https://thuviensach.vn

LỜI NGỎ

Có thể nói Do Thái là một dân tộc có số phận rất đặc biệt. Họ được nhắc

nhiều trong Kinh Thánh với tư cách là những người được Chúa chọn. Là

một trong những dân tộc được đánh giá là thông minh nhất, người Do Thái

cũng đồng thời phải hứng chịu hàng loạt bi kịch lớn lao bậc nhất trong suốt

quá trình tồn tại, phát triển của mình: bị đàn áp, thảm sát và lưu đày. Mặc

dù vậy, lịch sử và văn hóa Do Thái vẫn mang một sức sống mạnh mẽ, khơi

gợi cảm hứng tìm hiểu, nghiên cứu của rất nhiều học giả trên thế giới từ

xưa cho đến nay, và số lượng tác phẩm đồ sộ xoay quanh sắc dân này là

một minh chứng cụ thể, tiêu biểu cho điều đó.

Lịch sử Do Thái là một trong những cuốn sách tạo nên tên tuổi của Paul

Johnson, vị sử gia hàng đầu Anh quốc, bên cạnh những tác phẩm nổi tiếng

khác của ông như: Modern Times, A History of Christianity… Công trình

này xuất bản lần đầu tại Anh năm 1987, được dịch ra nhiều thứ tiếng khác

nhau và được độc giả khắp các châu lục đón nhận. Theo quan điểm của

Paul Johnson, thế giới có xu hướng coi người Do Thái là một chủng tộc tự

trị thời cổ đại và ghi chép lại về mình trong Kinh Thánh, sau đó lui vào hậu

trường trong nhiều thế kỷ; tái xuất chỉ để hứng chịu cuộc thảm sát tàn khốc

của Đức Quốc xã; và cuối cùng, trở về nơi chốn khởi đầu để lập lại quốc

gia của riêng mình: một quốc gia với chủ quyền gây tranh cãi và bị bao vây.

Đó là những sự kiện nổi bật mà thông qua Lịch sử Do Thái, Paul Johnson

muốn kết nối chúng lại với nhau để khám phá những gì còn khiếm khuyết,

https://thuviensach.vn

nghiên cứu rồi ghép chúng vào trong một tổng thể để có thể hiểu được tất

cả.

Paul Johnson xem cuốn sách của mình là một sự giải thích mang tính cá

nhân về lịch sử Do Thái, nên bố cục, cách phân kỳ lịch sử cũng mang nhiều

nét khác biệt. Lịch sử hơn bốn ngàn năm của dân tộc Do Thái với những

thuộc tính, đặc trưng được ông chia thành bảy phần chính, không có thêm

bất kỳ một tiểu mục nào khác. Các sự kiện lịch sử trong mỗi phần không

liệt kê một cách khô khan mà được kết nối với nhau thành chuỗi những câu

chuyện sống động đầy mê hoặc. Để giúp bạn đọc dễ dàng hơn trong việc

tiếp cận với nội dung, tác giả đã bổ sung thêm các tiểu mục trong Phụ lục

và hệ thống Từ vựng, nguồn tài liệu phong phú ở cuối sách.

Ấn bản tiếng Việt Lịch sử Do Thái của tác giả Paul Johnson, dịch giả Đặng

Việt Vinh là cuốn sách mới nhất nằm trong Tủ sách Israel và dân tộc Do

Thái. Trong tủ sách này còn có các tác phẩm: Câu chuyện Do Thái, Con

đường thoát hạn, Miền đất hứa của tôi, Từ Beirut đến Jerusalem, đã được

ra mắt công chúng và nhận được sự hoan nghênh cũng như những phản hồi

tích cực từ phía độc giả. Với tủ sách này, Omega+ mong muốn đem đến

cho bạn đọc cái nhìn từ tổng quan đến chi tiết, cũng như đa chiều hơn về

lịch sử hình thành, phát triển, những vấn đề xoay quanh văn hóa và con

người Do Thái từ xa xưa cho đến hôm nay.

CÔNG TY CỔ PHẦN SÁCH OMEGA VIỆT NAM

https://thuviensach.vn

Cuốn sách này dành để tưởng nhớ về Hugh Fraser, một quý ông Kitô đích

thực và là một người bạn suốt đời của người Do Thái

https://thuviensach.vn

LỜI CẢM ƠN

Cuốn sách này là một sự giải thích mang tính cá nhân về lịch sử Do Thái.

Những quan điểm được trình bày ở đây (và có thể có sai sót) đều là của tôi.

Nhưng bất cứ ai khi nhìn vào các chú thích nguồn đều sẽ thấy rõ tôi mắc nợ

nhiều học giả. Tôi đặc biệt biết ơn các biên tập viên của Encyclopaedia

Judaica, bộ từ điển đã cung cấp sự chỉ dẫn không thể thiếu được, và cuốn

sách đầy giá trị do H. H. Ben Sasson biên tập, A History of the Jewish

People (Lịch sử dân tộc Do Thái). Hiểu biết của tôi đã được soi sáng bởi

những nghiên cứu rất quan trọng của S. W. Baron, S. D. Goitein, G. G.

Scholem, và tôi cũng nhờ cậy nhiều vào tác phẩm của các sử gia như Cecil

Roth, Alexander Marx, Alexander Altmann, Hyam Maccoby, Jonathan I.

Israel, Michael Marrus, Ronald Sanders, Raul Hilberg, Lucy Davidowicz,

Robert Wistrich, và Martin Gilbert. Tôi đã tham khảo về đức tin và quan

điểm Do Thái từ những cuốn sách đặc biệt hữu dụng của Samuel Belkin,

Arthur A. Cohen và Meyer Waxman. Cả Chaim Raphael lẫn Hyam

Maccoby đều đã vui vẻ đọc toàn bộ bản thảo, đưa ra nhiều gợi ý và chỉnh

sửa hữu ích. Tôi cũng biết ơn biên tập viên Peter James và con trai tôi

Daniel Johnson đã đọc bản thảo, và đặc biệt cảm ơn biên tập viên Linda

Osband ở Nhà xuất bản Weidenfeld & Nicolson, người đã nhiều lần đem

đến cho cuốn sách của tôi sự hỗ trợ không gì có thể sánh được. Cuối cùng,

tôi rất cảm ơn ngài Weidenfeld vì đã dũng cảm tạo điều kiện cho tôi viết về

chủ đề rộng lớn và dễ gây nản lòng này.

https://thuviensach.vn

LỜI TỰA

Tại sao tôi lại viết một cuốn sách về lịch sử người Do Thái? Có bốn lý do.

Lý do thứ nhất đơn thuần là tò mò. Khi viết cuốn History of Christianity

(Lịch sử Kitô giáo), lần đầu tiên trong đời tôi mới hiểu Kitô giáo nợ Do

Thái giáo nhiều đến mức nào. Không phải như tôi từng được dạy là Tân

Ước thay thế Cựu ước, mà là Kitô giáo đã mang lại cách hiểu mới về một

chủ nghĩa độc thần (Monotheism) dạng cổ xưa, dần phát triển thành một

tôn giáo khác nhưng chứa đựng nhiều nội dung về thần học đạo đức và giáo

lý, nghi lễ, thiết chế và các khái niệm cơ bản của Do Thái giáo. Do đó, tôi

quyết tâm là nếu có cơ hội thì sẽ viết về những người đã tạo nên đức tin của

tôi, khám phá lịch sử của họ từ khởi thủy cho tới ngày nay, nói lên suy nghĩ

cá nhân về vai trò và ý nghĩa của họ. Thế giới có xu hướng coi người Do

Thái là một chủng tộc tự trị thời cổ đại và ghi chép lại về mình trong Kinh

Thánh; rồi lui vào hậu trường trong nhiều thế kỷ; tái xuất chỉ để bị Đức

Quốc xã tàn sát; cuối cùng, lập ra một quốc gia của riêng mình, gây tranh

cãi và bị bao vây. Nhưng đây mới chỉ là những sự kiện nổi bật. Tôi muốn

nối chúng lại với nhau để tìm ra và nghiên cứu những phần bị khuyết, ghép

chúng lại thành một tổng thể, và hiểu được nó.

Lý do thứ hai là sự thú vị mà tôi tìm thấy trong suốt chiều dài lịch sử Do

Thái. Từ thời Abraham tới nay là phần hay nhất trong bốn thiên niên kỷ.

Nó dài hơn ba phần tư toàn bộ lịch sử nền văn minh nhân loại. Tôi là một

sử gia tin vào những tiếp nối kéo dài và thích thú trong việc lần theo dấu

vết chúng. Người Do Thái tạo nên một bản sắc riêng biệt và cụ thể sớm hơn

https://thuviensach.vn

bất cứ dân tộc nào còn tồn tại tới ngày nay. Họ đã duy trì được nó giữa

những nghịch cảnh khủng khiếp cho tới hôm nay. Sức chịu đựng phi

thường này từ đâu ra? Sức mạnh ý chí đặc biệt cháy bỏng nào đã khiến

người Do Thái khác biệt và giữ cho họ thuần nhất? Sức sống bền bỉ của họ

nằm trong bản chất bất biến, hay khả năng thích ứng, hay cả hai? Đây là

những chủ đề gai góc cần giải quyết.

Lý do thứ ba là lịch sử Do Thái không chỉ bao trùm khoảng thời gian rất

dài, mà còn trên nhiều lĩnh vực. Người Do Thái đã thâm nhập vào nhiều xã

hội và để lại dấu ấn của mình ở tất cả các xã hội đó. Viết sử về người Do

Thái gần giống như viết sử về thế giới, nhưng từ một góc nhìn rất đặc

trưng. Nó là lịch sử thế giới nhìn từ quan điểm của một nạn nhân có học và

thông minh. Thế nên nỗ lực nắm bắt lịch sử theo cách nhìn của người Do

Thái mang lại những hiểu biết sâu sắc. Dietrich Bonhoeffer đã nhận ra tác

động này khi bị giam trong nhà tù Đức Quốc xã. “Chúng tôi đã học cách,”

ông viết vào năm 1942, “nhìn các sự kiện lớn của lịch sử thế giới từ bên

dưới, từ góc nhìn của những người bị loại bỏ, bị nghi ngờ, bị đối xử tệ bạc,

không có quyền lực, bị đàn áp và khinh bỉ, tóm lại là những người đau

khổ.” Ông thấy ở đó “một trải nghiệm có giá trị không gì sánh nổi.” Sử gia

này tìm ra một giá trị tương tự khi kể lại câu chuyện của người Do Thái:

Nó bổ sung vào lịch sử một khía cạnh mới và tiết lộ về dân tộc bị thua thiệt

này.

Cuối cùng, cuốn sách này cho tôi cơ hội để xem xét lại một cách khách

quan, nhờ vào một nghiên cứu bao trùm gần 4.000 năm, câu hỏi nan giải

nhất trong mọi câu hỏi của loài người: Chúng ta sống trên đời vì điều gì?

Liệu lịch sử chỉ đơn giản là một chuỗi các sự kiện mà tổng của chúng là vô

nghĩa? Liệu có sự khác biệt đạo đức cơ bản nào giữa lịch sử loài người và

lịch sử loài kiến chẳng hạn? Hay liệu có một kế hoạch may mắn nào đó mà

dù có khiêm tốn đến đâu thì chúng ta vẫn cứ là tác nhân? Xưa nay chưa có

dân tộc nào kiên định hơn người Do Thái khi cho rằng lịch sử có tính mục

đích và nhân loại thì có vận mệnh. Trong sự tồn tại mang tính tập thể, ở giai

https://thuviensach.vn

đoạn rất sớm họ tin rằng mình đã tìm ra một kế hoạch thiêng liêng cho loài

người, mà xã hội của họ sẽ là người dẫn đường. Họ hành động trong vai trò

của mình rất chi tiết. Họ bám lấy nó bền bỉ theo lịch sử dù phải đối mặt với

khổ đau tàn bạo. Nhiều người trong họ vẫn tin vào kế hoạch đó. Những

người khác thì biến nó thành nỗ lực dẫn đường nhằm cải thiện tình trạng

của chúng ta bằng các biện pháp nhân văn thuần túy. Tầm nhìn Do Thái trở

thành hình mẫu cho nhiều kế hoạch vĩ đại tương tự đối với nhân loại, của

cả thần thánh lẫn con người. Do đó, người Do Thái đứng ở ngay trung tâm

của nỗ lực trường kỳ nhằm mang đến cho cuộc sống con người một chân

giá trị về mục đích. Liệu lịch sử của họ có cho thấy những nỗ lực như vậy

là đáng giá? Hay nó cho thấy họ đã hoài công? Hy vọng câu chuyện dưới

đây, kết quả tìm hiểu của tôi, sẽ giúp độc giả tự trả lời những câu hỏi này.

https://thuviensach.vn

PHẦN MỘT

NGƯỜI DO THÁI*

Người Do Thái là dân tộc ngoan cường nhất trong lịch sử. Hebron là bằng

chứng cho điều này. Nó nằm cách Jerusalem 20 dặm về phía nam, trên

những ngọn đồi cao 3.000 feet ở Judaea. Nơi đây, trong hang Machpelah là

khu mộ của các tổ phụ. Theo truyền thống cổ xưa, đây là một hầm mộ rất

cổ, chứa di hài của Abraham, người sáng lập tôn giáo Do Thái và là tổ tiên

của chủng tộc Do Thái. Bên cạnh mộ ông là mộ vợ ông, Sarah. Bên trong là

hai ngôi mộ sóng đôi của Isaac con trai ông và vợ là Rebecca. Sâu nữa

trong sân là một đôi mộ khác, của cháu trai Abraham tên là Jacob và vợ là

Leah. Ngay bên ngoài là mộ của con trai họ. 1 Đây là nơi mở đầu lịch sử

4.000 năm của người Do Thái, theo những gì in dấu trong thời gian và

không gian.

Hebron có một vẻ đẹp tuyệt vời và đáng kính. Nó mang lại cảm giác yên

bình và tĩnh lặng thường thấy ở các nơi tôn nghiêm cổ xưa. Nhưng những

viên đá của nó là các nhân chứng lặng câm của xung đột triền miên và bốn

thiên niên kỷ tranh chấp về tôn giáo và chính trị. Nó từng có một điện thờ

Hebrew, một giáo đường, một nhà thờ Byzantine, một nhà thờ Hồi giáo

(mosque), một nhà thờ Thập tự chinh, và rồi lại một nhà thờ Hồi giáo.

Herod Đại đế cho xây một bức tường rất lớn bao quanh nó, đến nay vẫn

còn, cao gần 40 feet, gồm các phiến đá lớn, một vài phiến dài tới 23 feet.

Saladin tô điểm cho điện thờ bằng một bục giảng kinh. Hebron phản ánh

https://thuviensach.vn

một lịch sử lâu dài, bi thảm của người Do Thái và khả năng vô đối của họ

trong việc vượt qua những bất hạnh của mình. Nơi đây David từng được

xức dầu thánh, ban đầu là vua của Judah (II Samuel 2:1-4), rồi của cả xứ

Israel (II Samuel 5:1-3). Khi Jerusalem sụp đổ, người Do Thái bị trục xuất

và Hebron trở thành nơi định cư của Edom. Hebron bị Hy Lạp rồi La Mã

chinh phục, bị người Zealot cải đạo và cướp bóc, bị người La Mã đốt cháy,

lần lượt bị người Ả-rập, người Frank và người Mamluk xâm chiếm. Từ

năm 1266, người Do Thái bị cấm vào hang để cầu nguyện. Họ chỉ được

phép leo lên bảy bậc bên cạnh bức tường phía đông. Ở bậc thứ tư, họ nhét

lời cầu nguyện của mình trước Chúa vào một cái lỗ được khoan sâu 6 feet 6

inch trong đá. Họ dùng que chọc những mẩu giấy qua lỗ cho đến khi chúng

rơi xuống hang.2 Kể cả khi làm như vậy thì họ vẫn gặp nguy hiểm. Năm

1518, xảy ra một vụ người Ottoman thảm sát kinh hoàng người Do Thái ở

Hebron. Nhưng một cộng đồng học giả sùng đạo đã được tái lập. Nó tồn tại

mong manh ở các thời điểm khác nhau, với những học giả Talmud chính

thống, những người theo học thuật kabbalah huyền bí, và kể cả những

người Do Thái tu khổ hạnh tự vụt roi vào người đầy man dại cho tới khi

máu mình tóe ra trên mấy viên đá thiêng. Người Do Thái ở đó để lần lượt

chào đón Đấng cứu thế giả Shabbetai Zevi trong những năm 1660, những

người hành hương Kitô hiện đại đầu tiên vào thế kỷ 18, những người định

cư Do Thái thế tục sau đó 100 năm, và những người Anh đi chinh phạt năm

1918. Cộng đồng Do Thái, vốn chưa bao giờ quá đông, bị người Ả-rập tấn

công dữ dội năm 1929. Họ tấn công cộng đồng này một lần nữa vào năm

1936 và gần như xóa sổ nó. Khi binh lính Israel tiến vào Hebron trong

Chiến tranh Sáu ngày năm 1967, trong cả một thế hệ không có ai là người

Do Thái từng sống ở đó. Nhưng rồi một khu định cư khiêm tốn được tái lập

vào năm 1970. Bất chấp nguy hiểm và bất trắc, nó đã phát triển mạnh.

Thế nên khi sử gia tới thăm Hebron ngày nay, ông ta tự hỏi: Những dân tộc

từng ở đây đã đi đâu hết? Người Canaanite đâu? Người Edomite đâu?

Người Hy Lạp và La Mã cổ đại, người Byzantine, người Frank, người

https://thuviensach.vn

Mamluk và người Ottoman đâu? Họ đã biến mất vào thời gian, không thể

thay đổi được. Nhưng người Do Thái vẫn còn ở Hebron.

Do vậy, Hebron là một ví dụ về sự ngoan cường của người Do Thái trong

suốt 4.000 năm. Nó cũng minh chứng cho cảm xúc lẫn lộn kỳ lạ của người

Do Thái đối với việc sở hữu và chiếm giữ đất đai. Không có dân tộc nào

từng gắn bó đầy cảm xúc trong một thời gian dài như vậy với một vùng đất

cụ thể trên bề mặt trái đất. Nhưng cũng không có dân tộc nào từng thể hiện

một bản năng di cư mạnh mẽ bền bỉ đến thế, sự can đảm khéo léo đến thế

trong việc nhổ lên rồi trồng lại cội rễ của mình. Có một thực tế kỳ lạ là

trong hơn ba phần tư quãng thời gian tồn tại của họ với tư cách một chủng

tộc, đa số người Do Thái luôn sống bên ngoài mảnh đất mà họ gọi là của

mình. Ngày nay vẫn thế.

Hebron là dấu tích về vụ mua đất đầu tiên của họ được ghi lại. Chương 23

Sáng thế ký mô tả Abraham, sau cái chết của vợ là Sarah, đã quyết định

mua hang Machpelah và những vùng đất xung quanh đó để dùng làm nơi

chôn cất vợ và cuối cùng là cho mình ra sao. Đây là một trong những đoạn

văn quan trọng nhất của toàn bộ Kinh Thánh, hiện thân cho một trong

những truyền thống Do Thái cổ xưa nhất và được lưu giữ một cách quyết

liệt nhất, rõ ràng là rất thân thuộc và quan trọng đối với họ. Có lẽ đó là

đoạn đầu tiên trong Kinh Thánh ghi lại một sự kiện có thật, được chứng

kiến và mô tả qua con đường truyền khẩu suốt một thời gian dài và do đó

giữ được những chi tiết chân thực. Việc đàm phán và nghi lễ mua đất được

mô tả tỉ mỉ. Mặc dù là một cư dân lâu năm ở Hebron, nhưng có lẽ giờ đây

Abraham được gọi là kẻ xa lạ. Để sở hữu đất nơi đây vô thời hạn, ông

không chỉ đòi quyền được mua mà còn cả sự ủng hộ công khai của cộng

đồng. Đất này thuộc sở hữu của một vị quyền cao chức trọng tên là Ephron

người Hittite, tức người West Semite và Habiru có nguồn gốc Hittite. 3

Abraham trước tiên phải có được sự đồng ý chính thức của cộng đồng,

“những đứa con của Heth,” “người của vùng đất,” để thực hiện giao dịch;

sau đó mặc cả với Ephron về giá, 400 shekel (tức miếng) bạc; rồi cân các

https://thuviensach.vn

đồng kim loại, “đồng tiền đương thời của nhà buôn,” và giao nhận trước

mặt những người cao tuổi trong cộng đồng.

Đây là một sự kiện đáng nhớ trong một cộng đồng nhỏ, liên quan đến

không chỉ việc chuyển giao sở hữu mà còn cả sự thay đổi vị thế: những cái

cúi gập người mang tính nghi thức, sự che giấu cảm xúc và hành vi xã giao

giả tạo, sự cứng rắn và cò kè, tất cả đều được chuyển tải một cách tuyệt vời

qua câu chuyện Kinh Thánh. Nhưng thứ gây ấn tượng cho người đọc nhất,

thứ lưu lại trong đầu, là những ngôn từ xúc động mà Abraham dùng để mở

đầu giao dịch: “Tôi đối với ông là khách ngụ cư, là người ở trọ” *; và khi

giao dịch kết thúc, là lời nhấn mạnh được nhắc đi nhắc lại rằng miếng đất

này “đã sang cho Abraham làm sở đất phần mộ” (Sáng thế ký 23:20).

Trong sự kiện có thật đầu tiên ấy của lịch sử Do Thái, những sự mơ hồ và

mối băn khoăn của chủng tộc này được trình bày một cách thú vị.

Abraham này là ai, và ông đến từ đâu? Sáng thế ký và các đoạn Kinh

Thánh liên quan là bằng chứng duy nhất cho thấy ông đã tồn tại, và có lẽ

chúng được viết sau thời ông sống khoảng 1.000 năm. Liệu Kinh Thánh có

giá trị như một tài liệu lịch sử hay không, là vấn đề gây tranh cãi gay gắt đã

hơn 200 năm qua. Cho mãi tới năm 1800, quan điểm chủ đạo trong giới học

giả cũng như người dân, có tính chính thống, đều cho rằng: Những câu

chuyện trong Kinh Thánh mang cảm hứng thiêng liêng và đúng về cả tổng

thể lẫn chi tiết, tuy nhiều học giả, cả Do Thái lẫn Kitô, qua nhiều thế kỷ vẫn

cho rằng những bản Kinh Thánh ban đầu chứa nhiều đoạn đặc biệt nên

được hiểu là các biểu tượng hay ẩn dụ hơn là sự kiện thực tế. Từ những

thập niên đầu thế kỷ 19, có một cách tiếp cận “phê bình” mới và ngày càng

chuyên nghiệp, đó là những công trình mà chủ yếu là của các học giả Đức,

không thừa nhận Cựu ước là tài liệu lịch sử và phân loại nhiều phần trong

Cựu ước như huyền thoại tôn giáo. Năm cuốn đầu tiên của Kinh Thánh,

hay Ngũ Thư, được trình bày như những truyền thuyết truyền miệng từ các

bộ tộc Hebrew khác nhau, và chỉ được viết thành văn từ sau thời Tha

hương, nửa sau thiên niên kỷ 1 TCN. Theo lập luận này thì những truyền

https://thuviensach.vn

thuyết đó đã được biên tập, tổng hợp, điều chỉnh cẩn thận để cung cấp sự

biện minh lịch sử và sự ủng hộ thiêng liêng đối với niềm tin, tập tục, nghi

lễ tôn giáo của cộng đồng người Do Thái hậu Tha hương. Các cá nhân

được mô tả trong những cuốn sách ban đầu này không phải là người thật,

mà là các vị anh hùng huyền thoại hoặc các nhân vật tổng hợp đại diện cho

toàn thể các bộ tộc.4

Do đó, không chỉ Abraham và các tổ phụ khác, mà cả Moses lẫn Aaron,

Joshua và Sampson, đều hoà vào huyền thoại và trở nên giống như

Hercules và Perseus, Priam và Agamemnon, Ulysses và Aeneas. Dưới ảnh

hưởng của Hegel và các học giả theo trường phái của ông, sự mặc khải Do

Thái và Kitô, như đã trình bày trong Kinh Thánh, được diễn giải lại như là

một sự phát triển xã hội học quyết định luận từ sự mê tín kiểu bộ tộc

nguyên thủy thành thần học tinh tế thời đô thị. Vai trò độc đáo của người

Do Thái do thần thánh ban cho được đẩy vào hậu trường, thành tựu của chủ

nghĩa độc thần Moses liên tục bị bào mòn, và việc viết lại lịch sử Cựu ước

nhuốm màu tư tưởng bài Do Thái giáo tinh vi, thậm chí bài cả người Do

Thái. Công trình tập thể của các học giả Đức về Kinh Thánh trở thành quan

điểm học thuật chính thống, đạt tới trình độ cao về tính thuyết phục và phức

tạp trong lời dạy của Julius Wellhausen (1844-1918), tác giả cuốn sách

đáng chú ý Prolegomena to the History of Ancient Israel (Giới thiệu lịch sử

Israel cổ đại), xuất bản lần đầu năm 1878.5 Trong nửa thế kỷ, Wellhausen

và trường phái của ông thống trị cách tiếp cận này đối với việc nghiên cứu

Kinh Thánh, nhiều ý tưởng của ông ảnh hưởng đến cách sử gia đọc Kinh

Thánh, kể cả hiện nay. Một vài học giả thế kỷ 20 nổi bật như M. Noth và A.

Alt, đã giữ lại cách tiếp cận mà về cơ bản là hoài nghi này, khi cho rằng các

truyền thống trước thời chinh phạt là huyền thoại, và rằng người Do Thái

chỉ trở thành một dân tộc trên đất Canaan từ sau thế kỷ 12 TCN; bản thân

cuộc chinh phạt về cơ bản cũng là huyền thoại, chủ yếu là một quá trình

thâm nhập hoà bình.6 Những người khác gợi ý rằng nguồn gốc của Israel cổ

đại nằm trong việc một cộng đồng sùng đạo rút khỏi xã hội Canaan mà họ

cho là thối nát. 7 Do đó, các giả thuyết này kia đều cho rằng mọi lịch sử

https://thuviensach.vn

Kinh Thánh trước Sách Thủ lĩnh là hư cấu hoàn toàn hoặc một phần, và

rằng bản thân Thủ lĩnh là một sự pha trộn giữa hư cấu và thực tế. Người ta

lập luận, lịch sử người Do Thái cổ đại không có một cơ sở sự thật đáng kể

cho tới thời Saul và David, khi văn bản Kinh Thánh bắt đầu phản ánh thực

tế lịch sử và hồ sơ tòa án.

Thật không may, các sử gia hiếm khi khách quan như họ mong muốn. Lịch

sử Kinh Thánh, với người Kitô, người Do Thái và người vô thần thì bao

gồm những niềm tin và định kiến tới tận gốc rễ về sự tồn tại của chúng ta,

là một lĩnh vực mà để khách quan sẽ rất khó khăn, nếu không muốn nói là

không thể đạt được. Hơn nữa, các chuyên ngành hàn lâm có thiên kiến

nghề nghiệp (déformations professionnelles) của riêng mình. Trong thế kỷ

19 và hầu hết thế kỷ 20, lịch sử Kinh Thánh chịu sự kiểm soát từ các học

giả văn bản, có bản năng và sự trau dồi khiến họ đã và đang xé nhỏ các câu

chuyện trong Kinh Thánh để xác định nguồn gốc và động cơ của những

người tạo ra chúng, chọn ra vài mẩu vụn có thật trên cơ sở này, rồi tái dựng

các sự kiện theo kiểu so sánh lịch sử. Tuy nhiên, với sự phát triển của khoa

học khảo cổ hiện đại, một lực đối trọng đã được sử dụng, vì các nhà khảo

cổ học có xu hướng sử dụng văn bản cổ làm hướng dẫn và tìm kiếm sự

khẳng định trong các di tích vật chất còn sót lại. Tại Hy Lạp và Tiểu Á,

việc phát hiện và khai quật Troy, Knossos và các di tích Minos khác ở

Crete, rồi các thành phố Mycenae của Peloponnese, cùng với việc khai quật

và giải mã các tài liệu tòa án cổ xưa được tìm thấy ở một số nơi, đã phục

hồi các câu chuyện của Homer như là tư liệu lịch sử và cho phép giới học

giả nhìn thấy những yếu tố thực tế ngày càng lớn bên dưới lớp vỏ truyền

thuyết. Cho nên ở Palestine và Syria, việc điều tra các di tích cổ đại, việc

khôi phục và dịch một số lượng lớn tài liệu pháp lý và hành chính, có xu

hướng khôi phục mạnh mẽ giá trị của các cuốn Kinh Thánh thời đầu như

những chuyện kể lịch sử. Nhất là công trình của W. F. Albright và Kathleen

Kenyon đã cho chúng ta niềm tin mới mẻ về sự tồn tại thực tế của những

địa danh và sự kiện được mô tả trong các cuốn Cựu Ước thời kỳ đầu.8 Quan

trọng không kém, việc phát hiện ra các kho lưu trữ đương đại từ thiên niên

https://thuviensach.vn

kỷ 3 đến thiên niên kỷ 2 TCN đã chiếu ánh sáng mới vào các đoạn trong

Kinh Thánh đến nay vẫn còn tối nghĩa. Trong khi đó, 50 năm trước, bất cứ

đoạn Kinh Thánh từ thời kỳ đầu nào cũng đều được cho là huyền thoại hay

mang tính biểu tượng, nhưng giờ thì trách nhiệm chứng minh đã thay đổi:

giới học giả ngày càng có xu hướng cho rằng Kinh Thánh chứa ít nhất một

mầm mống sự thật, và cho rằng công việc của họ là nuôi dưỡng nó. Việc

này vẫn chưa làm cho việc diễn giải Kinh Thánh dễ hơn chút nào. Cả cách

tiếp cận chính thống lẫn cách tiếp cận “phê bình” đều có những điểm đơn

giản dễ chịu. Giờ đây chúng ta coi Kinh Thánh là các chỉ dẫn rất phức tạp

và mơ hồ đưa chúng ta tới sự thật; nhưng dù sao cũng là chỉ dẫn.

Người Do Thái do đó là dân tộc duy nhất trên thế giới ngày nay sở hữu một

tư liệu lịch sử, tuy đôi chỗ khó hiểu, nhưng cho phép họ lần lại nguồn gốc

của mình từ những thời rất xa xưa. Từng đưa Kinh Thánh tới chỗ tiệm cận

với hình thức của nó hiện giờ, người Do Thái rõ ràng nghĩ rằng chủng tộc

họ, dù được Abraham sáng lập, vẫn có thể lần theo dấu vết tổ tiên thậm chí

còn xa hơn và gọi tổ tiên loài người là Adam. Với hiểu biết hiện tại, chúng

ta phải cho rằng những chương sớm nhất của Sáng thế ký tuân theo một kế

hoạch đã định và mang tính biểu tượng chứ không phải những mô tả thực

tế. Các chương 1-5, cùng với việc xác định các khái niệm như kiến thức,

xấu xa, nhục nhã, ghen tị và tội ác, là những lời giải thích chứ không phải

là những sự kiện có thật, dù ẩn trong đó là các ký ức còn sót lại. Ví dụ, rất

khó để tin rằng câu chuyện về Cain và Abel là hư cấu hoàn toàn; câu trả lời

của Cain, “Tôi có phải là người canh giữ em tôi ư?” có một phần sự thật

trong đó, và ý niệm về người đàn ông bị hạ nhục và bị săn tìm với cảm giác

tội lỗi đủ mạnh mẽ để gợi nên sự thật lịch sử. Điều gây ấn tượng cho người

ta trong cách người Do Thái mô tả về sáng thế và con người đầu tiên, so

với các thuyết về nguồn gốc vũ trụ của người ngoại đạo, là sự thiếu quan

tâm đến việc thế giới và các loài hình thành thế nào, thứ đã dẫn những

người kể chuyện Ai Cập và Lưỡng Hà tới sự méo mó kỳ quặc. Người Do

Thái đơn giản giả định sự tồn tại từ trước của một Chúa toàn năng, người

có tác động nhưng không bao giờ được mô tả về bề ngoài hay tính cách,

https://thuviensach.vn

cho nên có sức mạnh và sự vô hình của tự nhiên: điều quan trọng là không

giống với bất cứ thuyết nào thời cổ đại về nguồn gốc vũ trụ, chương đầu

tiên của Sáng thế ký về cơ bản hoàn toàn khớp với những giải thích khoa

học hiện đại về nguồn gốc vũ trụ, nhất là thuyết Big Bang.

Không phải vì thế mà Chúa của người Do Thái có sự đồng nhất với tự

nhiên theo một nghĩa nào đó, mà hoàn toàn ngược lại. Tuy luôn được cho là

không thể hình dung, song Chúa được thể hiện như một con người theo

những mô tả rõ ràng nhất. Ví dụ Sách Đệ nhị luật đã mô tả sự khác biệt

giữa những dân tộc ngoại đạo bị khinh bỉ, vốn tôn thờ tự nhiên và các nhiên

thần, với những người Do Thái tôn thờ Chúa-người, cảnh báo họ “Khi

ngươi ngước mắt lên trời và thấy mặt trời, mặt trăng, tinh tú, tất cả các

thiên binh bầu trời, ngươi đừng để bị quyến rũ mà bái lạy chúng.” 9 Hơn

nữa, Chúa-người này ngay từ đầu đã đưa ra những phân biệt đạo đức tuyệt

đối rõ ràng mà các tạo vật của Chúa phải tuân theo, thế nên trong phiên bản

Do Thái về con người đầu tiên, các phạm trù đạo đức xuất hiện và có ý

nghĩa rất quan trọng. Điều này một lần nữa phân biệt rõ ràng phiên bản Do

Thái với tất cả các câu chuyện ngoại đạo. Những đoạn tiền sử này của Kinh

Thánh vì thế tạo nên một loại nền móng đạo đức mà toàn bộ cấu trúc thực

tế dựa vào. Kể cả với tổ tiên nguyên thủy nhất của họ, người Do Thái được

mô tả như những tạo vật có khả năng nhìn ra các khác biệt tuyệt đối giữa

đúng và sai.

Ý niệm về một vũ trụ đạo đức chồng lên vũ trụ vật lý xác định cách xử lý

sự kiện lịch sử đích thực đầu tiên trong Kinh Thánh, phần mô tả Đại hồng

thủy trong Sáng thế ký 6. Giờ thì không còn nghi ngờ gì về một kiểu lũ lụt

cực lớn nào đó thực sự đã xảy ra ở Lưỡng Hà. Bằng chứng đầu tiên về câu

chuyện trong Kinh Thánh này có từ năm 1872, khi George Smith của Bảo

tàng Anh phát hiện ra một phiên bản mô tả Đại hồng thủy trong những

phiến đá viết bằng chữ hình nêm (chữ tượng hình) do A. H. Layard tìm ra

vào giai đoạn 1845-1851 tại Kuyunjik trong thư viện cung điện

Sennacherib, được xác nhận bằng những phiến đá khác được tìm thấy trong

https://thuviensach.vn

cung điện Ashurbanipal10. Trên thực tế đây là một phiên bản mô tả cuối thời

Assyria, được thêm vào cuối một sử thi đã có từ sớm hơn nhiều là

Gilgamesh, nói về một người trị vì thành Uruk ở xứ Sumer cổ đại, vào

thiên niên kỷ 4 TCN. Trước người Assyria, cả người Babylon và người

Sumer xa xưa đều trân trọng ký ức về một trận lụt lớn. Những năm 1920,

ngài Leonard Woolley tìm thấy và khai quật Ur, một thành phố Sumer quan

trọng của thiên niên kỷ 4 và thiên niên kỷ 3 TCN, được nói tới trong Kinh

Thánh cuối phần tiền sử.11 Trong khi nghiên cứu các tầng khảo cổ sớm hơn

ở Ur, Woolley đã nỗ lực khá lâu nhằm khai quật bằng chứng vật chất về

một trận lụt lớn. Ông tìm thấy một lớp bồi tích phù sa dày 8 feet, mà ông

cho là có niên đại trong khoảng năm 4000 đến năm 3500 TCN. Tại

Shuruppak, ông phát hiện ra một lớp bồi tích phù sa ấn tượng khác, và một

lớp dày 18 inch trong một tầng tương tự ở Kish. Nhưng những xác định

niên đại này và niên đại của Ur lại không khớp nhau. 12 Khi khảo sát các di

chỉ khác được nghiên cứu vào đầu những năm 1960, ngài Max Mallowan

kết luận rằng quả thực đã từng có một trận lụt cực lớn. 13 Rồi năm 1965, Bảo

tàng Anh có thêm một phát hiện trong các bồi tích của nó: hai phiến đá nói

về Đại hồng thủy, được viết ở thành phố Sippar của Babylon dưới thời Vua

Ammisaduqa, 1646-1626 TCN.

Phát hiện sau cùng này rất quan trọng bởi nó cho phép chúng ta tập trung

vào nhân vật Noah. Vì nó kể câu chuyện Chúa sau khi tạo ra loài người đã

hối tiếc về điều đó và quyết định nhấn chìm loài người bằng lũ lụt; nhưng

Enki, thần nước, đã tiết lộ kế hoạch thảm khốc này cho một vị vua-tư tế tên

là Ziusudra, người đã đóng một con thuyền và do đó sống sót.14 Không nghi

ngờ gì Ziusudra là một người có thật, vua của thành phố Shuruppak ở phía

nam Babylon khoảng năm 2900 TCN, trong đó tên ông đứng ở cột đầu tiên

danh sách các vua của Sumer. Tại di chỉ Shuruppak, có bằng chứng về một

trận lụt rất lớn, mặc dù niên đại không trùng với trận lụt của Woolley ở Ur. 15

Nhân vật cứu tinh Ziusudra, được trình bày trong Kinh Thánh là Noah, đã

cung cấp xác nhận độc lập đầu tiên về sự tồn tại có thật của một nhân vật

quan trọng trong Kinh Thánh.

https://thuviensach.vn

Tuy nhiên, có một khác biệt cơ bản giữa câu chuyện Đại hồng thủy trong

Kinh Thánh với các sử thi Babylon-Sumer. Không như Ziusudra, Noah là

một nhân vật đạo đức, được gắn chặt vào sơ đồ giá trị mà Sáng thế ký xác

định ngay từ đầu. Hơn nữa, trong khi câu chuyện của sử thi Gilgamesh kể

lại các sự kiện riêng lẻ mà thiếu đi một bối cảnh đạo đức và lịch sử thống

nhất, thì phiên bản của người Do Thái xem mỗi sự kiện như các vấn đề đạo

đức có liên quan, và về tổng thể thì các sự kiện là nhân chứng cho một kế

hoạch của Chúa. Đó là sự khác biệt giữa văn học thế tục với văn học tôn

giáo, giữa việc ghi chép văn hóa dân gian thuần túy với lịch sử có chủ ý,

mang tính tiền định.

Hơn nữa, Noah không chỉ là con người có thật đầu tiên trong lịch sử Do

Thái: câu chuyện về ông là điềm báo cho các thành tố quan trọng trong tín

ngưỡng Do Thái. Chúa của người Do Thái có một sự ám ảnh với chi tiết

đóng thuyền và chất đồ lên thuyền. Có ý niệm về con người đạo đức ở đây.

Thậm chí quan trọng hơn, có sự nhấn mạnh của người Do Thái về tầm quan

trọng tối thượng của sự sống con người, do mối quan hệ tưởng tượng giữa

con người với Chúa, xảy ra trong đoạn 6 quan trọng của Sáng thế ký 9: “Ai

đổ máu người, do người, máu nó sẽ phải đổ ra. Vì theo hình ảnh Thiên

Chúa, (Thiên Chúa) đã làm ra con người.” Đây có thể được gọi là giáo lý

trung tâm của đức tin Do Thái, và điều quan trọng là nó diễn ra cùng với

Đại hồng thủy, sự kiện lịch sử đầu tiên được xác nhận từ ngoài Kinh Thánh.

Các đoạn nói về Đại hồng thủy cũng lần đầu tiên nhắc đến một giao kèo và

là tham khảo sớm nhất về vùng đất Canaan. 16 Nhưng những chủ đề này tái

hiện mạnh mẽ hơn khi chúng ta lướt qua từ danh sách các vua sau thời Đại

hồng thủy tới các tổ phụ. Giờ thì chúng ta có thể trở lại với câu hỏi về nhân

dạng và nguồn gốc của Abraham. Điều mà Kinh Thánh nói trong các

chương 11-25 của Sáng thế ký, rằng Abraham, lúc đầu là Abram, hậu duệ

của Noah, di cư từ “Ur của người Chaldea,” ban đầu tới Haran, rồi tới các

nơi khác nhau ở Canaan, đến Ai Cập vào thời đói kém, rồi trở về Canaan và

https://thuviensach.vn

sống những ngày cuối đời ở Hebron nơi ông thực hiện vụ mua đất đầu tiên

của mình.

Bản chất của câu chuyện Kinh Thánh này là lịch sử. Việc nhắc tới người

Chaldea là lạc điệu về thời gian, vì người Chaldea không thâm nhập phía

nam Lưỡng Hà cho tới tận cuối thiên niên kỷ 2 TCN, và Abraham được xác

định có niên đại sớm hơn nhiều, gần với thời mở đầu hơn. Người Chaldea

được lồng vào để gắn Ur với các độc giả Kinh Thánh thiên niên kỷ 1

TCN. 17 Nhưng không có bất kỳ lý do nào để nghi ngờ rằng Abraham đến từ

Ur như Kinh Thánh nói, và chỉ điều này đã nói cho chúng ta rất nhiều về

ông rồi, nhờ vào công trình của Woolley và những người kế tục. Trước hết,

công trình kết nối ông với một thành phố quan trọng, chứ không phải sa

mạc. Những người theo Hegel như Wellhausen và trường phái của ông, với

ý niệm về sự tiến hóa tiền định từ nguyên thủy tới tinh vi, từ sa mạc tới

thành phố, coi người Hebrew gốc gác là những người chăn gia súc ở dạng

đơn giản nhất. Nhưng Ur mà Woolley khai quật có một trình độ văn hóa

tương đối cao. Ông tìm thấy ở đó, trong ngôi mộ của “Meskalamdug, Anh

hùng của Vùng đất tốt,” một chiếc mũ đẹp tuyệt bằng vàng khối, được làm

dưới dạng một bộ tóc giả với các lọn tóc đắp nổi, và một cái cờ dùng cho

đám rước tôn giáo, trang trí bằng vỏ sò và đá quý màu lam. Ông cũng tìm

thấy một tháp thờ, điện thờ dựng trên nhiều bệ mà có thể đoán là đã truyền

cảm hứng cho câu chuyện Tháp Babel. Đây là công trình của Ur Nammu

Triều đại Thứ ba (2060-1950 TCN), một người ban hành luật vĩ đại và một

người thợ xây, đã cho khắc hình mình trên tấm bia đá mà hiện chúng ta

đang có một mẩu của tấm bia đó, giống như người thợ cầm một cái cuốc

chim, một cái bay và một cái com-pa.

Có thể Abraham rời khỏi Ur sau thời vị vua này, và mang đến Canaan

những câu chuyện về ngọn tháp tới thiên đường cũng như câu chuyện Đại

hồng thủy có từ sớm hơn nhiều. Ông thực hiện chuyến hành trình này khi

nào? Xác định niên đại các tổ phụ giờ đây không phải là một nhiệm vụ vô

vọng như người ta từng nghĩ. Trong Sáng thế ký, các niên đại tiền Đại hồng

https://thuviensach.vn

thủy tất nhiên tuân theo một kế hoạch đã định, không có thật, nhưng không

nên coi thường gia phả cũng như danh sách các vua thời cổ đại khác. Các

danh sách pharaoh được cung cấp từ những nguồn như Manetho, một thầy

tu Ai Cập sống vào thời Hy Lạp cổ đại khoảng năm 250 TCN, cho phép

chúng ta xác định niên đại lịch sử Ai Cập, với niềm tin hợp lý, có từ thời

Triều đại Thứ nhất, năm 3000 TCN. Berossus, một thầy tu Babylon rất

giống Manetho, cho chúng ta một danh sách các vua tương tự dành cho

Lưỡng Hà, còn khảo cổ học đã khai quật các danh sách khác. Nếu chúng ta

nghiên cứu danh sách những cái tên trước và sau Đại hồng thủy trong Sáng

thế ký, thì chúng ta tìm thấy hai nhóm, mỗi nhóm có 10 cái tên, mặc dù

niên đại là khác nhau giữa sách Massora Hebrew gần như có đầu tiên, kinh

Cựu ước tiếng Hy Lạp, với Ngũ Thư Samaria. Những nhóm này tương tự

với tư liệu văn học phi Kinh Thánh và các xác định niên đại “dài” trong

Kinh Thánh tương tự với cuộc sống của các vị vua Sumer trước trận lụt ở

Shuruppak. Danh sách các vua có sớm nhất chỉ gồm tám vị vua tiền Đại

hồng thủy, nhưng danh sách của Berossus có 10, khớp với mô hình Sáng

thế ký. Mắt xích giữa hai danh sách này có lẽ là Abraham, người mang

truyền thống này theo mình.

Thật khó để neo giữ danh sách các vua Lưỡng Hà cũng như vua Ai Cập vào

thời gian chính xác, nhưng hiện nay người ta nhất trí là Sargon và giai đoạn

Akkad cổ xưa có niên đại vào khoảng năm 2360-2180 TCN, nhà lập pháp

Ur-Nammu và Triều đại Thứ ba của Ur vào cuối thiên niên kỷ 2 hoặc đầu

thiên niên kỷ 1, và Hammurabi rõ ràng là một chính khách có thật và là

người soạn luật, có giai đoạn trị vì chính xác 1728-1686 TCN. Bằng chứng

cho thấy các câu chuyện kể về tổ phụ trong Sáng thế ký thuộc giai đoạn

giữa Ur-Nammu và Hammurabi, giới hạn cao nhất là 2100-1550 TCN, tức

thời kỳ đồ đồng giữa. Những câu chuyện này không thể muộn hơn thời kỳ

đồ đồng muộn, bởi khi đó đã là thời đế chế Ai Cập của Vương quốc mới,

và phần nói về tổ phụ không đề cập gì đến sự hiện diện của đế chế Ai Cập

ở Canaan. Albright đánh vật với vấn đề xác định niên đại Abraham gần như

cả cuộc đời nghiên cứu của mình, đẩy ông qua lại giữa thế kỷ 12 và thế kỷ

https://thuviensach.vn

17 TCN, cuối cùng kết luận rằng Abraham không thể sống trước thế kỷ 20

hay sau thế kỷ 19 TCN. Niên đại này có vẻ hợp lý. 18

Khả năng xác định niên đại các tổ phụ một cách tương đối cho phép chúng

ta thiết lập mối quan hệ giữa họ với cả tư liệu khảo cổ học lẫn các kho lưu

trữ văn học từ Syria và Lưỡng Hà thời đồ đồng. Các kho lưu trữ văn học

này có vai trò quan trọng, vì chúng không chỉ cho phép chúng ta xác nhận,

mà còn giải thích các sự kiện trong những câu chuyện về tổ phụ. Các phát

hiện khảo cổ học bao gồm việc nghiên cứu các ngôi mộ ven đường ở ngoại

vi Jericho do Kathleen Kenyon tiến hành. Các ngôi mộ này giống với mấy

ngôi mộ-hang được mô tả trong Sáng thế ký 23 và 35:19-20, và cuộc khảo

sát khảo cổ học của Nelson Glueck ở Negev khai quật được nhiều khu định

cư thời kỳ đồ đồng giữa theo kiểu trước đây. 19 Glueck lưu ý rằng nhiều

trong số các khu định cư này bị phá hủy đâu đó sau năm 1900 TCN, điều

này xác nhận những ám chỉ về sự tàn phá mà chúng ta thấy trong Sáng thế

ký 14.

Các phát hiện trong văn học rất đáng kể và mang tính gợi ý. Năm 1933, A.

Parrot khai quật thành phố cổ Mari (nay là Tell Harari) bên sông Euphrates

cách biên giới Syria-Iraq 17 dặm về phía bắc, và tìm thấy một kho lưu trữ

gồm 20.000 tư liệu.20 Tiếp theo là một kho lưu trữ tương tự làm bằng các

phiến đất sét ở Nuzi cổ gần Kirkuk, thành phố của người Hurria - người

Horite trong Kinh Thánh - vốn tạo nên một phần vương quốc Mitanni. 21

Một kho lưu trữ thứ ba gồm 14.000 phiến được phát hiện ở Ebla (nay là

Tell Mardikh) ở phía bắc Syria. 22 Những kho lưu trữ này bao trùm một

quãng thời gian dài: kho lưu trữ ở Ebla khoảng trước thời các tổ phụ, kho

lưu trữ ở Nuzi vào thế kỷ 16, 15 TCN, trong khi kho lưu trữ ở Mari vào

cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 18 TCN, trùng khớp với niên đại khả thi

nhất. Kết hợp lại, những kho lưu trữ này giúp chúng ta tạo ra một bức tranh

về xã hội thời tổ phụ, soi sáng Kinh Thánh. Một trong những sự phản đối

mạnh mẽ nhất đối với quan điểm của Wellhausen và những người khác là

cho rằng các cuốn Kinh Thánh thời kỳ đầu được soạn và biên tập để phù

https://thuviensach.vn

hợp với các niềm tin tôn giáo của một kỷ nguyên muộn hơn hẳn, thường là

những sự kiện mà trong đó chẳng có điều gì như thế cả. Chúng tượng trưng

cho các phong tục rõ ràng lạ lẫm và không thể giải thích được đối với

những người biên tập sau này vào thiên niên kỷ 1, với sự sùng kính dành

cho Kinh Thánh và các truyền thống được truyền lại cho họ, đã đơn giản là

chép lại nguyên xi chứ không có bất cứ nỗ lực hợp lý hóa nào. Một số đoạn

trong Kinh Thánh vẫn khó hiểu đối với chúng ta, nhưng nhiều đoạn khác

giờ đây có thể giải thích nhờ vào các phiến đất sét được tìm thấy.

Do đó, các phiến đất sét ở Ebla và Mari chứa những tài liệu hành chính và

pháp lý nói đến những người có cái tên kiểu tổ phụ như Abram, Jacob,

Leah, Laban và Ishmael; ngoài ra còn có nhiều cách diễn đạt mang tính gợi

ý và những từ vay mượn liên quan đến tiếng Hebrew. 23 Hơn nữa, những

người kiện tụng vô danh ở đầu thiên niên kỷ 2 TCN này đối mặt với cùng

loại khó khăn, bắt nguồn từ việc không có con, ly hôn, thừa kế và quyền

thừa kế, như những người trùng tên họ trong Kinh Thánh. Kế hoạch tuyệt

vọng của Abraham nhằm đưa một trong những người hầu của mình thành

người thừa kế, vì ông không có người thừa kế đúng nghĩa, và đề nghị nhận

Eleazer làm người thừa kế tạm quyền của ông, phản ánh rất sát các tập tục

ở Nuzi. Trong các phiến đất sét cũng có ghi lại cách đối xử y hệt của

Abraham với vợ là Sarah, khi cực chẳng đã ông phải dùng người hầu của

vợ là Hagar làm tì thiếp vì vợ không có khả năng sinh con - và thực ra cũng

vì những hậu quả bất hạnh sau đó trong gia đình. Các hợp đồng hôn nhân ở

Nuzi đúng là cho phép những tình huống này xảy ra. Một phiến đất tìm

thấy ở Nuzi minh chứng việc bán quyền thừa kế của một người anh cho

một người em trai để đổi lấy ba con cừu, giống như việc Esau chuyển

quyền thừa kế của mình cho Jacob để đổi lấy thật nhiều súp hầm. 24 Một

phiến đất khác ở Nuzi cũng ghi lại một ví dụ về sức mạnh ràng buộc của

việc cho tài sản bằng lời nói, dưới dạng một lời cho phép từ trên giường

của người hấp hối - từ đó soi sáng cho cảnh đáng chú ý trong Sáng thế ký

27, khi Jacob và mẹ là Rebecca ủ mưu lừa dối cha, Isaac, để ông chỉ định

mình là người thừa kế. Đáng kể nhất có lẽ là các bản lưu trữ ở Nuzi giải

https://thuviensach.vn

thích câu chuyện khó hiểu trong Kinh Thánh nói về mối quan hệ của Jacob

với Laban, mà giờ đây giúp chúng ta biết được việc nhận con nuôi thời ấy

là phổ biến. Laban không người thừa kế đã nhận Jacob làm con trai nuôi,

cũng như con rể của mình; rồi Laban có con trai riêng. Một phiến đất sét từ

Nuzi viết:

Phiến nhận con nuôi của Nashwi, con trai của Arshenni. Ông nhận nuôi Wullu, con trai của

Pohishenni… Khi Nashwi chết, Wullu sẽ là người thừa kế. Nếu Nashwi có con trai, ông sẽ

chia đều với Wullu, nhưng con trai của Nashwi sẽ lấy các thần linh của Nashwi. Nhưng nếu

không có con trai của Nashwi thì Wullu sẽ lấy các thần của Nashwi. Và Nashwi đã gả con gái

mình là Nuhuya làm vợ Wullu. Và nếu Wullu lấy thêm một vợ khác thì ông mất đất đai và nhà

cửa của Nashwi.25

Các phiến đất ở Nuzi cho thấy thần linh gia đình giống như chứng thư, với

giá trị pháp lý biểu tượng: giờ đây chúng ta hiểu rằng Rachel ăn trộm thần

linh gia đình của Laban để sửa lại thứ mà bà cảm thấy là một điều khoản

pháp lý không công bằng. Một lần nữa, mấy phiến đất ở Mari cho thấy các

ví dụ về nghi lễ pháp lý xác nhận một giao kèo bằng cách giết một con vật,

giống như việc Abraham xác nhận giao kèo của mình với Chúa trong Sáng

thế ký 15:9-10. 26

Từ đó chúng ta có thể đặt Abraham và con cháu ông vào bối cảnh lịch sử

đích thực của họ. Vào cuối thiên niên kỷ 3 TCN, xã hội quốc tế văn minh bị

xáo trộn do các cuộc tấn công bất ngờ từ phương Đông. Những kẻ xâm

lược này gây ra rắc rối lớn ở Ai Cập; còn ở châu Á, ngành khảo cổ học tiết

lộ một đứt gãy hoàn toàn ở những thành phố như Ugarit, Byblos, Megiddo,

Jericho và Gaza cổ, do sự cướp bóc và bỏ đi nơi khác. 27 Những dân tộc này,

di chuyển từ Lưỡng Hà về phía Địa Trung Hải, nói các ngôn ngữ Tây

Semit, mà tiếng Hebrew là một trong các ngôn ngữ đó. Một nhóm cụ thể

được nhắc tới, trong các phiến đất và hình khắc ở Lưỡng Hà, bằng biểu

tượng SA.GAZ, hay được nói tới như là Hapiru, Habiru. Các nguồn từ Ai

Cập thời kỳ đồ đồng cuối cũng nói về Abiru hay Habiru. Bằng khái niệm

https://thuviensach.vn

này, những nguồn đó không nói tới người Bedouin hay người sống ở sa

mạc, vì những nguồn đó có một khái niệm cho loại người này. Habiru

dường như là một từ xúc phạm dùng cho những người-không-sống-ở-

thành-phố có tính cách khó chịu và phá phách, di chuyển hết nơi này đến

nơi khác. Họ không phải là các bộ tộc như bình thường, di cư thường xuyên

thành nhóm đông theo chu kỳ mùa như hiện nay họ vẫn làm ở một số nơi

thuộc Tiểu Á và Ba Tư. Văn hóa của họ vượt trội so với hầu hết các bộ tộc

sa mạc. Chính xác vì họ không dễ phân loại, nên họ gây bối rối và khó chịu

cho nhà chức trách Ai Cập bảo thủ, vốn biết đích xác phải làm gì với người

du mục đích thực. Đôi khi họ làm lính đánh thuê. Một số làm công cho

chính phủ. Họ làm đầy tớ, hay bán hàng rong. Họ là người chăn lừa đi

thành đoàn, hoặc là lái buôn. Có lúc họ sở hữu gia tài đáng kể dưới dạng

đàn gia súc và người đi theo: rồi họ có thể cố gắng định cư, mua đất và lập

ra các ngôi vua nhỏ.

Mỗi nhóm Habiru có một lãnh đạo hay tổng tư lệnh, đôi khi có thể tiến

hành một cuộc tấn công với khoảng 2.000 người đi theo. Khi có cơ hội định

cư và xây dựng, lãnh đạo của họ tự phong mình là vua, và họ gắn mình với

vị vua lớn của vùng. Ngoài Ai Cập, còn có một chế độ chuyên quyền tập

trung thời cổ đại, thậm chí vào thế kỷ 19 TCN, không vị vua nào có quyền

lực của riêng mình cả. Hammurabi của Babylon luôn có 10 hoặc 15 vua ở

bên. Vấn đề ở đây là quyết định khó khăn của một vị vua vùng: có nên cho

phép các vua Habiru định cư và trở thành (trên thực tế) chư hầu, hay đánh

đuổi họ đi. 28

Tình trạng khó xử này cũng có ở các vị vua nhỏ địa phương, vốn đã định

cư, tạo nên một phần làn sóng người nhập cư trước đây. Abraham là lãnh

đạo của một trong những nhóm Habiru nhập cư này, một thủ lĩnh quan

trọng với “binh tráng gia thuộc của ông, ba trăm mười tám người.” Trong

Sáng thế ký 12, chúng ta thấy ông giao dịch với một quyền lực lớn là Ai

Cập; trong Sáng thế ký 14, ông và người của mình làm lính đánh thuê cho

vua nhỏ bé của Sodom. Mối quan hệ của ông với các chính quyền đã định

https://thuviensach.vn

cư, dù lớn hay nhỏ, luôn chứa đựng yếu tố bất an và được đánh dấu bằng

những sự lừa dối, chẳng hạn như việc ông liên tục giả đò rằng Sarah vợ ông

là em gái ông: giờ đây chúng ta biết được từ các phiến đất sét, rằng một bà

vợ có vị thế pháp lý của một người em gái thì được bảo vệ nhiều hơn so với

một bà vợ bình thường. 29 Đồng cỏ thì hạn chế; nước thường khan hiếm. Nếu

một nhóm Habiru hưng thịnh trong điều kiện định cư, thì của cải của họ trở

thành một nguồn xung đột - một bản phác hoạ kỳ lạ về các vấn đề sau này

của cộng đồng Do Thái. Sáng thế ký 13:6-11 cho thấy Abraham và cháu

trai Lot buộc phải chia ly: “Đất hẹp không cho phép họ ở chung với nhau,

vì của cải họ nhiều, nên họ không thể ở chung với nhau.” Sáng thế ký

21:22-31 cho thấy ở Beersheba, Abraham dính líu vào một tranh chấp về

quyền sử dụng nước với người của Abimelech, vị vua địa phương, nó được

giải quyết thông qua một giao kèo hiến sinh động vật. Mối quan hệ của

Abraham với Abimelech, dù thỉnh thoảng căng thẳng và luôn nặng tính

pháp lý, nhìn chung là hoà bình. Đôi khi vì lợi ích của các vị vua đã định cư

mà người Habiru được tha để làm lính đánh thuê. Nhưng nếu “khách trọ,

người ngụ cư” trở nên quá đông và quá mạnh, thì vua địa phương phải bảo

họ đi tiếp, hoặc chấp nhận rủi ro bị họ áp đảo. Do đó, chúng ta thấy

Abimelech nói với con trai của Abraham là Isaac: “Ông hãy đi xa chúng

tôi, vì ông đã nên phú cường hơn chúng tôi nhiều quá.”30

Tất cả những thông tin trong Sáng thế ký nói về vấn đề nhập cư, giếng

nước, hợp đồng và quyền thừa kế này đều rất thú vị, vì nó đặt các tổ phụ

vào bối cảnh lịch sử của họ một cách rõ ràng, là bằng chứng cho sự cổ xưa

và chân thực của Kinh Thánh. Nhưng những thông tin này được trộn với

hai loại thông tin khác làm nên mục đích thực sự của các câu chuyện trong

Kinh Thánh: mô tả các cá nhân, tổ tiên của con người trong một bối cảnh

đạo đức, và quan trọng hơn là nguồn gốc và sự phát triển mối quan hệ tập

thể của họ với Chúa. Sự sống động, thực tế trong việc mô tả các tổ phụ và

gia đình họ ở mấy câu chuyện cổ này có lẽ là khía cạnh đáng chú ý nhất

của tác phẩm, không có trường hợp tương tự trong văn học cổ đại. Có

những nguyên mẫu của nhân loại, như Ishmael - “Nó sẽ là thứ người, giống

https://thuviensach.vn

lừa hoang. Tay nó chống lại mọi người. Tay mọi người chống lại nó.”31 -

nhưng không có định kiến: mỗi nhân vật trở nên tràn đầy sức sống từ các

câu chuyện.

Đáng chú ý hơn cả là sự quan tâm dành cho phụ nữ với vai trò dẫn dắt mà

họ thường đảm nhiệm, sự sống động, hấp dẫn và sức mạnh cảm xúc nơi họ.

Sarah, vợ của Abraham, là người đầu tiên trong lịch sử được ghi nhận đã

cười. Khi về già, được cho là sẽ mang thai đứa con trai mình hằng mong

muốn, bà không tin vào điều đó nhưng “cười trong bụng, tự nghĩ: Mình đã

xác xơ ra rồi còn chi cái chuyện tòm tem cho mình, vả ông nhà mình già

rồi.” (Sáng thế ký 18:12): tiếng cười của bà vừa đắng vừa ngọt, buồn bã,

mỉa mai, thậm chí hoài nghi, một điềm báo cho rất nhiều tiếng cười của

người Do Thái trong suốt thời gian dài. Tuy nhiên, khi người con trai Isaac

chào đời, “Sara nói: Thiên Chúa đã làm cho tôi cười được. Ai ai nghe biết

sẽ cười tôi” - và tiếng cười của bà thật vui vẻ và chiến thắng, truyền sự vui

sướng của bà tới chúng ta qua khoảng cách bốn thiên niên kỷ. Rồi có câu

chuyện về việc Isaac, một người đàn ông hiền lành và trầm tư, vô cùng yêu

quý Sarah mẹ mình, tìm kiếm một người vợ thay thế mẹ - Rebecca rụt rè

nhút nhát nhưng nhân hậu và đáng yêu; và đây là câu chuyện đầu tiên trong

Kinh Thánh làm chúng ta cảm động. Còn thú vị hơn nữa, tuy không hẳn từ

thời tổ phụ, là Sách Ruth, mô tả tình thương mến, tận tụy giữa hai người

phụ nữ đau buồn và cô đơn: Naomi và con dâu Ruth. Cảm xúc của họ được

truyền tải thật nhẹ nhàng và trung thành đến nỗi bản năng làm người ta phải

tin ngay rằng một người phụ nữ đã chép lại cảm xúc đó. Chắc chắn, Bài ca

của Deborah, tức Chương 5 trong Sách Thủ lĩnh, với rất nhiều hình ảnh nữ

tính và minh chứng thắng lợi cho sức mạnh và lòng can đảm của nữ giới,

hẳn phải là tác phẩm đầy cảm xúc của một người phụ nữ. Tuy nhiên, rõ

ràng qua các bằng chứng ở đây thì đó là một trong những phần sớm nhất

của Kinh Thánh được viết ra, và dường như nó đã có được hình dạng như

hiện tại từ trước năm 1200 TCN. 32 Nhưng tư liệu Kinh Thánh đầu tiên này

là minh chứng cho vai trò sáng tạo của phụ nữ trong việc định hình xã hội

https://thuviensach.vn

Hebrew, cho sức mạnh trí tuệ và cảm xúc của họ, và cho sự nghiêm túc cao

độ của họ.

Song, Kinh Thánh thời đầu trên hết là một tuyên bố về thần học: một câu

chuyện kể về mối quan hệ trực tiếp, thường là thân mật, giữa những người

lãnh đạo dân chúng với Chúa. Ở đây vai trò của Abraham mang tính quyết

định. Kinh Thánh mô tả ông như tổ tiên trực tiếp của dân tộc Hebrew và là

người sáng lập ra quốc gia của họ. Ông cũng là ví dụ tối thượng về người

tốt và công bằng. Ông yêu chuộng hoà bình (Sáng thế ký 13:8-9), nhưng

cũng sẵn lòng chiến đấu cho các nguyên tắc của mình và cao thượng trong

chiến thắng (14:22), tận tụy với gia đình, hiếu khách với người lạ (18:1),

quan tâm đến phúc lợi của người dân (18:23), và trên hết kính sợ Chúa và

vâng lệnh Chúa (22:12; 26:5). Nhưng ông không phải là một con người

hoàn hảo. Ông là một nhân cách rất người và thật, đôi khi sợ sệt, hoài nghi,

thậm chí đa nghi, tuy cuối cùng luôn trung thành và làm theo chỉ dẫn của

Chúa.

Nếu Abraham là người sáng lập dân tộc Hebrew, thì liệu có phải ông cũng

là người sáng lập tôn giáo Hebrew? Trong Sáng thế ký, ông có vẻ như khởi

đầu mối quan hệ đặc biệt của người Hebrew với một Chúa duy nhất và toàn

năng. Không rõ liệu ông có thể được gọi một cách chính xác là người độc

thần đầu tiên hay không. Chúng ta có thể bỏ qua ý niệm kiểu Hegel của

Wellhausen về người Do Thái mà Abraham là biểu tượng, để thoát khỏi quá

khứ sa mạc nguyên thủy của họ. Abraham là một người quen thuộc với các

thành phố, các khái niệm pháp lý phức tạp và các ý tưởng tôn giáo mà vào

thời của chúng là rất tinh vi. Sử gia Do Thái vĩ đại Salo Baron coi Abraham

là người độc thần đầu tiên, đến từ một trung tâm có tục thờ mặt trăng đang

biến thành một dạng thô sơ của chủ nghĩa độc thần. Chẳng hạn, tên của

nhiều người trong gia đình ông, Sarah, Micah, Terah, Laban, có liên hệ với

tục thờ mặt trăng này.33 Trong Sách Joshua có một phần bí hiểm nhắc đến tổ

tiên sùng bái của Abraham: “Têrakh cha của Abraham… phụng sự các thần

khác.” 34 Sách Isaiah, khi tái hiện một truyền thống cổ xưa vốn không được

https://thuviensach.vn

ghi lại trong Kinh Thánh, nói rằng Chúa “đã chuộc Abraham.” 35 Sự di

chuyển của các dân tộc Semit về phía tây, dọc theo vòng cung lưỡi liềm phì

nhiêu, thường được mô tả là một sự trôi dạt dưới áp lực của các thế lực

kinh tế. Nhưng quan trọng phải hiểu rằng sự thôi thúc của Abraham là tôn

giáo: Ông đáp lại một thôi thúc mà ông tin là đến từ một Chúa vĩ đại, toàn

năng, có mặt ở khắp nơi. Có thể cho rằng, tuy khái niệm độc thần không

phát triển đầy đủ trong đầu ông, song ông là người nỗ lực để đạt được khái

niệm đó, và rời bỏ xã hội Lưỡng Hà vì nó đã chạm tới một ngõ cụt tâm

linh. 36

Có lẽ Abraham nên được mô tả như một người độc thần là chính xác nhất:

một người tin vào một Chúa duy nhất, gắn bó với một dân tộc cụ thể, tuy

nhiên cũng công nhận sự gắn bó của các chủng tộc khác với các vị thần của

riêng họ. Với phẩm chất này, ông là người sáng lập văn hóa tín ngưỡng

Hebrew, vì ông khởi sự hai đặc tính quan trọng nhất của nó: giao ước với

Chúa và sự dâng hiến vùng đất. Khái niệm giao ước là một khái niệm đặc

biệt, không có thứ gì tương đương ở Cận Đông cổ đại. Đúng là giao ước có

tính cá nhân của Abraham với Chúa vẫn chưa đạt được mức độ tinh vi như

giao ước của Moses thay mặt toàn thể một dân tộc. Nhưng những gì cơ bản

nhất đều có ở đó: một hợp đồng phục tùng để đổi lấy đặc ân, ngụ ý lần đầu

tiên trong lịch sử về sự tồn tại của một Chúa đạo đức, người hành động như

một kiểu quốc vương lập hiến nhân từ chịu ràng buộc từ những thỏa thuận

chính trực của mình. 37

Câu chuyện trong Sáng thế ký, với các đối thoại rải rác giữa Abraham với

Chúa, gợi lên một điều rằng Abraham hiểu ra và chấp nhận tác động to lớn

trong giao ước của mình một cách từ từ, một ví dụ về cách mà theo đó ý chí

của Chúa đôi khi được tiết lộ theo các giai đoạn tăng tiến. Sự thật cuối cùng

được mang tới nhà Abraham, như được mô tả trong Sáng thế ký 22, là khi

Chúa thử thách Abraham bằng cách ra lệnh cho Abraham hiến sinh Isaac

đứa con trai duy nhất của mình. 38 Đoạn này là một cột mốc quan trọng trong

Kinh Thánh, cũng như là một trong những đoạn kịch tính và khó hiểu nhất

https://thuviensach.vn

trong toàn bộ lịch sử tín ngưỡng, vì nó trước tiên đặt ra vấn đề về ý thức

công bằng của Chúa. Nhiều người Do Thái và Kitô thấy đoạn này thật vô

lương tâm, khi Abraham được hạ lệnh làm cái điều không chỉ tàn ác, mà

còn trái với sự từ chối hiến sinh người, vốn là một phần của nền tảng đạo

đức Hebrew và mọi loại hình thờ phụng Do Thái-Kitô giáo sau này. Các

triết gia Do Thái vĩ đại đã vật lộn để làm cho câu chuyện này phù hợp với

đạo đức Do Thái. Philo cho rằng câu chuyện này minh chứng cho sự xa rời

của Abraham khỏi phong tục hay bất cứ đam mê cai trị nào khác trừ tình

yêu Chúa, sự công nhận của Abraham rằng chúng ta phải cho Chúa những

gì chúng ta trân trọng nhất, tin rằng vì Chúa công bằng nên chúng ta sẽ

không bị mất nó. Maimonides đồng ý rằng đây là một trường hợp thử thách

những giới hạn cực đoan của tình yêu và nỗi sợ hãi mà Chúa đòi hỏi một

cách đúng đắn. Nahmanides coi đó là trường hợp tương thích đầu tiên giữa

sự biết trước của Chúa và ý chí tự do của con người.39 Năm 1843, Sören

Kierkegaard xuất bản nghiên cứu triết học của ông về sự kiện này, Fear

and Trembling (Sợ hãi và run rẩy), trong đó ông mô tả Abraham là một

“hiệp sĩ của đức tin,” người vì Chúa mà phải chối bỏ không chỉ con trai

mình mà còn cả các lý tưởng đạo đức của mình nữa. 40 Hầu hết các nhà thần

học Do Thái và Kitô phản đối cách nhìn này, ngụ ý một xung đột không thể

chấp nhận được giữa ý chí của Chúa và các lý tưởng đạo đức, dù những

người khác sẽ cho rằng sự kiện này là một lời cảnh báo rằng tín ngưỡng

không nhất thiết phản ánh đạo đức tự nhiên chủ nghĩa.41

Từ quan điểm của một sử gia thì câu chuyện này hoàn toàn có nghĩa, vì

Abraham, như chúng ta đã biết qua các kho lưu trữ đương đại, đã quen với

một bối cảnh pháp lý mà ở đó điều bắt buộc là phải đóng dấu hợp đồng hay

giao kèo hiến sinh động vật. Giao ước với Chúa vĩ đại tới mức nó đòi hỏi

phải có cái gì hơn thế nữa: hiến sinh người thân yêu nhất theo một nghĩa

đầy đủ nhất, nhưng vì chủ thể của lễ hiến sinh là một con người nên việc ấy

đã không thành, qua đó vẫn có giá trị nhưng mang tính hình thức và nghi lễ

thay vì tính thực tế. Isaac được chọn làm vật hiến tế không chỉ vì đây là tài

sản quý giá nhất của Abraham, mà còn bởi đây là một món quà đặc biệt của

https://thuviensach.vn

Chúa theo giao ước, và vẫn là món quà của Chúa giống như mọi món quà

khác của Chúa cho con người. Điều này nhấn mạnh toàn bộ mục đích của

hiến sinh, một lời nhắc nhở mang tính biểu tượng rằng mọi thứ con người

sở hữu đều đến từ Chúa và có thể trả lại cho Chúa. Đó là lý do tại sao

Abraham gọi nơi diễn ra hành vi vâng lời tối thượng của mình và cuộc hiến

sinh bất thành là Núi của Đức Chúa Trời, một phác hoạ của núi Sinai và

một hợp đồng lớn hơn.42 Chính vì tầm quan trọng của sự kiện này mà lần

đầu tiên những câu chuyện trong Kinh Thánh đưa thuyết phổ quát vào

trong các lời hứa của Chúa. Chúa không chỉ hứa cho con cháu của

Abraham sinh sôi, mà giờ đây còn thêm rằng: “Mọi dân thiên hạ sẽ lấy

dòng giống ngươi mà cầu phúc cho nhau, bởi vì ngươi đã vâng nghe tiếng

Ta!43”

Giờ thì chúng ta hiểu hơn ý niệm về một dân tộc được lựa chọn. Điều quan

trọng cần phải hiểu là Cựu ước không chủ yếu nói về công bằng như một

khái niệm trừu tượng. Nó nói về công bằng của Chúa, điều này thể hiện

trong các hành động ưa thích của Chúa về sự lựa chọn. Trong Sáng thế ký,

chúng ta có nhiều ví dụ về “người công bằng,” thậm chí là người công bằng

duy nhất: chẳng hạn trong câu chuyện về Noah và Đại hồng thủy, hay trong

câu chuyện về sự hủy diệt Sodom. Abraham cũng là một người công bằng,

nhưng không có điều gì cho thấy Chúa chọn ông vì ông là người công bằng

duy nhất, hay theo bất cứ nghĩa nào vì những phẩm chất của ông. Kinh

Thánh không phải là một tác phẩm lý trí mà là một tác phẩm lịch sử, nói về

những thứ mà đối với chúng ta là các sự kiện khó hiểu và thậm chí không

thể giải thích nổi. Nó liên quan đến những lựa chọn hệ trọng mà Chúa vui

lòng đưa ra.44 Để hiểu lịch sử Do Thái, cần hiểu được tầm quan trọng mà

người Do Thái đã luôn dành cho sự sở hữu vô hạn của Chúa đối với tạo vật.

Nhiều đức tin Do Thái được thiết kế để kịch tính hóa sự thật trung tâm này.

Ý niệm về một dân tộc được lựa chọn là một phần trong mục đích của Chúa

nhằm nhấn mạnh sở hữu của mình đối với mọi vật được tạo ra. Abraham là

một nhân vật vô cùng quan trọng trong việc này. Các nhà hiền triết Do Thái

đã dạy: “Có năm thứ mà Đức Chúa Thiêng đã đặc biệt làm thành của riêng

https://thuviensach.vn

mình. Đó là: Torah, Trời và đất, Abraham, Israel và Thánh điện.” 45 Các nhà

hiền triết tin rằng Chúa hào phóng cho đi sự sáng tạo của mình, nhưng giữ

lại (như vốn có) sự sở hữu vô hạn đối với mọi thứ và một mối quan hệ đặc

biệt, mang tính sở hữu với các thành tố được lựa chọn. Do đó chúng ta

thấy:

Đức Chúa Thiêng, đã tạo ra các ngày, và đưa mình đến Sabbath; Ngài tạo ra các tháng, và đưa

mình đến các lễ hội; Ngài tạo ra các năm, và chọn cho mình Năm Sabbath; Ngài tạo ra các

năm Sabbath, và chọn cho mình Năm Jubilee; Ngài tạo ra các dân tộc, và chọn cho mình

Israel… Ngài tạo ra các vùng đất, và đưa mình đến Vùng đất Israel như một món quà dâng từ

mọi vùng đất khác, như nó được viết: “Của Yavê, đất cùng đều đất chở.” 45

Việc chọn Abraham cùng con cháu ông cho một vai trò đặc biệt theo ý

Chúa và việc dâng hiến vùng đất là không thể tách rời với cách trình bày

lịch sử trong Kinh Thánh. Hơn nữa, cả hai món quà đều có thời hạn, chứ

không phải vô thời hạn: người Do Thái được chọn vùng đất của họ, nhờ ơn

trên nên luôn có thể lấy lại. Abraham vừa là một ví dụ có thật, vừa là một

biểu tượng vĩnh cửu của sự yếu ớt và lo lắng nhất định về sự sở hữu của

người Do Thái. Abraham là một “khách trợ, người ngụ cư” và vẫn là vậy kể

cả sau khi được Chúa chọn, kể cả sau khi ông đã khéo léo mua lại hang

Machpelah. Sự không chắc chắn trong sở hữu này được truyền sang tất cả

con cháu ông, như Kinh Thánh liên tục nhắc nhở chúng ta. Do đó Chúa nói

với người Do Thái: “Đất đai không được bán vĩnh viễn, vì đất đai thuộc về

Ta, các ngươi chỉ là khách trọ, người ngụ cư bên Ta”; hay một lần nữa,

người dân thú nhận: “Trước nhan Người chúng tôi chỉ là khách trọ, Người

ngụ cư như chúng tôi hết thảy”; và trong Thánh Vịnh, Vua David nói: “Vì

tôi là khách trọ của Người, một kẻ ngụ cư, như tổ tiên tôi hết thảy.”47

Tương tự, lời hứa trao vùng đất cho Abraham rất cụ thể và nó đến từ tầng

xưa nhất của Kinh Thánh: “Cho dòng giống ngươi, Ta sẽ ban thửa đất này

từ sông Ai cập cho đến sông Cả, sông Phơrat, xứ của dân Qêni, dân

Qênizzi, dân Qađmôni, dân Hitti, dân Phorizi, dân Rơphaim, dân Amori,

https://thuviensach.vn

dân Canaan, dân Ghirgasi, dân Yơbusi.”48 Có chút khó hiểu về biên giới, vì

ở đoạn sau Chúa chỉ hứa cho một phần của một món quà lớn hơn: “Ta sẽ

ban cho ngươi và dòng giống ngươi sau ngươi đất ngươi nương ngụ, toàn

cõi đất Canaan.” 49 Mặt khác, món quà về sau này phải là một “sở hữu vạn

đại.” Ngụ ý ở đây và ở các đoạn sau là việc chọn lựa Israel không bao giờ

có thể rút lại được, dù lựa chọn đó có thể bị hoãn lại do sự bất tuân của con

người. Vì lời hứa của Chúa là không thể rút lại, nên vùng đất này cuối cùng

sẽ trở về với Israel, kể cả nếu Israel lúc nào đó đánh mất nó.50 Ý niệm về

Miền đất hứa chỉ riêng tín ngưỡng của người Do Thái mới có, và với người

Do Thái trước đây cũng như người Do Thái sau này thì đây là yếu tố quan

trọng nhất. Điều có ý nghĩa là người Do Thái đưa Ngũ Thư, năm quyển đầu

của Kinh Thánh, thành cốt lõi của Torah hay đức tin của mình, vì những

quyển này nói về luật, lời hứa cho đất, và việc thực hiện lời hứa. Các quyển

sau, dù có ấn tượng và dễ hiểu đến đâu cũng chẳng thể có được ý nghĩa

trung tâm tương tự. Những quyển này không mang tính mặc khải lắm như

có người bình luận, mà toàn nói về chủ đề lời hứa được thực hiện. 51 Vùng

đất mới là điều quan trọng nhất.

Nếu Abraham thiết lập những điều cơ bản này, thì Jacob cháu trai ông sẽ

mang đến sự tồn tại của một dân tộc khác biệt, đó là Israel - tên của ông và

chủng tộc, gắn kết chặt chẽ với nhau. 52 Gọi tên tổ tiên của người Do Thái

như thế nào từ trước đến nay luôn là một vấn đề. “Hebrew” thì không thỏa

mãn, dù đôi khi chúng ta cần dùng đến, vì cái tên Habiru mà người ta cho

là Hebrew bắt nguồn từ đó, mô tả một lối sống nhiều hơn là một nhóm

chủng tộc cụ thể. Hơn nữa, nó mang tính miệt thị. “Hebrew” thực ra có

xuất hiện trong Ngũ Thư, với nghĩa “những đứa con của Israel,” nhưng chỉ

được dùng bởi người Ai Cập hoặc bản thân người Do Thái trước mặt người

Ai Cập. Từ khoảng thế kỷ 2 TCN, khi được Ben Sira dùng như vậy, từ

“Hebrew” được áp dụng cho ngôn ngữ của Kinh Thánh, và cho tất cả các

tác phẩm về sau được viết bằng ngôn ngữ này. Cứ thế nó dần mất đi ngụ ý

miệt thị, nên đối với cả người Do Thái và người phi Do Thái có thái độ cảm

thông, đôi khi từ “Hebrew” có vẻ được ưa dùng hơn để mô tả một chủng

https://thuviensach.vn

tộc. Chẳng hạn, vào thế kỷ 19, từ “Hebrew” được phong trào Cải cách ở

Mỹ dùng nhiều, nên chúng ta có những tổ chức như Cao đẳng Liên minh

Hebrew và Liên minh các Giáo đoàn Hebrew Mỹ. Nhưng tổ tiên của người

Do Thái không bao giờ gọi mình là người Hebrew. Khi họ bắt đầu có ý

thức về một bản sắc quốc gia thì từ họ dùng, có tính cách quy chuẩn trong

Kinh Thánh, là Israelites hay những đứa con của Israel, và đây là cái mang

lại ý nghĩa chính cho Jacob.

Song điều gây tò mò và đặc trưng cho những khó khăn đã luôn bủa vây bản

sắc và danh tính Do Thái, là lần đầu tiên từ này được nhắc đến khi Chúa đặt

lại tên Jacob là Israel - có thể coi là khoảnh khắc quốc gia ra đời - diễn ra

trong đoạn có lẽ bí hiểm và khó hiểu nhất trong toàn bộ Kinh Thánh, cuộc

chiến thâu đêm của Jacob với thiên thần. Từ “Israel” có thể mang nghĩa

người chiến đấu với Chúa, người chiến đấu vì Chúa, người mà Chúa chiến

đấu, hay người mà Chúa cai trị, người chính trực của Chúa, hay Chúa là

chính trực. Không có sự thống nhất. Cũng chưa ai kể lại một cách thỏa

đáng ý nghĩa của sự kiện này. Rõ ràng là những người biên tập và chép

Kinh Thánh sớm nhất cũng không hiểu ý nghĩa của sự kiện này. Nhưng họ

nhận ra đây là một thời khắc quan trọng trong lịch sử của mình, và họ

không thay đổi nó cho phù hợp với hiểu biết tín ngưỡng của mình, mà kể

lại đúng nguyên văn vì nó là Torah, là thiêng liêng. Sự nghiệp của Jacob

được mô tả chi tiết trong Sáng thế ký, và quả thực rất đáng chú ý. Jacob rất

khác ông mình là Abraham: một người che giấu cảm xúc, một người xảo

quyệt, một chiến lược gia chứ không phải một chiến binh, một chính trị gia,

một người điều hành, và là một người mơ mộng hão huyền. Jacob trở nên

mạnh mẽ và là người quan trọng hơn nhiều so với Abraham hay Isaac cha

mình. Sau này Jacob muốn mình được chôn bên cạnh mộ tổ tiên, nhưng

trước đó, ông đã dựng những cột lớn hay xây ban thờ trên một vùng lãnh

thổ rộng lớn. Ông được mô tả là vẫn như một “kẻ khách trọ” ở Canaan như

cha mình. 53 Quả thực, tất cả các con trai ông, ngoại trừ người cuối cùng là

Benjamin, hình như được sinh ra ở Lưỡng Hà hay Syria. Nhưng trong thời

ông sống, những mối liên hệ này với phía đông và phía bắc bị cắt đứt hoàn

https://thuviensach.vn

toàn, và những người đi theo ông bắt đầu nghĩ rằng họ có mối liên hệ với

Canaan theo một cách vĩnh cửu nào đó, nên kể cả nếu họ có tới Ai Cập gặp

thời đói kém thì sự sắp đặt của Chúa sẽ khiến họ quay trở về, không thể

khác được.

Là lãnh đạo được lấy tên đặt cho dân tộc, Jacob-Israel cũng là cha đẻ của

12 bộ tộc mà trên lý thuyết làm nên dân tộc này. Những bộ tộc ấy, Reuben,

Simeon (Levi), Judah, Issachar, Zebulun, Benjamin, Dan, Naphtali, Gad,

Asher, Ephraim và Manasseh, tất cả đều là con cháu của Jacob và các con

trai ông, theo truyền thống Kinh Thánh. 54 Nhưng trong Bài ca của Deborah

mà chúng ta thấy là rất cổ, chỉ có 10 bộ tộc được liệt kê - Ephraim,

Benjamin, Machir, Zebulun, Issachar, Reuben, Gilead, Dan, Asher và

Naphtali. Bối cảnh là cuộc chiến, nên có thể Simeon, Levi, Judah và Gad

không được Deborah kể ra vì họ không được kỳ vọng tham gia vào cuộc

chiến. Con số 12 có thể là một quy ước: 12 cũng là con số dùng cho các

con trai của Ishmael, Nahor, Joktan và Esau. 55 Các nhóm gồm 12 bộ tộc (đôi

khi sáu) là phổ biến ở phía đông Địa Trung Hải và Tiểu Á thời kỳ đồ đồng

muộn. Người Hy Lạp gọi họ là liên bang, bắt nguồn từ một từ có nghĩa

“sống đó đây.” Yếu tố thống nhất có thể không phải là tổ tiên chung mà là

việc thờ chung một ngôi đền cụ thể. Nhiều học giả về văn bản thế kỷ 19 và

20 bác bỏ ý niệm dòng dõi chung từ Jacob, coi các nhóm bộ tộc có nguồn

gốc xa xôi và hoàn toàn khác biệt này tổ chức thành một liên bang xung

quanh những ngôi đền Do Thái đang hình thành trong khoảng thời gian

này. 56 Nhưng tất cả các nhóm Tây Semit này chuyển tới Canaan đều có

nguồn gốc chung và có liên quan tới nhau: chung ký ức, truyền thống và tổ

tiên được tôn thờ. Việc tìm ra lịch sử bộ tộc cụ thể của tất cả các nhóm

được nói tới trong Kinh Thánh sẽ vô cùng phức tạp, đến mức không thể, kể

cả nếu có tư liệu đi nữa.57 Điểm quan trọng nhất là Jacob-Israel liên quan

đến thời gian mà khi đó người Do Thái lần đầu tiên có ý thức về bản sắc

chung của mình, nhưng trong khuôn khổ một hệ thống bộ tộc vốn đã rất lâu

đời và thân thuộc với họ. Các mối liên kết tôn giáo và gia đình cũng mạnh

mẽ không kém, trên thực tế không thể tách rời nhau, như đã từng trong suốt

https://thuviensach.vn

lịch sử Do Thái. Vào thời Jacob, người ta vẫn mang theo các vị thần gia

đình cùng với mình, nhưng lúc này đã có thể nghĩ về một Chúa dân tộc rồi.

Abraham có những đức tin tôn giáo của riêng mình, nhưng ông lịch thiệp

cống nạp, với tư cách “khách trọ, người ngụ cư” cho các vị thần địa

phương, được gọi chung là “El.” Do đó, ông đóng thuế thập phân cho El

Elyon ở Jerusalem, và ông thừa nhận El Shaddai ở Hebron và El Olan ở

Beersheba.58 Việc Jacob nhận cái tên Israel (hay Isra-el) đánh dấu thời điểm

Chúa của Abraham được xác định trên đất của Canaan, liên quan gần gũi

đến con cháu của Jacob, người Do Thái, và chẳng mấy chốc trở thành đấng

Yahweh toàn năng, vị thần của chủ nghĩa độc thần.

Sự thống trị của Yahweh như là tâm điểm lấn át của tôn giáo Do Thái -

nguyên mẫu của “Chúa” duy nhất mà mọi người Do Thái, Kitô và Hồi giáo

thờ phụng ngày nay - được khẳng định một cách từ từ trong giai đoạn tiếp

theo của lịch sử dân tộc này, di chuyển tới Ai Cập và đào thoát ngoạn mục

khỏi cảnh làm nô lệ cho người Ai Cập. Câu chuyện Kinh Thánh ở cuối

Sáng thế ký mô tả cái chết của Joseph, rồi tiếp tục với những hậu quả thảm

khốc của nó ở phần đầu Sách Xuất hành, dường như gợi ý rằng cả quốc gia

này đi tới Ai Cập. Nhưng điều này sai. Rõ ràng là kể cả vào thời Jacob,

nhiều người Habiru hay Hebrew, mà giờ thì chúng ta phải gọi là Do Thái,

bắt đầu định cư lâu dài ở Canaan, và thậm chí đoạt lãnh thổ bằng vũ lực.

Trong Sáng thế ký 34, chúng ta đọc thấy rằng hai con trai của Jacob,

Simeon và Levi, đã tấn công bạo lực thành công vào nhà vua và thành phố

Shechem, điều này cho thấy người Do Thái lần đầu tiên sở hữu một thành

phố tương đối lớn, có thể là nơi chốn sớm nhất cho vị Chúa của dân tộc.59

Shechem từng là một thành phố vào thế kỷ 19 TCN, vì nó được nhắc tới

trong một tài liệu Ai Cập từ triều đại Sesostris III (1878-1843 TCN) và sau

này có các bức tường đá xếp. Trên thực tế, Shechem là thành phố đầu tiên

của Canaan được nhắc tới trong Kinh Thánh (Sáng thế ký 12:6-7) và

Abraham có được lời hứa thiêng liêng ở đó. Shechem gần Nablus ngày nay,

một cái tên bắt nguồn từ thành phố mới, hay Neapolis, mà Vespasian xây

năm 72 sau khi tái chinh phạt Palestine. Chúng ta có thể xác định di tích

https://thuviensach.vn

này từ những điều được nói tới trong Josephus, viết khoảng năm 90, và

Eusebius, viết khoảng trước năm 340, nói rằng Shechem cổ nằm ở ngoại ô

Neapolis gần Giếng Jacob. Rõ ràng Shechem không chỉ bị chiếm mà còn

nằm trong tay gia đình Jacob, vì khi hấp hối trên giường, ông để lại nó cho

con trai mình là Joseph: “Còn ta, ta cho ngươi một bả vai hơn phần anh em

ngươi, ta đã giựt lấy tự tay quân Amôri, bằng cung kiếm của ta.”60

Việc nhiều người Do Thái ở lại Canaan là chắc chắn, và có xác nhận từ bên

ngoài rằng họ hoạt động tích cực và hiếu chiến. Bộ tài liệu từ Ai Cập có tên

gọi Những bức thư Amarna, với niên đại chính xác vào giai đoạn 1389-

1358 TCN, từ thời các pharaoh của Vương quốc mới Ai Cập trên danh

nghĩa có quyền lực lớn nhất ở Palestine nhưng đang suy yếu, nói về chư

hầu địa phương và kẻ thù của họ trong khu vực. Một số bức thư nói đến

một người Hebrew tên là Labaya hay Người Sư Tử; một số khác thực chất

do người này viết. Labaya gây ra những khó khăn lớn cho giới chức Ai Cập

và đồng minh của họ; theo kinh nghiệm Ai Cập, như với mọi người Habiru

khác, Labaya là một kẻ gây rối khó kiểm soát. Labaya cuối cùng chết một

cách thảm khốc dưới triều Pharaoh Akhenaten. Nhưng khi còn sống,

Labaya kiểm soát một vương quốc nhỏ quanh Shechem, và các con trai ông

thừa kế của cải của ông.

Theo như chúng ta biết, trên thực tế người Do Thái-Hebrew kiểm soát

Shechem suốt quãng thời gian những đồng đạo của họ nằm dưới ách nô lệ

của Ai Cập. Không thấy nói đến việc nó bị chiếm trong cuộc chinh phạt của

Joshua, nhưng ngay sau khi quân xâm lược Do Thái đột nhập các ngọn đồi

phía bắc Jerusalem, họ thực hiện hoặc tái thực hiện nghi lễ giao ước tại

Shechem, nơi Abraham lần đầu làm giao ước. 61 Ngụ ý là Shechem từ lâu đã

nằm trong tay những người mà họ công nhận là đồng đạo và có quan hệ

chủng tộc. Do đó Shechem, theo một nghĩa nào đó, là đền thờ trung tâm

nguyên gốc và là thủ đô của Canaan thuộc người Do Thái. Điểm này có ý

nghĩa quan trọng, vì sự tồn tại liên tục của một số dân Do Thái đáng kể ở

Palestine trong suốt giai đoạn từ khi người Abraham đầu tiên tới Ai Cập

https://thuviensach.vn

cho đến khi họ trở về, khiến Sách Xuất hành trong Kinh Thánh, vốn rõ ràng

chỉ mô tả một phần của chủng tộc này, cũng như cuộc chinh phạt được kể

trong Sách Joshua, trở nên đáng tin hơn nhiều.62 Người Do Thái ở Ai Cập

luôn biết rằng họ có một tổ quốc để trở về, nơi một bộ phận dân cư là đồng

minh tự nhiên của họ; và đội quân thứ năm ở đất này, đến lượt mình, đã nỗ

lực chiếm giữ Canaan bằng một nhóm người lang thang gần giống một

cuộc phiêu lưu thảm hại.

Cho nên việc tạm cư và rời khỏi Ai Cập, rồi các đoàn người lang thang trên

sa mạc sau đó, chỉ liên quan tới một bộ phận dân tộc Do Thái. Tuy vậy, giai

đoạn này cực kỳ quan trọng đối với sự tiến hóa về văn hóa tín ngưỡng và

đạo đức của họ. Quả thực, đó là sự kiện trung tâm trong lịch sử của họ, và

luôn được người Do Thái công nhận như vậy, vì nó lần đầu tiên chứng kiến

sự xuất hiện trong huy hoàng chói lọi tính cách của Chúa độc nhất mà họ

thờ phụng, quyền năng của Chúa cứu rỗi họ từ đế chế vĩ đại nhất trên trái

đất và cho riêng họ một vùng đất tươi tốt; nó cũng cho thấy đổi lại là nhiều

đòi hỏi ghê gớm của Chúa muốn họ đáp ứng. Trước khi người Do Thái đến

Ai Cập, họ là một dân tộc nhỏ như bất kỳ dân tộc nào, dù họ có một lời hứa

được ấp ủ về sự vĩ đại. Sau khi trở về, họ là một dân tộc có mục đích, có

chương trình, và có thông điệp với thế giới.

Giai đoạn này mở ra và đóng lại với hai trong số các nhân vật mê hoặc nhất

trong lịch sử người Do Thái, Joseph và Moses, ví dụ điển hình về những

người mà sức mạnh và thành tựu của họ nhiều lần soi sáng lịch sử Do Thái.

Cả hai đều là con trai thứ, một phần của nhóm đó - Abel, Isaac, Jacob,

David và Solomon là những ví dụ khác - dường như là mục đích ca ngợi

của Kinh Thánh. Kinh Thánh cho thấy hầu hết lãnh đạo sinh ra không có

nơi chốn hay quyền lực, nhưng đạt được điều đó nhờ nỗ lực của chính họ,

bản thân họ là sản phẩm của các hành vi ân điển thiêng liêng.63 Kinh Thánh

nhìn thấy một phẩm chất riêng có của tình trạng không quyền lực, thích

hợp với một dân tộc hiếm khi sở hữu quyền lực và chịu nhiều khổ đau từ

việc sử dụng quyền lực; nhưng nó cũng nhìn thấy phẩm chất trong thành

https://thuviensach.vn

tựu, và coi thành tựu là dấu hiệu của phẩm chất, nhất là của những kẻ từng

yếu ớt và thấp kém. Cả Joseph lẫn Moses đều không có quyền thừa kế,

sống sót một cách chật vật thời thơ ấu và bị tổn thương thời trẻ; nhưng cả

hai đều có những phẩm chất Chúa ban để có được sự vĩ đại bằng nỗ lực của

chính mình.

Nhưng đến đó thì sự tương đồng chấm dứt. Joseph là mục sư-chính khách

lớn của một nhà cai trị ngoại bang, mô hình của nhiều người Do Thái trong

3.000 năm tiếp theo. Ông thông minh, nhanh nhẹn, mẫn cảm, giàu trí tưởng

tượng; một người mơ mộng, và hơn cả một người mơ mộng khi còn là một

người có khả năng sáng tạo để diễn giải các hiện tượng phức tạp, để dự báo

và tiên tri, để lên kế hoạch và quản lý. Ít nói, cần cù, có năng lực trong mọi

chuyện kinh tế và tài chính, làm chủ nhiều kiến thức bí hiểm, ông biết rõ

phải làm gì để phục vụ quyền lực và tận dụng nó thay mặt cho người của

mình. Như pharaoh nói với ông, “không có ai sáng suốt khôn ngoan được

như khanh.” 64 Joseph chiếm phần lớn trong Sáng thế ký, và ông rõ ràng làm

mê hoặc những người sao chép nó thời kỳ đầu, trước hết họ sắp xếp những

câu chuyện này lại rồi trộn chúng với nhau bằng nghệ thuật và sự đối xứng

đáng kể. Nhưng không có gì để nghi ngờ về tính chân xác lịch sử của ông.

Quả thực, một số sự kiện lãng mạn trong đời ông được ghi dấu ở văn học

Ai Cập. Vợ của Potiphar tìm cách quyến rũ ông nhưng ông từ chối, và

trong cơn nóng giận bà ta đã lăng mạ ông và đẩy ông vào tù. Đây là một

câu chuyện Ai Cập cổ có tên The Tale of the Two Brothers (Chuyện về hai

anh em), được viết trên giấy cói có niên đại từ năm 1225 TCN. Người nước

ngoài thường leo cao trong triều đình Ai Cập. Vào thế kỷ 14 TCN, sánh

ngang với sự nghiệp của Joseph là một người Semit tên là Yanhamu, cao ủy

Ai Cập trong đế chế dưới thời Pharaoh Akhenaten. Sau này, vào thế kỷ 13

TCN, thống chế trong triều đình Pharaoh Meneptah là một người Semit tên

là Ben Ozen. 65 Hầu hết các chi tiết Ai Cập trong câu chuyện về Joseph

dường như có thật.

https://thuviensach.vn

Chắc chắn người Tây Semit đã tới Ai Cập với số lượng lớn. Họ bắt đầu

thâm nhập vùng châu thổ sông Nile từ cuối thiên niên kỷ 3 TCN. Những

người nhập cư này thường đến một cách hoà bình; đôi khi là tự nguyện

trong quá trình tìm kiếm giao thương và việc làm; đôi khi là do đói - vì

sông Nile là nơi có thặng dư lương thực ổn định nhất - và đôi khi đến để

làm nô lệ. Có một đoạn nổi tiếng trong một tài liệu cổ của Ai Cập viết trên

giấy cói, Anastasi VI, trong đó những người lính bảo vệ biên giới Ai Cập

thông báo cho cung điện về một bộ tộc đang đi ngang qua trên đường tìm

kiếm đồng cỏ và nước. Tài liệu số 1116a ở Leningrad cho thấy một pharaoh

nhân từ đã tặng lúa mì và bia cho những người dẫn đầu bộ tộc được xác

định là đến từ Ashkelon, Hazor và Megiddo. Quả thực đã có lúc từ thế kỷ

18 tới thế kỷ 16 TCN, Ai Cập có một triều đại gồm những vua chúa nước

ngoài gọi là Hyksos. Một số cái tên trong đó có vẻ như là tên Semit - chẳng

hạn Khyan, Yakubher. Vào thế kỷ 1, sử gia Do Thái Josephus, trong lúc tìm

cách củng cố câu chuyện Xuất hành, đã trích dẫn Manetho để kết nối câu

chuyện với việc trục xuất người Hyksos vào giữa thế kỷ 16 TCN. Nhưng

chi tiết Ai Cập trong Kinh Thánh phù hợp hơn với một giai đoạn sau này.

Quả thực, có bằng chứng khá thuyết phục cho thấy giai đoạn áp bức của Ai

Cập mà cuối cùng đã khiến người Do Thái nổi dậy và đào thoát, diễn ra vào

một phần tư cuối thiên niên kỷ 2 TCN, và gần như chắc chắn dưới triều đại

của Rameses II (1304-1237 TCN) nổi tiếng. Phần mở đầu Sách Xuất hành

nói về người Ai Cập: “Và người ta đặt trên Israel những cái khổ dịch để

bức bách dân è vai vác nặng. Và dân đã phải xây dựng cho Pharaôn các

thành thương khố Pithom và Ramsès.”66 Rameses II, người xây dựng vĩ đại

nhất trong các vua của Vương quốc mới triều đại thứ 19 - quả thực là người

xây dựng năng suất nhất kể từ thời những người tạo ra kim tự tháp của

Vương quốc cũ - tham gia vào các công trình xây dựng hoành tráng ở

Pithom, nay là Tell er-Rataba bên sông Wadi Tummilat, và ở nơi mà ông

đặt theo tên mình, Rameses hay Pi Ramesu, nay là San el-Hagar trên nhánh

Tanatic của sông Nile. 67 Những pharaoh triều đại thứ 19 đến từ khu vực này

của vùng châu thổ sông Nile, nơi họ chuyển giao chính quyền trung ương,

https://thuviensach.vn

gần vùng đất Goshen trong Kinh Thánh. Rất nhiều lao động cưỡng bức hay

nô lệ được sử dụng. Một tài liệu trên giấy cói thuộc triều đại Rameses II,

Leiden 348, cho biết: “Phân phát ngũ cốc cho binh lính và người Habiru,

những người vận chuyển đá tới đại tháp môn của Rameses.” 68 Nhưng bản

thân cuộc xuất hành chưa chắc đã diễn ra dưới triều đại Rameses. Có lẽ

chắc chắn hơn, người Do Thái đã đào thoát dưới thời người kế vị Rameses

là Merneptah. Một tấm bia chiến thắng của pharaoh này còn sót lại và có

niên đại năm 1220 TCN. Tấm bia kể rằng pharaoh thắng một trận chiến

phía bên kia Sinai, ở Canaan, và nhắc tới những kẻ bại trận là “Israel.” Có

thể ông không thắng, vì các pharaoh thường mô tả thất bại hay bế tắc của

họ là chiến thắng, nhưng rõ ràng ông đã giao tranh ở một mức độ nào đó

với người Do Thái bên ngoài lãnh thổ của mình, nên họ đã rời đi. Đây là

lần đầu tiên Israel được nhắc tới bên ngoài Kinh Thánh. Kết hợp với các

bằng chứng khác, chẳng hạn như những tính toán dựa trên Các Vua quyển

1 6:1 và Thủ lĩnh 11:26, 69 chúng ta có thể chắc chắn một cách hợp lý rằng

cuộc Xuất hành diễn ra vào thế kỷ 13 TCN và hoàn thành vào khoảng năm

1225 TCN.

Những câu chuyện về đại hoạ của Ai Cập, cũng như kỳ quan và các điều kỳ

diệu khác diễn ra trước vụ đào thoát của người Do Thái, đã chi phối chúng

ta khi đọc Xuất hành nhiều đến mức đôi lúc chúng ta không nhìn thấy thực

tế về cuộc nổi dậy và chạy trốn thành công của một dân tộc nô lệ, sự kiện

chỉ xuất hiện đúng một lần trong thời cổ đại. Cuộc nổi dậy và chạy trốn này

trở thành một ký ức lớn lao đối với những người Do Thái trực tiếp tham

gia. Với những người nghe nói tới, và sau này đọc về nó, Xuất hành dần

thay thế sự sáng thế như một sự kiện trung tâm, quyết định trong lịch sử Do

Thái. Có điều gì đó đã xảy ra tại biên giới Ai Cập, thuyết phục các nhân

chứng rằng Chúa đã can thiệp trực tiếp và quyết định số phận của họ. Cái

cách mà sự kiện này được kể và chép lại đã thuyết phục các thế hệ sau,

rằng việc thể hiện một cách độc đáo sức mạnh của Chúa thay mặt họ như

thế này là sự kiện đáng chú ý nhất trong toàn bộ lịch sử các quốc gia.

https://thuviensach.vn

Dù nghiên cứu cẩn thận trong nhiều năm, song chúng tôi thực sự không

biết bàn tay Chúa đã cứu Israel khỏi quân đội pharaoh ở đâu.70 Cụm từ vô

cùng quan trọng là “ở trên biển sậy” hay “ở trên biển.” Có lẽ điều này có

nghĩa là một trong những hồ muối, hay đầu phía bắc của vịnh Suez, hay

thậm chí đoạn trên của vịnh Aqaba; một lựa chọn thay thế khác là biển

Serbonia (hồ Sirbonis) ở phía bắc Sinai, mà trên thực tế là một cửa biển Địa

Trung Hải.71 Những gì chúng tôi biết là biên giới được bảo vệ chặt chẽ ở

nhiều nơi và được canh phòng cẩn mật. Sự kiện người Do Thái được cứu

khỏi cơn thịnh nộ của pharaoh, mà người Do Thái coi như sự cứu thế của

Chúa đối với họ và con cháu họ, là lớn đến mức trở thành động lực cho

toàn bộ sự tồn tại tâm linh của họ. Moses nói với họ, hãy tự hỏi, từ ngày

Chúa tạo ra loài người, “xem có điều gì đã xảy ra như điều vĩ đại này, hay

người ta đã nghe có gì như thế?” Chúa có bao giờ “thử đến tìm lấy cho

mình một nước giữa các nước khác bằng những thử thách, bằng dấu lạ và

điểm thiêng, bằng chinh chiến, bằng tay mạnh, cánh tay dương, bằng kinh

sợ hãi hùng, như mọi sự Yavê Thiên Chúa của các ngươi đã làm cho các

ngươi ở Ai cập, trước mắt các ngươi?” Trong Sáng thế ký, Moses bảo Chúa

nói tới sự kỳ diệu lớn lao trong các hành động của người, và chỉ ra mối liên

hệ giữa các hành động đó với những kế hoạch của người dành cho họ với

tư cách một dân tộc: “Các người đã thấy Ta đã làm gì cho Ai cập; và làm

sao ta đã nhắc các ngươi lên những cánh phượng hoàng mà đem các ngươi

đến với Ta. Vậy bây giờ, các ngươi quyết nghe tiếng Ta mà giữ giao ước

của Ta, thì các người sẽ là sở hữu của Ta giữa các dân hết thảy, vì toàn cõi

đất đều là của Ta. Còn các ngươi, các ngươi sẽ là một vương quốc tư tế cho

Ta, một dân Thánh.” 72

Xứng tầm với sự kiện vĩ đại này là người đàn ông phi thường tự phong

mình làm lãnh đạo cuộc nổi dậy của người Do Thái. Moses là nhân vật

mang tính điểm tựa trong lịch sử Do Thái, là bản lề mà lịch sử Do Thái

xoay quanh. Nếu Abraham là tổ tiên của dân tộc này thì Moses chính là sức

mạnh sáng tạo, người nhào nặn họ; với ông và thông qua ông, họ trở thành

một dân tộc khác biệt, có tương lai như một quốc gia. Giống Joseph, ông là

https://thuviensach.vn

một ví dụ điển hình của người Do Thái, nhưng hoàn toàn khác và ghê gớm

hơn nhiều, ông là nhà tiên tri và nhà lãnh đạo; là người có những hành động

quyết đoán và có sự hiện diện gây náo động, có khả năng trút những cơn

thịnh nộ khủng khiếp và với ý chí quyết tâm lạnh lùng không thương xót;

nhưng cũng là người có đời sống tâm linh sâu sắc, yêu thích mối giao hoà

trong cô đơn giữa mình với Chúa ở miền quê xa xôi, nhìn thấy viễn cảnh,

sự hiển linh và khải huyền; song ông không phải một tu sĩ khổ hạnh hay ẩn

sĩ mà là một thế lực tâm linh tích cực trên thế giới, căm ghét bất công, hăng

hái tìm cách tạo ra một xứ Không tưởng, là một người không chỉ đóng vai

trò trung gian giữa Chúa và loài người, mà còn tìm cách biến chủ nghĩa lý

tưởng mạnh mẽ nhất thành nghệ thuật quản lý nhà nước trong thực tế, và

biến những khái niệm cao quý thành các chi tiết trong cuộc sống hằng ngày.

Trên hết, ông là một người làm luật và quan tòa, kỹ sư của một khuôn khổ

to lớn, trong một cấu trúc chính trực bao bọc mọi khía cạnh của hành vi

công cộng và hành vi cá nhân - một nhà chuyên chế tinh thần.

Các sách Kinh Thánh kể lại công việc của ông, nhất là Xuất hành, Đệ nhị

luật và Dân số, mô tả Moses như một kênh dẫn khổng lồ qua đó ánh sáng

và tư tưởng của Chúa chảy vào trái tim và khối óc của dân tộc. Nhưng

chúng ta cũng phải coi Moses như một con người vô cùng độc đáo, thông

qua những trải nghiệm vừa đáng sợ vừa cao quý ngày càng trở thành một

thế lực sáng tạo dữ dội, lật ngược thế giới, lấy các khái niệm hằng ngày

được vô số thế hệ chấp nhận không đắn đo và biến chúng thành một cái gì

đó hoàn toàn mới, khiến thế giới trở thành một nơi rất khác, và không thể

nào quay trở lại cách nhìn sự vật như trước đây. Moses minh hoạ cho thực

tế mà các sử gia vĩ đại đã luôn công nhận, rằng loài người không phải luôn

tiến bộ bằng những bước nhỏ tới mức không thể nhận ra, mà đôi khi bước

một bước khổng lồ, thường là dưới lực đẩy năng động của một nhân cách

cô độc, ngoại cỡ. Đó là lý do tại sao lập luận của Wellhausen và trường

phái của ông, cho rằng Moses là một nhân vật hư cấu được thêm vào sau,

và Luật Moses là một thêu dệt của các thầy tu hậu Tha hương vào nửa sau

thiên niên kỷ 1 TCN - một quan điểm vẫn được một số sử gia ngày nay

https://thuviensach.vn

chấp nhận - là một sự hoài nghi được đẩy lên mức cuồng tín, một sự chủ ý

phá hoại lịch sử con người. Moses vượt quá sức mạnh trí óc của con người

có thể sáng tạo ra, và sức mạnh của ông vượt ra ngoài trang viết của câu

chuyện trong Kinh Thánh, như nó từng được chấp nhận bởi một dân tộc

khó khăn và bị chia rẽ, chẳng khác gì một đám đông hoảng sợ.

Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là Moses, dù là một nhân vật ngoại

cỡ, nhưng không mang ý nghĩa như một siêu nhân. Các nhà văn và nhà

hiền triết Do Thái, chống lại xu hướng mạnh mẽ thời cổ đại là thần thánh

hóa các nhân vật sáng lập, thường dám nhấn mạnh điểm yếu mang tính

người và thất bại của Moses. Nhưng không cần phải thế; mọi thứ đều được

ghi chép lại. Có lẽ khía cạnh đáng thuyết phục nhất trong lối kể chuyện của

Kinh Thánh là cách mà nó mô tả Moses: chần chừ và không chắc chắn tới

mức gần như hèn nhát, sai lầm, ương ngạnh, ngớ ngẩn, khó chịu, và đáng

chú ý hơn là cay đắng ý thức được những thiếu sót của mình. Quả thực,

việc một người vĩ đại thú nhận là rất hiếm: “tôi không phải là người có tài

ngôn ngữ, cả hôm qua hôm kia, mà cả từ lúc ngươi ban lời cho tôi tớ người,

vì tôi cứng cả miệng, cứng cả lưỡi.” 73 Thiếu lưu loát là điểm yếu cuối cùng

mà một người làm luật và chính khách sẽ thú nhận. Thú vị hơn là hình ảnh

một Moses cô lập, tuyệt vọng, và kém hiệu quả, vật lộn với gánh nặng của

một vai trò rất lớn mà ông miễn cưỡng chấp nhận nhưng nghiêm túc tìm

cách thực hiện. Xuất hành 18 cho thấy ông nghiêm túc ngồi ở tòa, từ sáng

tới tối, phân xử các vụ kiện người dân đưa tới. Bố vợ ông, Jethro, trong một

lần đến thăm đã hỏi một cách bực dọc: “Tại sao ông lại ngồi xử một mình

và dân thì đứng bên ông từ sáng đến chiều như vậy?” Moses uể oải đáp lời:

“Ấy là vì dân đến với tôi để thỉnh vấn Thiên Chúa. Khi họ có điều gì, thì họ

đến với tôi và tôi phân xử họ với nhau, và tôi tỏ cho họ những thánh chỉ của

Thiên Chúa và các luật điều của Người.” Jethro đáp: “Không hay điều ấy

làm đó! Rồi ra ông sẽ bị quỵ, cả ông, cả dân kia ở với ông, vì là điều nặng

quá sức ông.” Thế nên ông đề nghị lập ra một bộ máy tư pháp thường trực

được đào tạo, và Moses, một người khiêm tốn theo nhiều cách khác nhau,

https://thuviensach.vn

với tính rộng lượng trong việc tìm kiếm và làm theo những lời khuyên tốt,

bèn làm theo đề nghị của bố vợ.74

Moses, đến với chúng ta từ Kinh Thánh, là một sự pha trộn rất thú vị giữa

người hùng và người thường, toát lên vẻ vô cùng chắc chắn, che giấu mọi

hoài nghi và đôi khi cả sự hoang mang. Do vị trí của mình nên ông phải tạo

ấn tượng với mọi người là mình biết tuốt; vì ông phải đoàn kết người của

mình, vốn luôn chực tan rã, nên ông phải gầm gào một cách tự tin, kể cả

khi không chắc chắn, và phải thể hiện ra ngoài một vẻ tàn nhẫn mà ông

không cảm thấy trong lòng. Thế nên hình ảnh của ông đầy hà khắc, và câu

cửa miệng của ông là “Hãy để Luật dời non chuyển núi.” Không nghi ngờ

gì nữa, sự thật trong truyền thống văn học Talmud là Aaron được yêu thích

hơn người em vĩ đại của ông: khi Aaron qua đời, ai nấy đều khóc, nhưng

khi Moses chết thì chỉ có người trong gia đình khóc thương. 75 Với tài liệu

Kinh Thánh, độc giả ngày nay có lẽ có một bức tranh rõ hơn về toàn bộ tính

cách của Moses so với những người đàn ông và đàn bà thực sự đi theo ông.

Moses không chỉ là người có ảnh hưởng nhất trong tất cả người Do Thái

thời cổ đại trước Đức Kitô; ông còn là người duy nhất có tác động đáng kể

đối với thế giới cổ đại. Người Hy Lạp nhầm lẫn ông với các vị thần và anh

hùng của họ, nhất là Hermes và Musaeos; ông được cho là đã phát minh ra

chữ viết Hebrew, thứ chữ được xem là mở đầu cho bảng chữ cái Phoenicia

cũng như chữ Hy Lạp. Eupolemus nói Moses là người thông thái đầu tiên

trong lịch sử nhân loại. Artapanos cho rằng ông có công tổ chức hệ thống

chính phủ Ai Cập và phát minh ra mọi loại máy móc chiến tranh và máy

móc công nghiệp. Aristobulus cho rằng cả Homer và Hesiod đều lấy cảm

hứng từ các tác phẩm của ông, và có một quan điểm chung giữa nhiều nhà

văn cổ đại rằng loài người nói chung và nền văn minh Hy Lạp nói riêng

chịu nhiều ảnh hưởng từ các ý tưởng của ông.76 Không có gì ngạc nhiên khi

các nhà văn Do Thái cổ đại ủng hộ truyền thống này về Moses như một

kiến trúc sư hàng đầu của văn hóa cổ đại. Josephus nói rằng Moses sáng tạo

ra từ “luật,” lúc đó còn chưa tồn tại trong tiếng Hy Lạp, và là nhà lập pháp

https://thuviensach.vn

đầu tiên trong lịch sử thế giới. 77 Philo buộc tội các triết gia cũng như các nhà làm luật đã ăn cắp và sao chép những ý tưởng của Moses, mà

Heraclitus và Plato là hai thủ phạm chính.78 Thú vị hơn là sự khẳng định của

nhà văn ngoại đạo Numenius xứ Apamea (thế kỷ 2) rằng Plato chỉ là một

Moses nói tiếng Hy Lạp.79 Các nhà văn cổ đại không chỉ tin vào sự tồn tại

của Moses, họ còn coi ông là một trong những nhân vật làm nên lịch sử thế

giới.

Nhưng cũng có một xu hướng trong các nhà văn ngoại đạo từ nửa sau thiên

niên kỷ 1 TCN, coi Moses là một nhân vật hiểm ác, người sáng tạo ra một

hình thức tín ngưỡng kỳ lạ, hẹp hòi, độc quyền và phản xã hội. Moses được

hiện tượng chặt chẽ với những biểu hiện sớm nhất của chủ nghĩa bài Do

Thái có hệ thống. Hecataeus xứ Abdera (thế kỷ 4 TCN), người viết một

cuốn sử về Ai Cập (giờ đã thất lạc), buộc tội Moses là tách biệt những

người đi theo mình khỏi những người khác, và khuyến khích tư tưởng bài

ngoại. Manetho (khoảng năm 250 TCN) ban đầu lan truyền truyền thuyết

vô cùng dai dẳng rằng Moses chẳng phải người Do Thái mà là người Ai

Cập, một thầy tu phản bội xứ Heliopolis, từng ra lệnh cho người Do Thái

giết hết các con vật thiêng của Ai Cập và dựng nên một chế độ cai trị ngoại

bang. 80 Ý niệm về thầy tu Ai Cập nổi loạn, dẫn đầu một cuộc nổi dậy của

những người bị xã hội ruồng bỏ, trong đó có người hủi và người da đen, trở

thành nền tảng cơ bản của chủ nghĩa bài Do Thái, sự phỉ báng Ur, được

thêu dệt và lập lại qua nhiều thế kỷ với sự dai dẳng khó tin. Chẳng hạn, chủ

nghĩa bài Do Thái được nói đến hai lần trong các bức thư của Karl Marx

viết cho Engels. 81 Còn nữa, điều gây tò mò là Sigmund Freud, chắc chắn

không phải người bài Do Thái, khi viết cuốn sách cuối cùng của mình,

Moses and Monotheism (Moses và chủ nghĩa độc thần), đã dựa trên câu

chuyện của Manetho rằng Moses là người Ai Cập và là thầy tu, bổ sung cho

lời đồn đoán phổ biến rằng tư tưởng tôn giáo của Moses bắt nguồn từ tín

ngưỡng thờ mặt trời độc thần của Akhenaten, cũng như sự vô lý giả-thực tế

của chính mình.82

https://thuviensach.vn

Cho dù Moses lấy tư tưởng của mình ở đâu đi nữa, cho dù đó là tôn giáo

hay pháp luật (và tất nhiên, hai tư tưởng này không thể tách bạch trong đầu

ông), thì nơi đó chắc chắn không phải Ai Cập. Quả thực, tác phẩm của

Moses có thể được coi là một sự bác bỏ hoàn toàn mọi thứ mà Ai Cập cổ

đại ủng hộ. Như với sự di cư của Abraham từ Ur và Haran đến Canaan,

chúng ta không thể giả định rằng cuộc đào thoát của người Do Thái khỏi Ai

Cập hoàn toàn do động cơ kinh tế. Đây không chỉ là một cuộc đào thoát

khỏi khó khăn. Trên thực tế có gợi ý trong Kinh Thánh rằng những khó

khăn họ gặp phải là có thể chịu được; người của Moses thường thèm khát

“nồi thịt của Ai Cập.” Cuộc sống ở Ai Cập, trong suốt thiên niên kỷ 2 TCN,

(nhìn chung) thoải mái hơn so với ở bất kỳ nơi nào khác ở Cận Đông cổ

đại. Động cơ bỏ đi là động cơ chính trị, chắc chắn vậy. Người Do Thái ở Ai

Cập là một nhóm thiểu số lớn và rắc rối, một cộng đồng đang phát triển.

Mở đầu cuộc đào thoát, pharaoh nói “với dân của ông” rằng người Do Thái

đang trở nên “đông đảo và hùng hậu hơn ta. Nào! Ta phải khôn mưu với nó,

kẻo nó sinh sôi.”83 Nỗi sợ của người Ai Cập với người Do Thái là động cơ

chính để họ đàn áp người Do Thái, sự đàn áp được thiết kế dành riêng cho

việc giảm số lượng người Do Thái. Chế độ nô lệ pharaoh, theo một cách

nguy hiểm, là một bản phác hoạ xa xôi chương trình lao động-nô lệ của

Hitler và thậm chí cả Holocaust* của ông ta nữa: có những tương đồng thật

đáng buồn.

Như vậy Xuất hành là một hành vi ly khai và kháng cự chính trị; nhưng

trên hết nó cũng là một hành vi tôn giáo. Vì người Do Thái khác biệt, và

được người Ai Cập coi là khác biệt và sợ sự khác biệt đó, chính xác là bởi

họ phản đối tất thảy các vua chúa Ai Cập kỳ quặc và nhiều nhan nhản, và

toàn bộ tinh thần tâm linh Ai Cập, mà theo cách riêng của nó thì cũng mãnh

liệt và lan tỏa như tín ngưỡng Israel buổi bình minh. Cùng lúc Abraham

cảm thấy rằng tín ngưỡng ở Ur đã chạm ngõ cụt, người Do Thái và người

lãnh đạo Moses của họ nhìn thấy rõ hơn những người còn lại, thấy thế giới

đức tin và tập tục tín ngưỡng Ai Cập thật ngột ngạt, không thể chịu được,

kinh khủng và xấu xa. Rời khỏi Ai Cập là thoát khỏi không chỉ chế độ nô

https://thuviensach.vn

lệ, mà cả một nhà tù tâm linh không có dưỡng khí: lá phổi của Israel ở Ai

Cập thèm khát một luồng dưỡng khí sự thật đậm đặc hơn, một lối sống

thuần khiết hơn, tự do hơn và có trách nhiệm hơn. Nền văn minh Ai Cập rất

cổ đại và rất ấu trĩ, nên cuộc đào thoát của người Do Thái khỏi Ai Cập là

một nỗ lực để trưởng thành.

Trong quá trình trưởng thành này, người Do Thái dĩ nhiên hành động về lâu

về dài không chỉ vì bản thân họ, mà còn cho cả nhân loại trong tương lai

nữa. Việc tìm ra chủ nghĩa độc thần, và không chỉ chủ nghĩa độc thần, mà

cả một Chúa duy nhất, toàn năng, có động cơ là những nguyên tắc đạo lý và

tìm cách áp đặt bài bản các nguyên tắc đó với con người, là một trong

những bước ngoặt lớn trong lịch sử, có lẽ là bước ngoặt lớn nhất. Lớn thế

nào thì có thể thấy bằng cách xem xét thế giới quan của người Ai Cập mà

người Do Thái bác bỏ. Người Ai Cập sử dụng đôi tay vô cùng khéo léo, họ

có khiếu thẩm mỹ thị giác hoàn hảo, nhưng những hiểu biết về mặt trí tuệ

của họ lại cổ lỗ đến cực đoan. Họ cảm thấy khó hoặc không thể hiểu được

các khái niệm chung. Họ có rất ít khái niệm về thời gian tích lũy so với thời

gian lặp đi lặp lại, nên không thực sự hiểu gì về lịch sử. Khái niệm tiến bộ

hay tiến triển tuyến tính đối với họ là không thể hiểu được. Sự phân biệt về

mặt khái niệm của họ giữa sinh và tử, giữa thế giới loài người với thế giới

động thực vật là rất yếu và không chắc chắn. Đức tin của họ có nhiều điểm

chung với các tín ngưỡng có tính chu kỳ (tuần hoàn) và duy linh của

phương Đông và châu Phi, hơn bất cứ thứ gì mà chúng ta thường quen gọi

là tín ngưỡng phương Tây. Trời và đất khác nhau về mức độ chứ không

phải thể loại, và trời được cai quản thông qua một vị vua là hiện thân của

đấng tạo hóa và pharaoh là hiện hình trần thế. Xã hội ở trời và đất ổn định

và tĩnh và nhất thiết là thế, bất cứ hình thức thay đổi nào đều sai trái xấu xa.

Đặc trưng của xã hội tĩnh kiểu này là nó không có khái niệm gì về luật cá

nhân, và do đó không hề có luật được hệ thống hóa chứ nói gì đến luật dưới

dạng viết. Pharaoh là nguồn gốc và ông chủ của luật, các quan tòa của

pharaoh - có tòa án, tất nhiên rồi - ngồi đó để thay mặt thực hiện các phán

quyết tùy tiện của ông ta.

https://thuviensach.vn

Thế giới quan ở các nền văn hóa Lưỡng Hà thiên niên kỷ 3 và 2 TCN rất

khác. Nó động hơn nhiều, nhưng cũng rối rắm hơn. Các nền văn hóa này

phản đối ý niệm về một Chúa duy nhất như là nguồn sức mạnh tối thượng.

Không giống người Ai Cập, vốn thường xuyên bổ sung các vị thần mới vào

điện thần của mình nếu gặp khó khăn về mặt thần học, họ tin rằng mọi vị

thần dẫn dắt đã được tạo ra. Cộng đồng các vị thần này thực hiện uy quyền

cuối cùng, chọn ra người đứng đầu điện thần (chẳng hạn như Marduk) và

biến con người thành bất tử nếu muốn. Thiên đường do đó luôn ở trong

trạng thái không yên, giống như xã hội loài người. Quả thực, mỗi xã hội là

một phiên bản của một xã hội khác, với tháp đền là mắt xích kết nối.

Nhưng vua là người chứ không phải thần thánh - các xã hội Lưỡng Hà giai

đoạn này tin vào vua-thần là điều hiếm - vua-người cũng chẳng phải tuyệt

đối; ông ta phải chịu trách nhiệm trước các thần linh.84 Vua không thể thực

hiện hay phân phát luật một cách tùy tiện được. Trên thực tế, cá nhân được

luật vũ trụ bảo vệ, không gì thay đổi được. 85 Năng động, và do đó mang đến

ý tưởng tiến bộ, các tư tưởng thịnh hành ở xã hội Lưỡng Hà cổ đại được ưa

chuộng hơn nhiều so với sự kìm kẹp của Ai Cập. Các tư tưởng này mang

lại hy vọng, so với sự cam chịu và chấp nhận định mệnh của các chuẩn

mực Phi-Á, mà Ai Cập là ví dụ điển hình rất đáng chú ý. Trong khi kim tự

tháp là mộ của vị vua-thần đã chết thì tháp đền là một mối liên hệ sống

động giữa đất với trời. Mặt khác, những tư tưởng này không tạo cơ sở đạo

đức cho cuộc sống, dẫn tới việc không chắc chắn các thần linh ủng hộ hay

muốn cái gì. Niềm vui và nỗi giận của thần linh là tùy tiện và không thể

giải thích nổi. Con người thì liên tục và mù quáng tìm cách xoa dịu họ bằng

những lễ hiến sinh.

Một điểm rất quan trọng là các xã hội Lưỡng Hà này khi lan sang phương

Tây thì trở nên tinh vi hơn. Họ phát triển những dạng chữ viết hiệu quả hơn

nhiều so với chữ tượng hình Ai Cập và các phái sinh của nó, và một cách

chính đáng, họ coi phát minh này là một nguồn sức mạnh. Tuy nhiên, họ tin

rằng việc viết ra một đạo luật sẽ làm tăng sức mạnh của nó và khiến nó

thiêng liêng hơn. Từ cuối thiên niên kỷ 3 trở đi, các hệ thống pháp luật phát

https://thuviensach.vn

triển dày đặc hơn và phức tạp hơn, được phản ánh không chỉ trong rất nhiều

tài liệu pháp lý cá nhân, mà còn trong các bộ luật thành văn, sự phổ biến

của bảng chữ cái và ngôn ngữ Akkad đã khuyến khích giới cai trị soạn ra

luật của mình ở các xã hội cách biệt lớn như Elam và Anatolia, ở người

Hurria và người Hittite, ở Ugarit và bên bờ Địa Trung Hải.

Bản sớm nhất của Luật Moses mà chúng ta cho là được ban hành vào

khoảng năm 1250 TCN, là một phần của một truyền thống vốn đã cổ xưa.

Bộ luật đầu tiên được tìm thấy trong các văn bản tại Bảo tàng phương Đông

cổ đại ở Istanbul, có từ khoảng năm 2050 TCN, tác phẩm của Ur Nammu,

“vua xứ Sumer và Akkad,” triều đại thứ ba của Ur. Trong các điều khác,

điều này cho thấy là thần Nanna chọn Ur Nammu để cai trị, ông tống khứ

các vị quan không trung thực và thiết lập hệ thống đo lường chính xác.

Abraham hẳn là quen thuộc với các điều khoản của bộ luật này. Một bộ luật

mà Abraham có thể cũng biết, có từ khoảng năm 1920 TCN: hai tấm bảng

từ vương quốc cổ đại Eshnuna giờ nằm ở Bảo tàng Iraq, được viết bằng

tiếng Akkad, liệt kê khoảng 60 quy định về đất đai nhà cửa do thần Tiskpak

đề ra, và được truyền bá thông qua vị vua địa phương. Đầy đủ hơn cả là các

phiến đá có từ đầu thế kỷ 19 TCN, chủ yếu nằm ở Đại học Pennsylvania,

chứa bộ luật của Vua Lipt-Ishrar xứ Idi, viết (giống Ur Nammu) bằng tiếng

Sumer; và ấn tượng nhất trong tất cả là bộ luật của Hammurabi, được tìm

thấy vào năm 1901 tại Susa, phía đông Babylon, viết bằng tiếng Akkad trên

một phiến đá diorite cao 6 feet, hiện nằm ở Bảo tàng Louvre, có niên đại

khoảng 1728-1686 TCN. 86 về sau còn có một bộ phiến đất sét thời giữa

Assyria do các nhà khảo cổ học Đức khai quật trong những năm trước Thế

chiến II tại Qalat Shergat (Ashur cổ đại), có thể ở thế kỷ 15 TCN, và chắc

là có niên đại gần nhất với Luật Moses gốc.87

Do đó, khi thu thập và hệ thống hóa luật Israel, Moses có khá nhiều tiền lệ.

Ông trưởng thành từ tòa án, lại có học. Viết ra luật, khắc luật vào đá là một

phần của hành vi giải phóng, chạy khỏi Ai Cập không có luật để tới châu Á

bấy giờ luật là phong tục. Tuy Luật Moses theo nghĩa này là một phần của

https://thuviensach.vn

truyền thống Cận Đông, nhưng so với các bộ luật cổ đại khác lại có những

khác biệt quá nhiều và quá cơ bản nên đã biến nó thành một cái gì đó hoàn

toàn mới. Thứ nhất, các bộ luật kia, tuy được cho là lấy cảm hứng từ Chúa,

song được các vị vua như Hammurabi hay Ishtar viết và ban hành; do đó

chúng có thể được rút lại hay thay đổi, và về cơ bản mang tính thế tục.

Ngược lại, trong Kinh Thánh, một mình Chúa viết luật - luật trong toàn bộ

Ngũ Thư đều là của Chúa - và không có vị vua Do Thái nào từng được

phép, hay dù đã cố gắng, soạn ra một bộ luật. Moses (và muộn hơn nhiều là

Ezekiel, người truyền bá các cải cách luật) là một nhà tiên tri chứ không

phải vua, và là một trung gian của thần thánh chứ không phải nhà lập pháp

tối cao. Do đó, trong bộ luật của ông không có sự phân biệt giữa tôn giáo

với thế tục - tất cả đều là một - hay giữa luật dân sự, hình sự với đạo đức.88

Chính sự không thể phân biệt này đã dẫn đến những hệ quả quan trọng về

mặt thực tế. Trong lý thuyết pháp luật Moses, mọi vi phạm luật đều xúc

phạm đến Chúa. Mọi tội ác đều là tội lỗi, cũng như mọi tội lỗi đều là tội ác.

Vi phạm là sai trái tuyệt đối, vượt quá khả năng tha thứ hay xí xóa của con

người. Bồi thường cho người bị xúc phạm là chưa đủ, Chúa còn yêu cầu

chuộc lỗi, và điều này có thể kéo theo hình phạt khắc nghiệt. Hầu hết các

bộ luật của Cận Đông cổ đại đều có chế tài về tài sản, bản thân con người là

một dạng tài sản mà giá trị của họ có thể đánh giá được. Luật Moses hướng

về Chúa. Ví dụ, trong các bộ luật khác, người chồng có thể tha thứ cho

người vợ ngoại tình và nhân tình của cô ta. Ngược lại, Luật Moses nhất

định rằng cả hai phải chết. 89 Lại nữa, trong khi các bộ luật khác cho phép

vua có quyền tha bổng kể cả trong những trường hợp phải chết, thì Kinh

Thánh không đưa ra giải pháp nào như vậy. Quả thực, trong những trường

hợp phải chết, nó bác bỏ ý tưởng về “luật của người giàu”: kẻ sát nhân dù

giàu có vẫn không thể thoát tội chết bằng cách trả tiền, kể cả nếu nạn nhân

của y chỉ là một người hầu hay nô lệ, và có nhiều tội khác khiến Chúa tức

giận đến mức bồi thường tài chính là không đủ để xoa dịu. Tuy nhiên, khi ý

định không phải là gây thương tích hay giết người hay phạm tội nghiêm

trọng, và thương tích là hậu quả không mong muốn của hành vi sai quấy thì

https://thuviensach.vn

Chúa ít bị xúc phạm hơn, và các điều luật bồi thường được áp dụng. Kẻ vi

phạm khi đó “sẽ trả trước mặt trọng tài.” Luật Moses quy định, điều này áp

dụng trong trường hợp một người nam tấn công một người nữ và người nữ

bị sảy thai, hoặc tử vong sau một tai nạn đáng trách, và trong mọi trường

hợp ít nghiêm trọng hơn, “mắt đền mắt, răng đền răng, tay đền tay, chân

đền chân,” 90 một đoạn thường bị hiểu nhầm, trong khi đơn giản nghĩa là

phải bồi thường nghiêm túc cho thương tích gây ra. Mặt khác, khi phạm tội

gây thương tích ở một mức độ nặng, dù là vô tình nhưng có tính hình sự,

thì luật chết phải được áp dụng. Do đó, một con bò húc chết một người thì

đơn giản là bị tịch thu, và người chủ của con bò không bị trừng phạt; nhưng

nếu người chủ biết con bò của mình nguy hiểm nhưng không áp dụng biện

pháp phù hợp, và hậu quả là một người bị bò húc chết, thì người chủ phải

chịu tội chết. 91

Điều khoản cuối cùng này, có tên “Luật bò húc,” minh chứng cho tầm quan

trọng lớn lao mà Luật Moses gắn cho sự sống con người. Có một nghịch lý

ở đây, cũng giống như trong mọi tình huống sử dụng hình phạt tử hình một

cách đạo đức. Trong thần học Moses, con người được tạo ra theo hình hài

của Chúa, và do đó sự sống con người không chỉ quý giá mà còn thiêng

liêng. Giết người là một tội chống lại Chúa nghiêm trọng đến mức phải áp

dụng hình phạt tối hậu là tước đoạt mạng sống, chứ tiền bạc là không đủ.

Vì vậy, thực tế ghê rợn về tử hình nêu bật tính thiêng liêng của sự sống con

người. Cho nên theo Luật Moses, nhiều nam giới lẫn nữ giới phải chịu tội

chết, trong khi các bộ luật thế tục của các xã hội xung quanh đơn giản là sẽ

cho phép họ bồi thường cho nạn nhân hay gia đình nạn nhân.

Nhưng điều ngược lại cũng đúng, vẫn do cùng chân lý đó. Trong khi các bộ

luật khác quy định án tử hình đối với những tội xâm phạm tài sản, chẳng

hạn như cướp bóc trong một vụ cháy, đột nhập vào nhà, xâm nhập nghiêm

trọng vào ban đêm, hay ăn trộm một cô vợ, thì trong Luật Moses không có

tội xâm phạm tài sản nào bị phạt tử hình cả. Mạng sống con người quá

thiêng liêng so với vi phạm quyền tài sản. Luật Moses cũng bác bỏ việc

https://thuviensach.vn

chịu trừng phạt thay cho người khác: không được trừng phạt tội của cha mẹ

bằng cách xử tử con trai hay con gái họ, hoặc không được trừng phạt tội

của người chồng bằng cách giao nộp người vợ để làm gái điếm.92 Hơn nữa,

mạng sống con người không chỉ thiêng liêng, mà con người (dưới hình hài

của Chúa) còn rất quý giá. Chẳng hạn, trong khi bộ luật thời giữa Assyria

liệt kê một loạt các hình phạt thể xác kinh khủng như xẻo mặt, thiến, đóng

cọc và đánh roi đến chết, thì Luật Moses đối xử với thân thể một cách tôn

trọng. Sự tàn ác thể xác được giảm tới mức tối thiểu. Kể cả đánh roi cũng

bị hạn chế 40 roi, và phải được tiến hành “trước mặt” quan tòa, “kẻo nếu

đánh thêm hơn ngần ấy, hình phạt đòn thành ra thái quá và anh em ngươi sẽ

bị khinh trước mắt ngươi.”93 Thực tế là Luật Moses nhân đạo hơn nhiều so

với bất kỳ bộ luật nào, vì lấy Chúa làm trung tâm nên nó cũng tự khắc lấy

con người làm trung tâm.

Cốt lõi của Luật Moses là Mười điều răn của Chúa do Moses kể lại (Đệ nhị

luật 5:6-18) và được đặt tiêu đề “mười lời dạy”* (Đệ nhị luật 4:13). Bản

được cho là bản gốc của những điều răn này có trong Xuất hành 20:2-14.

Có nhiều vấn đề chưa được giải quyết và khó hiểu trong mấy đoạn này. Có

vẻ như chắc chắn rằng ở dạng gốc thì những điều răn này đơn giản, thậm

chí cộc lốc, mãi sau này mới văn hoa hơn. Dạng sớm nhất do Moses trực

tiếp kể, được tái hiện như dưới đây, mặc nhiên phân thành ba nhóm, điều 1

đến điều 4 nói về mối quan hệ giữa Chúa và loài người, điều 6 đến điều 10

nói về mối quan hệ giữa người với người, và điều 5 với vai trò cầu nối giữa

hai nhóm trên thì nói về cha mẹ và con cái. Thế nên chúng ta có: “Ta là

YHWH* Đức Chúa Trời ngươi; Trước mặt ta, ngươi chớ có các thần khác;

Ngươi chớ làm tượng chạm cho mình; Ngươi chớ lấy danh YHWH Đức

Chúa Trời mà làm chơi; Hãy nhớ ngày nghỉ; Hãy hiếu kính cha mẹ ngươi;

Ngươi chớ giết người; Ngươi chớ phạm tội tà dâm; Ngươi chớ trộm cướp;

Ngươi chớ nói chứng dối cho kẻ lân cận mình; Ngươi chớ tham lam.”94 Một

vài trong số những quy định đạo đức này phổ biến với các nền văn minh

Cận Đông cổ đại khác: chẳng hạn có một tài liệu Ai Cập tên là “Những lời

cam đoan vô tội,” trong đó một linh hồn chết, tại phán quyết cuối cùng của

https://thuviensach.vn

Chúa, đọc lên một danh sách các tội mà mình không phạm phải.95 Nhưng để

tóm tắt toàn diện hành vi đúng đắn với Chúa và con người, được đưa ra,

được chấp nhận và khắc vào trái tim của cả một dân tộc, thì chẳng có gì ở

thời cổ đại có thể sánh được dù nhỏ với Mười điều răn.

Mười điều răn là cơ sở cho giao ước với Chúa, ban đầu do Abraham đưa ra,

được Jacob làm mới và giờ lại được Moses và cả dân tộc làm mới tiếp, theo

một cách thức trang trọng và công khai. Nghiên cứu hiện đại cho thấy giao

ước của Moses, được trình bày vắn tắt trong Xuất hành 19-24 và chi tiết

hơn trong Sách Đệ nhị luật, có dạng một điều ước Cận Đông cổ đại, chẳng

hạn như những điều ước của người Hittite. Nó có một phần mở đầu mang

tính lịch sử, đặt ra mục đích, tiếp theo là bản chất của điều ước, các nhân

chứng thánh thần, tác dụng và tác hại, lời văn và nơi lưu những phiến đá

dùng để ghi lời văn. 96 Nhưng giao ước của Moses độc đáo ở chỗ nó không

phải là một điều ước giữa các nhà nước, mà là một liên minh Chúa-loài

người. Trong đó, trên thực tế, lợi ích của xã hội Do Thái cổ đại hoà thành

một với lợi ích của Chúa, và chấp nhận người để đổi lấy sự bảo vệ và thịnh

vượng, với tư cách đấng toàn năng mà ý nguyện của người chi phối mọi

khía cạnh trong cuộc sống của họ. Do đó, Mười điều răn đơn thuần là trung

tâm của một hệ thống tinh vi gồm những luật lệ thánh thần được trình bày

trong các sách Xuất hành, Đệ nhị luật và Dân số. Vào cuối thời cổ đại, các

học giả Do Thái sắp xếp các luật lệ này thành 613 điều răn, trong đó có 248

điều bắt buộc và 365 điều cấm đoán. 97

https://thuviensach.vn

Luật Moses này bao trùm rất nhiều chủ đề khác nhau. Không có chuyện

mọi thông tin trong đó có từ thời Moses, chứ chưa nói tới hình thức của nó

được truyền đến chúng ta ngày nay. Chẳng hạn, một vài điều luật trong đó

nói về định canh, hẳn là có từ thời kỳ sau cuộc chinh phạt xứ Canaan.

Người ta đoán rằng những điều luật này đơn giản được lấy từ luật của

Canaan, mà về cơ bản có nguồn gốc Sumer, Babylon, Assyria và Hittite. 98

Nhưng người Do Thái lúc này đã trở thành một dân tộc có tư duy pháp luật

rồi, nên có rất nhiều khả năng sáng tạo hay biến đổi những khái niệm họ

tìm thấy quanh mình một cách triệt để tới mức chúng trở thành như mới.

Giả thuyết cũ cho rằng đa phần Luật Moses có nguồn gốc từ thời hậu Tha

hương giờ đây đã có thể bị bác bỏ. Sách kỹ thuật về Levi, vốn mang tính

nghi thức cao và cung cấp cơ sở pháp lý cho một đời sống tôn giáo và dân

sự có tổ chức của người Do Thái, rất khớp với những gì chúng ta biết về

lịch sử chính trị của người Do Thái thế kỷ 13 và 12 TCN. Có thể nói điều

tương tự như vậy về Đệ nhị luật, sách này trình bày lại cho quảng đại quần

chúng những bài viết kiểu giáo sĩ trong sách Levi. Luật Moses nói về các

vấn đề như ăn kiêng, thuốc thang, khoa học cơ bản và thực hành nghề

nghiệp, cũng như luật pháp. Đa phần bộ luật là nguyên gốc, song toàn bộ

lại nhất quán với tư liệu phi Kinh Thánh, bao trùm những chủ đề tương tự,

được soạn ra ở Cận Đông thời kỳ đồ đồng muộn, hoặc đã được lưu hành

hàng thế kỷ rồi.

Nhưng dù theo một cách nào đó, thì người Do Thái thời Moses đã mang

những đặc trưng về thời của họ, song một số đặc trưng nhất định giờ đây

mới bắt đầu xuất hiện. Luật Moses rất khắt khe về các vấn đề tính dục.

Chẳng hạn, bộ luật Ugarit, được tiết lộ trong các phiến đá Ras Shamra, cho

phép gian dâm, ngoại tình, bạo dâm và loạn luân trong một số hoàn cảnh

nhất định. 99 Người Hittite cho phép một số hình thức bạo dâm (nhưng

không cho phép loạn luân). Người Ai Cập coi quan hệ cùng huyết thống

không quan trọng lắm. Ngược lại, người Do Thái cấm mọi hình thức tính

https://thuviensach.vn

dục bất thường, họ có một danh sách các kiểu hôn nhân bị cấm đoán, trong

đó có quan hệ cận huyết và quan hệ đồng huyết. 100

Người Do Thái dường như lấy một số điều luật về ăn kiêng từ người Ai

Cập, nhưng có nhiều khác biệt. Giống như người Ai Cập, người Do Thái bị

cấm ăn những sinh vật biển không có vây hay vảy. Còn người Ai Cập sùng

đạo không được phép ăn cá. Nhưng họ có thể và trên thực tế được ăn nhiều

loại chim sống gần môi trường nước mà người Do Thái bị cấm ăn. Giống

như người Ai Cập, người Do Thái có thể ăn chim câu, ngỗng và các gia

cầm nuôi trong nhà khác như gà gô và chim cút. Dường như có cơ sở khoa

học sơ đẳng nào đó, chứ không phải mê tín thuần túy, đối với hầu hết các

luật lệ Moses. Những con vật săn mồi và ăn thịt được coi là nguy hiểm và

bị cấm; xét tổng thể, những con vật “hàng đầu” là những con chỉ hoàn toàn

ăn cỏ, có móng chẻ và nhai lại - cừu hoang, linh dương, hoẵng, dê hoang,

hươu hoang và linh dương. Lợn bị cấm, vì nếu không nấu chín, sẽ nguy

hiểm do vẫn chứa các dạng ký sinh. Người Do Thái cũng không bao giờ

động vào chim ăn thịt hay kền kền. Họ coi lạc đà là không sạch vì lạc đà có

giá trị. Điều khó hiểu hơn cả là không rõ vì sao họ cấm ăn thỏ rừng và thỏ

nói chung.

Luật Do Thái về vệ sinh thường làm theo tập quán Ai Cập. Có rất nhiều

hiểu biết y học trong Luật Moses, và đa phần những hiểu biết này cũng bắt

nguồn từ Ai Cập, nơi có truyền thống y học ít nhất từ thời Imhotep, khoảng

năm 2650 TCN. Bốn trong số các tài liệu Ai Cập quan trọng nhất viết trên

giấy cói, kể cả trong các bản sao mà chúng tôi có, xuất hiện sớm hơn hoặc

cùng thời Moses. Thực nghiệm y học thường được quy định trong các bộ

luật cổ đại của thế kỷ 2 TCN - chẳng hạn trong luật Hammurabi, được viết

khoảng 500 năm trước thời Moses. Nhưng trong Kinh Thánh có một phần

nổi tiếng, độc nhất vô nhị, nói về bệnh phong, quy định nghĩa vụ chẩn đoán

và điều trị của một loại tu sĩ đặc biệt.

https://thuviensach.vn

Một điều độc nhất vô nhị nữa, có từ thời Moses với một lịch sử lâu dài, là

sự chú trọng của người Do Thái đối với tục cắt bao quy đầu. Người Canaan

hay người Philistine, hay người Assyria và người Babylon không có tục

này. Người Edom, người Moab và người Ammon có tục này, và người Ai

Cập cũng vậy. Nhưng không xã hội nào trong những xã hội này gắn tầm

quan trọng lớn lao cho nó, và người ta có ấn tượng là nhìn chung nó đã chết

dần trong thiên niên kỷ 2 TCN. Điều ấy tự nó đã minh chứng cho sự cổ xưa

của tục này ở người Do Thái, lần đầu tiên được đề cập khi Abraham tiến

hành nó như một phần trong giao ước ban đầu của ông. Học giả vĩ đại

người Pháp, Père de Vaux, tin rằng người Do Thái ban đầu sử dụng nó như

một nghi lễ kết nạp tiền hôn nhân.101 Với những xã hội cổ đại sử dụng tục

này thì đây chính là chức năng của nó, và nó được thực hiện khi đứa trẻ

khoảng 13 tuổi. Nhưng con trai của Moses được mẹ là Zipporah cắt bao

quy đầu ngay lúc chào đời (Xuất hành 4:24-6), và nghi lễ cắt bao quy đầu

vào ngày thứ tám sau khi sinh về sau được chính thức hóa trong Luật

Moses (Levi 12:3). Do đó, người Do Thái tách nghi lễ này ra khỏi mối liên

hệ của nó với thời kỳ dậy thì ở nam giới, phù hợp với xu hướng rõ rệt của

họ là lịch sử hóa phong tục, biến phong tục trở thành một biểu tượng không

thể xóa nhòa của một giao ước lịch sử và vai trò của một dân tộc được

Chúa chọn.102 Họ duy trì truyền thống đó, có từ thời Abraham, và hẳn là dao

làm từ đá lửa đã được sử dụng. 103 Luật cắt bao quy đầu được giữ lại, rất lâu

sau khi tất cả các xã hội sơ khai khác đã từ bỏ nó, như một dấu hiệu không

thể xóa nhòa của sự thống nhất giữa con người và đức tin của họ. Luật này

không chỉ khiến người Do Thái trở nên khác biệt, như Tacitus chế nhạo.

Nhưng tất nhiên nó cũng đã gây ra điều đó, và là một yếu tố khác được

thêm vào thái độ bài Do Thái ngày càng tăng.104

Ngày Sabbath là một thiết chế vĩ đại cổ xưa khác giúp phân biệt người Do

Thái với các dân tộc khác, và cũng là mầm mống của sự ghét bỏ sau này. Ý

tưởng này dường như có nguồn gốc từ thiên văn học của Babylon, nhưng

trong Xuất hành và Đệ nhị luật, lý do của nó được diễn đạt theo nhiều cách

khác nhau, như để kỷ niệm việc Chúa nghỉ ngơi sau khi tạo ra thế giới, việc

https://thuviensach.vn

giải phóng Israel khỏi chế độ nô lệ của Ai Cập, và nhu cầu nhân văn cho

người lao động, nhất là nô lệ và súc vật thồ, được nghỉ ngơi chút ít. Ngày

nghỉ là một trong những đóng góp lớn của người Do Thái cho sự thoải mái

và vui vẻ của loài người. Nhưng vừa là một ngày lễ thánh vừa là một ngày

nghỉ, nên nó ngày càng ăn sâu trong đầu những người tin vào dân tộc được

Chúa chọn, vì vậy cuối cùng trong sách Ezekiel, Chúa nói rằng tạo ra ngày

Sabbath là để phân biệt người Do Thái với các dân tộc khác: “Ta cũng đã

ban cho chúng các hưu lễ của Ta hầu làm dấu (Giao ước) giữa Ta và chúng,

để thiên hạ biết chính Ta Yavê là Đấng tác thánh chúng.”105 Nên ngày này

cũng trở thành một yếu tố trong niềm tin của các dân tộc khác, rằng người

Do Thái khác biệt với phần còn lại của nhân loại.

Người Do Thái lúc này đang trong quá trình trở nên rất khác biệt, và ở một

số khía cạnh quan trọng nhất định, họ đi trước thời đại mình về mặt tâm

linh. Nhưng họ vẫn là một dân tộc nguyên thủy theo tiêu chuẩn của các xã

hội tiên tiến vào năm 1250 TCN. Kể cả trong đời sống tâm linh của mình,

họ vẫn giữ lại nhiều yếu tố lạc hậu, và tiếp tục làm như vậy trong hàng thế

kỷ. Quả thực, với đầu óc lịch sử và tuân thủ pháp luật quá chặt chẽ, họ có

xu hướng luật lệ hóa và bám víu vào các tập tục mê tín lâu đời. Chẳng hạn,

có nhiều điều cấm kỵ liên quan đến tính dục, máu và chiến trận. 106 Niềm tin

vào phép thuật rất phổ biến và được thể chế hóa. Moses không chỉ nói

chuyện mặt đối mặt với Chúa và làm chủ những điều kỳ diệu lớn lao, mà

ông còn thực hiện phép thuật nữa. Cây que và gậy gộc biến thành rắn, thứ

phép thuật thường gặp ở Cận Đông cổ đại, cũng là một phần trong tín

ngưỡng của người Do Thái, được hợp pháp hóa từ thời kỳ Moses và Aaron

trở về sau. Ít nhất, được kỳ vọng thể hiện, các nhà tiên tri hồi đầu thường

mang theo đồ nghề của ảo thuật gia. Chúng ta đọc về những chiếc áo

choàng hay áo chùng, như áo của Elijah mặc và để lại cho Elisha. Zedekiah

biến mình thành một cặp sừng sắt ma thuật.107 Samson minh hoạ cho niềm

tin rằng tóc là một tâm điểm của quyền lực, và điều này được phản ánh

trong nghi lễ xuống tóc. 108 Các nhà tiên tri thực hành trạng thái cực lạc và có

thể đã sử dụng hương liệu và thuốc mê để tạo ra hiệu ứng ấn tượng.109 Chỉ

https://thuviensach.vn

trong một quyển của Kinh Thánh thôi, đã ghi lại các màn trình diễn gồm

một trò với nam châm, một trò với nước, gây ra bệnh rồi chữa nó, thuốc

giải độc, hồi sinh người chết, gọi chớp, làm giãn nở một bình đựng dầu, và

cho một đám đông ăn.110

Tương tự, người Do Thái là dân tộc đầu tiên đưa lý trí có tính hệ thống của

mình vào các vấn đề tôn giáo. Từ thời Moses trở đi và trong suốt lịch sử

của họ, chủ nghĩa duy lý là một yếu tố trung tâm trong đức tin Do Thái.

Theo một nghĩa nào đó, nó là yếu tố trung tâm quan trọng nhất, vì chủ

nghĩa độc thần bản thân nó đã là một sự duy lý. Nếu quyền lực siêu nhiên,

phi trần gian tồn tại, thì làm thế nào mà nó có thể, như nó đã từng, tỏa ra từ

rừng cây, suối nước, sông ngòi và núi đá được? Nếu chuyển động của mặt

trời, mặt trăng, các vì sao có thể được dự đoán và đo lường, do đó tuân theo

các quy luật thông thường, thì làm thế nào các chuyển động đó có thể là

nguồn gốc của quyền lực phi tự nhiên được, vì chúng rõ ràng cũng là một

phần của tự nhiên? Thế thì quyền lực đó đến từ đâu? Khi mà con người học

cách chế ngự thiên nhiên, giới hữu sinh và vô sinh, thì quyền lực thánh thần

a fortiori* chẳng phải đang sống và có tính cá nhân hay sao? Và nếu Chúa

sống, thì làm thế nào quyền lực của người có thể được phân chia một cách

tùy tiện và không bình đẳng thành một điện thần được? Ý tưởng về một

Chúa hữu hạn là một sự mâu thuẫn. Một khi quá trình duy lý được áp dụng

cho thần thánh, thì ý tưởng về một Chúa duy nhất, toàn năng, vượt trội vô

hạn so với con người về quyền năng và do đó về cả đức hạnh, được dẫn dắt

một cách nhất quán trong các hành động của người thông qua những

nguyên tắc đạo đức có hệ thống, sẽ theo sau như một điều tất nhiên. Nhìn

lại từ góc độ thế kỷ 20, chúng ta thấy Do Thái giáo bảo thủ nhất trong các

tôn giáo. Nhưng gốc gác của nó lại cách mạng nhất. Chủ nghĩa độc thần

đạo đức bắt đầu quá trình mà qua đó thế giới quan cổ đại bị phá hủy.

Được ban cho khái niệm về một Chúa duy nhất, toàn năng, người Do Thái

suy diễn một cách đúng đắn rằng giống như các vị thần ngoại đạo, Chúa

không thể là một phần của thế giới, hay thậm chí là cả thế giới; người

https://thuviensach.vn

không phải là một trong những thế lực duy trì vũ trụ này, hay thậm chí là

tất cả những thế lực này. Quy mô của người lớn hơn, vô hạn: toàn bộ vũ trụ

này là sáng tạo của người. Người Do Thái do đó gán cho Chúa một quyền

năng và khoảng cách lớn hơn nhiều so với bất kỳ tôn giáo nào thời cổ đại.

Chúa là nguyên nhân của mọi thứ, từ động đất cho đến các thảm hoạ chính

trị và quân sự. Không có nguồn quyền năng nào khác, quỷ dữ là do Chúa

khởi phát; tính thánh thần là không thể chia cắt, là độc nhất, duy nhất. Và vì

Chúa không chỉ lớn hơn thế giới, mà còn lớn hơn một cách vô hạn, nên ý

tưởng mô tả người là phi lý.111 Đó là lý do mà việc tìm cách tạo dựng hình

ảnh Chúa là xúc phạm. Người Do Thái cấm dùng các hình ảnh, dù không

phải là bộ phận cổ xưa nhất trong tôn giáo của họ, thì cũng đã có từ rất lâu

và xuất hiện ngay sau khi tín ngưỡng độc thần được hình thành. Nó trở

thành biểu tượng bỏng cháy của các nhà chính thống thuần khiết trong tôn

giáo này, là khía cạnh mà họ thấy khó áp đặt nhất lên toàn dân tộc, là khác

biệt rõ ràng nhất, dễ thấy nhất giữa tôn giáo của người Do Thái với mọi tôn

giáo khác, và là giáo điều mà phần còn lại của thế giới cảm thấy bức xúc

nhất, vì nó có nghĩa là người Do Thái trước đây và sau này khá nghiêm

ngặt nên không thể thờ phụng các Chúa của họ. Nó liên quan mật thiết

không chỉ với tính độc nhất của người Do Thái mà còn với sự gây hấn, vì

họ được yêu cầu không chỉ thề từ bỏ hình ảnh mà còn phải phá hủy chúng:

Nhưng các ngươi hãy phá hủy bàn thờ, đập bể pho tượng, và đánh hạ các thần chúng nó (Vì

ngươi đừng sấp mình xuống trước mặt Chúa nào khác, bởi Đức Yahweh tự xưng là Đức Chúa

Trời kỵ tà; Ngài thật là một Đức Chúa Trời kỵ tà vậy), hãy cẩn thận đừng lập giao ước cùng

dân của xứ đó, e khi chúng nó hành dâm cùng các tà thần chúng nó và tế các tà thần chúng nó,

có kẻ mời, rồi ngươi ăn của chúng nó chăng, lại đừng cưới con gái chúng nó cho con trai

ngươi, e khi con gái chúng nó hành dâm với các tà thần chúng nó, quyến dụ con trai ngươi

cũng hành dâm cùng các tà thần của chúng nó nữa chăng.

Đoạn trên trong Xuất hành phản ánh một nỗi sợ khủng khiếp và sự cuồng

tín.112

https://thuviensach.vn

Hơn nữa, người Do Thái đã sai khi nghĩ rằng - nếu quả thực họ nghĩ vậy -

việc sử dụng hình ảnh là một dạng ấu trĩ tôn giáo. Hầu hết các tôn giáo cổ

đại ở Cận Đông đều không cho rằng các bức tượng bằng gỗ, đá hay đồng

ẩn chứa thần linh. Họ coi đó là hình ảnh thực tế để người thờ cúng bình

thường, đơn giản có thể hình dung ra thần linh và đạt được sự giao tiếp tinh

thần với người. Đây luôn là lý lẽ của Công giáo La Mã đối với việc sử dụng

các hình ảnh, không chỉ hình ảnh của Chúa mà còn của các thánh. Trong

quá trình từ bỏ thuyết ngoại đạo, người Do Thái rõ ràng đã đúng khi khăng

khăng về một mức độ lý trí hóa Chúa cao hơn, một sự chuyển dịch về cái

trừu tượng. Đó là một phần trong cuộc cách mạng tôn giáo của họ. Nhưng

lý trí hóa thì khó khăn, và bản thân người Do Thái cũng không xem thường

sự hỗ trợ bằng hình ảnh, mà xem thường những hình ảnh bằng lời. Kinh

Thánh có rất nhiều sự nhân cách hóa Chúa.

Có một mâu thuẫn nữa. Làm thế nào mà con người có thể được tạo ra dưới

hình hài của Chúa, nếu hình hài của Chúa là không thể hình dung được, và

do đó bị cấm? Tuy nhiên, ý tưởng con người được thụ thai trong hình hài

của Chúa có ý nghĩa quan trọng đối với tôn giáo này như lệnh cấm dùng

tượng thần. Ở một mức độ nhất định, ý tưởng này là nền tảng đạo đức của

tôn giáo, là một nguyên tắc vô cùng toàn diện.113 Vì con người có hình hài

của Chúa, nên con người thuộc về Chúa; ý tưởng này giúp con người hiểu

được rằng mình không sở hữu một cách thực sự và vĩnh cửu ngay cả bản

thân mình, nói gì đến mọi thứ khác mà anh ta nhận được từ sự hào phóng

của Chúa. Thân thể của anh ta là đi vay mượn; anh ta phải chịu trách nhiệm

trước Chúa về những gì anh ta làm với và bằng thân thể mình. Nhưng

nguyên tắc này cũng có nghĩa là thân thể - con người - phải được đối xử với

sự trân trọng và phẩm giá. Con người có những quyền không thể tước đoạt.

Quả thực, Luật Moses không chỉ là một bộ luật về nghĩa vụ và những điều

cấm đoán, mà còn là một bộ luật về các quyền dưới dạng phôi thai.

Còn hơn thế, đây là một tuyên ngôn nguyên thủy về sự bình đẳng. Không

chỉ phạm trù con người được tạo ra dưới hình hài của Chúa, mà mọi cá

https://thuviensach.vn

nhân người cũng được tạo ra dưới hình hài của Chúa. Theo nghĩa này, tất cả

họ đều bình đẳng. Sự bình đẳng này cũng không mang tính ý niệm, nó có

thật theo một nghĩa vô cùng quan trọng. Mọi người Do Thái đều bình đẳng

trước Chúa, và do đó bình đẳng trước luật của người. Công lý là cho tất cả,

dù những bất bình đẳng khác có thể tồn tại. Mọi loại đặc quyền được ẩn ý

hay hiển ý trong Luật Moses, nhưng về cơ bản nó không phân biệt giữa các

loại người thành tín. Hơn nữa, tất cả cùng chấp nhận giao ước; đó là một

quyết định phổ biến, thậm chí dân chủ.

Do đó, người Do Thái đang tạo ra một kiểu xã hội mới. Josephus sau này

sử dụng từ “thần quyền” mà ông định nghĩa là “đặt mọi quyền cai trị vào

tay Chúa.” 114 Các nhà hiền triết gọi nó là “mang cái ách của Vương quốc

Thiên đàng.”115 Người Do Thái có thể có quan tòa kiểu này kiểu kia, nhưng

người cai trị họ chỉ là để thay mặt, vì Chúa làm ra luật và liên tục can thiệp

để đảm bảo luật ấy được tuân thủ. Trên thực tế, việc Chúa cai trị có nghĩa là

luật của người cai trị. Và vì mọi người đều chịu sự chi phối như nhau của

luật, nên đây là hệ thống đầu tiên hiện thân cho phẩm chất kép của pháp trị

và bình đẳng trước pháp luật. Philo gọi nó là “dân chủ” mà ông mô tả là

“cơ cấu tuân thủ pháp luật nhất và tốt nhất. “Nhưng khi nói đến dân chủ,

ông không hàm ý là mọi người cùng cai trị; ông định nghĩa nó là một dạng

chính phủ mà “tôn vinh bình đẳng, có luật pháp và công lý cho những

người cai trị.” 116 Có thể ông đã gọi hệ thống Do Thái một cách chính xác

hơn, “thần quyền dân chủ,” vì về bản chất nó chính là như vậy.117

Trong kỷ nguyên Moses, người Do Thái bắt đầu củng cố và khẳng định một

xu hướng mà chúng ta cho là đã phá vỡ trật tự hiện hành. Họ là một dân tộc

nô lệ, đứng lên chống lại ông chủ Ai Cập, nền quân chủ cổ xưa nhất và

chuyên quyền nhất trên thế giới. Họ bỏ chạy vào sa mạc, và nhận được luật

khi gặp nhau đông đủ, không phải ở một thành phố lâu đời nào đó mà trên

sườn núi trọc, từ một người lãnh đạo lang bạt thậm chí không xưng mình là

vua. Chúng ta không biết núi Sinai của Moses ở đâu. Nó có thể là một núi

lửa lúc đó vẫn còn hoạt động. Tu viện Sinai hiện tại vốn luôn là một di tích

https://thuviensach.vn

Kitô giáo; chắc chắn nó có từ thế kỷ 4 và cũng có thể sớm hơn thế 200

năm. Nhưng kể cả vậy, thì khoảng cách là 1.450 năm sau khi Moses xuống

núi. Có thể sau khi người Do Thái định cư ở Canaan, núi Sinai của Moses

vẫn là một địa điểm hành hương cho nhiều thế hệ. Nhưng truyền thống này

cuối cùng suy tàn và địa điểm đó bị rơi vào quên lãng, và chắc chắn những

người Kitô đầu tiên không thể tới đúng nơi được. Dù vậy, địa điểm thú vị

này, với vẻ đẹp mãnh liệt tột đỉnh, vẫn thích hợp với thi ca. Nó là bối cảnh

phù hợp cho một hành vi định hình của một dân tộc cách mạng, vốn không

công nhận các thành phố, quyền lực và của cải đương thời, và có khả năng

nhận thấy rằng có một trật tự đạo đức vượt lên trên trật tự thế giới. Sau này,

trong một đoạn đầy ấn tượng, Đệ nhị Isaiah diễn tả sự ca tụng của người

Do Thái đối với việc không có quyền lực dưới dạng Bầy tôi đau khổ của

Đức Chúa Trời nhưng cuối cùng chiến thắng; và tận sau này nữa, một môn

đồ người Do Thái, St Paul, từng hỏi: “Thiên Chúa lại đã không để cho sự

khôn ngoan thế gian ra điên rồ đó sao?” và trích dẫn Kinh Thánh: “Vì đã

viết: Ta sẽ hủy diệt sự khôn ngoan của hạng khôn ngoan, và trí thông thái

của hạng thông thái, ta sẽ thủ tiêu.” 118 Nhưng ngọn nguồn của truyền thống

này là từ Sinai. 119

Với kinh nghiệm lâu năm là khách trọ, người ngụ cư, đối với người Do

Thái thì cuộc di cư khỏi Ai Cập, lang thang trong sa mạc và núi Sinai

không có gì là mới cả. Nhưng sự kiện này, kéo dài chắc đã nửa thế kỷ, có

xu hướng xác nhận tính duy nhất của họ, thuyết phản đạo lý của họ, sự

khác biệt của họ. Điều lạ lùng như sử gia Do Thái Salo Baron đã chỉ ra, là

Chúa mà họ thờ phụng, dù đã hiện hữu trên núi Sinai, vẫn có thể mang theo

như thời Abraham: người ngự trong Rương Thánh tích,* một loại chuồng

chó lớn được làm cầu kỳ, hoặc có mặt trong hòm thánh* ở lều, hoặc hoạt

động bằng cách bắt thăm, Urim (có tội) và Tummin (không có tội). 120 Cái lõi

có thể di chuyển này hiện diện kể cả trong thời Ngôi đền, và ý tưởng cho

rằng Chúa không có nơi cư ngụ cố định sau khi Ngôi đền bị phá hủy đã dễ

dàng trở lại, nó luôn quan trọng hơn bất cứ điều gì trong Do Thái giáo. Nó

phù hợp một cách tự nhiên hơn với ý niệm của người Do Thái về Chúa phổ

https://thuviensach.vn

quát và có mặt ở khắp nơi nhưng vô hình. Nó cũng phản ánh khả năng thích

ứng đặc biệt của dân tộc này, một kỹ năng tuyệt vời trong việc nhanh chóng

bắt rễ, rồi lại nhổ lên và tái định cư ở đâu đó, một sự bền bỉ đáng ngưỡng

mộ bất kể hoàn cảnh thế nào. Như Baron viết, “Sức mạnh bền bỉ về tôn

giáo và đạo đức, chứ không phải sức mạnh bành trướng và chinh phạt chính

trị, đã trở thành hòn đá tảng trong đức tin và tập tục Do Thái.”121

Tuy vậy, cần phải nhấn mạnh lại lần nữa rằng người Do Thái, dù không

mấy khi ở yên một chỗ, nhưng không phải dân du mục sa mạc, xét về

nguồn gốc hay thiên hướng của họ. Kể cả những chuyến đi lang thang ở

Sinai của họ cũng không hẳn là du mục. Phần lớn các câu chuyện trong

Xuất hành, trải dài khoảng 37 năm, xoay quanh cuộc chinh phạt Kadesh

hay Qadesh, một thành phố giàu mạnh và có nhiều nước, bị người Amalek

định cư chiếm mất. Một số địa điểm khác được nói đến trong Xuất hành

được xác định một cách dè dặt. Nhưng việc đánh dấu những chuyến đi lang

thang đó trên bản đồ, dù thường được làm và chắc chắn có tính giải trí,

chẳng thể mang lại gì hơn ngoài sự phỏng đoán. 122 Một giả thuyết thú vị: bộ

tộc Levi mà Moses là một thành viên, vốn đã sớm đòi độc quyền cho giới

tu sĩ, là những người đầu tiên định cư ở Kadesh và phát triển tôn giáo mới

ở đó. Còn các bộ tộc khác thì đã ở Canaan rồi. Bộ tộc cuối cùng tiến vào

Miền đất hứa là bộ tộc Joseph đến từ Ai Cập, và bộ tộc Levi xứ Kadesh

được Moses biến cải thành công cụ sùng bái Yahweh. Dưới tác động này,

xã hội Do Thái mới đã ra đời với tôn giáo là chất xúc tác. 123 Nghe thì hợp lý

nhưng không thể chứng minh được.

Tuy nhiên, với việc tiến vào và chinh phạt Canaan, mô hình của các sự kiện

lịch sử bắt đầu sáng rõ khi ngày càng có nhiều bằng chứng khảo cổ học xác

nhận hay soi sáng những ghi chép trong Kinh Thánh. Sách Joshua, được

đặt theo tên nhà chỉ huy quân sự vĩ đại đầu tiên của người Do Thái, giờ đây

về cơ bản có thể được coi là một ghi chép lịch sử, dẫu phải đi kèm các điều

kiện quan trọng. Joshua, con trai của Nun người bộ tộc Ephraim, là người

phụ trách an ninh của Moses, làm vệ sĩ cho Moses ở Sinai và chỉ huy việc

https://thuviensach.vn

canh gác lều. Từ những chuyến đi lang thang, ông đã làm nên danh tiếng

quân sự của mình trong một lần chạm trán tuyệt vọng ở Rephidim với một

băng nhóm do thủ lĩnh Ả-rập Amalek chỉ huy. Moses lệnh cho Joshua “ra

nghinh chiến với Amalek,” trong khi mình thì đứng “đứng trên đỉnh đồi và

cây gậy của Thiên Chúa sẽ ở nơi tay ta.” Aaron và Hur cầm tay nhà tiên tri

già giơ lên cao để động viên các chiến binh, “tay ông vững mãi cho đến khi

mặt trời lặn. Và Yôsua đã đánh bại Amalek và dân nó bằng lưỡi gươm.”124

Ngay trước khi qua đời, Moses chuyển giao vị trí lãnh đạo cho Joshua và

“đặt ai trên cộng đồng” tại buổi lễ công khai trang nghiêm. Sự kiện này đưa

Joshua trở thành một nhà tiên tri cũng như một vị tướng: “Và Yôsua, con

của Nun, đã được đầy thần khí khôn ngoan, vì Môsê đã ấn tay trên ông.” 125

Do đó, Joshua bắt đầu và về cơ bản đã hoàn thành cuộc chinh phạt Canaan,

ông có thể không chỉ huy toàn bộ người Do Thái, ít nhất là lúc đầu. Ông

cũng không tiến hành xâm chiếm tổng lực. Phần lớn việc định cư là một

quá trình thâm nhập, hay củng cố các bộ tộc liên minh giữa những người

mà như chúng ta thấy, đã nắm giữ các thành phố như Shechem. Nhưng có

nhiều cuộc giao tranh nhỏ và một vài cuộc bao vây rất ấn tượng. Người

Canaan có một nền văn minh vật chất cao hơn người Do Thái, và hẳn đã có

vũ khí tốt hơn cùng với các thành phố được xây bằng đá vững chắc. Có một

vẻ gì đó tuyệt vọng về cuộc chinh phạt của người Do Thái, nó giúp giải

thích tại sao họ lại tàn nhẫn như vậy khi chiếm được một thành phố.

Sau khi họ vượt sông Jordan, nơi đầu tiên sụp đổ là Jericho, một trong

những thành phố cổ nhất trên thế giới. Các cuộc khai quật của Kathleen

Kenyon và việc xác định niên đại bằng carbon cho thấy thành phố này có từ

thiên niên kỷ 7 TCN. Thành phố có các bức tường khổng lồ vào thời kỳ đồ

đồng sớm và đồ đồng giữa, mà sức mạnh phòng thủ của nó đã đem đến một

trong những đoạn sống động nhất trong Kinh Thánh. Joshua nhà tiên tri-

tướng quân, lệnh cho các tư tế khiêng Rương Thánh tích quanh thành phố,

với những người thổi kèn làm từ sừng cừu, trong sáu ngày liên tiếp; và vào

ngày thứ bảy, “các tư thế thổi tù và,” thì Joshua lệnh cho mọi người: “Reo

https://thuviensach.vn

lên tiếng, hò la xung trận! Và Yavê đã phó nộp thành cho các ngươi.” Sau

đó “dân reo lên tiếng hò la xung trận inh ỏi và tường sụp xuống tại chỗ; và

cả dân ai nấy cứ thẳng trước mặt mình mà tiến lên vào thành.” 126 Do bị xói

mòn, nên các nghiên cứu của Kenyon không làm sáng tỏ được các bức

tường này đã bị phá hủy như thế nào; bà cho rằng có thể do một trận động

đất nên người Do Thái đã quy cho sự can thiệp của Chúa. Câu chuyện trong

Kinh Thánh nói: “Họ đi thi hành án thần tru trên mọi sự có trong thành, từ

đàn ông đến đàn bà, từ trẻ con đến già lão, đến cả bò vật chiên dê và lừa,

(làm mồi) lưỡi gươm.” Kenyon chắc chắn rằng thành phố bị đốt cháy lúc

này, ngoài ra nó không bị tái chiếm trong một khoảng thời gian rất dài sau

đó, điều này phù hợp với quyết tâm của Joshua rằng không ai được tái thiết

nó, và ông đe dọa: “Đồ chúc dữ (trước nhan Yavê) con người đứng lên tái

thiết thành (Yêrikhô) này.”127

Joshua không đột ngột chiếm một thành phố nếu ông có thể tránh được điều

đó. Ông thích thương lượng một cuộc đầu hàng hơn, hay tốt hơn cả là một

liên minh và định cư hoà bình. Điều này đã từng xảy ra, chẳng hạn tại

Gibeon. Tuy nhiên, ông phát hiện ra cư dân của thành phố này đã lừa dối

ông về các điều khoản trong giao kèo của họ, và dù ông cứu họ khỏi đòn

thù của người Do Thái, nhưng “và ngày ấy Yôsua đã đặt chúng làm người

chẻ củi và kín nước cho công hội.”128 Kinh Thánh nói, Gibeon là một “thành

lớn,” “một đế đô thật.” Vị trí chính xác của nó cuối cùng được nhà khảo cổ

học Mỹ James Pritchard tìm ra sau Thế chiến II. Có không ít hơn 45 lần

Gibeon được nhắc đến trong Kinh Thánh, và Pritchard có thể xác nhận

những trường hợp đó. Gibeon là trung tâm của một vùng sản xuất rượu

vang ngon, thành phố có các hầm chứa rượu trong những thùng có dung

tích 9 gallon. Trên tay cầm của không dưới 25 thùng rượu này, Pritchard

tìm thấy những chữ cái gb’n - Gibeon.129 Việc thành phố thất thủ được cho

là quan trọng tới mức năm vị vương của thành Amorite bèn tìm cách lấy lại

nó. Từ Gilgal, Joshua tới giải cứu nó, “tất cả quân binh xung trận với ông,

cùng tất cả những chiến binh dũng cảm” - bấy giờ ông có một đội quân

thường trực nhỏ - và đánh bại người Amorite trong một trận chiến ác liệt

https://thuviensach.vn

giữa cơn mưa đá: “Chúng chết vì đá của mưa đá nhiều hơn là (chết) vì bị

con cái Israel giết bằng gươm.” Tiếp đó là một cảnh tượng ngoạn mục, theo

ghi chép trong Kinh Thánh. Joshua cần ánh sáng ban ngày để hoàn thành

việc tiêu diệt quân đội Amorite, nên ông cầu Chúa cho trời sáng: “Vừng ô,

hãy dừng lại trên Gabaôn, và vừng nguyệt, trên cánh đồng Ayyalôn. Và

vừng ô đã dừng, vừng nguyệt đã đứng, cho đến khi dân đã rửa hận xong

trên các địch thù.” 130

Joshua sau đó có được một thắng lợi còn quan trọng hơn trước Jabin, Vua

xứ Hazor, người đã tìm cách tạo ra một liên minh ở phần phía bắc của

Canaan nhằm đẩy lui quân xâm lược Do Thái, ông gây dựng được một đạo

quân khổng lồ, “như cát bãi biển,” nhưng Đức Chúa Trời đã “xe trận thì

ngươi sẽ phóng hỏa.” Rồi Joshua “quay trở lại và đã chiếm được Khaxor.

Và ông đã lấy gươm chém vua của nó… Họ đã tuốt gươm làm cỏ mọi sinh

linh trong thành, và thi hành án thần tru trên chúng; không để một làn hơi

thở nào sót lại; và ông đã phóng hỏa Khaxor.” 131 Hazor được vị tướng-nhà

khảo cổ học Israel, Yigael Yadin, khai quật toàn diện trong các năm 1955-

1959. Ông tìm thấy một thành phố rộng lớn và huy hoàng, với phần dưới

rộng 200 mẫu Anh* và một thành lũy rộng 24 mẫu Anh, chứa có lẽ tới trên

50.000 người. Thành có cổng dày và tường lớn. Ở đây, một lần nữa, bằng

chứng về việc đốt cháy và phá hủy trong thế kỷ 13 TCN, thời gian diễn ra

cuộc chinh phạt của người Do Thái, hoàn toàn nhất quán với ghi chép trong

Kinh Thánh. Trong đống đổ nát, Yadin tìm thấy một tấm bia đền bị cố ý

phá hủy, đó là tấm bia thần mặt trăng Baal Hamman với hai bàn tay giơ cao

tượng trưng cho vợ của ngài là Tanit; nên rõ ràng quân lính của Joshua đã

thực thi mệnh lệnh của ông là “phá hủy bàn thờ của chúng nó.” 132

Tuy nhiên, bất chấp những thắng lợi vang dội của Joshua, cuộc chinh phạt

xứ Canaan chẳng hề kết thúc lúc ông qua đời. Việc củng cố định cư của

người Do Thái, việc giảm sút số lượng các thành phố còn lại, và việc chiếm

giữ cuối cùng vùng bờ biển diễn ra trong hơn hai thế kỷ, từ năm 1200 đến

năm 1000 TCN, và không kết thúc cho tới khi vương quốc Israel thống nhất

https://thuviensach.vn

ra đời vào cuối thiên niên kỷ. Các bộ tộc Do Thái khác nhau hoạt động độc

lập với nhau, và đôi khi giao tranh. Họ có nhiều kẻ thù: kẻ thù xứ Canaan,

các bộ tộc Bedouin xâm lược, mối đe dọa mới từ người Philistine đang xâm

lấn từ bờ biển. Họ cũng phải thay thế người Canaan mà họ đã đánh bại,

khôi phục các thành phố, làm việc trên đất đai. Trong Sách Joshua, Chúa

nói với họ: “Ta đã ban cho các ngươi đất, ngươi không vỡ; những thành các

ngươi không xây mà được ở, những vườn nho, dầu các ngươi không trồng

mà được ăn.”133 Điều này được xác nhận khá rõ bằng các cuộc khai quật,

cho thấy người Do Thái kém hơn các tiền nhân Canaan của mình một cách

đáng ngạc nhiên trong lĩnh vực công nghệ dân dụng, nhất là xây dựng và

làm gốm. 134 Những đứa con Israel đã học hỏi được nhiều điều.

Hơn nữa, Palestine, tuy nhỏ song lại là một đất nước rất đa dạng, được chia

thành 40 vùng địa lý và khí hậu khác nhau.135 Đó là điều làm cho mảnh đất

này vô cùng thú vị và xinh đẹp. Nhưng nó cũng có xu hướng kéo dài sự

chia rẽ giữa các bộ tộc và ngăn cản thống nhất. Truyền thống của người Do

Thái vốn đã ăn sâu bám rễ về bình đẳng, thảo luận tập thể, tranh luận và

tranh cãi kịch liệt, khiến họ phản đối mạnh mẽ ý tưởng về một nhà nước tập

trung, thuế má nặng nề để chi trả cho một quân đội thường trực, chuyên

nghiệp. Họ chuộng lính bộ tộc phục vụ không lương hơn. Sách Thủ lĩnh,

bao trùm hai thế kỷ đầu tiên của công cuộc định cư, tạo ấn tượng rằng

người Do Thái lãnh đạo thay vì thực tế là họ sẵn lòng khoan dung. Các “thủ

lĩnh” không phải là lãnh đạo quốc gia, nối tiếp nhau nắm quyền. Thường thì

mỗi người chỉ quản lý một bộ tộc, và một số người có thể là đồng thời. Nên

mọi liên minh quân sự phải được thương lượng trên cơ sở tình thế, được

tóm tắt qua lời của Barak, người đứng đầu Kedesh-Naphtali, nói với

Deborah chiến binh-nhà tiên tri: “Nếu bà đi với tôi, tôi sẽ đi, nhược bằng bà

không đi với tôi, tôi sẽ không đi.” 136 Sách Thủ lĩnh, dù không còn nghi ngờ

gì nữa về lịch sử, và chứa đầy các thông tin thú vị về Canaan thời kỳ đồ

đồng cuối, nhưng đã được thêm thắt chất liệu huyền thoại và tưởng tượng,

được trình bày rối rắm, nên khó mà tìm ra được lịch sử liên tục của thời kỳ

này.

https://thuviensach.vn

Điều này có thể không quá quan trọng, vì những gì Sách Thủ lĩnh chuyển

tải quan trọng hơn nhiều. Trước hết, Sách Thủ lĩnh minh hoạ cho bản chất

của xã hội Do Thái về cơ bản là dân chủ và trọng tài năng. Sách nói về các

anh hùng có sức thu hút lớn, phần lớn trong số họ xuất thân từ tầng lớp

dưới, thăng tiến nhờ chính nghị lực và năng lực của mình, là những thứ có

được nhờ thần thánh ban ân và chỉ định. Do đó, khi Eblon Vua xứ Moab,

tộc trưởng ốc đảo vốn “chiến được thành Chà Là,” đàn áp một phần bộ tộc

Benjamin, thì “Yavê đã trỗi dậy cho họ một vị cứu tinh” trong hình hài

Ehud, “một người thuận tay trái,” vốn luôn là một bất lợi rất lớn vào thời

đó, nhất là với một người nghèo. Ehud quá hèn mọn nên không có nổi một

thứ vũ khí nào. Nên ông “làm cho vua một đoản kiếm có hai lưỡi, dài một

gomed,” * giấu nó “trong áo” và kêu gọi người Do Thái địa phương đóng

góp lễ vật, nhờ thế ông được vào gặp tộc trưởng. Eblon là “người béo phì,”

đang “ngồi ở trên nơi phòng hóng mát dành riêng cho một mình ông.”

Ehud lấy ra thứ vũ khí tự làm, đâm vào bụng vị tộc trưởng “Cả chuôi cũng

lọt vào sau lưỡi kiếm và mỡ líp lại sau lưỡi kiếm, vì (Ehud) đã không giựt

kiếm ra khỏi bụng nhà vua.” Vụ ám sát chính trị thành công này được tiến

hành với sự táo bạo và khéo léo vô cùng, đã đưa Ehud lên làm chỉ huy địa

phương, sau đó hạ bệ cả Moab: “Và xứ đã được yên hàn tám mươi năm.” 137

Không chỉ cánh đàn ông nghèo phụ thuộc, mà cả phụ nữ cũng hóa những

anh hùng và trở thành lãnh đạo. Deborah, một nhân vật khác từ xứ ốc đảo,

vô cùng sùng đạo, đưa ra những lời tiên tri và ca hát. Bà “ngồi ở cây Chà

là” và dân địa phương “lên với bà để được phân xử.” Người phụ nữ phi

thường này kết hôn với Lapidoth (dù chúng ta không biết gì về ông này),

lập nên đội quân liên minh chống lại Jabin, một trong những vị vua lớn xứ

Canaan, và đập tan đội quân của ông ta. Như thể chưa đủ, viên tướng

Canaan bại trận là Sisera trốn trong lều của Jael, một phụ nữ Do Thái còn

ghê gớm hơn, “vợ của Khêber người Qêni.” Jael cho ông một cái giường để

ông ngủ, rồi lấy chiếc cọc trại, “và cầm vồ nơi tay; đoạn nàng rón rén đi về

bên y và đóng cọc vào màng tai y, cho nó cắm xuống đất. ”138 Thế rồi

Deborah, bằng tông giọng ê a đặc trưng của nhà tiên tri, đã ngân vang khúc

https://thuviensach.vn

ca chiến thắng, một vần thơ tàn ác và đẹp đẽ cất lên trên màn bạo lực kinh

khủng và bội bạc này.

Thế rồi có Jephthah, hèn mọn nhất trong tất cả, con trai của một gái điếm,

bị các anh em trai đẩy ra khỏi nhà cha mình lúc còn nhỏ vì việc làm của mẹ

mình. Jephthah không có lựa chọn nào ngoài cách sống ở vùng đất cằn cỗi

và lập ra một băng nhóm: “Những kẻ vô lại đã kết đảng với Yeptê và cùng

đi cướp bóc.” 139 Trong một sự đảo ngược trật tự tự nhiên vốn đang trở nên

tiêu biểu cho lịch sử Do Thái, khi người xứ Ammon tấn công, kẻ cầm đầu

băng nhóm này được các thành viên quan trọng của giới cầm quyền Do

Thái địa phương tìm kiếm để mời về làm thủ lĩnh của họ. Ông đồng ý, với

điều kiện ông sẽ vẫn là thủ lĩnh của họ trong thời bình. Sau nỗ lực đáng

ngạc nhiên để thương lượng một thỏa thuận hoà bình - các câu chuyện

trong Sách Thủ lĩnh chẳng bao giờ thiếu những nút thắt bất thường, và đoạn

này mang lại một cái nhìn thú vị về thủ tục ngoại giao-tôn giáo thời đó -

Jephthah trang trọng hứa với Đức Chúa Trời để cầu xin người giúp đỡ. Sau

khi nhận được sự giúp đỡ, ông đánh bại kẻ thù trong chiến trận và chiếm

giữ 20 thành “một cuộc bại trận rất đỗi lớn lao.” Nhưng lời hứa của

Jephthah là hiến sinh cho Đức Chúa Trời bất cứ người nào ra đón mình tại

nhà khi mình trở về, và trong sự kiện này thì đó là cô con gái duy nhất của

Jephthah, “ra đón ông giữa trống kèn và múa nhảy.” Nên trong câu chuyện

lạ lùng và kinh khủng này, Jephthah cảm thấy phải thực hiện lời hứa của

mình, hiến sinh con mình, và cô con gái lặng lẽ chấp nhận số phận, chỉ xin

thong thả hai tháng để mình “quanh quẩn trên núi non và khóc đời con gái

còn trinh, con cùng mấy bạn gái của con.” 140 Chúng ta thậm chí không biết

tên người con gái vô tội và bi thảm này.

Lạ lùng nhất là ba chương trong Sách Thủ lĩnh mô tả sự ra đời và suy tàn,

rồi cái chết tuẫn đạo của Samson, ông là một thành viên thấp kém của xã

hội, một người Nazir, có mái tóc dài, bờm xờm, tận tụy, phụng sự Chúa

theo cái cách mà bây giờ là khó hiểu với chúng ta. Dù có những yếu tố thần

thoại trong câu chuyện được kể nhưng không thành vấn đề, khi nó biến

https://thuviensach.vn

Samson thành một Hercules của người Do Thái, một con người có thật, một

sự pha trộn kỳ lạ giữa tội phạm vị thành niên với anh hùng, giữa giỏi giang

với trì độn, có chút bạo lực hoang tưởng, thích phá hoại và phóng hỏa, mê

chơi bời trác táng và phụ nữ lăng loàn, ông là ví dụ nổi bật cho điều mà

Sách Thủ lĩnh nhắc đi nhắc lại rằng Chúa và xã hội thường được phụng sự

bởi những hạng người nửa tội phạm, những kẻ ngoài vòng pháp luật và bọn

lạc loài, nhờ chiến tích của mình mà trở thành anh hùng dân gian, rồi sau

một thời gian trở thành anh hùng tôn giáo. Israel xét về bản chất tôn giáo là

một xã hội có thái độ đạo đức khắt khe, nhưng đáng chú ý là Đức Chúa

Trời thường xuyên hướng về những con người tội lỗi hay đáp trả hào phóng

khi họ viện đến người. Do đó Samson, ô nhục, mắt bị mù, chân thì bị cùm

bằng xích đồng, la lên với Đức Chúa Trời: “Lạy Chúa Yavê, xin nhớ đến

tôi, xin ban sức mạnh cho tôi, chỉ một lần này nữa thôi, lạy Thiên Chúa, để

tôi trả thù trên quan Philitin, một oán thù bù đôi con mắt.”141 Chúa rõ ràng

đáp lại, dù Kinh Thánh không thực sự nói vậy. Một số chiến tích của

Samson ít tin cậy nhất được chép lại trong Sách Thủ lĩnh, nhưng bối cảnh

dẫn đến câu chuyện của ông là có thật. Áp lực của người Philistine từ bờ

biển khi đó mới bắt đầu nhen nhóm, nhưng không có chiến tranh giữa họ

với người Do Thái, và Samson không cầm đầu một đạo quân. Ngược lại, có

sự tiếp xúc và buôn bán liên tục, thậm chí hôn nhân chéo, và điều này được

chứng minh bởi các bằng chứng khảo cổ học, chẳng hạn như các di vật của

người Philistine được tìm thấy ở thành phố Beth-Shemesh của người Do

Thái. 142 Những điều kỳ diệu của Sách Thủ lĩnh luôn được xây dựng trên nền

tảng sự thật.

Điều này đặt ra điểm thứ hai về thời kỳ này. Chúng ta nhận ra người Do

Thái đang phóng đại những món quà tưởng tượng, và nhìn từ quan điểm

này thì Sách Thủ lĩnh là một trong những tuyển tập truyện ngắn vĩ đại nhất

trong toàn bộ nền văn học thế giới. Ẩn dưới một chủ đề thống nhất là các

sự kiện đa dạng đến kinh ngạc. Biện pháp tu từ được sử dụng tiết chế một

cách đáng ngưỡng mộ. Nhân vật được phác hoạ sống động trong một hay

hai câu và như nhảy ra khỏi trang viết; chi tiết được lựa chọn tài tình mang

https://thuviensach.vn

sức sống đến cho bối cảnh; câu chuyện được kể một cách trôi chảy và khéo

léo.

Còn có một đặc điểm nữa của Kinh Thánh mà chúng ta nhận ra ở đây lần

đầu tiên: chi tiết thừa thãi nhưng khó quên. Do đó, trong Chương 12 chúng

ta thấy những người Ephraim trên đường bỏ trốn bị bắt tại chỗ cạn trên

sông Jordan, bị ép phải nói từ “Shibboleth” vì người Gilead biết họ không

thể phát ra âm gió “sh”; do đó khi họ nói “Sibboleth” họ liền bị phát hiện

và giết hại? 143 Chi tiết này chẳng hề quan trọng gì đối với câu chuyện, song

nó gây ấn tượng cho người kể chuyện - như nó gây ấn tượng với chúng ta

ngày nay - mạnh tới mức người kể chuyện chẳng thể bỏ chi tiết đó ra ngoài.

Chúng ta gặp lại xu hướng này trong câu chuyện về chàng David trẻ tuổi

trong Samuel quyển 1, xuất hiện trước Vua Achish xứ Gath và giả bộ điên,

“đánh trống trên cánh cửa cổng thành và để nước dãi chảy cả xuống râu,”

khiến Achish thốt lên câu bình luận tức giận: “Các người thấy chứ: nó là

thằng điên; dẫn nó tới tao làm gì?” 144 Hoặc một lần nữa, người viết tài ba,

chịu trách nhiệm cho Samuel quyển 2, cảm thấy rằng anh ta phải cho chúng

ta biết một vài chi tiết thú vị về Benaiah, vị quan chức của Solomon, con

trai của Jehoiada, “một người dũng cảm võ công hiển hách, quê ở Qabxơel.

Chính ông đã hạ được hai võ tướng của Môab; chính ông đã xuống đánh sư

tử dưới đáy hố sâu, một ngày có tuyết. Và cũng chính ông đã đấu với một

người Ai cập dị tướng. Người Ai cập cầm nơi tay một cái giáo, còn ông

xuống đấu cùng hắn với một cây gậy. Ông đã giựt được cây giáo trong tay

người Ai cập và đã giết hắn bằng chính cây giáo của hắn.”145

Xu hướng này không đơn thuần hay chủ yếu mang tính văn học, mà mang

tính lịch sử. Tình yêu của người Do Thái đối với quá khứ mạnh mẽ tới mức

họ cứ nhồi thông tin thật sinh động vào trong những câu chuyện của mình,

kể cả khi mục đích giáo huấn không rõ ràng, hay không có. Những câu

chuyện trong các sách Thủ lĩnh và Samuel không chỉ là truyện ngắn. Chúng

là lịch sử. Quả thực, trong Samuel, chúng bắt đầu trở thành lịch sử vĩ đại.

Với văn học Do Thái thời kỳ này, chẳng có chút gì như sự vô định của thần

https://thuviensach.vn

thoại và biên niên sử ngoại đạo. Chuyện được chép lại với một mục đích rất

rõ ràng, vừa nâng đỡ vừa hăm dọa, kể câu chuyện về mối quan hệ của một

dân tộc với Chúa, và vì mục đích quá nghiêm túc nên câu chuyện phải

chính xác - tức là người viết phải tin vào nó bằng cả trái tim mình. Do đó

nó là lịch sử, và vì nó nói về sự tiến hóa của các thiết chế cũng như về

chiến tranh và chinh phạt, nên nó cho chúng ta nhiều thông tin lịch sử bổ

ích.

Quả thực Sách Thủ lĩnh, tuy ngờ nghệch theo cách này, nhưng ở cách khác

lại là một bài luận về phát triển hiến pháp, vì nó cho thấy thực tế khắc

nghiệt đã buộc người Do Thái phải điều chỉnh thể chế thần quyền dân chủ

của mình tới mức lập ra ngôi vương có giới hạn. Ở phần đầu sách, Chương

6-8, nó kể câu chuyện về Gideon, một người đàn ông nghèo túng và hèn

mọn, người “đang đập lúa trong bồn đạp nho,” và được Chúa nuôi lớn

thành một “chiến sĩ.” Gideon ban đầu là một chỉ huy ở quy mô nhỏ chỉ với

300 lính, nhưng cuối cùng thì thành công lớn tới mức ông được trao ngôi

vương cha truyền con nối lần đầu tiên trong lịch sử Israel: “Người Israel

nói với Ghêđêôn: Ông hãy cầm quyền trên chúng tôi, chính ông rồi con

ông, cháu ông, ông đã cứu chúng tôi khỏi tay Mađian.” Gideon đáp: “Tôi sẽ

không cầm quyền trên các ông, mà con tôi cũng không cầm quyền trên các

ông: Chính Yavê sẽ cầm quyền trên các ông.” Người đàn ông tốt bụng và

khiêm tốn này, qua việc từ chối ngôi vương, nhấn mạnh rằng Israel vẫn là

một nền thần quyền.

Mặc dù vậy, một số sử gia tin rằng nhà Gideon sẽ trở thành dòng dõi hoàng

gia của Israel, nếu con trai của Gideon là Abimelech không biến thành một

con quỷ tàn bạo, phạm phải một trong những tội ác kinh hoàng nhất trong

toàn bộ Kinh Thánh: giết hại 70 người con trai của cha mình. 146 Sự kiện đó

đã loại bỏ nhà Gideon đầy bi thảm, nhưng đa phần còn lại của Sách Thủ

lĩnh ám chỉ bản chất không thỏa mãn của hệ thống bộ tộc bất hoà, với bài

học được nhắc đi nhắc lại: “Thuở ấy trong Israel không có vua: mỗi người

hễ thấy sao vừa mắt thì làm.” Câu chuyện về Jephthah kết thúc bằng sự

https://thuviensach.vn

kiện nội chiến Do Thái ngắn ngủi và bạo lực. Ba chương cuối của Sách Thủ

lĩnh kể về vụ hãm hiếp-giết hại tàn bạo thê thiếp của Levite ở thành Gibeah

của người Benjamin, dẫn tới một cuộc tranh chấp vô cùng dữ dội giữa

người Benjamin và các bộ tộc khác, một kiểu Chiến tranh Trojan thu nhỏ.

Trong lúc đó, mối đe dọa từ người Philistine gia tăng khi các bộ tộc Israel

giao chiến với nhau. Cách mà những sự kiện này được trình bày có thể là

sự tuyên truyền cực đoan mang tính chất hồi tố ( ex post facto) - như một số

học giả lập luận - nhưng bản thân các sự kiện này đã đủ rõ. Một đạo quân

từ bên ngoài đoàn kết các bộ tộc này với nhau, và Israel áp dụng một hệ

thống chỉ huy chiến tranh tập trung vì nó không có lựa chọn nào khác.

Người Philistine là một đối thủ đáng gờm hơn nhiều so với người Canaan

bản địa, vốn bị người Do Thái tước đoạt đất đai tài sản hay biến thành nô

lệ. Quả thực, có những lời ám chỉ lặp đi lặp lại trong Kinh Thánh rằng

người Do Thái có mặc cảm tội lỗi về việc đã chiếm đất của người Canaan,147

một điềm báo kỳ lạ về nỗi nhức nhối của người Israel đối với người Ả-rập

Palestine vô gia cư cuối thế kỷ 20. Tuy nhiên, người Do Thái che giấu sự

ăn năn với niềm tin rằng cuộc chinh phạt là một hành vi kính Chúa: nó là

“bởi tội ác của các nước ấy mà Yavê đành đuổi chúng khỏi mặt ngươi.”148

Ngược lại, rõ ràng chính người Philistine mới là những kẻ tấn công trước.

Họ là một phần của chủng tộc hổ báo nhất thời kỳ đồ đồng muộn, đó là

chủng tộc Những người của biển, đã phá hủy những gì còn sót lại của nền

văn minh Minoa ở Crete và suýt nữa thì thôn tính Ai Cập. Khi pharaoh của

triều đại thứ 19 vĩ đại, Rameses III, đánh đuổi họ ra khỏi khu vực sông Nile

trong mấy trận chiến được mô tả rất hoành tráng tại Kamak, những người

Pulesti này đã chuyển hướng tới đông bắc và định cư ở vùng ven biển mà

đến nay vẫn mang tên họ, Palestine. Năm thành phố lớn mà họ xây dựng ở

đó, Ascalon, Ashdod, Ekron, Gath và Gaza, vẫn chưa được khai quật một

cách có hệ thống và còn rất nhiều điều cần phải tìm hiểu về nền văn hóa

này. Nhưng tính hiếu chiến của họ thì không có gì phải nghi ngờ. Khi đó họ

đã có vũ khí bằng sắt rồi. Họ được tổ chức bằng kỷ luật rất nghiêm minh

dưới một chế độ quý tộc thực dân-quân sự. Vào khoảng năm 1050 TCN,

https://thuviensach.vn

sau khi đã tiêu diệt hết người Canaan sống ven biển, họ bắt đầu một phong

trào quy mô lớn chống lại những vùng đất đồi núi nơi nội địa, bấy giờ chủ

yếu do người Do Thái chiếm giữ. Họ có vẻ như đã chinh phạt hầu hết Judah

ở phía nam, nhưng chẳng chiếm được gì ở phía đông Jordan hay phía bắc

Galilee. Bộ tộc Benjamin chịu đau khổ nhất vì họ, và bắt đầu phản kháng. 149

Đặc biệt là có nhiều tư liệu về giai đoạn mở đầu với chiến dịch dân tộc

chống lại người Philistine. Đến lúc này thì người Do Thái đã có niềm đam

mê viết sử. Hầu hết các tư liệu về việc này đến nay đã biến mất mãi mãi.

Sách Thủ lĩnh nhắc đến những biên niên sử đã mất đầy oái oăm. Chúng ta

cũng nghe nói đến “Sách biên niên sử về các vua Israel,” “Sách biên niên

sử về các vua Judah,” “Sách về các luật của Solomon” và nhiều tác phẩm

khác. Nhưng những tác phẩm còn lại đến nay, nhất là hai quyển Samuel và

hai quyển Các Vua, là lịch sử trên quy mô lớn, nằm trong số những tác

phẩm vĩ đại nhất của thời cổ đại. Trong nhiều chỗ, chúng kết hợp tư liệu từ

các kho lưu trữ hoàng gia, chẳng hạn danh sách các quan chức chính phủ,

thống đốc tỉnh, và kể cả thực đơn của các nhà bếp hoàng gia. 150 Từ những

thời kỳ đó, có thể thiết lập sự đồng đại giữa danh sách các vua trong Kinh

Thánh và các nguồn phi Kinh Thánh, chẳng hạn các tác phẩm về pharaoh

Ai Cập và limmu* của người Assyria. Những tư liệu này cho phép chúng ta

xác định niên đại chính xác. Ở giai đoạn đầu của nền quân chủ, sai số có

thể trong khoảng 10 năm, nhưng sau này chúng ta có được những niên đại

gần như tuyệt đối. Do đó, chúng ta có thể tương đối chắc chắn là Saul bị

giết vào khoảng năm 1005 TCN, David trị vì tới khoảng năm 966 TCN,

còn Solomon chết hoặc năm 926 hoặc năm 925 TCN.

Hơn nữa, ghi chép trong Kinh Thánh còn cho chúng ta các mô tả sống động

đáng kinh ngạc về những diễn viên chính trên sân khấu kịch quốc gia, các

mô tả ngang tầm và thậm chí vượt qua các mô tả mà chúng ta tìm thấy ở

mấy sử gia Hy Lạp xuất sắc nhất hơn nửa thiên niên kỷ sau. Những nhân

vật này được đặt một cách vững chắc trong một bối cảnh đạo đức nhất

quán. Nhưng không chỉ có thiện và ác trong các hệ thống đạo đức lịch sử

https://thuviensach.vn

này; có mọi kiểu hành vi, và trên hết mọi thống thiết, nỗi buồn vô tận, tình

yêu của con người với tất cả sự phức tạp của nó - những cảm xúc mà trước

đó chưa bao giờ được con người viết ra bằng lời. Ngoài ra còn có một sự

tôn sùng các thiết chế trừu tượng, một cảm thức về sự lựa chọn mang tính

quốc gia và các vấn đề hiến pháp.

Điều hiện lên từ ghi chép là mặc dù người Do Thái quay sang chế độ vương

quyền để đáp lại mối đe dọa tiêu diệt của người Philistine hùng mạnh, song

họ làm vậy một cách rất miễn cưỡng, và thông qua một thiết chế có từ sớm

hơn: tiên tri. Abraham từng là một nhà tiên tri; Moses là nhà tiên tri vĩ đại

nhất trong các nhà tiên tri. Đó là chức vị lâu đời nhất mà người Do Thái có,

và trong mắt họ thì đây là chức vị rất quan trọng, vì ở một nền thần quyền

giống như của họ thì nhà tiên tri mà thông qua đó Chúa ban lệnh, giữ một

vị trí trung tâm trong xã hội. Cho đến nay vẫn không rõ nguồn gốc của từ

nabhi; nó có thể có nghĩa là “người được gọi” hoặc “người nổi bong bóng.”

Một đoạn quan trọng trong Sách Samuel nói, “Người gọi là nhà tiên tri

ngày nay thì xưa gọi là thầy thị kiến.” Các nhà tiên tri chắc chắn được đánh

giá dựa trên khả năng dự đoán của họ. Những người như vậy được tìm thấy

khắp nơi ở Cận Đông cổ đại. Một trong những chi tiết vĩ đại của lịch sử Ai

Cập cổ đại từ đầu thiên niên kỷ 3 TCN trở đi, là vai trò của lời sấm và lời

tiên tri. Từ Ai Cập, nó lan sang người Phoenicia và qua đó tới người Hy

Lạp. Theo cuốn Phaedrus của Plato, lý trí con người không cần thiết đối

với tiên tri, vì một người bị thánh thần ám chính là công cụ của thánh thần:

trạng thái của người này được gọi là “nhiệt thành” hay sự điên rồ của thánh

thần. Tương tự như vậy, các nhà tiên tri Do Thái hoạt động như những

trung gian. Trong một trạng thái thôi miên hay mê loạn, họ kể lại những gì

thánh thần trông thấy bằng một điệu hát ê a, đôi lúc la hét. Các trạng thái

này có thể do âm nhạc gây ra. Samuel mô tả quá trình này: “Ông sẽ chạm

trán với một tốp tiên tri từ cao đàn xuống, có đàn, trống, sáo, nhị đi trước

họ; họ đang nhập định tuyên sấm.”151 Elisha cũng vậy, yêu cầu âm nhạc:

“Bây giờ hãy kiếm cho tôi một người gảy đàn. Người gảy đàn vừa cử nhạc,

thì tay Yavê đến trên ông.” 152 Nhưng các nhà tiên tri cũng sử dụng, đôi khi

https://thuviensach.vn

lạm dụng, hương, thuốc phiện và rượu, như Isaiah chỉ ra: “Và cả bọn này

cũng rượu say chếnh choáng, chệnh choạng ma men: Tư tế lẫn cả tiên tri

đều vì ma men chếnh choáng, rượu say ù ù cạc cạc, chếnh choáng ma men,

chếnh choáng trong thị kiến, lảo đảo khi tuyên án.”153

Tuy nhiên, trong xã hội Do Thái, nhà tiên tri còn hơn cả một người rơi vào

trạng thái ngất ngây và cố gắng dự đoán tương lai. Họ thực hiện mọi loại

chức năng tâm linh. Họ là những quan tòa tôn giáo, giống như Moses và

Deborah. Họ lập ra các trường học gắn với đền thờ, giống như trường ở

Shiloh, nơi Samuel thời bé xíu được mẹ là Hannah gửi lại. Ở đó, Samuel

“phụng sự trước nhan Yavê, như một thanh niên vận bào trúc bâu” - trên

thực tế giống như một tư tế. Cứ mỗi năm mẹ Samuel lại mang đến cho ông

một cái áo choàng lễ mới loại nhỏ, “khi bà cùng với chồng lên dâng lễ tế

thường niên.”154 Nên ở nhiều đền thờ, các tư tế và nhà tiên tri làm việc bên

nhau, giữa họ không xảy ra xung đột. Nhưng gần như ngay từ đầu, các nhà

tiên tri đã coi trọng nội dung hơn hình thức tín ngưỡng, do đó đem đến một

trong những chủ đề vĩ đại của lịch sử Do Thái, cũng như lịch sử thế giới.

Như lời Samuel: “Này vâng nghe tốt lành hơn lễ tế, và tuân lệnh quý hơn

mỡ béo của dê.” 155 Họ ủng hộ những yếu tố nghiêm ngặt và chính thống

trong tôn giáo này, ngược lại với những nghi lễ trống rỗng và lễ hiến sinh

vô tận của các tư tế. Nhưng đúng lúc các tư tế có xu hướng sa vào tín

ngưỡng máy móc, thì các nhà tiên tri lại có thể trượt vào khuynh hướng bè

phái. Quả thực Samuel, giống như Samson, thuộc về giáo phái của người

Nazir, vốn trông nhếch nhác, tóc tai chẳng cắt, quần áo đơn sơ. Những giáo

phái này có thể trở thành dị giáo hoặc thậm chí thành một tôn giáo hoàn

toàn mới. Người Nazir có nhiều điểm chung với người Rechab, cực kỳ hà

khắc và dữ tợn mà khi có cơ hội là giết hại hàng loạt những kẻ tái phạm.

các giáo phái như vậy hầu hết là những người độc thần và đả phá tín

ngưỡng lâu đời cực đoan nhất. Họ có xu hướng rơi vào cuộc sống bán du

mục bên rìa sa mạc, một nơi trơ trọi tạo điều kiện cho chủ nghĩa độc thần

hà khắc phát triển. Chính từ bối cảnh đó mà một tôn giáo vĩ đại nhất trong

các dị giáo Do Thái đã ra đời - Hồi giáo. 156

https://thuviensach.vn

Thế rồi xuất hiện rất nhiều nhà tiên tri, trong đó có cả các nhà tiên tri giả,

như Kinh Thánh thường nhấn mạnh. Để gây ảnh hưởng, một nhà tiên tri

phải tránh những thái cực của khuynh hướng bè phái và phải duy trì liên lạc

với dòng chính của đời sống Do Thái. Chức năng lớn nhất của ông ta là làm

trung gian giữa Chúa và con người, để làm được điều đó ông ta phải hoà

vào đám đông. Khi Samuel trưởng thành, ông làm quan tòa, đi đó đây khắp

xứ.157 Lúc lực lượng Philistine hùng mạnh tấn công vào trung tâm các khu

định cư Do Thái, gây ra những tổn thất nhục nhã, thậm chí đoạt được

Rương Thánh tích và (hình như) phá hủy cả điện thờ Shiloh, lẽ tự nhiên là

người dân sẽ cầu viện Samuel và ông sẽ đóng vai trò tối quan trọng trong

việc quyết định liệu người Do Thái tuyệt vọng có nên đi theo chế độ vương

quyền hay không, và nếu vậy thì thế nào.

Samuel quyển 1 cho chúng ta những cái nhìn thú vị về các cuộc tranh luận

hiến pháp căng thẳng trước vấn đề này. Có một ứng viên hiển nhiên là Saul,

người cầm đầu du kích Benjamin, điển hình cho những người lãnh đạo Do

Thái đầy sức lôi cuốn, đi lên từ con số không nhờ vào nghị lực bản thân và

ân sủng của thánh thần. Nhưng Saul là người miền nam và thiếu kỹ năng

ngoại giao để thỏa hiệp với người miền bắc, những người mà Saul chưa bao

giờ giành được sự ủng hộ từ tận đáy lòng. Tính cách bí hiểm, lầm lì của

Saul được khắc hoạ một cách xuất sắc trong Kinh Thánh: một tướng cướp

trùm sò phương Đông khó đoán định, lúc thì đột nhiên hào phóng khi lại

thịnh nộ không kiểm soát nổi, có lẽ bị rối loạn lưỡng cực, lúc nào cũng

dũng cảm và rõ ràng là có tài nhưng thường mấp mé bên bờ điên loạn và

đôi khi mất kiểm soát. Samuel đã đúng khi do dự trước lúc xức dầu thánh

cho người đàn ông này. Ông cũng nhắc người dân nhớ lại rằng trước đó họ

chưa bao giờ có vua - một chức năng của các nhà tiên tri là giảng các bài

học lịch sử phổ thông - và việc Israel, với tư cách một chế độ thần quyền

phải chọn chế độ quân chủ, chống lại sự cai trị của Chúa, và như thế là tội

lỗi.158 Ông phác ra lịch sử hiến pháp của dân tộc và “viết vào cuốn sách ông

đem đặt trước nhan Yavê” - tức là gửi nó ở một điện thờ.159 Ông sẵn lòng

xức dầu thánh cho Saul như một người đứng đầu đầy sức lôi cuốn hay

https://thuviensach.vn

nagid, bằng cách đổ dầu lên đầu Saul, nhưng chần chừ trong việc đưa Saul

lên làm melek hay vị vua cha truyền con nối, nó ngụ ý quyền huy động lính

bộ tộc.160 Ông cảnh báo người dân về mọi nhược điểm của chế độ quân chủ

- quân đội chuyên nghiệp, thuế má hà khắc, lao động khổ sai. Ông dường

như đã thay đổi ý định vài lần về những quyền nào Saul nên giữ. Nhưng

cuối cùng, các chiến thắng ban đầu và diện mạo ấn tượng của Saul - rất cao

ráo và đẹp trai - tạo nên sức lan tỏa không thể cưỡng lại được, và Samuel

miễn cưỡng tuân thủ, viện cớ có sự hướng dẫn thiêng liêng: “Yavê đã phán

bảo Samuel: Ngươi cứ nghe tiếng chúng mà đặt một vua trên chúng.” 161

Thử nghiệm hiến pháp đầu tiên này với chế độ vương quyền đã kết thúc

trong thảm hoạ. Một năm sau lễ tấn phong Saul, đội quân Philistine hùng

mạnh tiến vào qua đồng bằng Esdraelon và tiêu diệt đội quân hoàng gia

mới ở núi Gilboa, Saul và con trai là Jonathan bị giết. Saul rõ ràng thiếu khí

chất để đoàn kết mọi người bên mình, nhưng lý do thực sự cho sự thất bại

là do ở ông không có kiến thức quân sự cần thiết. Ông chẳng hơn gì một

người cầm đầu cuộc phản kháng quy mô nhỏ, và dù ở cương vị vua, bắt đầu

tuyển mộ một đội quân đánh thuê, song ông không có khả năng điều hành

các lực lượng thường trực quy mô lớn. Nhưng thậm chí trước khi thảm hoạ

cuối cùng xảy ra, Saul đã đánh mất sự ủng hộ của giới tăng lữ và lòng tin

của Samuel. Trong Chương 15 của Samuel quyển 1, có một cảnh sống động

và vô cùng buồn bã, trong đó nhà tiên tri già quay lưng với nhà vua vì

những hành vi bất tuân tôn giáo trước chiến lợi phẩm; nhà vua ê chề, thú

nhận tội lỗi, nhưng van nài Samuel ủng hộ công khai trước người dân.

Samuel làm vậy, nhưng trong cơn giận dữ và chán nản, ông bất ngờ tấn

công một người tù hoàng gia khốn khổ, Vua Agag xứ Amalek. Agag “thất

thểu đến với ông,” vì tưởng rằng “nỗi cay đắng phải chết đã xa.” Nhưng

Samuel “phân thây Agag” trên ban thờ. Luôn có nét gì đó cuồng tín trong

con người Samuel, nhất là chống lại người Amalek, những người mà

Samuel nhất mực đòi tiêu diệt. 162 ông từ chối gặp lại Vua Saul. Tuy nhiên,

sách bổ sung, khi Saul bị giết, Samuel thương tiếc ông: “Yavê đã hối tiếc

việc đặt Saul làm vua trên Israel.”

https://thuviensach.vn

Trong số những lính đánh thuê mà Saul tuyển mộ có David; chính sách của

ông là thế này: “Hễ Saul thấy người nào anh tài dũng cảm, thì ông liền thâu

nạp.”163 Nhưng văn bản Kinh Thánh, như hiện thời, nhầm lẫn hai tầng khác

biệt trong sự nghiệp quân sự của David. David xuất thân là người chăn cừu,

là hậu duệ của Ruth, một người Moab khiêm tốn và hấp dẫn. Khi mới được

chọn để phụng sự, ông không biết gì về vũ khí. Ông đeo gươm và mặc áo

giáp, “Con không thể bước đi được với những thứ này, vì con chưa hề thử

đến.”164 Ông sử dụng một thứ vũ khí nguyên thủy hơn, ná bắn đá, để đạt

được chiến công lớn đầu tiên của mình, giết kẻ mạnh của Philistine là

Goliath. Nhưng một phiên bản khác kể rằng David thu hút sự chú ý của

Saul vì “biết gảy đàn, một người tài cán và là một chiến sĩ, có tài ăn nói,

dung mạo khôi ngô.”165 Sự thật thì dường như David phụng sự Saul vào các

thời kỳ khác nhau, nhưng David được huấn luyện quân sự chuyên nghiệp

để trở thành lính đánh thuê là do người Philistine, ông học từ họ các

phương pháp tiến hành chiến tranh, trong đó có cách sử dụng vũ khí bằng

sắt mới của họ, và ông thành công tới mức Vua Achish xứ Gath ban tặng

cho ông một thái ấp. Ông có thể đã coi mình là người Philistine hoàn toàn,

nhưng cuối cùng ông lại chọn ngôi vương Judah. Vừa là chỉ huy Philistine,

vừa là người cầm đầu cuộc phản đối Saul ngu ngốc, ông gây dựng một

nhóm hiệp sĩ và binh lính chuyên nghiệp, họ thề trung thành, gắn bó với

ông và mong muốn được thưởng bằng đất đai. Đây là lực lượng giúp ông

trở thành Vua xứ Judah sau khi Saul chết. Sau đó ông đợi cho bất đồng nổ

ra ở vương quốc phía bắc, Israel, và vụ sát hại Ishbaal là người kế vị Saul ở

đó. Lúc này, các bậc trưởng lão của Israel muốn trao cho ông ngôi vương

miền bắc thông qua giao ước hiến pháp. Điều quan trọng cần hiểu là ít nhất

lúc đầu, vương quốc của David không phải một quốc gia thống nhất, mà là

hai thực thể quốc gia riêng biệt, mỗi thực thể có một giao ước riêng với

ông.166

David trở thành nhà vua thành công và được yêu mến nhất mà Israel từng

có, nhà vua và nhà cai trị điển hình nhất, thế nên hơn 2.000 năm sau khi

ông qua đời, người Do Thái vẫn coi triều đại của ông là một thời hoàng

https://thuviensach.vn

kim. Tuy nhiên, vào thời đó, việc cai trị của ông luôn bấp bênh. Lực lượng

đáng tin cậy nhất của ông không phải người Do Thái, mà lại là đội cận vệ

thuộc lực lượng đánh thuê nước ngoài, người Cherethite và người Pelethite.

Quyền lực của ông dựa vào một đội quân chuyên nghiệp, mà sĩ quan của nó

phải được thưởng bằng đất để họ có thể biến thành thái ấp nuôi quân mình.

Nhưng để có đất thưởng thì trước tiên ông phải chiếm được đất, và điều

này không phải lúc nào cũng làm được bằng cách chinh phạt. Vì lý do này

mà dẫn tới một loạt các cuộc nổi dậy và âm mưu chống lại sự cai trị của

ông, nghiêm trọng nhất là cuộc nổi dậy do chính Absalom con trai ông cầm

đầu. Các bộ tộc theo bản năng vẫn mang tính ly khai. Họ bực bội về chi phí

cho các chiến dịch của David, có lẽ còn bực bội hơn thế về những xu

hướng tập trung hóa mà ông đang đẩy mạnh, và bộ máy vương quyền

phương Đông mà ông đưa vào áp dụng - một quân sư và ban thư ký, một

hậu cung tì thiếp, corvée, * một triều đình đủ ban bệ. Những người dân thôn

quê này cảm thấy họ chẳng có phần trong nhà nước kiểu mới và bắt chước

tiếng kêu khóc thống khổ của Sheba xứ Benjam, người “thổi tù và mà nói:

Chúng ta chẳng có phần với Đavit. Chúng ta chẳng có khoản với con của

Ysai. Ai về lều nấy, hỡi Israel!” 167 Tất cả những cuộc nổi dậy này đều bị dập

tắt, nhờ vào cỗ máy quân sự của David; nhưng triều đại 40 năm chưa khi

nào thôi rắc rối, và các mưu đồ tì thiếp tranh giành quyền kế vị - không thể

tách rời khỏi chế độ đa thê quân chủ - tiếp tục cho đến lúc kết thúc. 168

Dù sao David vẫn là một vị vua vĩ đại với ba lý do. Thứ nhất, ông gộp vai

trò vua chúa và tư tế vào làm một theo cái cách mà không bao giờ có thể

xảy ra với Saul. Samuel không có người kế vị gần nhất, đa phần quyền lực

tinh thần của ông được giao cho David. David tuy có lúc đồi bại, nhưng rõ

ràng là một người có cảm nhận tôn giáo sâu sắc. Giống con trai và người

thừa kế của mình là Solomon, ông có nhiều biệt tài, trong đó có trí tưởng

tượng nghệ thuật phong phú. Truyền thuyết cho rằng ông là người chơi

nhạc, nhà thơ và người soạn thánh ca rất thuyết phục đến mức khó bác bỏ

được. Kinh Thánh chép rằng ông đóng một vai trò cá nhân trong nghi thức

múa lễ. Ông dường như đã biến đổi ngôi vương, được tạo ra nhờ sự cần

https://thuviensach.vn

thiết tàn nhẫn về quân sự, thành một thiết chế rực rỡ kết hợp giữa việc ủng

hộ tôn giáo với sự xa xỉ phương Đông và các tiêu chuẩn văn hóa mới.

Những thủ lĩnh nông thôn bảo thủ có thể không thích điều này, song quảng

đại quần chúng thấy nó thú vị và thỏa mãn họ.

Thứ hai, vị thế của David với tư cách nhà vua-tư tế dường như nhận được

sự phù hộ của Chúa, vì những thành tựu thuần túy quân sự của ông không

ai địch nổi. Ông đánh bại người Philistine trong một trận đánh quyết định

và dồn họ vào một dải đất hẹp ven biển. Saul đã làm nhiều việc để giảm các

khu sinh sống còn lại của người Canaan trong khu vực định cư của người

Do Thái, nhưng David mới là người hoàn thành quá trình này. Sau đó, ông

di chuyển về phía đông, nam và bắc, thiết lập quyền lực của mình đối với

Ammon, Moab, Edom, Aram-Zobar và kể cả Aram-Damascus ở vùng đông

bắc. Thành công quân sự của ông được hoàn tất bằng các liên minh ngoại

giao và hôn nhân hoàng gia. Theo một nghĩa nào đó, đế chế Do Thái nhỏ bé

đang bắt đầu lớn mạnh này phụ thuộc vào một biến cố của lịch sử. Ai Cập,

đế chế ở phía nam đã suy tàn; các đế chế ở phía đông, Assyria và Babylon,

chưa hẳn đã trưởng thành. Chính trong khoảng trống này, vương quốc của

David phát triển mạnh. Nhưng năng lực và kinh nghiệm của ông, hiểu biết

rộng của ông, các chuyến đi của ông, kiến thức của ông về các yếu tố kinh

tế cũng tạo nên sự mở rộng, ông nhìn ra tầm quan trọng trong việc thiết lập

quyền lực của mình đối với các tuyến thương mại lớn ở khu vực, ông mở

rộng tiếp xúc kinh tế và văn hóa với vương quốc-thành bang Tyre giàu có.

Ông là người theo chủ nghĩa quốc tế, trong khi cánh đứng đầu dân Do Thái

trước đó đều là những người theo chủ nghĩa khu vực hẹp hòi.

Thứ ba, David thành lập một thủ đô dân tộc và tôn giáo, đây cũng là cuộc

chinh phạt của cá nhân ông. Người Do Thái suốt hơn 200 năm trước đó

chưa bao giờ có thể chiếm được Jerusalem, dù đây là thành phố trong nội

địa quan trọng nhất về mặt chiến lược: “Còn người Yơbusi, dân cư

Yerusalem, thì con cái Yuda đã không xua đuổi được, và người Yơbusi cứ ở

với con cái Yuda tại Yêrusalem cho đến ngày nay.” Jerusalem kiểm soát

https://thuviensach.vn

tuyến đường chính bắc-nam trong nội địa; hơn thế, nó còn là nơi giao nhau

tự nhiên giữa bắc và nam. Không chiếm được nó là một trong những lý do

quan trọng nhất vì sao hai nhóm người Do Thái riêng biệt xuất hiện - sau

này được biết tới dưới tên gọi vương quốc Israel ở phía bắc, và vương quốc

Judah ở phía nam. Bằng việc chiếm được Jerusalem, David tin rằng mình

có thể hàn gắn hai nửa này làm một, và rõ ràng cuộc bao vây là một hành vi

chính trị có chủ ý và là một hành vi quân sự. Chỉ “vua và các thủ hạ” -

những người lính ngự lâm chuyên nghiệp, chứ không phải lính bộ tộc - mới

được sử dụng, để đảm bảo David có thể tuyên bố rằng thành phố này là một

cuộc chinh phạt cá nhân. Trên thực tế, Jerusalem mãi về sau này được gọi

là “thành David.” David chiếm Jerusalem bằng một hành động vô cùng táo

bạo, trong đó viên tướng Joab của ông là anh hùng. Thành cổ Jerusalem mà

chúng ta biết ngày nay được xây trên ba thung lũng, Hinnom (phía tây),

Kedron (phía đông) và Tyropoeon (ở giữa), hợp lại với nhau ở phía nam

thành thung lũng Kedron. Thành Jebusite nhỏ hơn nhiều, chỉ bao phủ rìa

phía đông, nơi duy nhất có một nguồn cung cấp nước đáng tin cậy từ suối

Gihon. Nhờ các cuộc khai quật của Kathleen Kenyon và Sách Samuel

quyển 2 mà chúng ta biết đích xác điều gì đã xảy ra trong cuộc bao vây của

David. Người Jebusite, giống công dân của các thành phố Palestine khác

thời kỳ này, như Gezer, Gibeon và Megiddo, đã xây một đường hầm bí mật

nối bên trong thành phố với dòng suối, để họ có thể đảm bảo nguồn nước

kể cả khi bị bao vây. Họ cho rằng công trình này là thế mạnh của mình, và

tự tin thách thức David tới mức họ tiến hành một lễ diễu hành ma thuật của

đám người đui mù, què quặt và đám người dị dạng khác để chọc tức người

Do Thái. Nhưng điều này chỉ ra điểm yếu của họ, vì nhà vua biết về đường

hầm của họ và kêu gọi người tình nguyện: “Ngày ấy Đavit đã nói: Người

nào, bất cứ là ai, hạ được quân Yơrbusi và đặt thấu ống cống, và (làm cỏ

được) lũ què quặt đui mù, lũ khả ố đối với Đavit - (vì thế nên người ta nói:

đui mù què quặt không được vào Đền) - người ấy sẽ được làm nguyên

súy.”169 Joab và người của mình thực hiện công việc này, trèo lên đường

https://thuviensach.vn

hầm nước, đột nhập vào trong mấy bức tường và chiếm thành trước sự bất

ngờ của kẻ địch. 170

Hành vi sau này của David ở Jerusalem xác nhận quan điểm cho rằng

Jerusalem có vai trò chính trị vô cùng quan trọng đối với ông. Ông không

thảm sát người dân ở đó hay trục xuất họ. Ngược lại, ông dường như tỏ ra

sốt sắng biến họ thành những người ủng hộ trung thành cho cá nhân mình.

Ông sửa lại các bức tường và các bậc đá (hay Millo), chiếm giữ thành lũy

(được đặt tên là Zion*), xây một doanh trại cho “các dũng sĩ” của mình, một

cung điện cho bản thân, và mua lại từ người cai trị cuối cùng của Jerusalem

mảnh đất để có thể dựng lên trên đó một ngôi đền trung tâm cho toàn thể

dân tộc Do Thái. Rồi ông mang Rương Thánh tích, di sản tôn giáo quý giá

nhất mà người Do Thái sở hữu và là biểu tượng cho sự thống nhất của họ,

đặt nó trong thành dưới sự bảo vệ của vương triều và đội quân của mình.

Tất cả những việc này là nhằm tăng cường vị thế của ông và đánh đồng tôn

giáo quốc gia, toàn thể dân tộc, và ngôi vương với chính mình và dòng dõi

của mình.

Nhưng những gì ông không làm cũng quan trọng như những gì ông làm.

David dường như ý thức về bản chất tín ngưỡng và cộng đồng người Do

Thái hơn Saul hay bất cứ người kế vị nào của mình. Giống Gideon, ông

hiểu rằng nó thực ra là một chế độ thần quyền và không phải là một nhà

nước bình thường. Do đó, vua không thể là người cai trị tuyệt đối theo mô

hình phương Đông thông thường. Quả thực, quốc gia, dù được cai trị thế

nào, cũng không thể tuyệt đối được. Điểm cố hữu trong luật Do Thái ngay

cả trong giai đoạn này là mặc dù mọi người có trách nhiệm và nghĩa vụ đối

với xã hội nói chung, song xã hội - hoặc đại diện của nó, nhà vua, hay nhà

nước - trong bất cứ hoàn cảnh nào cũng không được nắm quyền lực vô hạn

đối với cá nhân. Chỉ có Chúa mới có thể làm được điều đó. Người Do Thái,

khác với người Hy Lạp và sau này là người La Mã, không công nhận

những khái niệm như thành phố, nhà nước, cộng đồng là những khái niệm

trừu tượng có tính pháp nhân cũng như quyền và đặc quyền. Anh có thể

https://thuviensach.vn

phạm lỗi chống lại con người, và tất nhiên chống lại Chúa; những lỗi này là

tội ác; nhưng chẳng có gì gọi là tội ác/lỗi chống lại nhà nước cả. 171

Điều này đặt ra một tình thế tiến thoái lưỡng nan về tín ngưỡng của người

Do Thái, sau này là Do Thái giáo, và mối quan hệ của nó với quyền lực thế

tục. Thế lưỡng nan này có thể được diễn tả khá đơn giản: liệu hai thiết chế

có thể cùng tồn tại, mà không cái nào làm cái kia suy yếu đến chí tử? Nếu

những đòi hỏi của tín ngưỡng được áp đặt thì nhà nước sẽ có quá ít quyền

lực để hoạt động. Mặt khác, nếu nhà nước được phép phát triển bình

thường, thì theo bản chất của nó, nó sẽ hấp thụ một phần bản chất của tín

ngưỡng và thanh lọc nó. Cái này có xu hướng cố hữu là ký sinh vào cái kia.

Nếu người Do Thái cố gắng sống sót đơn giản như một cộng đồng tôn giáo,

không có nhà nước, chẳng sớm thì muộn họ sẽ bị tấn công, phân tán, và hấp

thụ vào các ngoại đạo bản địa. Như thế việc thờ cúng Yahweh sẽ đầu hàng

trước sự tấn công từ bên ngoài. Tất nhiên, đó là điều suýt nữa đã xảy ra

trong cuộc xâm lược của Philistine, và sẽ xảy ra nếu người Do Thái không

cầu viện tới sự cứu rỗi thế tục của chế độ vương quyền và một nhà nước

thống nhất. Mặt khác, nếu chế độ vương quyền và nhà nước trở nên lâu dài,

thì những đặc điểm và nhu cầu của chúng sẽ xâm phạm vào tín ngưỡng, và

việc thờ cúng Yahweh sẽ đầu hàng trước sự thối nát từ bên trong. Tình thế

lưỡng nan này không được giải quyết trong suốt thời kỳ Khối thịnh vượng

chung thứ nhất và thứ hai; nó vẫn không được giải quyết ở Israel ngày nay.

Một giải pháp cho người Do Thái là áp dụng chế độ vương quyền và nhà

nước chỉ những khi gặp tình thế hiểm nghèo, như trong cuộc xâm lược của

Philistine. Bằng chứng cho thấy David muốn áp dụng chế độ này, nhưng lại

cho rằng nó không thực tế. Để bảo vệ người dân mình và đức tin của họ, để

làm cho cả hai an toàn trước các kẻ thù đến từ bên ngoài, ông không chỉ

phải tạo ra một vương quốc-thành bang, mà còn phải huy động những dân

tộc xung quanh nữa. Điều này có nghĩa là ông phải lập ra và củng cố dòng

dõi David, với Jerusalem là thủ đô và đền thờ trung tâm. Nhưng ông rõ

ràng không coi ngôi vương của mình là bình thường. Ông hiểu tín ngưỡng

https://thuviensach.vn

Yahweh; ông coi mình là một người có tôn giáo; ông có thêm một vai trò là

nhà tiên tri-tư tế và thường thể hiện vai trò này trong âm nhạc, các bài viết

và điệu múa của mình. Điều quan trọng là ông lập ra chế độ vua thế tập mà

không ủng hộ quyền trưởng nam. Ba trong số các con trai lớn của ông,

những người có thể đã kế vị, Absalom, Amnon và Adonijah, tất cả đều

chấm dứt quan hệ với ông và chết một cách đầy bạo lực. Khi về già, David

chỉ định người kế vị mình. Người con trai ông chọn, Solomon, không phải

là một vị tướng đang tại ngũ mà là một học giả-quan tòa, theo truyền thống

Moses, người con trai duy nhất có khả năng thực hiện các nghĩa vụ tôn giáo

của ngôi vương mà David rõ ràng cảm thấy là rất cần thiết để duy trì sự cân

bằng hiến pháp Do Thái.

Một điều cũng quan trọng là David, trong khi chuyển Rương Thánh tích tới

Jerusalem để thể hiện sự ủng hộ tôn giáo đối với thủ đô của mình, lại không

cho xây một ngôi đền hoành tráng, liên quan đến ngôi vương và dòng dõi

hoàng gia của mình, để làm nơi cất giữ Rương Thánh tích. Rương Thánh

tích là một thứ đồ vật tôn giáo khiêm tốn ban đầu dùng để cất giữ lời giao

ước. Nó thân thuộc với người Do Thái, nhắc họ nhớ về nguồn gốc hèn mọn

của mình, đại diện cho sự chính thống và thanh khiết nguyên thủy trong tín

điều thần quyền của mình. Câu chuyện Kinh Thánh đưa ra những lời giải

thích sau này cho sự thất bại của David trong việc xây một ngôi đền cho

Rương Thánh tích: Chúa không cho phép ông, vì trên hết ông là một chiến

binh, một “người huyết”; nghe đâu ông quá bận rộn đi gây chiến.172 Lời giải

thích thứ nhất chắc chắn là sai, vì chiến tranh và tín ngưỡng của người Do

Thái gắn bó mật thiết với nhau. Các tư tế có những lời kêu gọi chiến tranh

đặc biệt cho những cây kèn của mình; Rương Thánh tích có thể, và đôi khi,

được mang ra chiến trường như một biểu tượng chiến tranh; các cuộc chiến

của David được thánh thần ban phước ủng hộ ở cấp độ cao nhất.173 Lời giải

thích thứ hai hợp lý hơn, nhưng David cai trị ở Jerusalem 33 năm, trong đó

có nhiều năm là hoà bình, và nếu ông muốn xây một ngôi đền thì hẳn đã

dành ưu tiên cao cho nó trong các hoạt động xây dựng rộng khắp ở đó. Khả

năng là ông không muốn thay đổi bản chất và sự cân bằng bên trong tín

https://thuviensach.vn

ngưỡng của người Do Thái, và ông cảm thấy rằng một ngôi đền hoàng gia

trung tâm sẽ gây ra sự thay đổi đó.

https://thuviensach.vn

Vào thời xưa, Rương Thánh tích là tâm điểm hữu hình trong tục thờ cúng

của người Do Thái. Nó là một biểu tượng của dân chủ thần quyền. Khi đã

định cư ở Canaan, người Do Thái cảm ơn và hiến sinh ở “những nơi cao,”

bàn thờ ngoài trời trên những đồi núi; hay tại các điện thờ lịch sử cầu kỳ

hơn, nơi các tòa nhà có mái hay đền thờ được cất dựng. Chúng ta biết đến

khoảng một tá: Shiloh, Dan, Bethel, Gilgal, Mizpah, Bethlehem, Hebron,

và năm đền nhỏ hơn. Địa điểm của chúng đi theo lõi xương sống của xứ sở

từ bắc xuống nam. Chúng đảm bảo một số yếu tố phi tập trung hóa tín

ngưỡng nào đó của người Do Thái, cũng như sự liên tục với quá khứ - vì tất

cả những đền-điện này có mối liên kết quan trọng với những người thờ

cúng ở đó. Chắc chắn David, lo lắng khi phải đảm bảo sự tập trung hóa

cộng đồng đủ mức để bảo vệ nó một cách hữu hiệu, không muốn làm suy

yếu thêm cơ sở dân chủ của nó. Điều này dẫn tới sự chần chừ của ông trong

việc bắt chước các bạo chúa khác cùng thời và biến nơi đây thành một đền-

bang hoàng gia. Có người nghi ngờ điều này, nên dẫn tới việc ông lúc hấp

hối đã giao nhiệm vụ cho người kế vị được chỉ định của mình, Solomon

thông thái, phải tuân theo Luật Moses một cách hoàn toàn và tuyệt đối:

“Con sẽ tuân giữ điều Yavê Thiên Chúa của các con dạy phải giữ, là đi theo

đường lối của Người; và giữ các luật điều, lịnh truyền, phán quyết và chứng

tri của Người, như đã viết trong Luật Môse.” Ông nói thêm, đó là cách duy

nhất mà ngai vương có thể tồn tại: đảm bảo rằng luật pháp với sự đầy đủ và

nghiêm khắc của nó cân bằng được những đòi hỏi của nhà nước mới. 174 Các

thế hệ về sau cảm nhận được chiều sâu trong xung lực tôn giáo của David,

thứ đã soi sáng thuật trị nước của ông. Đó có lẽ là lý do cuối cùng tại sao

họ tôn sùng ký ức về ông; và không phải tự nhiên mà ông được nói đến

trong Cựu ước nhiều hơn bất cứ vị vua nào.

Nhưng Solomon, người kế vị David, lại là một kiểu hoàn toàn khác. Nếu

David đầy đam mê, hấp tấp, ngang ngạnh, tội lỗi song ý thức được nó và

biết hối lỗi, hoàn toàn thuần khiết trong tim và kính sợ Chúa, thì Solomon

lại là một nhân vật thế tục: một con người của thế giới và thời đại mình từ

https://thuviensach.vn

sâu thẳm trái tim, nếu ông có trái tim. Các bài thánh vịnh của David trong

Kinh Thánh về cơ bản có âm hưởng và nội dung tâm linh; chúng gần với

cốt lõi của tôn giáo Yahweh. Mặt khác, văn học Kinh Thánh liên quan đến

Solomon, những câu châm ngôn và vần thơ đầy nhục cảm của “Khúc hát

Solomon,” dù thuộc loại rất hay, gần gũi hơn so với các tác phẩm Cận

Đông cổ đại khác ở thời kỳ đó, nhưng chúng thiếu tính siêu nghiệm của

người Do Thái xưa nay và thiếu nhận thức về Chúa.

Solomon trở thành một quân chủ Cận Đông có kỹ năng xuất sắc. Nhưng

tăm tiếng khôn ngoan của ông lại đến từ sự sẵn sàng hành động tàn ác. Tuy

được chọn làm vua khi cha ông còn sống, nhưng lúc David qua đời và ông

trở thành người cai trị duy nhất, thì ông lại đánh dấu sự thay đổi chế độ và

đường hướng bằng cách loại bỏ hết những vị quan đầu triều dưới thời cha

mình, một số bị giết hại. Ông cũng thực hiện một thay đổi quan trọng trong

chính sách quân sự. Khi mô tả cuộc nổi loạn của Absalom chống lại David,

Sách Samuel quyển 2 phân biệt giữa đội quân bộ tộc lâu đời hay “quân của

Israel” ủng hộ người con trai, với lính đánh thuê hay “bộ hạ của David” bảo

vệ nhà vua theo lẽ tự nhiên. 175 Chính những “bộ hạ” này đảm bảo cho việc

kế vị duy nhất của Solomon và giúp ông loại bỏ các đối thủ của mình ngay

khi mới lên ngôi. David, trong khi xây dựng một đội quân đánh thuê, vẫn

sử dụng “những người của Judah,” hay đội quân bộ tộc miền nam, làm

nòng cốt cho quân chủ lực của mình. Nhưng các đội quân bộ tộc miền bắc,

hay “quân của Israel,” vẫn trung lập hoặc đối lập với ngai vàng, và

Solomon quyết định loại bỏ tất cả họ.

Thay vào đó, ông áp dụng corvée hay lao động cưỡng bức đối với các khu

vực ở Canaan và phần phía bắc của vương quốc - Judah được miễn. Là một

hình thức nghĩa vụ quân sự, lao động cưỡng bức kém vinh dự hơn so với

quân dịch, và vất vả hơn nên bị căm ghét hơn. Solomon sử dụng lao động

cưỡng bức trên quy mô rất lớn cho các chương trình xây dựng của mình.

Sách Các Vua quyển 1, sử dụng ghi chép của chính quyền, nói rằng có

80.000 người làm việc ở các mỏ đá do 3.300 sĩ quan chỉ đạo và giám sát,

https://thuviensach.vn

70.000 người kéo đá tới các công trường xây dựng, và 30.000 người, luân

phiên từng đợt 10.000 người, tới Lebanon chặt gỗ làm xà. 176 Việc xây dựng

bao gồm mở rộng và tô điểm cho kế hoạch khá sơ đẳng của David nhằm

biến Jerusalem thành một trung tâm hoàng gia dân tộc-tôn giáo. Nhưng nó

cũng bao gồm việc xây ba thành lũy hoàng gia mới ở những vùng khác

nhau của đất nước: “Đây là việc vua Salômon bắt xâu để xây Nhà của

Yavê, nhà của ông, Millô, tường thành Yêrusalem, và (các thành) Khaxor,

Mơgiđđô, Gezer.”177

Ba thành lũy cuối cùng này, đặt ở vị trí chiến lược, gần như được Solomon

cho xây lại từ đầu, sử dụng người Do Thái trong các công việc nặng nhọc,

nhưng dùng thợ đá từ bên ngoài làm các việc đòi hỏi tay nghề cao. Kết quả

khai quật cho thấy một trình độ cao hơn hẳn so với trình độ hiện thời của

người Do Thái; nó cũng cho thấy mục đích hàng đầu của những tòa thành

này là quân sự - tạo căn cứ cho đội quân xe ngựa kéo mới của Solomon.178

David trước đó chưa bao giờ sở hữu một lực lượng xe ngựa kéo, dấu hiệu

của một cường quốc thời kỳ này. Solomon có khoảng 1.500 cỗ xe ngựa kéo

và 4.000 con ngựa ở các chuồng khác nhau của mình.179 Tại Megiddo, về

mặt chiến lược là nơi quan trọng nhất trong số các thành này, nhìn ra cái

sau này được gọi là Đồng bằng Quyết chiến, ông cho xây một khu hoàng

gia trên cao được bảo vệ, với một lối vào rất đồ sộ, cùng các tòa nhà chứa

được 150 cỗ xe ngựa kéo và 400 con ngựa. Hazor, một thành bị bỏ hoang,

cũng được xây một khu hoàng gia, chòi canh, tường thành, và các chuồng

ngựa khổng lồ. Thành Gezer mà ông có như một của hồi môn, kiểm soát

tuyến đường đi Ai Cập, được ông cho cải tạo thành một thành-xe ngựa kéo

hoàng gia khác. 180 Chính sự tồn tại của các khu hoàng gia được bảo vệ

nghiêm ngặt này, mọc lên trên các ngôi nhà bình thường trong thành, là một

sự lăng mạ đối với nền dân chủ thần quyền của người Do Thái. Solomon

cần những lực lượng xe ngựa kéo được sắp đặt kỹ lưỡng của mình để bảo

vệ các tuyến thương mại và vương quốc của mình trước các cuộc tấn công

từ bên ngoài. Nhưng rõ ràng mục đích của những lực lượng này cũng là để

https://thuviensach.vn

duy trì trật tự bên trong, và đã tỏ ra vô cùng hiệu quả, vì các bộ tộc không

có xe ngựa kéo.

Để thực hiện các chương trình tham vọng của mình, Solomon không chỉ

cần nhân công mà còn cả tiền bạc. Nên ông đánh thuế cả các bộ tộc. David

trước đó đã dọn đường cho việc này bằng cách tổ chức một cuộc điều tra

dân số. Nhưng ông đã bị chỉ trích kịch liệt là đi ngược lại tín ngưỡng của

người Do Thái, và ông đã thừa nhận sai lầm này. Sự kiện đó điển hình cho

việc chần chừ và lưỡng lự của ông trong việc xây dựng nhà nước vững

mạnh nhưng gây hại đến đức tin. Solomon không có kiểu đắn đo như vậy.

Trên cơ sở kết quả điều tra dân số, ông chia vương quốc thành 12 vùng

đánh thuế, đặt ra thêm một loại thuế nhằm cung cấp quân nhu cho các

thành-xe ngựa kéo của mình và các kho trạm hoàng gia khác. 181 Nhưng

nguồn lực của vương quốc không đủ. Thế nên Solomon đã hợp lý hóa các

cuộc chinh phạt của cha mình, rút khỏi Damascus vì việc bảo vệ nó quá tốn

kém, và trao các lãnh thổ khác ở tây bắc cho Hiram, Vua xứ Tyre, người đã

trở thành đồng minh bền chặt của ông, để đổi lấy thợ thủ công lành nghề và

hàng hóa thiết yếu. Nhưng ông cũng mở mang thương mại, tự mình buôn

bán rộng rãi thông qua “nhà buôn của vua,” và khuyến khích giới nhà buôn

cả trong lẫn ngoài nước sử dụng các tuyến thương mại của mình, để ông có

thể đánh thuế họ.

Nền kinh tế Cận Đông lúc này đang bước hẳn vào thời kỳ đồ sắt - chúng ta

tìm thấy những lưỡi cày bằng sắt đầu tiên vào khoảng thời gian này - và thế

giới đang trở nên giàu có hơn. Thông qua các hoạt động, Solomon đảm bảo

cho hoàng gia của mình nhận được một phần đáng kể từ sự thịnh vượng

mới này. Ông mở mang thương mại bằng cách cưới các công chúa của tất

cả các vua chúa láng giềng, với khẩu hiệu “thương mại theo sau cô dâu.”

Ông “kết thân với Pharaoh Vua Ai Cập” bằng cách cưới con gái của ông ta

- đó là cách ông có được thành Gezer. Kinh Thánh kể cho chúng ta về các

liên minh hôn nhân, nói rằng “Vua Salômon yêu nhiều gái ngoại bang,

công chúa của Pharaô (các con cái) Moab, Ammon, Eđom, và Hit-tit.”182

https://thuviensach.vn

Chính sách ngoại giao và buôn bán của ông đan xen với nhau. Chuyến

thăm của Hoàng hậu xứ Sheba đến từ Nam Ả-rập liên quan đến thương

mại, vì Solomon kiểm soát thương mại Ả-rập, chủ yếu là nhựa thơm từ cây,

hương trầm và gia vị. Josephus kể với chúng ta rằng Solomon tổ chức các

cuộc thi đố vui với Hiram xứ Tyre, một vị vua buôn bán vĩ đại khác. Đây

không phải là một hình thức trao đổi ngoại giao bất thường thời kỳ đồ sắt

sớm, bao gồm nộp phạt bằng tiền mặt - đôi khi bằng thành phố - và là một

phần của quá trình hàng đổi hàng. Solomon và Hiram cùng nhau điều hành

một đội thuyền từ Ezion-Geber ở phía nam tới Ophir, cái tên được họ đặt

cho Đông Phi. Hai vị vua này buôn bán thú và chim quý hiếm, gỗ đàn

hương và ngà voi. Ngoài ra, Solomon còn buôn cả vũ khí. Ông mua ngựa

từ Cilicia rồi đem bán sang Ai Cập để đổi lấy xe ngựa kéo, rồi bán lại xe

ngựa kéo cho các vương quốc ở phía bắc của mình. Solomon trên thực tế là

nhà cung cấp vũ khí cho một phần đáng kể của Cận Đông. Gần bến cảng

của ông ở Ezion-Geber, nhà khảo cổ học người Mỹ Nelson Glueck tìm thấy

xưởng luyện đồng mà Solomon xây dựng trên đảo Hirbet el-Kheleifeh, nơi

gió mạnh làm cho ống khói lò luyện hoạt động. Xưởng này không chỉ luyện

đồng mà còn cả sắt, và sản xuất sản phẩm hoàn thiện. 183

Phần lớn của cải mà Solomon có được từ buôn bán và thuế, ông đều đổ vào

kinh đô. Ông cho xây một cung điện hoàng gia xa hoa, với một sảnh lớn có

cột đỡ trần như các cung điện của pharaoh ở Memphis, Luxor và các nơi

khác, mái làm từ gỗ tuyết tùng được chống bằng 45 cột gỗ khổng lồ mà

Kinh Thánh gọi là “Cung Rừng Liban.” Một cung điện riêng được xây cho

người vợ cả của ông, người Ai Cập, vì bà giữ đức tin ngoại đạo của mình:

“Không phụ nữ nào được ở với ta trong nhà của Đavit vua Israel, vì đó là

những nơi thánh, những nơi khám của Yavê đã đến.”184 Cung điện và khu

hoàng gia, doanh trại và công sự bên trong nằm gần một khu thiêng mới,

hay Ngôi đền, toàn bộ có đủ chỗ là nhờ mở rộng thành David 250 mét về

phía đông.

https://thuviensach.vn

Hiện giờ không nhìn thấy được những gì còn sót lại của Jerusalem thời

Solomon, vì nó hoặc nằm sâu dưới Ngôi đền khổng lồ mà Herod Đại đế sau

này dựng nên, hoặc đã bị người La Mã khai thác đá bằng sạch. 185 Chúng tôi

dựa hoàn toàn vào các nguồn văn chương, Chương 6-7 của Sách Các Vua

quyển 1, để mô tả Ngôi đền của Solomon. Nhưng những chi tiết được cung

cấp theo cách này cho thấy Ngôi đền của Solomon tương tự các ngôi đền

của người Canaan thời kỳ đồ đồng muộn ở Lachish và Beth Sh’an, và một

ngôi đền muộn hơn, thế kỷ 9 TCN, được khai quật ở Tel Tainet của Syria.

Giống những ngôi đền này, Ngôi đền của Solomon có ba gian, mỗi gian

rộng 33 feet, nằm trên một trục: Ulam hay cổng vòm, dài 16 feet, Hekal

hay gian thiêng, dài 66 feet, và nơi cực thánh,* có dạng hình vuông, mỗi

cạnh dài 33 feet, gian này được giữ tối hoàn toàn giống như gian chính điện

trong một ngôi đền Ai Cập.

Ngôi đền này được xây dựng và trang bị theo một cung cách khá xa lạ với

người Do Thái. Thợ đá Phoenicia trang trí các phiến đá vuông mặt ngoài.

Hiram xứ Tyre cũng gửi đến một chuyên gia về đồng có cái tên giống mình

để đúc các đồ chứa chất lỏng dùng cho nghi lễ của đền. Trong đó có một

“cái chậu đặt trên bánh xe,” một cái chậu bằng đồng đặt trên một cái giá

đỡ, giống với mấy cái chậu của người ngoại đạo được tìm thấy ở Megiddo

và ở Cyprus, và “biển đúc”* rất lớn, đựng 2.000 bát nước, được các tư tế sử

dụng cho lễ thanh tẩy tiền hiến sinh, đặt trên 12 con bò bằng đồng. Hai cột

đồng, Boaz và Jachin, mỗi cột cao gần 40 feet, có lẽ giống với các cột đá

nguyên khối của những nơi uy nghiêm ở Canaan, bảo vệ một bàn thờ dát

vàng có 10 giá nến bằng vàng. Màn che của gian thờ cũng làm bằng những

sợi xích vàng treo lơ lửng. Gỗ tuyết tùng lát sàn và ốp tường. Gian thờ, với

tiểu thiên sứ bằng gỗ có chức năng bảo hộ, dát vàng, được xây để đựng

những di vật được tôn sùng của tôn giáo Yahweh cổ xưa: trước hết là

Rương Thánh tích đựng giao ước, và (theo truyền thống Talmud) cây gậy

của Moses, gậy Aaron, bình thức ăn trời cho, và cái gối đầu của Jacob khi

ông chiêm bao thấy chiếc thang. 186 Nhưng khi Jerusalem sụp đổ vào năm

https://thuviensach.vn

587 TCN, tất cả những thứ này đều đã biến mất từ lâu, khiến người ta phải

nghi ngờ liệu ban đầu chúng đã từng ở đó hay chưa.

Điều rõ ràng là Ngôi đền của Solomon, với quy mô và sự nguy nga của nó,

và tọa lạc bên trong các bức tường được gia cố vững chắc của một tòa

thành hoàng gia trên cao (còn gọi là vệ thành), chẳng mấy liên quan đến tôn

giáo Yahweh thuần khiết mà Moses mang về từ nơi hoang vu. Người Do

Thái sau này coi Ngôi đền của Solomon là một phần thiết yếu của đức tin

ban đầu, nhưng đối với những người sùng đạo không thuộc hoàng gia thì

chắc hẳn đó không phải là cách nó đã xuất hiện khi đó. Giống như corvée,

quận thuế, xe ngựa kéo, nó mới mẻ, và đơn giản được sao chép theo nhiều

cách từ những nền văn hóa ngoại đạo tiên tiến hơn nơi bờ biển Địa Trung

Hải hay thung lũng sông Nile. Chẳng phải Solomon theo ngoại đạo, cùng

các bà vợ nước ngoài, chế độ vương quyền tập trung, và cách cư xử tàn bạo

của mình với các bộ tộc lâu đời đó sao? Ngôi đền của ông chẳng phải là nơi

thờ cúng đồ vật đó sao? Rương Thánh tích hẳn là trông lạc lõng so với mọi

thứ lộng lẫy quanh nó. Nó chỉ là một cái hòm gỗ, dài 4 feet, rộng 2 feet 6

inch, có các tay đòn lồng qua các vòng gắn ở mỗi bên để di chuyển. Bên

trong Rương Thánh tích là những phiến ghi luật. Trong đức tin nghiêm ngặt

của người Do Thái, Rương Thánh tích đơn giản chỉ là vật đựng những điều

răn của Chúa. Nó chẳng phải một thứ gì thiêng liêng để cần được thờ cúng

cả. Tuy nhiên, họ đã bị bối rối vào thời điểm này, trong niềm tin của mình

rằng Chúa, tuy không thể mô tả được, đã tạo ra con người dưới hình hài của

người. Một trong những ngôi đền cổ, nguyên thủy ở Dan đúng là đã từng

có một bức tượng Chúa.187 Mặc dù Rương Thánh tích được đóng để đựng

những phiến ghi luật, song người Do Thái có vẻ như đã gắn sức mạnh

thánh thần cho lời của Chúa, nên theo một nghĩa nào đó, họ tin rằng Chúa

sống trong Rương Thánh tích. Theo đó, họ kể lại những năm tháng nơi

hoang vu: “Và khi nào Khám trẩy đi, thì Môsê nói: Xin người trỗi dậy, lạy

Yavê, địch thù Người tan tác, những ai ghét Người lẩn trốn nhan người. Và

khi Khám nghỉ lại, ông nói: Xin Người tái hồi, lạy Yavê, với vạn vạn ngàn

ngàn của Israel.” 188

https://thuviensach.vn

Solomon lợi dụng sự bối rối này để đẩy mạnh cuộc cải cách tôn giáo của

mình theo hướng chuyên chế hoàng gia, trong đó vua kiểm soát điện thờ

duy nhất mà trên thực tế Chúa có thể được thờ ở đó. Trong Chương 8 Sách

Các Vua quyển 1, Solomon nhấn mạnh rằng Chúa ở trong Ngôi đền: “Vậy

mà tôi đã được xây lãnh điện cho Người, làm tòa Người ngự cho đến muôn

đời.” Nhưng Solomon không phải là một người ngoại đạo thuần túy như

điều này ngụ ý, vì nếu vậy ông sẽ chẳng mất công cấm người vợ ngoại đạo

của mình vào khu vực linh thiêng làm gì. Ông hiểu hệ thống thần học trong

tôn giáo của mình, vì ông hỏi: “Họa chăng là Thiên Chúa lại ở dưới đất?

Kìa trời và thượng đỉnh tầng trời không tài nào chứa nổi Người, huống hồ

là cái Nhà này tôi đã xây lên!” ông thỏa hiệp giữa các nhu cầu nhà nước

của mình với hiểu biết của ông về chủ nghĩa độc thần của người Do Thái,

bằng cách giả định rằng có sự hiện diện không phải vật chất mà có tính

biểu tượng của Chúa: “Nguyện xin mắt Người mở trên Nhà này đêm ngày,

trên chỗ mà Người đã phán: Danh Ta sẽ ở đó.” Đây là cách mà các thế hệ

về sau sẽ lồng ghép Ngôi đền với đức tin, chỉ nguyên sự hiện diện của cái

tên Chúa trong đền thôi đã tạo ra một bức xạ thánh thần mạnh mẽ, gọi là

shekhinak, hủy diệt bất cứ người nào lại gần nó mà không được phép.

Nhưng lúc đó, ý niệm về một ngôi đền trung tâm, hoàng gia bị nhiều người

Do Thái theo chủ nghĩa thuần khiết phản đối. Họ lập ra giáo phái ly khai

đầu tiên trong nhiều giáo phái ly khai mà tôn giáo Yahweh tạo ra, giáo phái

Rechab.189 Nhiều người miền bắc cũng bực tức về việc tập trung tín ngưỡng

ở Jerusalem và Ngôi đền hoàng gia của nó, vì giới tu sĩ phụng sự nó nhanh

chóng đưa ra yêu cầu chuyên chế, tuyên bố rằng chỉ có những nghi lễ của

họ mới có giá trị, còn các điện và đền cổ hơn, các nơi thờ cúng trên đồi cao,

các ban thờ được sùng kính từ thời tổ phụ đều là sào huyệt của tư tưởng phi

chính thống và đồi bại. Những lời tuyên bố này cuối cùng đã thắng thế và

trở thành tư tưởng chính thống trong Kinh Thánh. Nhưng lúc đó, chúng lại

gặp phải sự phản đối ở phía bắc.

https://thuviensach.vn

Sự phản đối này đối với những thay đổi tôn giáo của Solomon, kết hợp với

cách làm và đòi hỏi chuyên chế của ông, khiến vương quốc thống nhất mà

cha ông đã xây dựng không thể trụ được về lâu dài. Mưu mẹo và thành

công của Solomon giúp đoàn kết vương quốc, nhưng có những dấu hiệu

căng thẳng thậm chí trong mấy năm tháng cuối đời ông. Đối với người Do

Thái vốn coi quá khứ là rất thật, thì hệ thống lao động cưỡng bức là đặc

biệt đáng ghét vì nó làm họ nhớ tới chế độ nô lệ ở Ai Cập. Sự tự do và tôn

giáo là không thể tách rời trong tâm trí họ. Bằng cách tập trung sự thờ cúng

ở Jerusalem, Solomon hạ thấp các ngôi đền ở miền bắc như Shechem, liên

quan tới Abraham, Bethel, và Jacob. Đối với người miền bắc khi đó thì

Solomon và dòng dõi của ông ngày càng bị coi là những kẻ phá hoại tâm

linh cũng như những kẻ đàn áp thế tục.

Do đó, khi Solomon qua đời vào năm 925/926 TCN, người miền bắc từ

chối tiến hành một lễ tấn phong thống nhất ở Jerusalem cho người kế vị là

Rehoboam, và khăng khăng yêu cầu ông này tới Shechem ở miền bắc để

được phong làm vua của họ. Những người đã bỏ đi tha hương dưới thời

Solomon, như Jeroboam, trở về và đòi hỏi nền hiến trị, nhất là hủy bỏ chế

độ lao động cưỡng bức và sưu cao thuế nặng: “Bây giờ xin ngài giảm bớt

công việc cực khổ của cha ngài và ách nặng ông đã quàng trên chúng tôi.

Và (như vậy) chúng tôi sẽ làm tôi ngài.”190 Dường như đã có một hội nghị

chính trị toàn diện ở Shechem, tại đó Rehoboam sau khi tham khảo các cố

vấn lớn tuổi của cha mình đã từ chối đề nghị hoà giải của họ, và áp dụng

một đường lối cứng rắn được các hiệp sĩ trẻ tuổi hậu thuẫn, nói với người

miền bắc rằng: “Cha ta đã làm cho ách các ngươi ra nặng, ta thời sẽ chất

thêm trên ách các ngươi; cha ta đã trừng trị các người bằng roi, ta thời sẽ

trừng trị các ngươi bằng bò cạp.”191

Quan điểm sai lầm đến kỳ lạ này đã hủy hoại vương quốc thống nhất.

Rehoboam không có phương tiện và kỹ năng quân sự để đoàn kết vương

quốc bằng vũ lực, người miền bắc tách ra và quay lại với dòng tộc hoàng

gia của mình, và trong một kỷ nguyên trỗi dậy của các đế chế - Babylon rồi

https://thuviensach.vn

Assyria - cả hai vương quốc nhỏ, Judah ở phía nam, Israel ở phía bắc, đi tới

chỗ suy tàn một cách riêng rẽ.

Tuy nhiên, quá trình suy tàn này diễn ra trong vài thế kỷ, và trong quá trình

đó nền văn hóa tôn giáo của người Do Thái trải qua những thay đổi quan

trọng. Đầu tiên, vương quốc miền bắc phát đạt. Nó đông dân hơn miền

nam, có đất đai màu mỡ hơn và nằm gần các trung tâm thương mại thời đó

hơn. Không bị kìm kẹp bởi cái ách của miền nam, nó ngày càng giàu có

hơn, và nghịch lý thay, đi theo mô hình phát triển hiến pháp và tôn giáo,

điều Solomon trước đó đã thấy là cần thiết, và cũng là mô hình mà - khi

người miền nam áp đặt - từng bị từ chối. Giống như nhà David, nhà Omri ở

miền bắc theo chế độ tập quyền trung ương và bắt chước mô hình chính trị,

thờ cúng của các nhà nước láng giềng thành công. Omri là một vị vua đáng

sợ, những chiến công của ông được kể lại khá âu sầu trong một phiến đá

trước Chemosh - Chúa của người Moab, nó được tìm thấy năm 1866 và

được gọi là Đá Moab: “Omri Vua Israel… đàn áp Moab nhiều ngày vì

Chemosh giận dữ với mảnh đất của ông ta. Rồi con trai Omri kế vị ông ta,

và anh ta cũng nói ta sẽ đàn áp Moab.”

Giống như Solomon, Omri củng cố quyền lực của mình bằng các cuộc hôn

nhân khôn ngoan với người nước ngoài, ông gả Ahab con trai mình cho

Jezebel con gái của Vua Sidon, qua đó kết nối vương quốc trong nội địa của

mình với biển và các tuyến thương mại biển. Giống Solomon, ông là một

nhà xây dựng vĩ đại. Trên một quả đồi ở Samaria, cách biển 20 dặm, ông

lập ra và xây dựng một thành phố mới: chúng ta thậm chí có thể xác định

niên đại của nó là vào khoảng năm 875 TCN. Giống như các thành phố

hoàng gia của Solomon, nó có một thành lũy hoàng gia kiên cố. Ahab cũng

là một nhà xây dựng vĩ đại. Ở Samaria, ông xây thứ mà Kinh Thánh gọi là

“cung ngà,” tức một cung điện có gian đặt ngai vàng được trang trí bằng

ngà voi đắp nổi - một sự xa xỉ mà chỉ những ông vua giàu nhất thời đó mới

có. Khi Samaria được khai quật trong những năm 1931-1935, các mảnh

trang trí ngà voi này được tìm thấy giữa đống đổ nát. Giống Omri cha

https://thuviensach.vn

mình, Ahab là một chiến binh-nhà vua rất thành công, cai trị trong 25 năm

và hai lần đánh bại Vua Damascus, cho tới khi như Kinh Thánh nói, trong

một trận chiến bằng xe ngựa kéo “có người trương cung bắn hờ” và mũi tên

xuyên qua chỗ nối áo giáp của Ahab, khiến Ahab bị thương nặng rồi qua

đời.192

Nhưng nhà Omri, từng trải và thành công như Solomon, cũng gây ra nhiều

oán giận về mặt xã hội và đạo đức. Nhiều của cải, đất đai được tích lũy.

Khoảng cách giàu nghèo gia tăng. Nông dân rơi vào cảnh nợ nần, và khi họ

không thể trả được nợ thì bị tước đoạt. Điều này trái với tinh thần của Luật

Moses dù không đi ngược lại về mặt từ ngữ, vì luật yêu cầu một người

không được di dời cột mốc của nhà hàng xóm. 193 Các vị vua phản đối việc

tầng lớp tinh hoa đàn áp người nghèo, vì họ cần người nghèo đi lính và là

nhân công cho mình; nhưng bất cứ hành động nào của họ cũng đều rất yếu

ớt. Các tư tế ở Shechem, Bethel và các ngôi đền khác, được trả lương, gắn

bó mật thiết với hoàng tộc, lúc nào cũng nghĩ đến nghi lễ và hiến sinh, và

thờ ơ - những người chỉ trích họ nói vậy - trước nỗi thống khổ của người

nghèo. Trong hoàn cảnh này, các nhà tiên tri tái xuất, cất lên tiếng nói

lương tâm xã hội. Giống Samuel, họ cảm thấy lo lắng về toàn bộ thể chế

quân chủ, cho là nó không tương thích về bản chất với chế độ thần quyền

dân chủ. Dưới thời nhà Omri, truyền thống tiên tri đột nhiên sống lại ở

miền bắc nhờ nhân vật Elijah đầy kinh ngạc, ông đến từ một nơi không xác

định tên là Tishbe, ở Gilead phía đông sông Jordan, ngay bên rìa sa mạc.

Ông là người Rechab, thành viên của giáo phái cực kỳ khổ hạnh, cuồng tín,

chính thống, “mặc áo da cả lông, và ngang lưng quấn xiêm da.” Giống hầu

hết các anh hùng Do Thái, ông xuất thân từ tầng lớp nghèo và nói thay cho

họ. Tương truyền, ông sống gần sông Jordan và được bầy quạ nuôi ăn. 194 Rõ

ràng trông ông chẳng khác gì Thánh John Tẩy Giả* của 1.000 năm sau. Ông

làm nên những điều kỳ diệu nhân danh người nghèo, và hoạt động năng nổ

nhất khi xảy ra hạn hán và nạn đói, khi dân chúng khổ đau.

https://thuviensach.vn

Nhưng tất nhiên Elijah, giống những người sùng bái Yahweh nghiêm ngặt

khác, chỉ trích nhà Omri không chỉ vì lý do xã hội mà trên hết vì lý do tôn

giáo. Vì Ahab bỏ bê việc sùng bái Yahweh và chuyển sang sùng bái Baal

theo vợ: “Chẳng có ai như Akhab đã bán mình để làm sự dữ trước mắt

Yavê. Ấy vì Izabel vợ ông đã mê hoặc ông. Ông đã làm lắm điều ghê tởm,

là đi theo xú thần.” 195 Cũng chính Jezebel là người đã xui Ahab chiếm lấy

cho mình vườn nho của Naboth bằng một hành động chuyên quyền và đẩy

Naboth tới chỗ chết, một tội ác chống lại toàn bộ đặc tính của nền thần

quyền Do Thái.

Rõ ràng là Elijah có thể kêu gọi rất nhiều người ủng hộ, nhất là lúc khó

khăn như khi không có mưa. Ông là một nhà giảng đạo đáng nể trước công

chúng. Chương 18 Sách Các Vua quyển 1 mô tả cảnh ấn tượng, khi ông

huy động một đám đông rất lớn người Do Thái trên núi Carmel, thách thức

các tư tế Baal và “các tiên tri của Ashêrah” - “ăn nơi bàn của Izabel” - thi

làm mưa. Mục đích của ông là để giải quyết chuyện tôn giáo của người dân

cho rốt ráo, khi nói với hội đồng: “Cho đến bao giờ nữa các người còn khập

khiễng cả hai giò? Nếu Yavê là Thiên Chúa, thì hãy theo Người; nhưng nếu

là Baal, thì hãy theo đi.” Các tư tế Baal tiến hành nghi lễ, tự rạch vào mình

bằng “lấy đoản kiếm, xà mâu rạch mình theo thói tục của họ, đến chảy máu

ròng trên mình”; nhưng chẳng có gì xảy ra. Rồi Elijah xây ban thờ và cúng

hiến sinh cho Yahweh, và ngay lập tức “lửa của Yavê giáng xuống và thiêu

lễ thượng hiến.” Rồi tất cả “sấp mặt xuống và nói: Yavê chính là Thiên

Chúa!” Elijah và đám đông đưa các tư tế ngoại đạo tới khe Kishon “hạ sát

chúng ở đó,” rồi sau khi cầu nguyện tiếp trên đỉnh Carmel, Elijah gọi “có

đám mây nhỏ như bàn tay người từ biển lên”; chẳng mấy chốc, “trời đã tối

sầm những mây, gió (thổi) và mưa lớn.”

Bất chấp minh chứng cho thắng lợi này, Elijah không thể loại bỏ ngoại đạo

hay hủy diệt nhà Omri, dù ông dự báo họ sẽ suy tàn. Ông là một con người

cô độc, cuốn hút, có khả năng lay động cả một đám đông lớn, nhưng không

phải là người dựng nên một đảng phái hay một phe phái triều đình, ông ủng

https://thuviensach.vn

hộ lương tâm cá nhân, có lẽ là người đầu tiên trong lịch sử Do Thái làm

như vậy; Chúa nói với ông không phải bằng tiếng sấm của thời Moses, mà

bằng “một tiếng êm dịu nhỏ nhẹ.” Khi nguyền rủa gia tộc Ahab vì đã giết

hại Naboth, ông đề cao nguyên tắc là hành vi của một nhà vua không nên

khác với hành vi của một con người, nó phải được dẫn dắt bằng nguyên tắc

đạo đức. Chính trị là về điều đúng, chứ không phải điều mạnh. Nhưng

Elijah, dù là lãnh đạo tiên tri đầu tiên của phe đối lập, lại không phải chính

trị gia. Phần lớn cuộc đời ông là một người trốn tránh bị săn tìm. Những

ngày cuối đời ông sống mai danh ẩn tích. Chương 2 Sách Các Vua quyển 2

kể về việc ông xức dầu thánh cho Elisha người kế vị mình ra sao, trước khi

bị một cơn gió xoáy cuốn đi và lên trời bằng một cỗ xe lửa, để lại chiếc áo

choàng lễ thánh cho người kế vị mình.

Tuy nhiên, Elisha thuộc loại khác. Câu chuyện trong Kinh Thánh mô tả ông

thực hiện những hành vi đáng chú ý: khi bị “lũ trẻ con” (hay có lẽ đám

thiếu niên ngổ ngáo) chế nhạo gần Bethel, ông bèn gọi hai con gấu cái

trong rừng, chúng xé xác ít nhất 42 đứa thành từng mảnh. 196 Nhưng Elisha

không hành động một mình, ông lập ra một nhóm người ủng hộ có tổ chức,

một ngôi trường dành cho các nhà tiên tri, và ông làm việc với người trong

giới thế tục để đạt được những cải cách tôn giáo mà Elijah đã đòi hỏi. Ahab

duy trì và mở rộng các thành xe ngựa kéo của Solomon ở miền bắc. Ông và

những người kế vị có một đội quân chuyên nghiệp lớn, là nguồn gốc cho cả

sức mạnh cũng như điểm yếu. Trong số mấy vị tướng xe ngựa kéo thành

công có Jehu, con trai của Nimshi, người “đánh xe điên cuồng.” Elisha

tham gia vào một âm mưu tôn giáo-quân sự với Jehu, cho ông này xức dầu

thánh để làm vua tương lai, và do đó khởi sự một trong những cuộc đảo

chính đẫm máu nhất trong lịch sử. 197 Jehu cho quan hoạn của Jezebel ném

bà qua cửa sổ cung điện, “máu vọt vào tường, vào ngựa và (ngựa) đã đạp

lên mình bà.” 70 người con trai của Ahab bị chặt đầu và xếp chồng “chất

làm hai đống nơi cửa cổng.” Jehu thảm sát cả hoàng tộc Ahab, “tất cả các

ông lớn, các người thân thuộc và tư tế của Akhab, không để một mống nào

https://thuviensach.vn

sống sót.” Rồi ông cho gọi và giết hết mọi thầy cả của Baal, “triệt hạ tế đàn

Baal, và triệt hạ điện Baal, mà biến thành cầu xí cho đến ngày nay.”198

Cuộc thanh trừng tôn giáo tàn bạo này có thể đã tái lập tục thờ cúng

Yahweh chính thức, duy nhất trong một thời gian, song nó không giải quyết

được xung đột lâu năm giữa nhu cầu duy trì tính chính thống tôn giáo -

đoàn kết mọi người - với nhu cầu phù hợp với thế giới - giữ cho nhà nước

tồn tại. Jehu, như được dự báo từ trước, chẳng mấy chốc đã bắt đầu cư xử

một cách độc đoán như nhà Omri; quả thực, gần như mọi vị vua của Israel

chẳng sớm thì muộn đều cắt đứt quan hệ với các nhà thuần khiết tôn giáo.

Để duy trì quyền lực, một vị vua dường như phải làm những việc mà một

tín đồ Yahweh đích thực không thể ủng hộ. Sự kiện vườn nho của Naboth

là một ví dụ, một biểu tượng của xung đột tâm linh-thế tục. Có một đoạn

nổi tiếng trong đó Chúa truyền cảm hứng cho Elijah để nói với Ahab, “Há

người đã giết người, ngươi lại tịch thu (của) nữa sao?”; và Ahab trả lời,

“Phải chăng nhà ngươi đã bắt được ta quả tang, hỡi tên thù của ta kia?”199

Chỉ đơn giản thay các con trai của Ahab bằng Jehu, và các con trai của ông

không giải quyết được vấn đề. Chuyện này được trình bày lại dưới một

hình thức khác, trong Sách Amos thế kỷ 8. Cuốn sách này cùng thời với bài

thơ Works and Days (Công việc và ngày tháng) của Hesiod ở Hy Lạp thời

hậu Homer, và chỉ ra một mối quan tâm tương tự dành cho công lý trừu

tượng, tuy trong trường hợp của Amos nó liên quan trực tiếp đến việc thờ

Yahweh. Amos là người miền nam đến từ Judah, người trồng cây sung dâu,

ngược lên miền bắc tới Israel để thuyết giảng về công lý xã hội. Ông cố

gắng chỉ ra rằng mình không phải nhà tiên tri bẩm sinh và không thuộc về

trường học nào: chỉ là một người lao động đơn giản nhìn ra sự thật. Ông

phản đối các nghi thức cầu kỳ do các tư tế tiến hành tại ngôi đền phía bắc

Bethel, thứ mà ông gọi là một sự giả tạo trong khi người nghèo bị chà đạp

và chết đói. Ông khiến Chúa nói rằng: “Ta ghét, ta từ lễ lạc của các ngươi,

hội hè của các ngươi Ta không ngửi được… hãy xua đi xa Ta, ca vãn om

sòm của ngươi. Ngươi tấu nhạc đàn ca, ta sẽ không nghe. Nhưng công lý

hãy cuồn cuộn như nước, và đức nghĩa như khe nước chảy kinh niên.”200

https://thuviensach.vn

Amaziah, tư tế cả của Bethel, phản đối kịch liệt các hoạt động của Amos.

Ông cho rằng đền thờ là nhà nguyện của nhà vua, một phần của triều đình;

nghĩa vụ của các tư tế là duy trì tôn giáo nhà nước bằng hành vi phù hợp,

và vai trò của họ không phải là chính trị hay can thiệp vào các quá trình

kinh tế. Ông nói với Amos: “Nhà chiêm thị hỡi, hãy lo chạy thoát thân về

Yuda mà ăn bánh ở đó và làm tiên tri ở đó.” Với nhà vua, ông than phiền

rằng trên thực tế Amos đã nuôi một âm mưu chống lại ông ở khu hoàng

gia, và thêm - bằng một câu ý nghĩa - “xứ không thể nào chịu nổi các lời lẽ

của y.”201

Cuộc tranh luận quả thực đã và đang trở nên quan trọng. Các nhà tiên tri

Do Thái về sau này, và hầu hết các nhà thần học đạo đức Kitô, đều ủng hộ

quan điểm của Amos. Talmud quy định: “Lời răn về chính trực nặng cân

hơn mọi lời răn cộng lại.” 202 Nhưng các học giả Talmud không có trách

nhiệm phải đoàn kết quốc gia; điều đó đã là quá khứ, và giờ họ có thể chấp

nhận sự xa xỉ chuyên chế về đạo đức. Tuy nhiên, vào thời Amaziah, một sự

thỏa hiệp giữa giới chức thế tục và giới chức tâm linh là rất quan trọng nếu

như quốc gia muốn sống sót. Nếu các nhà tiên tri từ miền nam được phép đi

các nơi khuấy động chiến tranh giai cấp nhân danh Chúa, thì cộng đồng sẽ

bị suy yếu nghiêm trọng và số phận của nó sẽ rơi vào tay kẻ thù bên ngoài,

chúng sẽ quét sạch tục thờ cúng Yahweh. Đó là điều ông ngụ ý khi nói rằng

đất chẳng chịu nổi những lời cay đắng của Amos.

Trong suốt thế kỷ 9, sức mạnh của Assyria luôn gia tăng. Cột đá đen

Shalmaneser cho thấy rằng kể cả vào thời Jehu, Israel đã buộc phải nộp

cống. Đã có lúc Israel mua chuộc Assyria, hay lập liên minh giữa các quốc

gia nhỏ khác để ngăn chặn đà tiến của họ. Nhưng vào năm 745 TCN,

Tiglath-pileser III độc ác lên ngôi vua Assyria và biến chủng tộc hiếu chiến

của mình thành một quốc gia của những kẻ đế quốc chủ nghĩa. Ông ta khởi

xướng một chính sách trục xuất hàng loạt ở các lãnh thổ bị chinh phạt. Năm

740, biên niên sử của ông ta ghi lại: “Về phần Menahem [vua Israel] sự sợ

hãi xâm chiếm ông ta… ông ta bỏ chạy và đầu hàng ta… bạc, vải len

https://thuviensach.vn

nhuộm màu, vải lanh… được ông ta cống nạp ta.” Năm 734, ông ta đột phá

về phía bờ biển, rồi tiến về phía nam tới “suối Ai Cập.” Tất cả tầng lớp tinh

hoa, người giàu, lái buôn, thợ thủ công, binh lính, đều được chuyển tới

Assyria và tái định cư ở đó; nơi đây các bộ tộc Chaldea và Aramaea từ

Babylon được thành lập. Sau đó, Tiglath tiến vào nội địa. Bị tác động

nghiêm trọng từ bên trong do sự chia rẽ tôn giáo và xã hội, vương quốc

Israel ở phía bắc không đủ khả năng chống đỡ. Trong các năm 733-734

TCN, Tiglath-pileser chinh phạt Galilee và Transjordan, chỉ để lại duy nhất

Samaria. Tiglath qua đời năm 727, nhưng người kế vị ông ta là

Shalmaneser V đã chiếm Samaria vào mùa đông năm 722-721, và năm sau

đó người kế vị ông này là Sargon II đã hoàn thành việc tiêu diệt vương

quốc phía bắc, di dời toàn bộ tầng lớp tinh hoa và cho người khai hoang đất

mới đến: “Ta bao vây và chiếm giữ Samaria,” Sargon ghi trong Biên niên

sử Khorsabad, “đem đi 27.290 người ngụ ở đó.” Sách Các Vua quyển 2

nhắc lại đầy đau buồn: “Israel đã bị đày xa xứ sở của họ, qua tận Assur, mãi

đến ngày nay… Vua Assur đã đưa những người từ Babilon, Kuta, Av-va,

Khamat, Sopharvaim đến và cho họ lập cư trong các thành Samari, thay

cho con cái Israel; và họ đã chiếm Samari mà lập cư trong các thành.” 203 Có

nhiều xác nhận về thảm hoạ này trong ghi chép khảo cổ học. Ở Samaria,

khu hoàng gia bị phá hủy hoàn toàn. Megiddo bị san phẳng và các tòa nhà

mới kiểu Assyria được cất trên đống đổ nát. Các bức tường của Hazor bị

kéo đổ. Shechem biến mất hoàn toàn. Tirzah cũng vậy.

Vậy là tấn đại thảm kịch đầu tiên trong lịch sử Do Thái đã xảy ra. Nó cũng

là một thảm kịch tiếp diễn do sự tái sinh tối hậu. Cuộc thảm sát-phân tán

người miền bắc Israel là cuối cùng: Trong chuyến đi cuối cùng, bị cưỡng ép

tới Assyria, 10 bộ tộc miền bắc đã bước ra khỏi lịch sử và bước vào thần

thoại. Họ sống trong truyền thuyết Do Thái sau này, nhưng trên thực tế đơn

giản họ đã bị đồng hóa vào dân Aramaea xung quanh, đánh mất đức tin và

ngôn ngữ của mình; và sự lan tràn về phía tây của tiếng Aram, với tư cách

ngôn ngữ chung của đế chế Assyria, đã giúp che giấu sự biến mất của họ. Ở

Samaria, nông dân và thợ thủ công Do Thái vẫn ở lại, kết hôn chéo với

https://thuviensach.vn

những người định cư mới. Chương 17 Sách Các Vua quyển 2 ghi lại các sự

kiện u buồn này, nói rằng trong khi tầng lớp tinh hoa tha hương ở Assyria

vẫn thờ cúng Yahweh, họ gửi trở lại một trong những tư tế của mình về

sống ở Bethel và dạy bảo những người không có ai dẫn dắt ở đó. Nhưng

cũng nói thêm rằng: “Các dân tộc đã tạc, mỗi dân, thần linh của mình mà

đặt thờ trong các điện cao đàn người Samari đã dựng trước kia,” rồi nó vẽ

ra một bức tranh đáng sợ về chủ nghĩa ngoại đạo rối rắm mà vương quốc

miền bắc rơi vào. Cái cách miền bắc thờ cúng Yahweh luôn bị nghi ngờ ở

Judah. Mối nghi ngờ này về chính thống miền bắc phản ánh sự chia rẽ

trong người Do Thái diễn ra khi họ vào Ai Cập, và sự chia rẽ này chưa bao

giờ được thực sự hàn gắn sau cuộc Xuất hành và chinh phạt xứ Canaan.

Trong con mắt của Jerusalem và các tư tế của nó, người miền bắc luôn hoà

cùng người ngoại đạo. Sự sụp đổ và giải tán vương quốc miền bắc, kết hôn

chéo giữa người còn sót lại với người ngoài, được sử dụng để không cho

người Samaria hưởng di sản gốc Do Thái của họ. Từ thời điểm này trở đi,

đòi hỏi của họ là trở thành một phần của dân tộc được Chúa chọn, và được

sống ở Miền đất hứa một cách trọn vẹn, đã không bao giờ được người Do

Thái thừa nhận nữa.

Tuy nhiên, miền bắc để lại một di sản cho miền nam, đó là gieo mầm cho

giai đoạn mới của tôn giáo Yahweh, đơm hoa ở miền nam trong những

ngày cuối cùng của Jerusalem cổ. Khi Samaria sụp đổ, một số người tị nạn

biết chữ trốn khỏi sự trục xuất và đi về phía nam, nơi họ được đón nhận và

tái định cư ở Jerusalem. Một trong số họ mang theo mình các bài viết của

một nhà tiên tri ít được biết đến tên là Hosea, các bài viết đó được chỉnh

sửa bởi một bàn tay miền nam.204 Hosea đã tiên tri và viết lách vào cái ngày

vương quốc miền bắc bị hủy diệt. Ông là người Do Thái đầu tiên nhận thức

rõ ràng rằng thất bại quân sự và chính trị là một hình phạt tất yếu Chúa

giáng xuống dân tộc được chọn, bởi chủ nghĩa ngoại đạo và những thiếu sót

đạo đức của dân tộc này. Trong một đoạn viết rất hay và thường mang tính

thi ca, ông dự báo sự sụp đổ của Samaria. Chúa sẽ phá tượng thần của họ

thành từng mảnh: “Phải, chúng gieo gió thì chúng gặt bão.” Và với những

https://thuviensach.vn

kẻ tội lỗi thờ cúng Yahweh, ông cảnh báo: “Các ngươi đã cày (gieo) sự dữ.

Các ngươi đã gặt điều phi nghĩa.” 205

Hosea là một nhân vật bí hiểm, và theo một cách nào đó, văn của ông nằm

trong số những thứ khó hiểu nhất của toàn bộ Kinh Thánh. Giọng văn của

ông thường u tối và bi quan, ông có khả năng, mà sau này trở thành đặc

trưng của rất nhiều nhà văn Do Thái, truyền tải cảm giác đau khổ, nhưng

vẫn giữ được một tia hy vọng không thể dập tắt. Ông có thể là một người

đã cai rượu và là một kẻ trăng hoa. Ông than: “(Mong) rượu mới làm dân

Ta mất trí.”206 Đặc biệt ông vô cùng căm ghét tính dục. Ông nói rằng Chúa

bảo ông cưới cô điếm Gomer, và có con với cô ta - Gomer đại diện cho các

cô điếm cả trong nghi lễ của các đền thờ ngoại đạo lẫn Israel, là người đã

bỏ người chồng thực sự của mình, Yahweh, để gian dâm với Baal. Ông chỉ

trích kịch liệt mọi thiết chế của miền bắc: quả thực ông cho rằng miền bắc

lẽ ra không nên tồn tại chút nào, vì Israel và Judah đúng ra là một. Giải

pháp chính trị là vô tác dụng; cuộc thanh trừng của Jehu thật đồi bại. Giới

tư tế có tổ chức là một bê bối: “Như quân cướp rình người, một bọn tư tế,

ra tay chém giết trên đường Sikem. Phải, việc chúng làm thật là bỉ ổi.” Các

đoàn tiên tri, tại các đền hoàng gia hay nơi khác, cũng chẳng khá hơn: “Cả

tiên tri cũng nhào với ngươi ban đêm… Tiên tri một kẻ điên tàng. Một đứa

khùng, người của Thần khí.”207

Thế nên Israel với các thiết chế hiện tại của nó đã bị kết tội, và sẽ bị đem đi

đày. Nhưng về lâu dài, điều này không quan trọng. Vì Chúa yêu con chiên

của người. Người trừng phạt, nhưng rồi người tha thứ: “Đánh rồi, Người sẽ

băng bó ta lại.” Rồi, trong một câu tiên tri ấn tượng, ông nói thêm rằng:

“Đến ngày thứ ba Người sẽ cho ta trỗi dậy, cho ta sống trước nhan

Người.”208 Điều quan trọng không phải là sự chuẩn bị vật chất, mà là một sự

đổi thay lòng người. Chính tình yêu dành cho Chúa, sự đáp ứng trước tình

yêu của Chúa dành cho chúng ta, sẽ đảm bảo cho sự chuộc tội của Israel, và

giúp cho “phần còn sót lại” sau lần thanh trừng và thanh lọc được mang

đức tin đó vào tương lai.

https://thuviensach.vn

Thông điệp đáng chú ý này, theo đó lần đầu tiên một nhà tư tưởng Do Thái

dường như mường tượng ra một tôn giáo của tiếng lòng, được tách ra khỏi

một nhà nước cụ thể và một xã hội có tổ chức, được đón nhận ở một Judah

khiếp sợ trước sự sụp đổ của người hàng xóm miền bắc và lo cho một số

phận tương tự. Judah nghèo hơn miền bắc, nông thôn hơn, ít bị quyền lực

quân sự-chính trị chi phối hơn và gần với cội rễ của sự thờ cúng Yahweh

hơn, mặc dù cả câu chuyện trong Kinh Thánh lẫn cuộc khai quật Jerusalem

trong các năm 1961-1967 đã cung cấp bằng chứng về việc trượt trở lại với

ngoại đạo. Người bình thường của xứ này, am ha-arez, có vai trò quan

trọng ở đó. Họ xuất hiện lần đầu tiên trong lịch sử vào năm 840 TCN, khi

họ lật đổ hoàng hậu-quả phụ Athaliah, người nắm ngai vàng và đưa việc

thờ cúng Baal vào Ngôi đền. Sách Các Vua quyển 2 làm rõ rằng, trong việc

khôi phục hiến pháp diễn ra sau đó, ý niệm về nền dân chủ thần quyền

được tái sinh. Vì chính một người của tín ngưỡng, Jehoiada, là người dẫn

đầu cuộc nổi dậy quần chúng, và ông quả quyết rằng quần chúng cần phải

được công nhận là một lực lượng chính trị và hợp hiến: “Yơhôyađa đã kết

giao ước giữa Yavê, vua và dân, để làm dân Yavê, rồi (giao ước) giữa vua

và dân.209” Không nước nào khác ở Cận Đông thời đó, hay thậm chí ở Hy

Lạp mãi về sau này, lại có một sự giao ước mới lạ đến vậy được sắp đặt.

Quả thực, khi ảnh hưởng của chủ nghĩa đế quốc cũng tác động tới Judah,

thì am ha-arez được trao quyền bầu chọn nhà vua nếu việc kế vị ngai vàng

bị nghi ngờ.

Khi Israel sụp đổ, Hezekiah Vua của Judah, người có đội quân chuyên

nghiệp vừa thiếu vừa yếu và kém xa so với đội quân xe ngựa kéo lâu đời

của miền bắc, sử dụng sự hỗ trợ của am ha-arez để tái kiên cố hóa

Jerusalem bằng cách xây một bức tường mới ở rìa phía tây: ông “xây lại tất

cả tường thành đã đổ, và dựng tháp (trên đó), với một tường thành khác bên

ngoài.” Ông cũng chuẩn bị chống lại cuộc vây hãm của Assyria bằng cách

đi qua đường hầm Siloam, đường hầm đưa nước từ suối Gihon vào một cái

bể được đục vào đá, một con kênh sau đó dẫn dòng nước tràn vào khe

Kedron. Tòa thành đã sử dụng bể chứa lớn ấy mà quân vây hãm không biết

https://thuviensach.vn

gì đến sự bố trí này. Điều đó cũng được mô tả trong Kinh Thánh, 210 và được

xác nhận rất ấn tượng khi khám phá đường hầm vào những năm 1867-

1870. Một dòng chữ khắc đương thời, ghi lại việc hoàn thành công trình

bằng tiếng Hebrew, được tìm thấy trên vách:

Đây là câu chuyện về việc đào xuyên qua: trong khi [những người đào hầm nhấc] cái cuốc,

mỗi người hướng về phía đồng đội mình, và trong khi 3 cubit* [còn lại] phải được đào xuyên

qua, [thì nghe] tiếng một người đàn ông gọi đồng đội mình, vì có một vết nứt trong tảng đá

phía tay phải và phía [tay trái]. Và trong ngày đào hầm, những người đào hầm bổ, theo hướng

đồng đội mình, hết nhát cuốc này đến nhát cuốc kia. Và nước bắt đầu chảy từ nguồn tới bể,

1.200 cubit.211

Trên thực tế, Jerusalem quả đã sống sót sau một cuộc vây hãm khốc liệt của

Sennacherib Vua xứ Assyria năm 701 TCN. Công cụ bảo vệ không hẳn là

những bức tường mới và bể nước, vì đúng lúc đó có một trận dịch hạch

khủng khiếp do chuột gây ra, tấn công quân Assyria, theo lời sử gia Hy Lạp

Herodotus nói sau này. Trong Sách Các Vua quyển 2, điều này được xem là

kỳ diệu: “Xảy ra là chính đêm ấy, Thần sứ Yavê xuất chinh, sát phạt trong

doanh trại Assur một trăm tám mươi lăm ngàn người. Sáng ngày khi người

ta thức dậy, thì này tất cả đều là thây ma chết dẫm.” 212 Tầng lớp cai trị Judah

cũng tìm kiếm an toàn trong các liên minh khác nhau, với các nhà nước

láng giềng nhỏ bé, và thậm chí với Ai Cập rộng lớn, yếu ớt, “cây gậy sậy,”

mà người Assyria chế nhạo, “ai chống gậy đó thì bị nó đâm thủng bàn

tay.” 213

Tuy nhiên, tầng lớp cai trị và người dân Judah ngày càng bắt đầu kết nối số

phận chính trị và quân sự cuối cùng của mình với thần học và hành vi đạo

đức hiện tại của họ. Ý tưởng này dường như đã lan ra rằng người dân chỉ có

thể được cứu rỗi bằng đức tin và công việc. Nhưng khái niệm về một giải

pháp tôn giáo cho vấn đề sinh tồn của quốc gia - hoàn toàn ngược với khái

niệm đưa Israel đến với chế độ vương quyền vào lúc diễn ra cuộc xâm lược

của Philistine - bản thân nó đã lái Judah theo hai hướng trái ngược nhau.

https://thuviensach.vn

Làm thế nào có thể xoa dịu Yahweh một cách hiệu quả đây? Các tư tế của

Đền Jerusalem cho rằng có thể làm việc này bằng cách tiêu diệt, một lần và

mãi mãi, các tập tục thờ cúng đáng ngờ của những địa điểm lâu đời và

những ngôi đền ở tỉnh, rồi chỉ tập trung thờ cúng ở Jerusalem, nơi chính

giáo có thể được duy trì với mọi sự thanh khiết của nó. Quá trình này được

tăng tốc năm 622 TCN, giữa lúc đang sửa sang Ngôi đền, Hilkiah tư tế cả

tìm thấy một cuốn sách cổ, có lẽ là bản gốc của Ngũ Thư, có lẽ là Sách Đệ

nhị luật, ghi lại giao ước giữa Chúa và Israel và kết thúc bằng những lời

nguyền đáng sợ của Chương 28. Phát hiện này gây ra hoảng loạn, vì có vẻ

như nó xác nhận những lời cảnh báo tiên tri của Hosea và gợi ý rằng số

phận như của miền bắc sắp được giáng xuống miền nam. Nhà vua, Josiah,

“xé toạc áo mình ra” và ra lệnh cải cách triệt để tín ngưỡng này. Mọi hình

tượng đều bị phá hủy, những nơi thờ bị đóng cửa, các tư tế ngoại đạo, phi

chính thống và dị giáo bị giết hại, và cuộc cải cách chính thống kết thúc

bằng một lễ kỷ niệm quốc gia trang trọng là lễ Vượt qua, theo một kiểu

chưa từng thấy ở Jerusalem.214 Do đó, một nghịch lý kỳ lạ, đối tượng hưởng

lợi chính của cuộc trở lại cội nguồn quá khứ tôn giáo dân tộc là Đền

Jerusalem, được đưa ra như một cải tiến gần như là ngoại đạo của

Solomon. Sức mạnh của các tư tế tăng lên nhanh chóng, và ngôi đền trở

thành nơi phán xét - ở tầm quốc gia hay chí ít là thuộc chính quyền - của

mọi chân lý tôn giáo.

Nhưng trong giai đoạn thảm khốc này, một cách nghĩ thứ hai và không

chính thức bắt đầu lộ diện. Nó nói tới sự cứu rỗi theo một hướng rất khác,

cuối cùng được chứng minh là hướng đúng. Hosea đã viết về sức mạnh của

tình yêu và kêu gọi thay đổi từ trong tâm can mọi người. Một người miền

nam cùng thời trẻ hơn ông đã phát triển những ý tưởng này. Isaiah sống vào

lúc vương quốc miền bắc đang bị kết án tử. Không như hầu hết các nhân

vật anh hùng của Kinh Thánh, ông không sinh ra trong nghèo khó: theo

truyền thuyết của Talmud Babylon, ông là cháu của Vua Amaziah xứ

Judah. 215 Nhưng những ý tưởng của ông mang tính dân túy hoặc dân chủ.

Ông không tin vào quân đội và tường thành, vua chúa và đền đài tráng lệ.

https://thuviensach.vn

Tác phẩm của ông đánh dấu thời điểm mà tại đó tín ngưỡng của người Do

Thái bắt đầu quá trình tự tâm linh hóa, để chuyển từ một địa điểm cụ thể

trong không gian và thời gian sang cấp độ phổ quát. Tác phẩm được chia

thành hai phần: Chương 1 đến 39 nói về cuộc đời ông và những cuộc giải

tiên tri giai đoạn 740-700 TCN; Chương 44-66, hay Đệ nhị-Isaiah, có từ

sau này, và mối quan hệ lịch sử giữa hai phần này là không rõ, dù sự phát

triển ý tưởng là đủ logic.

Isaiah không chỉ là nhà tiên tri đáng chú ý nhất, mà ông còn là người viết

văn vĩ đại nhất trong Cựu ước. Ông rõ ràng là một nhà thuyết giảng tuyệt

vời, nhưng chắc chắn là ông đã ghi ra lời giảng. Lời giảng thành văn chắc

chắn có từ rất sớm, và nằm trong số những lời viết thánh linh được yêu

thích nhất: trong các văn bản được tìm thấy tại Qumran sau Thế chiến II là

một cuộn da, dài 23 feet, kể về toàn bộ Isaiah trong 50 cột bằng tiếng

Hebrew, là bản thảo Kinh Thánh cổ được bảo tồn tốt nhất và lâu nhất mà

chúng ta có.216 Những người Do Thái xưa yêu thích lối viết xuất sắc của ông

với các hình ảnh tuyệt vời, nhiều hình ảnh trong số đó đã đi vào văn học

của mọi quốc gia văn minh. Nhưng quan trọng hơn ngôn từ là tư tưởng:

Isaiah đưa nhân loại tới những khám phá đạo đức mới.

Tất cả các chủ đề của Isaiah đều có liên quan đến nhau. Giống Hosea, ông

quan tâm đến việc cảnh báo thảm hoạ. “Canh phu ơi, đêm còn mấy chốc?”

ông hỏi, “Canh phu ơi, đêm còn mấy chốc?” Mấy người ngu ngốc chẳng để

ý gì: họ nói: “Ăn đi! uống đi! Vì mai ngày chúng ta sẽ chết!” Hoặc họ đặt

niềm tin vào các pháo đài và liên minh. Thay vào đó, họ nên tuân lời Chúa:

“Hãy lo xếp đặt việc nhà.” Điều này có nghĩa là một sự thay đổi đạo đức từ

trong tâm, một cuộc cải cách từ bên trong của cả cá nhân lẫn cộng đồng.

Công lý xã hội phải là mục tiêu. Con người phải thôi theo đuổi của cải như

mục tiêu chính trong cuộc đời: “khốn cho những kẻ đầu cơ nhà liền nhà,

ruộng nối ruộng từng thôi kỳ hết chỗ.” Chúa sẽ không dung tha cho việc

đàn áp kẻ yếu. Người đòi hỏi: “Việc gì đến các ngươi, các ngươi đã nghiền

https://thuviensach.vn

tán dân ta, các ngươi đã giã vào mặt lũ nghèo? Sấm ngôn của Đức Chúa

Yavê các cơ binh.” 217

Chủ đề thứ hai của Isaiah là ăn năn. Chừng nào có sự thay đổi từ tâm, thì

Đức Chúa Trời luôn tha thứ. “Đi nào, Ta sẽ cùng nhau tranh tụng, Yavê

phán. Khi tội lỗi các ngươi đã như nhiễu điều, hoạ chăng chúng sẽ gột trắng

được như tuyết.” Điều Chúa muốn từ con người là một sự công nhận và

một sự trao đi đổi lại lòng thiêng của người - “Người hô kẻ đáp mà rằng:

Thánh, thánh, thánh, Yavê các cơ binh, khắp đất đầy tràn vinh quang

Người.” - và Isaiah tưởng tượng các thiên thần chạm vào bờ môi con người

bằng một viên than cháy để đốt đi tội lỗi. Và khi người tội lỗi thay đổi tâm

ý, thôi tìm kiếm của cải và quyền lực mà tìm kiếm sự thánh thiêng, thì

Isaiah giới thiệu chủ đề thứ ba: ý tưởng về một kỷ nguyên hoà bình, khi con

người “sẽ rèn gươm thành cày, và giáo mác làm dao quắm. Quốc gia này

không còn tuốt gươm trên quốc gia nọ, và thiên hạ sẽ không còn luyện binh

đao.” Trong kỷ nguyên hoà bình này, “hãy hoan lạc, hỡi sa mạc cùng đất

cạn khô, hoan giao cũng hãy hân hoan, hãy trổ hoa.” 218

Tuy nhiên, Isaiah không chỉ thuyết giảng một hệ thống đạo đức mới. Xuất

thân từ một dân tộc có tư duy lịch sử, ông nhìn thấy ý chí của Chúa, nhân

và quả, tội lỗi và ăn năn, đi lên theo một đường hướng tuyến tính chắc

chắn, ông mang đến một tầm nhìn tương lai, và đó là tầm nhìn đầy những

nhân vật khác biệt. Lúc này, ông giới thiệu chủ đề thứ tư: ý tưởng không

chỉ về một bước ngoặt tập thể từ tội lỗi mà còn về một nhân vật cứu tinh cụ

thể: “Này, cô nương sẽ thụ thai và sinh con, và bà sẽ gọi tên con là

Immanuel.” Đứa trẻ đặc biệt này sẽ là một tác nhân trong kỷ nguyên hoà

bình: “Bấy giờ sói ở với chiên, beo nằm bên cạnh dê con; bê với sư tử con

nẫy béo một chuồng, và một bé con dẫn chúng đi chăn.” Nhưng ông cũng

sẽ là một người cai trị vĩ đại: “Vì một trẻ đã sinh ra cho ta, một con trai

được ban xuống cho ta; vai Ngài đỡ lấy quyền bính và thiên hạ hô tước

hiệu Ngài: Mưu Sư sự lạ, Thần anh dũng, Cha đời đời, Vua bình an.”219

https://thuviensach.vn

Isaiah không chỉ viết mà còn thuyết giảng ở Ngôi đền. Tuy nhiên, ông

không nói về một tôn giáo chính thức, về những lễ hiến sinh và nghi lễ thầy

tu liên miên, mà nói về một tôn giáo đạo đức của tấm lòng: ông vượt qua

ảnh hưởng của các tư tế để đến với người dân. Một truyền thuyết trong

Talmud nói rằng ông bị giết hại dưới thời Vua Manasseh - người sùng bái

tượng thần; nhưng ông không được chào đón với giới tư tế chính thống, cả

giới Đền thờ cũng không. Tử vì đạo là chủ đề xuất hiện ngày càng nhiều

trong văn học Do Thái. Trong phần hai của Isaiah, một nhân vật mới xuất

hiện, có vẻ như liên quan đến nhân vật cứu tinh của phần một: Đầy tớ Khốn

khổ, kẻ gánh tội lỗi của cả cộng đồng bằng sự hy sinh của mình để thanh

lọc họ, và cũng là kẻ điển hình cho sứ mệnh của dân tộc và dẫn tới khúc

khải hoàn cho sứ mệnh đó. 220 Đầy tớ Khốn khổ là bản sao của tiếng nói và

số phận của chính Isaiah, và hai phần của quyển này có sự thống nhất dù

chúng được viết cách nhau tới hai thế kỷ. Về tổng thể, những gì mà Sách

Isaiah đã làm là đánh dấu một sự trưởng thành đáng chú ý của tôn giáo

Yahweh. Giờ đây nó quan tâm đến công lý và phán xét: phán xét của các

dân tộc, và phán xét của tâm hồn cá nhân. Nhất là trong Đệ nhị-Isaiah,

trọng tâm đặt vào cá nhân với tư cách người mang đức tin, nằm ngoài các

đòi hỏi của bộ tộc, chủng tộc, dân tộc. Không chỉ Elijah, mà mỗi và tất cả

chúng ta đều có “một tiếng thì thào êm nhẹ” trong lương tâm. Tất cả là một

phần của sự khám phá cá nhân, một bước tiến khổng lồ trong sự tự biết

mình của con người. Người Hy Lạp rồi sẽ nhanh chóng đi cùng hướng đó,

nhưng người Do Thái, như chúng ta sẽ sớm gọi họ như vậy, là những người

tiên phong.

Hơn nữa, không giống như người Hy Lạp, người Do Thái nhờ cảm hứng từ

Isaiah mà đã bắt đầu tiến tới một chủ nghĩa độc thần thuần khiết. Có nhiều

đoạn ở mấy phần đầu của Kinh Thánh, trong đó Yahweh không hẳn được

coi là Chúa duy nhất mà là Chúa toàn năng nhất, người có thể hành động

trên lãnh thổ của các chúa khác.221 Tuy nhiên, trong Đệ nhị-Isaiah, sự tồn tại

của các chúa khác bị phủ nhận, không chỉ trên thực tế mà còn cả trong giả

thuyết tư tưởng: “Ta là đầu, Ta là cuối, ngoài Ta ra, không có thần linh!”222

https://thuviensach.vn

Hơn nữa, giờ đây có một tuyên bố rõ ràng rằng Chúa là phổ quát, khắp nơi

và toàn năng. Chúa là động lực, động lực duy nhất, xuyên suốt lịch sử.

Người đã tạo ra vũ trụ; người chỉ dẫn nó; người sẽ chấm dứt nó. Israel là

một phần trong kế hoạch của người, nhưng mọi người khác cũng thế. Nên

nếu người Assyria đột nhiên tấn công, đó là vì họ làm theo lệnh người; và

nếu người Babylon đưa cả dân tộc đi tha hương, thì đó cũng là ý người.

Tôn giáo từ nơi hoang vu của Moses đang bắt đầu trưởng thành thành một

đức tin thế giới phức tạp, mà cả nhân loại có thể viện tới nó để tìm câu trả

lời.223

Việc thông điệp của Isaiah thâm nhập vào ý thức của người dân trước sự

sụp đổ của Jerusalem khiến chúng ta không thể nghi ngờ. Nhưng trong

những thập niên cuối trước khi thảm hoạ xảy ra, tiếng nói quyền lực của

ông được tiếp sức bằng một tiếng nói sống động khác, ít chất văn thơ hơn

nhưng có sức thâm nhập tương đương. Chúng ta biết về Jeremiah nhiều

hơn bất cứ ai trong các nhà văn thời kỳ tiền Tha hương, vì ông đọc các bài

giảng đạo và tiểu sử của mình cho học trò là Baruch chép. 224 Cuộc đời ông

gắn chặt với lịch sử bi thảm của xứ mình. Ông là người Benjamin, trong

một gia đình thầy tu, từ một ngôi làng nằm ngay phía đông bắc Jerusalem,

ông bắt đầu giảng đạo năm 627 TCN, theo truyền thống của Hosea và ở

mức độ nào đó của Isaiah. Ông coi dân tộc này là tội lỗi ghê gớm và đang

lao nhanh đến ngày tàn của nó: “Nhưng dân này lòng ương ngạnh và ngỗ

nghịch.” Giống Hosea, ông không có thời gian dành cho giới tôn giáo, cho

dù họ là tư tế, thầy thông giáo, “người thông thái” hay nhà tiên tri ở đền

thờ: “Tiên tri tuyên sấm nhân danh gian tà, tư tế thì tự tiện dạy đường đạo

lý dân Ta ưa thích như thế, nhưng các ngươi sẽ làm gì một khi vận cùng

đến nơi?” 225 Ông coi cuộc cải cách tôn giáo vĩ đại ủng hộ Ngôi đền dưới sự

chỉ đạo của Josiah là một thất bại hoàn toàn, và chẳng bao lâu sau khi nhà

vua băng hà, năm 609 TCN, ông tới Ngôi đền và rao giảng một bài trong

cơn giận dữ. Hệ quả là ông suýt nữa bị giết và bị cấm tới gần khu vực Ngôi

đền. Làng ông, kể cả gia đình ông, đều quay lưng lại với ông. Ông không

thể và sẽ không kết hôn. Trong sự cô lập và cô đơn đó, ông thể hiện dấu

https://thuviensach.vn

hiệu hoang tưởng, như sau này chúng ta gọi nó, trong các tác phẩm của

mình: “Đồ chúc dữ, cái ngày tôi đã sinh ra,” ông viết. Và nữa: “Tại sao nỗi

đau khổ của tôi kéo dài liên miên, và vết thương quá nhiều hiểm vô phương

chạy chữa?” Ông cảm thấy mình bị kẻ thù vây quanh và “âm mưu hãm hại

tôi,” và rằng “Phần tôi, như con chiên dễ bảo người ta dẫn tới lò sinh.” 226 Có

chút sự thật trong chuyện này: Jeremiah không chỉ bị cấm giảng đạo, mà

các tác phẩm của ông còn bị đốt.

Việc ông bị xa lánh như thế là có thể hiểu được. Vì vào lúc “kẻ thù từ

phương bắc,” như lời ông, Nebuchadnezzar và đội quân của ông ta, ngày

càng trở nên đáng sợ, và mọi người trong vương quốc đang tìm cách thoát

khỏi thảm hoạ, thì Jeremiah dường như đang rao giảng về tinh thần chủ bại.

Ông nói rằng người dân và tầng lớp cai trị họ chính là tác giả của hiểm

nguy qua sự đồi bại của họ. Kẻ thù chỉ là công cụ để thể hiện cơn thịnh nộ

của Chúa, và do đó chắc chắn sẽ thắng thế. Điều này có vẻ giống với thuyết

định mệnh đen tối: từ đó có khái niệm “Jeremiad.” * Nhưng thứ mà những

người cùng thời với ông không thấy là phần còn lại trong thông điệp của

ông, lý do để hy vọng. Vì Jeremiah nói rằng việc vương quốc bị hủy diệt

không quan trọng. Israel vẫn là dân tộc được Đức Chúa Trời chọn. Nó có

thể thực hiện sứ mệnh Chúa giao cho khi bị lưu đày và tứ tán, cũng tốt như

khi nó là một quốc gia dân tộc nhỏ bé. Mối liên hệ của Israel với Đức Chúa

Trời sẽ không bị đánh bại vì nó vô hình và do đó không thể bị hủy diệt.

Jeremiah không rao giảng nỗi tuyệt vọng; ngược lại, ông chuẩn bị cho

người Do Thái quê hương mình đương đầu với nỗi tuyệt vọng và vượt qua

nó. Ông cố gắng dạy họ làm thế nào để trở thành người Do Thái: chấp nhận

quyền lực chinh phạt và thích ứng với nó, tận dụng tối đa nghịch cảnh, và

nuôi dưỡng trong tim mình niềm tin rằng công lý của Chúa là chắc chắn về

lâu dài.

Bài học này rất cần thiết, vì sự kết thúc của Khối thịnh vượng chung thứ

nhất sẽ sớm xảy ra. Ba năm trước khi Jeremiah giảng bài ở Ngôi đền, đế

chế Assyria đột ngột sụp đổ và đế chế mới Babylon lấp vào khoảng trống

https://thuviensach.vn

Assyria để lại. Năm 605 TCN, Babylon thắng trận Karchemish có ý nghĩa

quyết định, tiêu diệt quân Ai Cập, “cây gậy sậy.” Jerusalem sụp đổ năm 597

TCN, Biên niên sử Babylon, hiện được cất giữ ở Bảo tàng Anh, chép rằng:

“Vào năm thứ bảy, tháng Kislev, [Nebuchudnezzar] tập hợp quân lính, hành

quân tới đất Hatti, vây hãm thành Judah, và vào ngày thứ hai của tháng

Adar* chiếm được thành và bắt được vua. Ông bổ nhiệm một vị vua ở đó

theo lựa chọn của mình, nhận nhiều cống vật và gửi [chúng] tới Babylon.”

Tư liệu này cho chúng ta ngày tháng chính xác, 16 tháng 3. Sách Các Vua

quyển 2 thêm rằng Vua xứ Judah, Jehoiakim, được đưa tới Babylon với “tất

cả Yêrusalem, tất cả các tướng lĩnh, tất cả các binh hùng - một vạn người

phải đi đày - với tất cả các thợ rèn, thợ khóa, không sót lại ai, chỉ trừ có

hạng cùng đinh thuộc dân trong xứ.” Tương tự, các chậu bằng vàng trong

Ngôi đền bị “cắt thành từng mảnh” và mang đi. 227

Đấy cũng chưa phải là đã hết những nỗi buồn của Judah. Dưới thời

Zedekiah, thống đốc Israel do người Babylon bổ nhiệm và tuyên thệ trung

thành với họ, thành Judah đã nổi dậy, và lại bị vây hãm lần nữa. Năm 1935,

nhà khảo cổ học J. L. Starkey khai quật vọng gác ở Lachish, tìm thấy ở đó

các mảnh gốm có chữ khắc bấy giờ tên là Những bức thư Lachish. Chúng

có từ mùa thu năm 589 TCN, là những báo cáo gửi từ một tiền đồn về cho

sĩ quan tham mưu Lachish, trải dài theo giai đoạn tự do cuối cùng của

Jerusalem. Một mảnh nhắc đến “một nhà tiên tri,” có lẽ là Jeremiah. Một

mảnh khác nói rằng Jerusalem, Lachish và Azekah là những vùng Do Thái

duy nhất còn lại. Năm 587/586 TCN, các bức tường của Jerusalem bị đục

thủng và thành đang chết đói phải đầu hàng. Một cảnh tượng kinh hoàng,

khi những đứa con của Zedekiah bị giết ngay trước mặt ông, và lúc ông

chứng kiến xong cảnh tượng khủng khiếp này, đôi mắt ông liền bị moi ra,

hình phạt theo quy định dành cho một kẻ chư hầu dám phá lời thề. Ngôi

đền bị phá sập, các bức tường bị kéo đổ, các tòa nhà lớn trong thành bị phá

hủy, và thành cổ Millo, có từ trước cuộc chinh phạt của David, trượt vào

khe sâu. 228

https://thuviensach.vn

Tuy nhiên, có một khác biệt quan trọng giữa cuộc chinh phạt Judah của

Babylon với sự suy tàn của Assyria ở phía bắc. Người Babylon ít tàn bạo

hơn nhiều. Họ không thuộc địa hóa. Không bộ tộc lạ nào được chuyển tới

từ phía đông để bao phủ Miền đất hứa bằng các ngôi đền ngoại đạo. Người

nghèo, am ha-arez, không còn lãnh đạo, nhưng họ có thể bám lấy tôn giáo

của mình ở một mức độ nào đó. Hơn nữa, người Benjamin, dường như đã

đầu hàng năm 588 TCN, không bị đi đày, còn các thành Gibeon, Mizpah và

Bethel của họ vẫn nguyên vẹn. Tuy vậy, dân tộc này đã phân tán rất rải rác.

Nói là phân tán mà cũng là tha hương, vì nhiều người bỏ chạy lên phía bắc,

tới Samaria, hay tới Edom và Moab. Một số sang Ai Cập. Trong đó có cả

Jeremiah, ông đã rất cứng đầu và can đảm trong những ngày cuối cùng của

Jerusalem, nhất mực cho rằng kháng cự là vô ích, và rằng Nebuchudnezzar

là sứ giả của Đức Chúa Trời, được phái đến để trừng phạt Judah vì sự đồi

bại của nó. Nên họ bắt giữ ông. Sau khi thành sụp đổ, ông mong muốn ở lại

đó và chia sẻ cuộc sống của người nghèo; nhưng một nhóm người thuyết

phục ông đi cùng họ và định cư gần biên giới Ai Cập, nói ông dù tuổi cao

sức yếu vẫn tiếp tục tố cáo những tội lỗi dẫn đến sự trừng phạt của Đức

Chúa Trời, và đặt niềm tin của mình vào một “người sót lại,” một “số nhỏ”

những người sau này sẽ thấy lời nói của ông được lịch sử minh xét. Ở đó

tiếng nói của ông, người Do Thái đầu tiên, bặt dần. 229

https://thuviensach.vn

PHẦN HAI

DO THÁI GIÁO

Trong nhóm tinh hoa đầu tiên bị đi đày ở Babylon năm 597 TCN, có một

tư tế cao niên và uyên bác tên là Ezekiel. Vợ ông đã qua đời trong cuộc vây

hãm thành cuối cùng, còn ông sống và chết cô đơn nơi lưu đày, bên dòng

kênh Chebar gần Babylon.1 Ngồi bên bờ kênh, trong nỗi đắng cay và tuyệt

vọng, ông thấy ảo ảnh thần linh: “Tôi nhìn, thì này gió bão từ Bắc thổi đến,

có đám mây lớn và lửa rập rờn, và hào quang rạng cả xung quanh và từ

giữa như thể kim ngân long lanh từ giữa lửa.”2 Đây là trải nghiệm đầu tiên

trong loạt trải nghiệm ảo ảnh dữ dội, độc đáo trong Kinh Thánh với những

gam màu mạnh và ánh sáng chói lòa mà Ezekiel thấy và ghi lại, sục sạo

kho từ vựng của mình để tìm từ mô tả chúng: màu vàng topaz, xanh

sapphire, đỏ ruby, ánh sáng chói lòa và rực rỡ, nó lấp lánh và thiêu đốt

trong sức nóng rừng rực. Cuốn sách dày của ông được viết rối rắm và gây

khó cho người đọc, với các chuỗi sự kiện giống như mơ và những hình ảnh,

sự đe dọa, lời nguyền và bạo lực đáng sợ. Ông là một trong những người

viết vĩ đại nhất trong Kinh Thánh, một trong những người được yêu thích

nhất thời đó và tới nay. Nhưng quanh ông là các bí ẩn, gần như đi ngược

với ý muốn của ông. Ông hỏi, vì sao tôi luôn phải nói bằng kiểu khó hiểu?

Tuy nhiên, về cơ bản, con người kỳ lạ và đầy đam mê này đã đưa ra một

thông điệp chắc chắn và mạnh mẽ: con đường cứu rỗi duy nhất là thông

qua sự thanh khiết tôn giáo. Nhà nước, đế chế và ngôi vương không quan

trọng về lâu về dài. Chúng sẽ lụi tàn dưới sức mạnh của Chúa. Điều quan

https://thuviensach.vn

trọng là sinh vật mà Chúa đã tạo ra dưới hình hài của người: con người.

Ezekiel mô tả Chúa đưa ông tới một thung lũng đầy xương như thế nào, và

hỏi ông: “Con người hỡi, các xương ấy hồi sinh được chăng?” Thế rồi,

trước ánh mắt kinh hãi của ông, đống xương bắt đầu rùng rùng, lắc lắc và

tự ghép lại với nhau: Chúa đặt lên đó gân, thịt và da, và cuối cùng người hà

hơi thở vào chúng, “chúng đã hồi sinh. Và chúng đã đứng dậy trên chân của

chúng. Một đạo binh lớn, rất lớn.” 3 Người Kitô sau này diễn giải cảnh

tượng đáng sợ này như một hình ảnh phục sinh người chết, nhưng với

Ezekiel và độc giả của ông thì đó là dấu hiệu phục sinh của Israel, dù đó là

một Israel gần gũi hơn và phụ thuộc hơn vào Chúa so với trước. Mỗi đàn

ông và đàn bà được Chúa tạo ra, mỗi người có trách nhiệm cá nhân trước

Chúa, mỗi người cam kết từ lúc chào đời cho tới cả cuộc đời tuân theo các

luật của người. Nếu Jeremiah là người Do Thái đầu tiên, thì chính Ezekiel

và những ảo ảnh của ông thúc đẩy cho sự hình thành Do Thái giáo.

Cuộc Tha hương tất yếu này có ý nghĩa như một sự gián đoạn khỏi quá khứ

bộ tộc. Quả thực, 10 bộ tộc đã biến mất. Ezekiel quả quyết, giống như

Hosea, Isaiah và Jeremiah, rằng các thảm hoạ đổ lên người Do Thái là kết

quả trực tiếp và không thể tránh khỏi của việc vi phạm đầy tội lỗi Luật

Moses. Nhưng trong khi lịch sử và những lời tiên tri trước đó đã xoáy vào

cái ý nghĩa tội lỗi tập thể này, đổ lỗi cho các vua và lãnh đạo về sự đồi bại

mang đến cơn thịnh nộ của Chúa trút xuống mọi người, thì những người

Do Thái tha hương giờ đây không có ai để đổ lỗi cả ngoài chính họ. Ezekiel

viết, Chúa không trừng phạt tập thể vì tội lỗi của một người lãnh đạo, cũng

không trừng phạt thế hệ hiện tại vì sai lầm của tổ tiên họ. “Ta sống,” Chúa

quả quyết vang như sấm, câu tục ngữ Israel cổ, “Cha ăn nho xanh, con ghê

răng,” không còn đúng nữa. Nó cổ lỗ, cần phải bỏ đi. “Này, mạng nào cũng

thuộc về Ta,” Chúa bảo với Ezekiel, và mỗi linh hồn có trách nhiệm cá

nhân trước người: “Mạng nào có tội, mạng ấy phải chết.”4 Lẽ dĩ nhiên, ý

tưởng về cá nhân đã luôn hiện diện trong tôn giáo Moses, vì nó là niềm tin

cố hữu rằng mỗi đàn ông và đàn bà được tạo ra dưới hình hài của Chúa. Nó

đã được củng cố mạnh mẽ bằng các câu nói của Isaiah. Với Ezekiel nó trở

https://thuviensach.vn

nên quan trọng tột bậc, và sau đó trách nhiệm cá nhân trở thành cốt lõi của

tôn giáo Do Thái.

Nhiều hệ quả xảy ra từ tầm quan trọng tột bậc này. Từ năm 734 đến năm

581 TCN, rõ ràng đã có sáu lần trục xuất người Do Thái, và nhiều người tự

nguyện bỏ chạy tới Ai Cập và các nơi khác ở Cận Đông. Từ lúc này trở đi,

đa số người Do Thái luôn sống bên ngoài Miền đất hứa. Bị phân tán, không

có người dẫn dắt, không có một quốc gia hay bất cứ sự hỗ trợ thông thường

nào của chính phủ nơi họ sống, người Do Thái buộc phải tìm các phương

tiện thay thế để bảo tồn bản sắc đặc biệt của mình. Thế nên họ quay sang

các tác phẩm viết của mình - những điều luật, và ghi chép về quá khứ của

mình. Từ lúc này, chúng ta nghe nhiều hơn về các thầy thông giáo. Cho tới

lúc đó, họ đơn giản chỉ là các thư lại, giống như Baruch, chép lại lời các vĩ

nhân. Giờ thì họ trở thành một đẳng cấp quan trọng, ghi lại những truyền

thống truyền miệng, chép lại những cuộn da quý giá mang về từ Ngôi đền

bị hủy hoại, sắp xếp, biên tập và hợp lý hóa kho lưu trữ của người Do Thái.

Đã có lúc quả thực họ quan trọng hơn cả các tư tế, những người không có

đền thờ để nhấn mạnh vinh quang và tầm quan trọng không thể thiếu được

của mình. Cuộc tha hương dẫn tới nỗ lực chép kinh sách. Người Do Thái

được đối xử phù hợp ở Babylon. Các phiến đá được tìm thấy gần cổng

Ishtar của thành cổ liệt kê khẩu phần được phân phát cho những người bị

giam, trong đó có “Yauchin, Vua xứ Yahud” - đây là Jehoiakim. Một số

người Do Thái trở thành lái buôn. Những câu chuyện thành công đầu tiên

của cộng đồng Do Thái được kể lại. Của cải có được từ buôn bán cung cấp

tài chính cho nỗ lực chép kinh sách, và cho việc giữ người Do Thái ở lại

với đức tin của mình. Nếu cá nhân chịu trách nhiệm tuân thủ Luật Moses,

thì người đó phải biết Luật là gì. Thế nên nó không chỉ đơn giản được ghi

lại và sao thành nhiều bản, mà phải được dạy.

Do đó, trong thời kỳ Tha hương, người Do Thái bình thường ban đầu được

gò vào việc thực hành tôn giáo của mình như thường lệ. Tục cắt bao quy

đầu giúp phân biệt rạch ròi giữa họ với những người ngoại đạo xung quanh,

https://thuviensach.vn

được yêu cầu thực hiện gắt gao, trở thành một nghi lễ rồi từ đó trở thành

một phần trong vòng đời và lễ nghi của người Do Thái. Khái niệm Sabbath,

được củng cố vững chắc từ những gì họ học được ở thiên văn học của

người Babylon, trở thành tâm điểm của tuần lễ Do Thái, và “Shabbetai” là

cái tên mới phổ biến nhất được tạo ra trong thời kỳ Tha hương. Lúc bấy

giờ, lần đầu tiên năm của người Do Thái được chia bằng các ngày lễ

thường xuyên: lễ Vượt qua (Passover) kỷ niệm sự kiện thành lập dân tộc

Do Thái; lễ Gặt (Pentecost)* kỷ niệm việc ban giáo luật, tức thành lập tôn

giáo của họ; lễ Lều tạm (Tabernacles) kỷ niệm những năm tháng lang thang

trên sa mạc nơi dân tộc và tôn giáo hoà hợp cùng nhau; và khi mà ý thức về

trách nhiệm cá nhân ăn sâu trong tim, thì người Do Thái bắt đầu ăn mừng

năm mới để tưởng nhớ việc sáng thế, và có Ngày Chuộc tội để chờ mong

công lý. Một lần nữa, khoa học và kỹ năng làm lịch của người Babylon

giúp chính quy hóa và thể chế hóa khuôn khổ tôn giáo thường niên này.

Chính khi lưu đày mà các quy tắc của đức tin bắt đầu tỏ ra quan trọng hơn

hết: các quy tắc về sự thanh khiết, về sự sạch sẽ, về chế độ ăn. Giáo luật giờ

đây được nghiên cứu, được đọc to thành tiếng, được ghi nhớ. Có lẽ từ lúc

này chúng ta có câu lệnh của Đệ nhị luật: “Các lời ta truyền cho ngươi hôm

nay hãy ở nơi lòng ngươi, ngươi sẽ lặp lại cho con cái ngươi; và ngươi sẽ

ôn lại khi ngươi ngồi nhà và khi ngươi đi đường; khi ngươi nằm và khi

ngươi dậy. Ngươi sẽ buộc làm dấu nơi tay ngươi, các lời ấy hãy là khăn chít

nơi trán ngươi, ngươi sẽ viết vào thành cửa nhà ngươi, và trên cửa của

ngươi.” 5 Khi tha hương, do bị tước đoạt nhà nước, người Do Thái đã hình

thành một chế độ pháp trị - tình nguyện chịu sự cai trị của một luật mà chỉ

có thể được thi hành thông qua đồng thuận. Trước đó chưa từng có cái gì

giống thế này diễn ra trong lịch sử.

Thời kỳ Tha hương ngắn ngủi chỉ tồn tại nửa thế kỷ sau sự sụp đổ cuối

cùng của Judah. Song sức sáng tạo của nó thật vô cùng mạnh mẽ. Với

chúng ta, đây là một điểm quan trọng trong lịch sử Do Thái. Như chúng tôi

đã lưu ý, có một xung đột cố hữu giữa tôn giáo và nhà nước Israel, về mặt

tôn giáo, đã có bốn thời kỳ quan trọng trong lịch sử Do Thái: dưới thời

https://thuviensach.vn

Abraham, dưới thời Moses, trong và ngay sau thời kỳ Tha hương, và sau

khi Ngôi đền Thứ hai bị phá hủy. Hai thời kỳ đầu sinh ra tôn giáo Yahweh,

hai thời kỳ sau phát triển và trau chuốt nó thành Do Thái giáo. Nhưng

không thời kỳ nào trong những thời kỳ này người Do Thái có một nhà nước

độc lập, dù đúng là trong thời Moses họ không thực sự bị bất cứ ai cai trị.

Ngược lại, cũng đáng chú ý là người Do Thái, xưa và nay, khi đã đạt được

mức độ tự trị ổn định và thịnh vượng, thì họ lại cảm thấy vô cùng khó khăn

để giữ cho tôn giáo của mình thanh khiết và không bị sa đọa. Sự sa sút xảy

ra nhanh chóng sau cuộc chinh phạt của Joshua; nó tái xuất hiện dưới thời

Solomon, và lặp đi lặp lại ở cả vương quốc miền bắc lẫn vương quốc miền

nam, nhất là dưới thời các vị vua giàu có và uy quyền; khi thời cơ thuận lợi,

khuôn mẫu này lại trở lại dưới thời Hasmoneus và các vị vua như Herod

Đại đế. Trong thời kỳ tự trị và thịnh vượng, người Do Thái luôn có vẻ bị

cuốn về phía các tôn giáo láng giềng, cho dù là tôn giáo của Canaan,

Philistine-Phoenicia hay Hy Lạp. Chỉ trong nghịch cảnh, họ mới kiên quyết

bám vào các nguyên tắc của mình và phát triển khả năng tưởng tượng tôn

giáo phi thường, sự độc đáo, sự rõ ràng và lòng nhiệt huyết của mình. Có lẽ

lúc đó họ thoải mái hơn khi không có một nhà nước của mình, có thể tuân

thủ giáo luật và kính sợ Chúa hơn khi các dân tộc khác có nghĩa vụ và khao

khát cai trị họ. Jeremiah là người đầu tiên nhìn ra khả năng rằng vì một lẽ

nào đó, việc không có quyền lực và bất thiện có liên quan đến nhau, và

rằng sự cai trị của người ngoài có khi tốt hơn tự trị. Ông đến gần với quan

niệm cho rằng bản thân nhà nước là xấu xa từ bên trong.

Những tư tưởng này có gốc rễ sâu xa trong lịch sử Do Thái, từ thời những

người Nazir và Rechab. Chúng vốn có trong tôn giáo Yahweh, vì Chúa mới

là người cai trị chứ không phải con người. Có những lúc Kinh Thánh

dường như gợi ý rằng toàn bộ mục đích của chính trực là bãi bỏ trật tự hiện

tại, nhân tạo: “Mọi thung lũng sẽ dâng lên, mọi núi đồi sẽ lún xuống.”6

Trong Chương 2 Sách Samuel quyển 1, mẹ ông là Hannah hát một bài ca

chiến thắng cho sự lật đổ nhân danh Chúa, cho cách mạng thánh thần:

https://thuviensach.vn

“Đấng nhấc mọn hèn lên từ tro bụi, và nâng khó nghèo lên khỏi đống phân

nhơ, để cho cùng ngồi với hàng quyền quý” 7; và Đức Mẹ Maria đồng trinh

sau này nhắc lại chủ đề đó trong Kinh Ngợi khen.* Người Do Thái là chất

men làm phân hủy trật tự hiện thời, là tác nhân hóa học làm thay đổi xã hội

- vậy làm sao họ có thể là trật tự và xã hội được?8

Do đó, từ thời điểm này trở đi, chúng ta nhận thấy sự tồn tại của một cuộc

Tha hương và tâm thế tứ tán của người Do Thái. Đế chế Babylon nhanh

chóng bị thay thế bởi liên minh giữa người Ba Tư với người Media do

Cyrus Đại đế lập ra, người không hề mong muốn giam giữ người Do Thái.

Nhưng nhiều người trong số họ, mà cũng có thể là đa số, thích ở lại

Babylon hơn, nơi đã trở thành một trung tâm văn hóa Do Thái lớn trong

1.500 năm. Các cộng đồng Do Thái khác định cư ở Ai Cập, không chỉ phía

bên kia biên giới như Jeremiah, mà còn xuôi theo dòng Nile xuống tận đảo

Elephantine, gần Thác nước Thứ nhất,* mà trong số các tài liệu khác còn sót

lại có một bức thư viết trên giấy cói, trong thư cộng đồng Do Thái xin phép

được xây lại ngôi đền của họ tại đó.9 Ngay trong những người trở lại Judah,

có một người có tư duy tha hương đồng quan điểm với Jeremiah, rằng có

một điểm tích cực trong thời kỳ Tha hương cho đến khi sự thanh khiết tuyệt

đối xuất hiện. Họ sống bên rìa sa mạc và coi bản thân là những người tha

hương tại chỗ, ở nơi mà họ gọi là “Vùng đất Damascus,” một biểu tượng

của sự trục xuất, nơi Yahweh có điện thờ của mình; họ đợi thời cơ chín

muồi của Chúa, khi một ngôi sao và một lãnh đạo thiêng liêng đưa họ trở

lại Jerusalem. Những người lưu vong này là con cháu của bộ tộc Rechab và

là tiền thân của giáo phái Qumran. 10

Quả thực, có thể Vua Ba Tư, tức Cyrus Đại đế, chính là người đã thúc đẩy

cuộc trở về của người Do Thái. Đức tin của giai cấp thống trị Ba Tư mang

tính đạo đức và phổ quát, không giống như chủ nghĩa dân tộc bất khoan

dung, hẹp hòi của các đế chế hùng mạnh trước đó. Bản thân Cyrus là một

tín đồ Bái hỏa giáo*, tin vào một thực thể vĩnh hằng, nhân từ duy nhất,

“Đấng sáng tạo ra muôn loài thông qua chúa thánh thần.”11 Dưới thời

https://thuviensach.vn

Cyrus, người Ba Tư phát triển một chính sách tôn giáo đế chế hoàn toàn

khác biệt so với người Assyria và Babylon. Họ vui vẻ tôn trọng đức tin tôn

giáo của những dân tộc bị trị, miễn là đức tin đó không xung đột với quyền

lực của mình. Quả thực, dường như Cyrus có một nghĩa vụ tôn giáo là đảo

ngược lại việc trục xuất độc ác và việc phá hủy đền thờ của những người

trước ông. Trong trụ Cyrus, được phát hiện giữa cung điện đổ nát của

Babylon hồi thế kỷ 19 và hiện lưu giữ ở Bảo tàng Anh, ông tuyên bố chính

sách của mình: “Ta là Cyrus, vua của thế gian… Marduk, chúa vĩ đại, hoan

hỉ với hành động sùng đạo của ta… Ta tề tựu mọi người dân của ta và đưa

họ trở lại nhà… và các vị thần… theo mệnh lệnh của Marduk, chúa vĩ đại,

ta đã làm lễ hân hoan rước họ vào đền… Cầu cho tất cả các vị thần mà ta

đã đưa trở lại thành của họ [cầu nguyện hằng ngày] trong suốt những ngày

của ta.” 12 Theo Sách Đệ nhị-Isaiah, vốn được soạn vào khoảng thời gian

này, chính Đức Chúa Trời là người đã ra lệnh cho Cyrus thực hiện việc hồi

hương đó. Sách này gọi Cyrus là “kẻ Người đã xức dầu.”13 Sách Ezra Thầy

thông giáo kể lại cuộc hồi hương, trong đó Cyrus nói với người Do Thái

Babylon: “Yavê Thiên Chúa trên trời đã ban cho ta mọi nước dưới đất.

Người đã chỉ định ta phải tái thiết cho Người, ngôi nhà ở Yêrusalem tại

Yuda. Vậy ai trong các người, bất cứ ai thuộc dân Người, xin Yavê Thiên

Chúa của họ ở với họ. Họ hãy lên Yêrusalem tại Yuda, mà tái thiết nhà của

Yavê, Thiên Chúa Israel.”14

Bất chấp sự ủng hộ và mệnh lệnh của Cyrus, cuộc trở về đầu tiên năm 538

TCN dưới thời Shenazar, con trai của Vua Jehoiakim đã thất bại, bởi người

Do Thái nghèo bị bỏ lại đằng sau (am ha-arez) phản đối, còn người

Samaria, Edom và người Ả-rập thì ngăn những người định cư xây tường.

Một nỗ lực thứ hai, với sự hậu thuẫn đầy đủ của con trai Cyrus là Darius

vào năm 520 TCN, dưới sự lãnh đạo của hậu duệ David là Zeurubbabel,

người có quyền lực mạnh thêm khi được bổ nhiệm làm thống đốc Judah.

Kinh Thánh ghi rằng 42.360 người lưu vong trở về cùng ông, trong đó có

khá nhiều tư tế và thầy thông giáo. Đây là lúc tân chính thống Do Thái gia

nhập bức tranh Jerusalem, xoay quanh một ngôi đền trung tâm duy nhất và

https://thuviensach.vn

việc thờ cúng nó hợp pháp. Việc xây dựng Ngôi đền bắt đầu ngay lập tức,

với phong cách khiêm tốn hơn so với Ngôi đền của Solomon, như Haggai

2:2 đã chỉ rõ, dù cây bách hương từ Lebanon vẫn được dùng lại. Người

Samaria và những người Do Thái khác bị coi là dị giáo, nên không được

phép tham gia vào việc xây dựng: “Không phải việc của các ông,” người ta

nói như vậy. 15 Có lẽ vì những người lưu vong trở về bị loại ra ngoài xã hội,

nên cộng đồng họ không hưng thịnh. Năm 458 TCN, có thêm làn sóng trở

về thứ ba do Ezra, một tư tế và thầy thông giáo có học vấn uyên thâm cùng

quyền lực mạnh mẽ, dẫn đầu. Ezra cố gắng nhưng thất bại trong việc giải

quyết các vấn đề pháp lý do tình trạng phi chính thống, kết hôn chéo và

tranh chấp sở hữu đất đai gây ra. Cuối cùng, năm 445 TCN, tham gia cùng

Ezra là một nhóm người mạnh mẽ do Nehemiah, một người Do Thái hàng

đầu và là quan chức Ba Tư danh tiếng, dẫn đầu. Nehemiah được trao chức

thống đốc Judah và có quyền xây Judah thành một đơn vị chính trị độc lập

nằm trong đế chế.16

Làn sóng thứ tư này rốt cuộc đã thành công trong việc ổn định sự định cư,

chủ yếu là do Nehemiah, con người của hành động cũng như một nhà ngoại

giao và chính khách, xây lại các bức tường Jerusalem với một tốc độ đáng

khen, do đó tạo ra một khu an toàn để có thể lãnh đạo công việc tái định cư.

Ông mô tả mình đã làm việc đó như thế nào trong hồi ký cá nhân, một ví dụ

tuyệt vời về việc viết sử của người Do Thái. Chúng ta được kể về cuộc

khảo sát đầu tiên các bức tường bị phá hủy, tiến hành bí mật vào ban đêm;

danh sách ghi công những người tham gia và công trình họ đã xây; các nỗ

lực tuyệt vọng của người Ả-rập, người Ammon và những người khác trong

việc ngăn chặn xây dựng, vốn vẫn tiếp tục dưới sự canh gác của lính vũ

trang - “Còn những người xây cất, thì mỗi người có thắt gươm bên sườn mà

lo xây cất.” 17 - và cuộc trở về thành mỗi đêm (“chúng tôi sẽ không hề cởi

áo. Mỗi người luôn sẵn nơi tay phải khí giới của mình”) cùng đoạn kết

chiến thắng. Nehemiah nói công việc được hoàn thành trong 52 ngày.

Thành được xây lại nhỏ hơn thành của Solomon, nghèo nàn và ban đầu rất

thưa dân. “Thành rộng thênh thang và lớn thật,” Nehemiah viết, “dân lại ít,

https://thuviensach.vn

không có mấy nhà đã tái thiết.” Nhưng các gia đình, được chọn bằng bắt

thăm, được đưa tới từ khắp Judah. Nghị lực và tài tháo vát của Nehemiah

sau này là nguồn cảm hứng cho các nhà hoạt động Do Thái, khi một lần

nữa tái định cư Palestine vào thế kỷ 20. Nhưng lúc công việc của ông hoàn

thành, một sự yên tĩnh đột ngột cùng một sự tĩnh lặng hoàn toàn liền buông

xuống.

Giai đoạn từ năm 400 đến 200 TCN là những thế kỷ bị biến mất trong lịch

sử người Do Thái. Chẳng có sự kiện lớn hay thảm hoạ nào được họ chọn

ghi lại. Có lẽ lúc đó họ đang hạnh phúc. Người Do Thái chắc chắn tỏ ra

thích người Ba Tư nhất trong số tất cả những người từng cai trị mình. Họ

không bao giờ nổi dậy chống lại người Ba Tư; ngược lại, lính đánh thuê Do

Thái giúp người Ba Tư dập tắt cuộc nổi loạn của người Ai Cập. Người Do

Thái được tự do thực hành tôn giáo của mình ở quê nhà Judah, hay ở bất cứ

nơi nào khác trong đế chế Ba Tư, và các khu định cư Do Thái nhanh chóng

được dựng lên trên một vùng rộng lớn: một tác phẩm gợi nhớ lại thời kỳ

này là Sách Tobit, lấy bối cảnh ở Media vào khoảng thế kỷ 5 TCN. Một tác

phẩm khác là tuyển tập 650 tài liệu kinh doanh viết bằng chữ hình nêm,

trong khoảng từ năm 455 đến 403 TCN ở thành Nippur, gần nơi Ezekiel

sống: 8% số tên trong những tài liệu này là tên Do Thái.18 Hai bộ lưu trữ gia

đình Do Thái còn sót lại ở thuộc địa Elephantine đã rọi ánh sáng lên cuộc

sống và tôn giáo ở đó.19 Hầu hết người Do Thái thời kỳ Tha hương mà

chúng ta nghe nói tới dường như đều thành công và thực hành tôn giáo của

họ một cách trung thành. Hơn nữa, đó là tôn giáo tân chính thống: Do Thái

giáo.

200 năm bị mất đó, quả thực, tuy rất yên lặng song không phải không có

thành quả gì. Giai đoạn này chứng kiến sự hình thành Cựu ước gần giống

với phiên bản chúng ta biết ngày nay. Điều này trở nên cần thiết là nhờ bản

chất phiên bản tân Do Thái của đức tin Do Thái mà Nehemiah và Ezra thiết

lập ở thành Jerusalem vừa được xây lại. Chương 8 Sách Nehemiah mô tả

tất cả công dân tề tựu gần cổng ngăn lũ ra sao để nghe một loạt bài đọc từ

https://thuviensach.vn

“sách luật Moses.” Các bài đọc do Ezra Thầy thông giáo thực hiện, khi

đứng “trên cái bục bằng gỗ người ta đã dựng trong dịp này.” Nhờ những bài

đọc gây ra cảm xúc mạnh mẽ ấy mà một giao ước mới và trang trọng được

soạn ra, được mọi người ký kết và tuyên thệ, cả đàn ông lẫn đàn bà, từ con

trai đến con gái họ, tự coi mình là chính thống, “tất cả những kẻ đã khôn

lớn.”20

Tóm lại, giao ước mới, có thể nói là đã mở đầu cho Do Thái giáo một cách

chính thức và hợp pháp, không dựa trên mặc khải hay giảng đạo mà dựa

trên một văn bản viết. Điều đó có nghĩa đấy là một phiên bản chính thức,

được cho phép, chính xác và đã được xác minh. Và điều đó có nghĩa đấy là

sự phân loại, lựa chọn và biên tập cái kho tư liệu khổng lồ về lịch sử, chính

trị và tôn giáo mà người Do Thái đã tích lũy được. Họ biết đọc biết viết vào

một giai đoạn rất sớm trong lịch sử của mình. Sách Thủ lĩnh cho chúng ta

biết rằng khi Gideon ở Succoth, ông chộp được một anh chàng và hỏi anh

ta về nơi này, anh ta viết cho Gideon tên của tất cả địa chủ và người cao

tuổi ở địa phương, “bảy mươi bảy người.” 21 Chắc chắn hầu hết nông dân

thời đó có thể đọc được chút ít.22 Ở thành phố, mức độ biết đọc biết viết cao

và nhiều người là tác gia không chuyên, ghi lại các câu chuyện mà họ đã

nghe hoặc các cuộc phiêu lưu và trải nghiệm về cả tâm linh lẫn thế tục của

chính mình. Hàng trăm nhà tiên tri cho chép lại các câu nói của mình, số

lượng sách sử và biên niên sử là vô cùng lớn. Người Israel không phải là

những thợ thủ công, hoạ sĩ hay kiến trúc sư tài ba. Nhưng viết lách là thói

quen quốc gia của họ, gần như là nỗi ám ảnh của họ. Họ có lẽ đã viết ra

lượng văn chương lớn nhất thời cổ đại, trong đó Cựu ước chỉ là một mảnh

nhỏ.

Tuy nhiên, người Do Thái coi văn chương là một hoạt động giáo huấn,

mang mục đích tập thể. Nó không phải là một hành động để một cá nhân tự

chiều chuộng mình. Hầu hết những sách trong Kinh Thánh được gán cho

tác giả cá nhân, nhưng người Do Thái ban phép và quyền hạn tập thể cho

những sách được họ ủng hộ. Cốt lõi văn chương của họ luôn là cộng đồng,

https://thuviensach.vn

chịu sự kiểm soát của xã hội. Josephus, trong tác phẩm biện hộ cho đức tin

Do Thái của mình, Contra Apionem (Chống lại Apion), mô tả cách làm này

như sau:

Với chúng tôi, không phải ai cũng được viết lách… Chỉ các nhà tiên tri mới có đặc quyền ấy,

có được tri thức về lịch sử xa xưa và cổ đại nhất thông qua cảm hứng mà họ nợ cùng Chúa, và

cam kết ghi chép rõ ràng về những sự kiện của thời họ như chúng đã diễn ra… Chúng tôi

không sở hữu vô vàn thứ sách thiếu nhất quán, thứ nọ mâu thuẫn với thứ kia Sách của chúng

tôi, được phê chuẩn một cách công bằng, có hai mươi hai cuốn, và chứa những ghi chép của

mọi thời. 23

Khi nói “được phê chuẩn một cách công bằng,” Josephus hàm ý là “tuân

theo giáo luật.” Từ giáo luật* là một từ rất cổ, trong tiếng Sumer có nghĩa là

“sậy,” và từ đó có nghĩa là thẳng hay đứng thẳng; với người Hy Lạp nó có

nghĩa là một quy định, ranh giới hay chuẩn mực. Người Do Thái là những

người đầu tiên dùng nó cho các văn bản tôn giáo. Đối với họ, nó có nghĩa là

các tuyên bố của Chúa về quyền hạn miễn bàn hay những bài viết tiên tri

lấy cảm hứng từ thần thánh. Do đó, mỗi cuốn sách, để được chấp nhận

thành giáo luật, phải có một nhà tiên tri đích thực được công nhận là tác giả

của nó. 24 Giáo luật bắt đầu xuất hiện khi Ngũ Thư, năm quyển đầu tiên hay

năm quyển Moses, sau này trở thành kinh Torah đối với người Do Thái, có

dạng viết. Trong phiên bản nguyên thủy nhất, Ngũ Thư có lẽ có từ thời

Samuel, nhưng dưới dạng như chúng ta có ngày nay, nó là một tập hợp của

năm yếu tố và có lẽ nhiều hơn thế: một nguồn từ miền nam, nhắc đến Chúa

như là Yahweh, và có từ thời những bài viết Moses nguyên gốc; một nguồn

từ miền bắc, gọi Chúa là “Elohim,” cũng có niên đại rất cổ; Đệ nhị luật, hay

các phần của nó, quyển “bị mất” được tìm thấy trong Ngôi đền vào thời

điểm diễn ra các cuộc cải cách của Joshua; và hai bộ luật riêng rẽ được

thêm vào mà các học giả gọi là Bộ luật Tư tế (Priestly Code) và Bộ luật

Thánh thiêng (Holiness Code), cả hai có từ thời việc thờ cúng tôn giáo đã

được chính thức hóa và đẳng cấp tư tế được siết chặt.

https://thuviensach.vn

Do đó, Ngũ Thư không phải là một tác phẩm thuần nhất. Nhưng nó cũng

chẳng phải, như một số học giả theo trường phái phê phán Đức đã lập luận,

là một sự biến báo có chủ ý của các tư tế hậu Tha hương, tìm cách áp đặt

đức tin tôn giáo có tính tư lợi của mình lên người dân bằng cách gán chúng

cho Moses và kỷ nguyên của ông. Chúng ta không nên để cho những thành

kiến học thuật được nuôi dưỡng bởi ý thức hệ Hegel, tư tưởng bài giáo hội,

chủ nghĩa bài Do Thái và trào lưu trí thức thế kỷ 19 làm sai lệch quan điểm

của mình về các văn bản này. Mọi bằng chứng bên trong cho thấy cả những

người ghi lại và tập hợp những văn bản này, lẫn những thầy thông giáo đã

chép chúng vào lúc giáo luật được tập hợp sau khi trở về từ cuộc lưu đày,

đều tin tưởng tuyệt đối vào cảm hứng thiêng liêng của các văn bản cổ và

ghi lại chúng một cách sùng kính với độ chính xác cao nhất có thể, bao

gồm nhiều đoạn mà rõ ràng là họ không hiểu. Quả thực, văn bản Ngũ Thư

hai lần đưa ra những cảnh báo trịnh trọng chớ có thêm bớt từ Chúa: “Các

ngươi sẽ không thêm gì vào lời ta truyền dạy các ngươi và cũng không xén

bớt.”25

Mọi bằng chứng cho thấy những thầy chép kinh, hay thầy thông giáo - từ

này trong tiếng Hebrew là sofer - rất chuyên nghiệp và thực hiện bổn phận

của họ vô cùng nghiêm túc. Từ này ban đầu được dùng trong Bài ca của

Deborah cổ xưa, và chúng ta chẳng mấy chốc nghe nói về các tập đoàn

chép kinh cha truyền con nối, cái mà Sử ký quyển 1 gọi là “các thị tộc dân

Siphri.” 26 Nghĩa vụ vinh dự nhất của họ là bảo tồn giáo luật sao cho toàn

vẹn thiêng liêng nhất. Họ bắt đầu với các văn bản Moses, mà để cho tiện,

được ghi ra trên năm cuộn da riêng biệt: do đó có cái tên Ngũ Thư (tuy cái

tên này là tiếng Hy Lạp, giống như tên của từng quyển). Thêm vào đó còn

có phần hai của Kinh Thánh, Các nhà tiên tri, trong tiếng Hebrew là

Nevi’im. Phần này bao gồm “Các nhà tiên tri trước” và “Các nhà tiên tri

sau.” Phần trước bao gồm các tác phẩm chủ yếu mang tính kể chuyện và

lịch sử, Joshua, Judges, Samuel và Các Vua, còn phần sau bao gồm các bài

viết của các nhà hùng biện tiên tri, và tiếp tục được chia làm hai phần nhỏ,

với ba nhà tiên tri lớn, Isaiah, Jeremiah và Ezekiel - từ lớn ở đây chỉ độ dài,

https://thuviensach.vn

chứ không phải mức độ quan trọng - và 12 nhà tiên tri nhỏ hơn, Hosea,

Joel, Amos, Obadiah, Jonah, Micah, Nahum, Habakkuk, Zephaniah,

Haggai, Zechariah và Malachi. Rồi có các tác phẩm được chia ba, Ketuvim

hay “văn chương,” thường được gọi là Thánh kinh (Hagiographa). Phần

này gồm có Thánh vịnh (Thánh thi), Châm ngôn, các Sách Job, Diễm ca

(Nhã ca), Ruth, Ai ca, Giảng sư (Giảng viên), Esther, Daniel, Ezra,

Nehemiah và hai quyển Sử ký (Biên niên sử).

Cách chia ba như thế này không phản ánh một sự phân loại có chủ ý hay sự

phát triển lịch sử. Khi các buổi đọc công cộng trở thành một phần thiết yếu

trong các nghi lễ tôn giáo Do Thái, thì ngày càng nhiều văn bản được bổ

sung, và các thầy thông giáo chép chúng lại thật chính xác. Ngũ Thư hay

Torah được giáo luật hóa từ năm 622 TCN. Các quyển khác được bổ sung

dần dần, quá trình này hoàn thành vào khoảng năm 300 TCN. Ngoài Torah

ra, chúng ta không biết giáo luật được biên soạn dựa theo tiêu chí nào.

Nhưng thị hiếu phổ thông, cũng như quyết định của tư tế và học giả, dường

như có đóng một vai trò nào đó. Năm cuộn sách có tên Megillot, hay

Canticles, được đọc ở nơi công cộng trong các dịp lễ lớn, Sách Diễm ca

được đọc trong lễ Vượt qua, Ruth được đọc tại lễ Gặt, Giảng sư được đọc

trong lễ Lều tạm, Esther được đọc tại lễ Gieo quẻ, và Ai ca được đọc trong

lễ kỷ niệm sự kiện Jerusalem bị phá hủy. Do đó, chúng trở nên phổ biến, và

đấy là lý do chúng được đưa vào giáo luật. Ngoài việc có liên quan đến một

vị vua vĩ đại, Diễm ca rõ ràng là một tuyển tập các bài thơ tình, và không

có lý do thực sự nào để đưa quyển này vào. Truyền thống giáo sĩ Do Thái

nói rằng tại Hội đồng Jamnia hay Jabneh, đầu kỷ nguyên Kitô, khi giáo luật

cuối cùng được xác định, giáo sĩ Akiva nói: “Vì trên khắp thế gian, chẳng

có chi xứng với ngày mà Sách Diễm ca được trao cho Israel, vì mọi văn

chương đều thiêng liêng, nhưng Diễm ca là thiêng liêng nhất trong các sự

thiêng liêng.” Nhưng rồi ông nói thêm, như để cảnh báo: “Người nào, vì

việc giải trí, hát bài ca đó như thể nó là một bài ca trần tục, thì sẽ chẳng có

nơi chốn ở thế giới bên kia.” 27

https://thuviensach.vn

Đưa vào giáo luật là cách chắc chắn duy nhất để đảm bảo một tác phẩm văn

chương tồn tại với thời gian, vì ở thời cổ đại nếu một bản thảo không được

thường xuyên chép lại, thì nó có xu hướng biến mất không để lại dấu vết

trong khoảng một thế hệ. Gia đình các thầy thông giáo khi đó đã đảm bảo

sự tồn tại của các văn bản Kinh Thánh trong khoảng 1.000 năm, và đến lúc

thích hợp, các văn bản này được truyền lại cho các gia đình masorete hay

các học giả thông giáo, những người chuyên môn viết, đánh vần và đánh

dấu trọng âm cho các văn bản này. Chính họ là những người làm ra phiên

bản giáo luật Do Thái chính thức, được gọi là bản Masorah.

Tuy nhiên, có nhiều hơn một giáo luật, và do đó có nhiều hơn một bản cổ.

Người Samaria, bị cắt đứt liên lạc với Judah vào giữa thiên niên kỷ 1 TCN,

chỉ bảo toàn được năm quyển Moses, vì họ không được phép tham gia vào

việc giáo luật hóa các tác phẩm viết về sau, và do đó không công nhận

chúng. Rồi có Septuagint, bản tiếng Hy Lạp của Cựu ước, được người Do

Thái lưu vong ở Alexandria thời Hy Lạp soạn. Bản này bao gồm tất cả các

quyển của Kinh Thánh tiếng Hebrew, nhưng tập hợp chúng theo cách khác,

và nó cũng bao gồm cả các quyển của Ngụy kinh (Apocrypha) và Ngụy thư

(pseudepigraphs), chẳng hạn như Esdras quyển 1, cái gọi là Sách khôn

ngoan (Wisdom of Solomon), Trí khôn của Ben Sira (Wisdom of Ben Sira)

hay Huấn ca (Ecclesiasticus), Judith, Tobit, Baruch và các quyển

Maccabee, tất cả đều bị người Do Thái ở Jerusalem coi là không thuần

khiết hoặc nguy hiểm. Ngoài ra, hiện chúng ta có các cuộn sách do giáo

phái Qumran bảo tồn và chép lại, được tìm thấy trong các hang động gần

Biển Chết.

Xét về tổng thể, các cuộn sách Biển Chết là minh chứng cho độ chính xác

mà Kinh Thánh được chép qua những thời đoạn rất dài, dù có nhiều lỗi và

biến thể. Người Samaria cho rằng bản của họ có từ thời Abishua, chắt trai

của Aaron, bản này rõ ràng rất cổ và nhìn chung khá nguyên vẹn, tuy đôi

chỗ nó phản ánh truyền thống Samaria thay vì truyền thống Do Thái. Nó

khác với bản Masorah của Ngũ Thư trong khoảng 6.000 chỗ, và về chủ đề

https://thuviensach.vn

này nó giống với bản Septuagint trong khoảng 1.900 chỗ. Cũng có những

biến thể trong bản Masorah. Trong các bản còn sót lại lâu đời nhất, giáo

đường Do Thái Karaite ở Cairo có một quyển được đóng gáy của các nhà

tiên tri, được chép năm 895 bởi Ben Asher, chủ của một trong những gia

đình Masorah danh giá nhất. Bản Asher trọn vẹn mà gia đình đã nâng niu

suốt năm thế hệ, được một người Masorah tên là Samuel ben Jacob chép

vào khoảng năm 1010, hiện nằm ở Leningrad. Một bản Masorah nổi tiếng

khác của gia đình Ben Naphtali, còn sót lại trong một bản chép có từ năm

1105, có tên là Bản chép tay (Reuchlin Codex), và giờ nằm ở Karlsruhe.

Bản Kitô giáo sớm nhất còn sót lại là bản Codex Vaticanus thế kỷ 4 ở

Vatican, bản Codex Sinaiticus không trọn vẹn thế kỷ 4, và bản Codex

Alexandrinus thế kỷ 5, hai bản cuối này đều ở Bảo tàng Anh. Ngoài ra còn

có một bản tiếng Syria cổ trong một bản thảo năm 464. Tuy nhiên, các bản

thảo Kinh Thánh cổ nhất là những bản được tìm thấy trong các cuộn sách

Biển Chết những năm 1947-1948, trong đó có những mảnh tiếng Hebrew

của tất cả 24 quyển giáo luật, trừ bản Esther, và toàn bộ bản Isaiah, cộng

với một số mảnh của bản Septuagint. 28 Rất có thể sẽ tìm ra được thêm các

bản đầu, ở cả sa mạc Judaea lẫn Ai Cập, và rõ ràng cuộc tìm kiếm các bản

hoàn hảo sẽ còn tiếp tục mãi mãi.

Sự chú ý dành cho Kinh Thánh, trong quá trình tìm kiếm bản đích thực,

trong lĩnh vực chú giải và bình luận, là vượt xa sự chú ý dành cho bất cứ

tác phẩm văn chương nào. Mối quan tâm này cũng không hề bất cân xứng,

vì Kinh Thánh cho đến nay vẫn là cuốn sách gây ảnh hưởng nhiều nhất

trong mọi cuốn sách. Người Do Thái có hai đặc trưng độc đáo với tư cách

các tác giả cổ đại. Họ là những người đầu tiên tạo ra lịch sử có tính quan

trọng, giá trị và được giải thích. Người ta cho rằng họ đã học được nghệ

thuật về lịch sử từ người Hittite, một dân tộc khác có tư duy lịch sử, nhưng

hiển nhiên họ rất thích thú với quá khứ của mình từ lúc còn khá sớm. Họ

biết mình là một dân tộc đặc biệt, không chỉ đơn giản tiến hóa từ một quá

khứ không được ghi chép, mà còn được ra đời nhờ một loạt các hành động

cụ thể của thánh thần vì những mục đích chắc chắn nhất định. Họ coi công

https://thuviensach.vn

việc tập thể của mình là xác định, ghi lại, nhận xét và suy nghĩ về những

hành động này. Không có dân tộc nào từng thể hiện, nhất là từ thời xa xưa

đó, một thôi thúc mạnh mẽ đến thế trong việc tìm hiểu nguồn gốc của

mình. Kinh Thánh có hằng hà sa số các ví dụ về tinh thần lịch sử mang tính

thăm dò: chẳng hạn vì sao lại có một đống đá nằm trước cổng thành ở Ai?

12 hòn đá ở Gilgal có nghĩa gì?29 Niềm đam mê đối với việc tìm hiểu căn

nguyên và những cuộc tìm kiếm lời giải thích được mở rộng thành một thói

quen chung hơn: nhìn hiện tại và tương lai từ quá khứ. Người Do Thái

muốn biết về bản thân và số phận của mình. Họ muốn biết về Chúa cùng ý

định và mong muốn của người. Vì trong thần học của họ, Chúa là nguyên

nhân duy nhất của mọi sự kiện - như lời Amos, “Há hoạ tai xảy đến cho

thành mà lại không phải Yavê làm ra?” - và do đó là tác giả của lịch sử, và

vì họ là những diễn viên được lựa chọn trong các vở kịch lớn của người,

nên việc ghi chép và nghiên cứu các sự kiện lịch sử là chìa khóa để hiểu

được cả Chúa lẫn con người.

Do đó, người Do Thái rất coi trọng các sử gia, và Kinh Thánh về cơ bản là

một tác phẩm lịch sử từ đầu chí cuối. Người Do Thái phát triển khả năng

viết chuyện lịch sử súc tích và kịch tính trước người Hy Lạp cả nửa thiên

niên kỷ, và vì thường xuyên bổ sung vào các ghi chép lịch sử của mình nên

họ phát triển tầm nhìn lịch sử sâu sắc, tầm nhìn mà người Hy Lạp không

bao giờ đạt được. Trong việc mô tả tính cách cũng thế, các sử gia Kinh

Thánh đạt đến một mức độ nhận thức và phác hoạ chân dung mà ngay cả

các sử gia Hy Lạp và La Mã xuất sắc nhất cũng không bao giờ có được.

Không gì trong các tác phẩm của Thucydides* có thể sánh được với đoạn

mô tả bậc thầy về Vua David, thứ rõ ràng là đã được biên soạn bởi một

nhân chứng tại triều đình của ông. Kinh Thánh có rất nhiều nhân vật được

khắc hoạ sắc nét, thường có những nhân vật phụ được làm nổi bật chỉ bằng

một cụm từ. Nhưng việc nhấn mạnh vào các nhân vật chẳng hề che lấp sự

phát triển vững chắc của vở kịch vĩ đại người-thánh thần. Người Do Thái,

giống như mọi sử gia giỏi, giữ cân bằng giữa tiểu sử và chuyện kể. Hầu hết

các quyển trong Kinh Thánh có một khuôn khổ lịch sử, tất cả đều liên quan

https://thuviensach.vn

đến một khuôn khổ lớn hơn, có thể được đặt tên là “Lịch sử về Chúa trong

mối quan hệ của người với con người.” Nhưng kể cả những quyển không

có ý định lịch sử rõ ràng, thậm chí thơ phú, chẳng hạn như Sách Thánh

vịnh, vẫn liên tục ám chỉ lịch sử, do đó cuộc diễu hành của số phận, vốn

vận động không ngừng từ ngày Chúa tạo ra loài người cho đến “tận cùng

của thời đó,” luôn được nghe thấy ở phía sau.

Lịch sử Do Thái cổ đại vừa đậm chất thánh thần vừa đậm chất nhân văn.

Lịch sử do Chúa làm ra, hoạt động độc lập hoặc thông qua con người.

Người Do Thái không quan tâm và không tin vào các thế lực phi nhân. Họ

ít tò mò về tính vật chất của sự sáng tạo thế giới hơn so với bất cứ chủng

tộc biết đọc biết viết nào thời cổ đại. Họ quay lưng lại với thiên nhiên và

bác bỏ các biểu hiện của nó, trừ lúc họ nói về vở kịch người-thánh thần. Ý

niệm về các thế lực địa lý hay kinh tế to lớn xác định lịch sử hoàn toàn xa

lạ đối với họ. Trong Kinh Thánh có nhiều đoạn mô tả thiên nhiên, một số

đẹp đến kinh ngạc, nhưng đó là bối cảnh sân khấu cho vở kịch lịch sử, đơn

thuần là tấm phông nền cho các nhân vật. Kinh Thánh sống động vì nó

hoàn toàn nói về các sinh vật sống; và vì Chúa dù đang sống nhưng không

thể mô tả hay thậm chí tưởng tượng được, nên sự chú ý không ngớt xoáy

vào đàn ông và đàn bà.

Từ đó mà có đặc trưng độc đáo thứ hai của văn chương Do Thái cổ đại: mô

tả bằng lời tính cách con người trong tất cả sự đa dạng và phức tạp của nó.

Người Do Thái là những người đầu tiên diễn tả các cảm xúc sâu sắc nhất

của con người, nhất là các cảm xúc gây ra bởi khổ đau thể xác và tinh thần,

lo lắng, tuyệt vọng và cô độc tinh thần, cùng phương thuốc chữa trị những

khổ nạn này do sự khờ khạo của con người gây ra - đó là hy vọng, niềm tin

vào sự trợ giúp của thánh thần, ý thức về sự vô tội hay chính trực, sám hối,

nỗi buồn và sự khiêm tốn. Khoảng 44 bài thơ ngắn, hay Thánh vịnh, trong

số 150 bài ở Sách Thánh vịnh, là thuộc nhóm này.30 Một số trong đó là các

kiệt tác, được nhắc đến trong trái tim mọi người thuộc mọi lứa tuổi và mọi

nơi: Thánh vịnh 22 cầu xin giúp đỡ. Thánh vịnh 23 với sự tin tưởng đơn

https://thuviensach.vn

giản, 39 là ví dụ hoàn hảo về sự lo lắng, 51 kêu gọi lòng nhân từ, 91 là bài

thơ rất hay về trấn an và an ủi, 90, 103, 104 tôn vinh sức mạnh và sự vĩ đại

của Đấng sáng tạo, cùng mối quan hệ khăng khít giữa Chúa và con người,

còn 130, 137 và 139 đi đến tận cùng nỗi thống khổ của con người, mang

đến các thông điệp về niềm hy vọng.

Sự thâm nhập của người Do Thái vào tâm hồn con người được thể hiện

phần nào qua những bài thơ đầy nhiệt huyết này, nhưng nó cũng được phản

ánh trong rất nhiều triết lý phổ thông, mà một số trong đó được đưa vào

giáo luật. Ở đây, người Do Thái không mấy nổi bật trước các tục ngữ và

châm ngôn được viết tại Cận Đông cổ đại từ thiên niên kỷ 3, nhất là ở

Lưỡng Hà và Ai Cập, trong đó một số đạt được vị thế quốc tế. Người Do

Thái chắc chắn quen thuộc với tác phẩm kinh điển nổi tiếng của Ai Cập,

The Wisdom of Amenope (Trí khôn của Amenope), vì một phần tác phẩm

này được vay mượn trực tiếp trong Sách Châm ngôn. 31 Tuy nhiên, nhìn

chung tục ngữ, châm ngôn của người Do Thái có chất lượng cao hơn hẳn so

với những tiền thân và mô hình của mình, quan sát bản chất con người thấu

đáo hơn và nhất quán hơn về mặt đạo đức. Sách Giảng sư do Koheleth hay

“người tổ chức” viết, là một tác phẩm vô cùng xuất sắc, hoàn toàn không

có tác phẩm tương đương ở thời cổ đại. Giọng văn dửng dưng, hoài nghi,

đôi khi tiêu cực của nó, tương phản mạnh với sự nghiêm túc nhiệt thành

của các bài Thánh vịnh, là bằng chứng về sự đa dạng lạ thường của nền văn

học Do Thái mà chỉ người Hy Lạp mới có thể cạnh tranh.

Tuy nhiên, ngay cả người Hy Lạp cũng không viết ra được một tác phẩm -

thật khó để xếp nó vào loại nào - bí hiểm và đáng sợ như Sách Job. Tác

phẩm tuyệt vời về thuyết thần luận và vấn đề cái ác đã thu hút sự chú ý và

gây bối rối cho cả giới học giả lẫn người bình thường trong hơn hai thiên

niên kỷ qua. Carlyle gọi nó là “một trong những thứ vĩ đại nhất từng được

viết bằng bút,” và trong tất cả các quyển của Kinh Thánh thì nó gây ảnh

hưởng đến giới nhà văn nhiều nhất. Nhưng không ai biết nó là gì, xuất xứ

từ đâu hay được viết từ khi nào. Có trên 100 từ trong đó mà không xuất

https://thuviensach.vn

hiện ở đâu khác, và rõ ràng gây ra những khó khăn không thể vượt qua cho

các dịch giả và thầy thông giáo cổ đại. Một số học giả cho rằng các từ này

xuất xứ từ Edom - nhưng chúng ta biết rất ít về ngôn ngữ của người Edom.

Những người khác thì gợi ý đến Haran, gần Damascus. Có những tác phẩm

gần tương đương trong văn học Babylon. Từ thế kỷ 4, học giả Kitô

Theodore xứ Mopsuestia cho rằng nó bắt nguồn từ kịch Hy Lạp. Nó cũng

được cho là một bản dịch từ tiếng Ả-rập. Sự đa dạng về nguồn gốc và ảnh

hưởng minh chứng một cách đầy nghịch lý cho tính toàn cầu hay phổ quát

của nó. Vì rốt cuộc, Job đặt ra một câu hỏi cơ bản khiến cho tất cả đều bối

rối, nhất là những người có đức tin mạnh mẽ: cớ sao Chúa làm các điều

kinh khủng này với chúng ta? Job là một tác phẩm cho thời cổ đại và cũng

là một tác phẩm cho thời hiện đại, một tác phẩm đặc biệt dành cho dân tộc

Do Thái được chọn và bị ngược đãi đó; một tác phẩm, trên tất cả, dành cho

Holocaust. 32

Job là một tác phẩm văn chương tiếng Hebrew vĩ đại. Ngoại trừ mỗi Isaiah,

không quyển nào trong Kinh Thánh được viết ở một mức độ trôi chảy

mạnh mẽ liên tục như vậy. Điều đó hợp với chủ đề của nó, sự công bằng

của Chúa. Với tư cách một tác phẩm thần học đạo đức, quyển sách là một

thất bại, vì tác giả, giống như mọi người khác, bị bối rối trước vấn đề về

thần luận. Nhưng qua việc thất bại, tác giả mở rộng vấn đề và đặt ra những

câu hỏi nhất định về vũ trụ, về cách con người nhìn nhận vũ trụ. Job chứa

đầy lịch sử tự nhiên dưới dạng thơ phú. Nó là một danh sách thú vị về các

hiện tượng hữu cơ, vũ trụ và khí tượng. Chẳng hạn, trong Chương 28 có

một đoạn mô tả tuyệt vời về việc khai mỏ trong thế giới cổ đại. Thông qua

hình ảnh này, một quan điểm được trình bày về tiềm năng khoa học và công

nghệ gần như vô tận của con người, và điều này sau đó tương phản với

năng lực đạo đức kém cỏi không thể thay đổi được của con người. Điều tác

giả của Job muốn nói là có hai trật tự trong sự sáng thế - trật tự vật chất và

trật tự đạo đức. Chỉ hiểu và làm chủ trật tự vật chất của thế giới là không

đủ: con người phải chấp nhận và tuân theo trật tự đạo đức, và để làm được

điều này thì con người phải có được bí quyết khôn ngoan, sự hiểu biết này

https://thuviensach.vn

là một cái gì đó hoàn toàn khác với, chẳng hạn, công nghệ khai mỏ. Sự

khôn ngoan đến với con người, như Job lờ mờ nhận ra, không phải bằng

cách cố gắng tìm hiểu lý do và động cơ của Chúa khi gây ra khổ đau, mà

chỉ bằng cách vâng lệnh, nền tảng đích thực của trật tự đạo đức: “Và Người

nói với con người: Kính sợ Chúa, đó là khôn ngoan và lánh xa sự dự đó là

trí tuệ.”

Quan điểm này được Ben Sira nhắc lại ở Chương 24 trong bài thơ của mình

về sự khôn ngoan, Sách Huấn ca, trong đó ông nói rằng, sau sự sa ngã của

con người, Chúa nghĩ ra một kế hoạch mới và trao cho bí mật này của

người một chốn cư ngụ ở Israel. 33 Người Do Thái phải tìm ra sự khôn ngoan

này thông qua việc vâng lệnh Chúa, và dạy cho loài người làm điều giống

như vậy. Họ phải lật đổ trật tự hiện tại, vật chất, trần tục, và thay thế nó

bằng trật tự đạo đức. Một lần nữa, quan điểm này được một người Do Thái

dị giáo là St Paul nhắc lại một cách đầy mạnh mẽ và nghịch lý trong phần

mở đầu kịch tích của Bức thư Thứ nhất gửi cho các tín hữu Corinth của

mình, khi ông trích lời Đức Chúa Trời, “Ta sẽ hủy diệt sự khôn ngoan của

hạng khôn ngoan, và trí thông thái của hạng thông thái, ta sẽ thủ tiêu”; và

ông thêm, “Bởi vì sự điên rồ nơi Thiên Chúa thì khôn ngoan hơn loài

người, và sự yếu đuối nơi Thiên Chúa thì mạnh mẽ hơn loài người… [do

đó] những điều thế gian coi là yếu đuối, thì Thiên Chúa đã chọn để bêu

nhuốc những gì là mạnh mẽ.”34 Bởi vậy, trong sự mơ hồ và khó hiểu của

Job, chúng ta lại có thêm một phát biểu khác về vai trò thiêng liêng của

người Do Thái là lật đổ trật tự hiện hành và cách nhìn sự vật theo kiểu trần

tục.

Vậy nên Job là một phần của dòng chủ lưu triết học Do Thái, và dòng đó

giờ đây tuôn chảy đầy mạnh mẽ. Việc cải biến Do Thái giáo thành “tôn

giáo của Sách” lần đầu tiên diễn ra trong hai thế kỷ. Trước năm 400 TCN,

không có dấu vết nào của một giáo luật. Đến năm 200 TCN, nó đã xuất

hiện. Tất nhiên, giáo luật ấy chưa hoàn chỉnh mà cũng chưa phải cuối cùng.

Nhưng nó bắt đầu vững chắc nhanh chóng. Điều này có vài hệ quả. Trước

https://thuviensach.vn

tiên, những bổ sung không được khuyến khích. Tiên tri và các nhà tiên tri

bị thất sủng. Sách Maccabee quyển 1 có nói tới “ngày không còn thấy tiên

tri xuất hiện.” 35 Những ai tìm cách tiên tri bị coi là giả tạo. Khi Simon

Maccabeus được phong làm lãnh đạo, nhiệm kỳ của ông được tuyên bố là

vô thời hạn “cho đến khi một nhà tiên tri đích thực xuất hiện.” Sách

Zechariah có một tràng chỉ trích các nhà tiên tri: “Sẽ xảy ra là kẻ nào còn

nói tiên tri, thì cha mẹ nó, những kẻ đã sinh ra nó, sẽ bảo nó: Mày không

được sống! Vì mày nói láo nhân danh Yavê.” Các nhà tiên tri được “dạy dỗ

trong dục vọng.” 36 Triết gia người Do Thái Ben Sira, viết sau năm 200

TCN, khoe, “tôi sẽ tung vai đạo lý, và truyền lại cho các thế đại xa xăm.”37

Nhưng người Do Thái không cho tên ông vào giáo luật; Daniel, viết sau đó

một chút (khoảng năm 168-165 TCN), cũng bị loại ra ngoài. Việc giáo luật

hóa cũng không khuyến khích chuyện viết sử. Nó không giết chết hoàn

toàn đam mê của người Do Thái. Có một vài sự bùng nổ sau này, chẳng hạn

như hai quyển Maccabee, tác phẩm của Josephus. Nhưng động lực lớn

đang suy giảm, và khi giáo luật cuối cùng được thông qua vào đầu kỷ

nguyên Kitô, thì lịch sử Do Thái, một trong những vinh quang của thời cổ

đại, đã dừng lại một thiên niên kỷ rưỡi.

Nhưng nếu một hiệu ứng của việc giáo luật hóa là để hạn chế sự sáng tạo

của văn học Do Thái thiêng liêng, thì một hiệu ứng khác là nhằm tăng sự

hiểu biết và tác động của các văn bản đã được thông qua đối với dân Do

Thái. Các quyển kinh sách sau khi được thông qua, chép lại và phân phối

hàng loạt, giờ đây được giảng một cách có hệ thống. Người Do Thái bắt

đầu trở thành một dân tộc được giáo dục, đúng như đòi hỏi của vai trò

thiêng liêng ở họ là tư tế cho các dân tộc. Một thiết chế mới và hoàn toàn

cách mạng trong lịch sử tôn giáo xuất hiện: giáo đường Do Thái

(synagogue) - nguyên mẫu của nhà thờ (church), nhà nguyện (chapel) và

nhà thờ Hồi giáo (mosque) - nơi Kinh Thánh được đọc và giảng một cách

có hệ thống. Những nơi như vậy thậm chí đã có thể tồn tại trước cả thời

Tha hương của người Do Thái nhờ vào cuộc cải cách của Josiah; chúng

chắc chắn đã phát triển trong những năm Tha hương, khi tầng lớp Do Thái

https://thuviensach.vn

tinh hoa không có Ngôi đền; và khi Trở về, mọi hoạt động tôn giáo được

tập trung chặt chẽ ở Ngôi đền Jerusalem, còn các đền ở tỉnh và các nơi thờ

cúng trên đồi cuối cùng biến mất, giáo đường Do Thái giành quyền kiểm

soát và giảng dạy chính thống giáo Ngôi đền mà Kinh Thánh chính tắc đã

tóm lược. 38

Điều này có một hệ quả quan trọng nữa. Với việc thánh văn được đưa vào

giáo luật, và giáo luật được dạy một cách có hệ thống từ một điểm trung

tâm, Do Thái giáo trở nên đồng nhất hơn hẳn. Đó là sự đồng nhất đậm nét

khắt khe và chính thống. Trong lịch sử người Do Thái, những người khắt

khe thường có xu hướng thắng thế. Chính Moses, người khắt khe trong

pháp lý, đã áp đặt tôn giáo Yahweh của mình đối với các nhóm bộ tộc còn

lại. Chính những người khắt khe đã lại thắng thế lần nữa vào thời diễn ra

cải cách của Josiah. Chính Judah khắt khe, chứ không phải Israel thỏa hiệp,

đã thoát khỏi cuộc tấn công của các đế chế; và chính cộng đồng Babylon

của những người khắt khe, trở về từ cuộc lưu vong, đã áp đặt ý chí của

mình lên tất cả người Do Thái, loại bỏ nhiều người này, buộc nhiều người

khác phải làm theo. Giáo luật và giáo đường trở thành các công cụ của sự

khắt khe, và sau này sự khắt khe đó sẽ giành nhiều thắng lợi hơn nữa. Quá

trình này, vốn tái diễn nhiều lần trong lịch sử Do Thái, có thể được nhìn

nhận theo hai cách: là hạt ngọc của Do Thái giáo thanh khiết hình thành từ

con trai thối rữa của thế gian và sự trần tục; hoặc là những người cực đoan

áp đặt sự độc quyền và cuồng tín đối với phần còn lại.

Nhưng cho dù có được nhìn nhận theo cách nào, thì xu hướng khắt khe hóa

này trong Do Thái giáo vẫn đặt ra ngày càng nhiều vấn đề cho cả người Do

Thái lẫn láng giềng của họ. Dưới sự cai trị rộng lượng của người Ba Tư,

vốn không nhận được gì ngoài lời ngợi ca trong văn học Do Thái, người Do

Thái bắt đầu hồi phục và hưng thịnh. Sách Ezra nói rằng 42.360 người Do

Thái, cộng với 7.337 tôi trai tớ gái và 200 “nam nữ ca hát,” trở về từ cuộc

Tha hương. Tổng dân số của Judah được tái lập không thể quá 70.000

người. Tuy nhiên, đến thế kỷ 3 TCN, chỉ riêng dân số Jerusalem đã là

https://thuviensach.vn

120.000 người. 39 Với ý thức tôn giáo mạnh mẽ và sự tôn trọng pháp luật,

người Do Thái có tính kỷ luật cao và chăm chỉ. Họ tỏa ra các vùng lãnh thổ

giáp ranh với Judah, nhất là Galilee, Transjordan và duyên hải. Cộng đồng

Do Thái hải ngoại mở rộng một cách vững chắc. Người Do Thái tạo ra sự

cải đạo. Họ bắt đầu trở thành một lực lượng đi thuyết phục người khác chấp

nhận tín ngưỡng của mình. Dù vậy, họ vẫn là một dân tộc nhỏ bé trong kỷ

nguyên các đế chế, một đơn vị tôn giáo-văn hóa không thỏa hiệp trong một

thế giới rộng lớn, bầm dập.

Các vấn đề bắt đầu hiện ra từ năm 332 TCN, khi Alexander xứ Macedon

đập vỡ đế chế Ba Tư như một quả trứng ung. Đây là cuộc xâm lăng châu Á

đầu tiên từ châu Âu. Trong thiên niên kỷ 3 và hầu hết thiên niên kỷ 2 TCN,

khoảng cách giữa hai lục địa không tồn tại: biển là chất kết dính tạo nên

một nền văn hóa quốc tế chung. Nhưng sau đó là tình trạng hỗn loạn man

rợ của các thế kỷ 12, 11 TCN và một Kỷ nguyên đen tối kéo dài. Khi thế

giới bước vào nền văn minh thời kỳ đồ đồng, sự phân chia Đông-Tây bắt

đầu xuất hiện, và từ phía tây xuất hiện một trong những lực lượng văn hóa

hùng mạnh nhất mà thế giới từng chứng kiến: nền văn minh polis, thành

bang Hy Lạp.

Người Hy Lạp phải nuôi một dân số liên tục dư thừa. Họ tạo ra thương mại

biển khắp nơi. Họ lập các thuộc địa khắp Địa Trung Hải. Vào thời

Alexander, họ tiến vào châu Á và châu Phi, và từ đế chế của ông, những

người kế vị dựng nên các vương triều ở nhiều nơi: Ptolemy ở Ai Cập,

Seleucus ở Syria và Lưỡng Hà, và sau này là Attalus ở Anatolia. Từ năm

332 đến năm 200 TCN, người Do Thái bị người Ptolemy, sau đó là người

Seleucus, cai trị. Những người cai trị mới này khiến người Do Thái kính nể

lẫn sợ hãi. Người Hy Lạp có thứ vũ khí đáng sợ và tuyệt đối thời đó là đội

hình phalanx. Họ xây dựng những bộ máy chiến tranh ngày càng hùng

mạnh, những cỗ máy vây hãm sừng sững, những tàu chiến khổng lồ, những

pháo đài đồ sộ. Sách Daniel mô tả chủ nghĩa quân phiệt Hy Lạp từ góc độ

Do Thái: “Mãnh thú thứ tư, dễ sợ đáng kinh, và mạnh quá đỗi. Nó có nanh

https://thuviensach.vn

sắt to lớn và vuốt đồng. Nó ăn, nó nghiền; còn gì sót lại, thì nó lấy chân chà

đạp.”40 Người Do Thái biết tất cả về chủ nghĩa quân phiệt Hy Lạp, vì họ

làm lính đánh thuê cho người Hy Lạp, vì họ đã từng phục dịch người Ba

Tư. Việc huấn luyện quân sự của Hy Lạp bắt đầu nơi thao trường, cơ sở

giáo dục sơ cấp của thành bang. Nhưng đó không phải là chức năng duy

nhất của nó. Mục đích chính của nó là để thúc đẩy văn hóa Hy Lạp, giống

như các thiết chế khác mà mỗi thành bang được trang bị, như: sân vận

động, nhà hát, phòng hoà nhạc, giảng đường, nơi họp chợ. Người Hy Lạp là

những kiến trúc sư đại tài. Họ là các nhà điêu khắc, nhà thơ, nhạc sĩ, nhà

soạn kịch, triết gia và người tranh luận. Họ dựng nên những màn trình diễn

tuyệt vời. Họ cũng là các nhà thương mại xuất sắc. Họ đi đến đâu kinh tế

bùng nổ đến đó, mức sống tăng. Sách Giảng sư kêu than về cơn cuồng của

cải dưới thời Hy Lạp cai trị. Cứ tích đống của cải thì có ích lợi gì chứ? 41

Tuy nhiên, hầu hết mọi người đều cảm thấy rằng nhiều lợi ích sẽ được tích

lũy nếu của cải là của họ. Cả kinh tế và văn hóa Hy Lạp đều có sức hấp dẫn

mạnh mẽ đối với các xã hội kém văn minh hơn của Cận Đông, khá giống

với việc châu Á và châu Phi thế kỷ 19 thấy tiến bộ của phương Tây hấp dẫn

không thể cưỡng nổi.

Thế nên các thực dân Hy Lạp đổ vào Tây Á, xây thành của họ khắp nơi, và

cùng tham gia với họ là những người địa phương mong muốn chia sẻ của

cải và lối sống của họ. Syria và Palestine là những vùng có nhiều người Hy

Lạp định cư, và là nơi diễn ra quá trình Hy Lạp hóa cư dân bản địa. Vùng

duyên hải nhanh chóng bị Hy Lạp hóa hoàn toàn. Những người cai trị Hy

Lạp ban cho các thành phố kiểu polis, chẳng hạn như Tyre, Sidon, Gaza,

Tháp Straton, Byblos và Tripoli, những quyền tự do và đặc quyền hào

phóng, và đến lượt các thành phố này lập ra những thành phố vệ tinh trong

nội địa. Có một thành phố ở Shechem, một thành phố khác ở Marissa phía

nam, các thành phố khác ở Philadelphia (Amman) và Gamal bên kia sông

Jordan. Chẳng mấy chốc, một vòng tròn các thành phố như vậy ngập tràn

người Hy Lạp và nửa Hy Lạp, bao quanh Samaria và Judah của người Do

Thái, lúc đó được coi là miền núi, quê mùa và lạc hậu. Trong vòng ảnh

https://thuviensach.vn

hưởng của Hy Lạp có một số “đền-bang” kỳ quặc, lỗi thời, nhanh chóng bị

cuốn phăng bởi làn sóng thủy triều hiện đại không thể cưỡng nổi của các tư

tưởng và thiết chế Hy Lạp.

Người Do Thái phản ứng thế nào trước sự xâm lăng văn hóa này, với cơ

hội, cám dỗ và đe dọa, tất cả ba trong một? Câu trả lời là họ phản ứng theo

những cách khác nhau. Dù xu hướng khắt khe hóa thắng thế trước, trong,

sau thời kỳ Tha hương, và tiếp diễn thông qua việc dạy giáo luật, song có

một lực đối trọng nằm trong sự chú trọng ngày càng tăng đối với lương tâm

cá nhân mà chúng ta đã thấy. Chủ nghĩa cá nhân tâm linh nuôi dưỡng bất

đồng, nó đẩy mạnh khuynh hướng bè phái vốn đã luôn âm ỉ, đôi khi bùng

nổ, trong Do Thái giáo. Ở một thái cực, việc người Hy Lạp xuất hiện ngày

càng đẩy những người chính thống vào sa mạc, để gia nhập các nhóm

chuyên chế gồm những người duy trì các truyền thống Rechab và Nazir, và

những người coi Jerusalem là thối nát không thể cứu vãn. Các văn bản sớm

nhất được tìm thấy trong cộng đồng Qumran có từ khoảng năm 250 TCN,

khi cái thòng lọng của các thành phố Hy Lạp xung quanh Judah lần đầu

tiên bắt đầu siết chặt. Ý tưởng là rút vào nơi hoang vu, lấy lại sự nhiệt tình

nguyên sơ thời Moses, rồi quay trở lại các thành phố. Một số người, như

người Essene, cho rằng việc này có thể được thực hiện một cách hoà bình,

bằng lời, và họ giảng đạo ở các ngôi làng ven sa mạc: John Tẩy Giả sau này

theo truyền thống đó. Những người khác, như cộng đồng Qumran, đặt niềm

tin của mình nơi thanh kiếm: tự tổ chức để tham chiến, sử dụng cấu trúc 12

bộ tộc mang tính biểu tượng, và lên kế hoạch khi có một dấu hiệu đưa

những năm tháng sống nơi hoang vu của họ đến hồi kết, tiến hành một cuộc

xâm lăng kiểu Joshua vào các khu vực thành thị, khá giống với một phong

trào du kích ngày nay.42

Ở thái cực khác, có nhiều người Do Thái, trong đó có những người sùng

đạo, căm ghét chủ nghĩa biệt lập và những kẻ cuồng tín mà nó nuôi dưỡng.

Họ thậm chí đóng góp cho giáo luật, dưới dạng Sách Jonah, cuốn sách mà

bất chấp những vô lý và khó hiểu của nó, thực sự là một lời kêu gọi mở

https://thuviensach.vn

rộng lòng khoan dung và tình bằng hữu với người nước ngoài. Chúa kết

thúc cuốn sách bằng việc đặt cho Jonah một câu hỏi tu từ: Chẳng đúng hay

sao khi tha thứ cho Nineveh và đám người đông đúc của nó, “không biết

phân biệt giữa tay mặt với tay trái” những người mà tội lỗi duy nhất là ngu

dốt?43 Đây là một phác hoạ về Đức Kitô, “Lạy Cha, xin tha thứ cho chúng,

vì chúng không biết việc chúng đã làm,” và đó là một lời mời đưa kinh

Torah đến với người xa lạ, thuyết phục họ cải đạo. Đó chắc chắn là quan

điểm của nhiều, mà có lẽ là đa số, người Do Thái lưu vong có óc quan sát

tốt. Những người Do Thái lưu vong này học tiếng Hy Lạp để thực hiện

công việc kinh doanh của mình, về sau, họ dịch Kinh Thánh sang tiếng Hy

Lạp - Septuagint - và đây là phương tiện chủ yếu để tạo nên những người

cải đạo, hay “người Do Thái hóa.” Chẳng hạn ở Alexandria, sân vận động

Hy Lạp ban đầu được dựng lên để ngăn thực dân Hy Lạp khỏi bị thoái hóa

và học ngôn ngữ cũng như phong tục địa phương, mở cửa cho thường dân

không phải người Hy Lạp (nhưng không mở cho người Ai Cập), và người

Do Thái háo hức tận dụng điều này; sau này, triết gia Do Thái Philo mặc

nhiên cho rằng con trai của các lái buôn Do Thái giàu có sẽ đến học ở đây. 44

Họ Hy Lạp hóa tên của mình, hoặc sử dụng hai hệ thống: tên Hy Lạp để đi

lại và làm ăn buôn bán, tên Hebrew tại các buổi lễ tôn giáo và ở nhà.

Xu hướng tương tự cũng xuất hiện trong Do Thái giáo Palestine. Việc Hy

Lạp hóa tên người Do Thái bằng tiếng Hebrew-Aram được phản ánh trong

các chữ khắc và hình vẽ trên tường. Nhiều người Do Thái có học vấn cao

thấy văn hóa Hy Lạp vô cùng hấp dẫn. Koheleth, người viết cuốn Giảng sư,

cho thấy mình bị giằng xé giữa những ý tưởng mới mẻ từ bên ngoài với

lòng mộ đạo được thừa kế của mình, giữa tinh thần phê phán với tính bảo

thủ. Tác động của quá trình Hy Lạp hóa đối với người Do Thái có giáo dục,

theo nhiều cách là tương tự với tác động của khai sáng đối với ghetto* thế

kỷ 18. Nó đánh thức đền-bang từ giấc ngủ bị bỏ bùa mê. Nó là một lực

lượng gây bất ổn về mặt tâm linh, và trên hết, nó là một lực lượng vật chất,

thế tục hóa. 45

https://thuviensach.vn

Tại Palestine, giống như trong các cuộc chinh phạt khác của người Hy Lạp,

chính tầng lớp thượng lưu, người giàu và các tư tế cao niên là những kẻ

thèm muốn bắt chước đám cai trị mới của mình nhất. Đó là chuyện thường

thấy ở khắp các thuộc địa. Có được văn hóa Hy Lạp là tấm hộ chiếu đến

với vị thế công dân hạng nhất, giống như lễ rửa tội sau này. Có một vài câu

chuyện thành công đáng chú ý của người Do Thái. Khi mà Joseph đã phụng

sự pharaoh với vai trò mục sư, thì giờ đây những người Do Thái thông

minh, sáng tạo liền leo cao trong bộ máy quan liêu của đế chế. Một văn bản

thế kỷ 2 TCN, được đưa vào tác phẩm Antiquities of the Jews (Thời cổ đại

của người Do Thái) của Josephus, kể câu chuyện Joseph, con trai của gia

đình Tobias thượng lưu (mẹ ông là chị gái của thầy cả), tới phiên đấu giá

thầu thuế do nhà Ptolemy tổ chức ở Alexandria: “Giờ đây, chuyện xảy ra

lúc này là các nhà giao dịch và nhà cai trị đi khỏi thành Syria và Phoenicia

để đấu thầu thuế; vì mỗi năm nhà vua bán thuế cho những người có quyền

lực lớn nhất ở mỗi thành.” Joseph thắng thầu bằng cách kết tội đối thủ của

mình đã lập ra một cartel (nhóm phối hợp) để giảm giá; ông có được hợp

đồng trong 22 năm “và đưa người Do Thái từ nghèo khó tới một lối sống

tốt đẹp hơn.” Joseph đi xa hơn người cùng tên với mình thời pharaoh, ông

trở thành một hình mẫu hoàn hảo khác: chủ ngân hàng Do Thái đầu tiên. 46

Trong vai trò đó, ông ủng hộ nguyên tắc Hy Lạp hóa ở Judah thế kỷ 2

TCN.

Đứng giữa một bên là những người theo chủ nghĩa biệt lập và bên kia là

những người Hy Lạp hóa, là một nhóm lớn những người Do Thái sùng đạo

theo truyền thống Josiah, Ezekiel và Ezra. Nhiều người trong họ không

phản đối sự cai trị của người Hy Lạp về mặt nguyên tắc, không như khi họ

phản đối người Ba Tư, vì họ có xu hướng chấp nhận lập luận của Jeremiah

cho rằng tôn giáo và lòng mộ đạo phát triển mạnh mẽ hơn khi những người

ngoại đạo phải thực hiện công việc quản trị thối nát. Họ hoàn toàn sẵn lòng

đóng thuế do người chinh phạt đặt ra, miễn là họ được thực hành tôn giáo

của mình trong hoà bình. Chính sách đó sau này đã nhận được sự ủng hộ

công khai từ người Pharisee, đột ngột xuất hiện từ truyền thống này. Ở một

https://thuviensach.vn

mức độ nào đó, người Do Thái sùng đạo sẵn lòng học hỏi từ người Hy Lạp

và hấp thụ nhiều tư tưởng Hy Lạp hơn so với những gì họ sẵn sàng thừa

nhận. Luôn có một yếu tố lý trí hóa trong sự tuân thủ luật khắt khe và thần

học Moses, yếu tố này được củng cố gần như vô thức bởi chủ nghĩa duy lý

Hy Lạp. Đó là cách người Pharisee tạo ra Luật Miệng mà về cơ bản là duy

lý, để áp dụng Luật Moses cổ xưa cho thế giới thực ngày nay. Điều quan

trọng là kẻ thù của họ, người Sadducee, vốn bám giữ cứng nhắc vào luật

thành văn và không thừa nhận ngụy biện, nói rằng logic của người Pharisee

sẽ dẫn tới sự tôn trọng lớn hơn dành cho “sách của Homer” (ý họ là văn

học Hy Lạp) so với “sách thánh.” 47

Tuy nhiên, bất cứ khả năng chung sống tương đối thoải mái nào giữa người

Hy Lạp và người Do Thái đều bị phá hoại bởi sự ra đời của một nhóm cải

cách Do Thái, những người muốn đẩy nhanh tốc độ Hy Lạp hóa. Phong

trào cải cách này diễn ra mạnh mẽ nhất trong tầng lớp cai trị của Judah,

những người mà bản thân họ đã nửa Hy Lạp hóa, và muốn kéo xứ đền-bang

nhỏ bé vào kỷ nguyên hiện đại, nhưng chúng ta lại rất ít biết về nó vì lịch

sử của nó được viết bởi những kẻ thù chính thống giành chiến thắng. Động

cơ của họ chủ yếu là thế tục và kinh tế. Nhưng trong những người cải cách

cũng có các trí thức tôn giáo mà mục đích của họ ở đẳng cấp cao hơn -

trong một số khía cạnh giống với người Kitô thế kỷ 1. Họ muốn cải tiến Do

Thái giáo, đẩy nó đi xa hơn trên con đường logic mà dường như nó đang đi.

Thuyết phổ quát ẩn trong chủ nghĩa độc thần. Đệ nhị-Isaiah lại làm cho nó

hiện ra. Trong chủ nghĩa độc thần phổ quát, người Do Thái có một ý tưởng

mới và vĩ đại dành cho thế giới. Giờ thì người Hy Lạp cũng có một ý tưởng

lớn, chung chung: văn hóa phổ quát. Alexander đã tạo ra đế chế của mình

như một lý tưởng: ông muốn hợp nhất các chủng tộc nên “đã lệnh cho mọi

người coi thế giới như đất nước của họ… người tốt là người thân, người

xấu là người ngoài.” Isocrates lập luận rằng “từ ‘Hy Lạp’ không còn mang

ý nghĩa nguồn gốc nữa mà là thái độ”; ông cho rằng người Hy Lạp nhờ

giáo dục mà có quyền công dân tốt hơn so với “người Hy Lạp nhờ nguồn

gốc.”48 Khái niệm của người Hy Lạp về oikumene thống nhất, tức văn minh

https://thuviensach.vn

thế giới, chẳng nhẽ không thể hợp nhất với khái niệm của người Do Thái về

Chúa hoàn vũ?

Đó là mục đích của các trí thức cải cách. Họ đọc lại kinh sách lịch sử và cố

gắng làm chúng bớt tỉnh lẻ đi. Abraham và Moses, những “khách trọ, người

ngụ cư” này, liệu có phải là những công dân thế giới thực sự vĩ đại? Họ

khởi đầu việc phê bình Kinh Thánh đầu tiên: Luật Moses, như văn bản hiện

nay, không lâu đời lắm và chắc chắn thời Moses chưa có. Họ lập luận rằng

các lề luật ban đầu mang tính phổ quát hơn nhiều. Nên phong trào cải cách

mở rộng thành một cuộc công kích nhằm vào Luật Moses, một điều chắc

chắn sẽ xảy ra. Những người cải cách thấy kinh Torah đầy những ngụ ngôn,

đòi hỏi và cấm đoán phi lý. Chúng ta biết về việc họ bị những người chính

thống công kích bằng những lời than phiền và nguyền rủa. Philo tố cáo

những người “bày tỏ sự bất bình với lề luật do cha ông họ đặt ra và không

ngừng kiểm duyệt luật”; các nhà tiên tri nói thêm: “Nguyền rủa người nào

nuôi lợn và nguyền rủa những ai dạy con trai mình sự khôn ngoan Hy

Lạp.” 49 Những người cải cách không muốn bãi bỏ hoàn toàn Luật Moses,

nhưng muốn loại ra khỏi luật những điều ngăn cấm việc tham gia vào văn

hóa Hy Lạp - chẳng hạn, lệnh cấm khỏa thân, khiến người Do Thái sùng

đạo không được vào đấu trường và sân vận động - và đưa nó về cốt lõi đạo

đức, qua đó phổ cập hóa nó. Để thúc đẩy mục đích tối thượng của họ về

một tôn giáo thế giới, họ muốn hợp nhất ngay lập tức polis của người Hy

Lạp với Chúa đạo đức của người Do Thái.

Thật không may, đây là một diễn đạt mâu thuẫn về từ ngữ. Người Hy Lạp

không phải người theo chủ nghĩa độc thần mà là người theo chủ nghĩa đa

thần, và ở Ai Cập họ học cách kết hợp, tức là hợp lý hóa, vô số các vị thần

trùng lặp bằng cách gộp họ lại với nhau thành tổ hợp đa thần. Một kiểu kết

hợp đa thần như vậy là Apollo-Helios-Hermes, thần mặt trời. Họ trộn các

nghi lễ thần rượu của mình với tín ngưỡng thờ thần sinh nở của người Ai

Cập. Vị thần chữa bệnh của họ, Asdepios, được nhập với Imhotep của

người Ai Cập. Zeus, vị thần chủ đạo, là một với Ammon của người Ai Cập,

https://thuviensach.vn

Ahura-Mazda của người Ba Tư, và Yahweh của người Do Thái mà chẳng

cần bận tâm. Khỏi cần nói, đó chẳng phải cách người Do Thái sùng đạo

nhìn nhận nó. Tất nhiên, sự thật là ý tưởng của người Hy Lạp về thần thánh

thấp kém hơn nhiều so với khái niệm của người Do Thái về quyền lực vô

hạn. Người Do Thái phân biệt vô cùng rạch ròi giữa con người và thần

thánh. Người Hy Lạp liên tục đề cao con người - họ giống như Prometheus

- và hạ thấp thần thánh. Đối với họ, thần thánh chẳng hơn gì mấy so với tổ

tiên được sùng kính và thành công; hầu hết con người xuất thân từ thần

thánh. Do đó với họ, thần thánh hóa một vị vua chẳng phải là một việc gì to

tát, và họ bắt đầu làm vậy ngay sau khi họ nắm được phương Đông. Cớ sao

một con người của định mệnh không nên được thần thánh hóa? Aristotle,

thầy dạy của Alexander, lập luận trong cuốn Politics (Chính trị luận) của

mình: “Nếu trong một nhà nước có tồn tại một cá nhân với đức hạnh nổi

trội đến mức chẳng đức hạnh hay năng lực chính trị nào của mọi công dân

khác có thể sánh được với đức hạnh người đó… thì người đó nên được tôn

là thánh giữa mọi người.” Khỏi cần phải nói, những ý niệm đó hoàn toàn

không thể chấp nhận được với bất kỳ một người Do Thái nào. Quả thực,

chẳng bao giờ có cơ hội nào để kết hợp giữa Do Thái giáo với tín ngưỡng

của người Hy Lạp như vậy; điều mà các nhà cải cách muốn là Do Thái giáo

phải phổ cập hóa bằng cách lấn át văn hóa Hy Lạp; và điều đó có nghĩa là

nắm được polis.

Năm 175 TCN, phong trào cải cách của người Do Thái tìm thấy một đồng

minh nhiệt tình nhưng nguy hiểm, tân vương Seleucid, Antiochus

Epiphanes. Ông sốt sắng đẩy nhanh quá trình Hy Lạp hóa các thuộc địa của

mình như một vấn đề chính sách chung, nhưng cũng vì ông cho rằng việc

đó sẽ làm tăng nguồn thu thuế - mà ông thì triền miên thiếu tiền cho các

cuộc chiến của mình, ông hậu thuẫn triệt để cho các nhà cải cách và thay

thế vị thầy cả chính thống Onias III bằng Jason, cái tên Hy Lạp hóa của

Joshua, người ra tuyên bố về phái mình. Jason bắt đầu quá trình biến

Jerusalem thành một polis, được đặt lại tên là Antiochia, bằng việc xây một

thao trường dưới chân Núi đền. Sách Maccabee quyển 2 tức giận ghi lại

https://thuviensach.vn

rằng các tư tế Ngôi đền “không còn sốt sắng với thánh vụ nơi tế đàn, nhưng

họ khinh rẻ miếu điện, chểnh mảng lễ tế, vừa có tiếng thanh la báo hiệu thì

họ hối hả đi ngay để tham dự trò chơi trái với Lề Luật.”50 Giai đoạn tiếp

theo là việc ngừng cấp quỹ Ngôi đền cho các nghi lễ hiến sinh dài vô tận,

đắt đỏ, và dành quỹ đó cho các hoạt động của polis như mấy cuộc thi đấu

thể thao quốc tế và kịch nghệ. Thầy cả kiểm soát quỹ công, vì thuế được

đóng cho ông, và từ ông tới những người thầu thuế (tất cả họ đều kết hôn

chéo) cho đến ngân sách Ngôi đền do đó có vai trò như một ngân hàng

quốc gia giữ tiền gửi dành cho dân chúng. Cám dỗ với Antiochus là gây áp

lực cho các đồng minh đang Hy Lạp hóa của mình, vốn kiểm soát Ngôi

đền, phải làm ra nhiều tiền hơn nữa để đóng tàu chiến và phục vụ cỗ máy

chiến tranh; và ông khuất phục trước cám dỗ này. Do đó, các nhà cải cách

không chỉ ủng hộ thế lực chiếm đóng, mà còn cả thuế má mang tính áp bức

nữa. Năm 171 TCN, Antiochus thấy cần phải thay thế Jason trong vai trò

thầy cả bằng Menelaus, người thậm chí còn ủng hộ Hy Lạp hơn. Menelaus

củng cố quyền lực của Hy Lạp ở Jerusalem bằng cách xây một pháo đài

thống lĩnh Ngôi đền. 51

Năm 167, xung đột lên đến đỉnh điểm với việc ban hành một sắc lệnh mà

trên thực tế là bãi bỏ Luật Moses và thay bằng luật thế tục, hạ cấp Ngôi đền

xuống thành một nơi thờ cúng hợp nhất. Điều này có nghĩa là giới thiệu

bức tượng của một vị thần đa tôn giáo, trong tiếng Hy Lạp là Olympian

Zeus, mà những người Do Thái khắt khe cho là “Sự cô độc ghê tởm.” Chắc

chắn Antiochus không phải là người bảo trợ của sắc lệnh này. Ông không

quan tâm đến Do Thái giáo, và việc một chính quyền Hy Lạp đàn áp một

tín ngưỡng cụ thể là rất bất thường. Bằng chứng cho thấy sáng kiến này đến

từ các nhà cải cách Do Thái cực đoan dưới sự dẫn dắt của Menelaus, người

cho rằng một động thái quyết liệt như vậy là cách duy nhất để chấm dứt

một lần và mãi mãi chính sách ngu dân, sự phi lý của Luật Moses và việc

sùng bái Ngôi đền. Đó không hẳn là sự phỉ báng của thuyết ngoại đạo đối

với Ngôi đền, cho rằng Ngôi đền thể hiện chủ nghĩa duy lý quân phiệt, khá

giống với biểu hiện chống Kitô giáo của các nhà thần luận cộng hoà ở trong

https://thuviensach.vn

cuộc cách mạng Pháp. Có một câu chuyện trong giáo luật Do Thái kể về

việc Miriam, xuất thân từ một gia đình tư tế như Menelaus và đã kết hôn

với một quan chức Seleucid, xộc vào Ngôi đền và “đập vào góc bàn thờ

bằng chiếc dép của mình và nói rằng ‘Chó sói, chó sói, ngươi đã phung phí

của cải của Israel.’” 52

Nhưng cả người Hy Lạp lẫn Menelaus đều đánh giá quá cao sự ủng hộ của

ông. Các hoạt động của ông ở Ngôi đền đã gây ra phản ứng tức giận. Các tư

tế bị chia rẽ. Các thầy thông giáo về phe với đối thủ chính thống của ông.

Hầu hết những người Do Thái sùng đạo hay hasidim cũng vậy. Có một

nhóm lớn người Do Thái mà các nhà cải cách có thể đã thu hút được sự ủng

hộ của họ. Đó là am ha-arez, những thường dân nghèo khó của đất này. Sau

khi tầng lớp tinh hoa Do Thái trở về từ cuộc Tha hương, Ezra đã áp đặt sự

hà khắc tôn giáo với toàn bộ sức mạnh của đế chế Ba Tư sau lưng ông lên

họ như những nạn nhân chính, ông có sự phân biệt kẻ cả giữa bnei hagolah

“những người Tha hương” kính sợ Chúa, chính trực, với am ha-arez những

người gần như phi Do Thái, vì theo quan điểm của ông, trong nhiều trường

hợp họ được sinh ra từ các cuộc hôn nhân vô giá trị. Ông không một chút

đắn đo khi trừng phạt họ nghiêm khắc. 53 Kể từ đó, với tư cách những người

ít hiểu biết nhất về Luật Moses, họ bị coi là công dân hạng hai, hoặc bị loại

ra ngoài hoàn toàn. Họ có thể là những người đầu tiên hưởng lợi nếu những

người khắt khe thua cuộc và nếu Luật Moses được hợp lý hóa. Nhưng làm

thế nào mà các nhà cải cách, về cơ bản là một nhóm người giàu có và quan

cách, lại có thể qua mặt những người khắt khe mà thu hút dân chúng được?

Và nhất là làm thế nào để họ có thể hy vọng làm điều đó thành công, khi họ

ủng hộ sưu cao thuế nặng gây biết bao đau khổ cho người nghèo? Không

có câu trả lời cho những câu hỏi này, và do đó cơ hội đưa thuyết phổ quát

đến với toàn dân bị bỏ lỡ.

Thay vào đó, Menelaus tìm cách áp đặt cải cách từ bên trên, thông qua

quyền lực nhà nước. Để sắc lệnh có hiệu lực, chỉ dừng các lễ hiến sinh

Ngôi đền lâu đời là không đủ - dù việc đó với nhiều người là đáng mừng.

https://thuviensach.vn

Người Do Thái sùng đạo cũng buộc phải thực hiện nghi lễ hiến sinh biểu

tượng theo cách mới, trên bàn thờ mà họ coi là ngoại đạo. Họ bác bỏ lập

luận của các nhà cải cách cho rằng những nghi lễ này đánh dấu sự có mặt

khắp nơi của một Chúa duy nhất, người không thể được nhét vào một nơi

do con người tạo ra; với người mộ đạo, không có sự khác biệt giữa thuyết

phổ quát mới với tục thờ cúng Baal lâu đài, bị lên án rất nhiều lần trong

kinh sách của họ. Thế nên họ từ chối cúi đầu, và sẵn sàng chết vì nó. Các

nhà cải cách buộc phải trở thành người tử vì đạo, chẳng hạn như Eleazar 90

tuổi, được mô tả là “một trong những thầy thông giáo chủ chốt,” người bị

đánh đến chết; hoặc bảy anh em trai bị giết hại khủng khiếp, được mô tả

trong Sách Maccabee quyển 2. Quả thực, khái niệm tử vì đạo xuất hiện từ

thời điểm này, và các bài viết ở Maccabee, trong đó nỗi thống khổ của các

tín đồ được biến thành việc tuyên truyền về sự thanh khiết tôn giáo và chủ

nghĩa quốc gia Do Thái, có chứa danh sách những người tử vì đạo đầu tiên.

Do đó, không phải các nhà cải cách mà chính những người khắt khe mới có

thể đánh vào bản năng Kinh Thánh ăn sâu bén rễ để lật đổ trật tự hiện hành,

và biến một cuộc tranh chấp tôn giáo thành một cuộc nổi dậy chống lại thế

lực chiếm đóng. Giống như hầu hết các cuộc đấu tranh chống thực dân,

cuộc nổi dậy bắt đầu không phải bằng sự tấn công vào một đồn lính, mà

bằng việc giết hại một người địa phương ủng hộ chế độ. Ở thành Modin

nằm trên các ngọn đồi ở Judea cách Lydda 6 dặm về phía đông, một nhà cải

cách Do Thái khi đang giám sát nghi lễ chính thức mới, đã bị giết hại dưới

tay Matthias Hasmon, chủ một gia đình tư tế lâu đời từ ngôi đền “Tháp

canh thầy cả.” Năm người con trai của ông, dẫn đầu là Judas Maccabee,

hay “Cây búa,” sau đó đã tiến hành một chiến dịch du kích chống lại các

đồn lính Seleucid và những người Do Thái ủng hộ họ. Trong hai năm 166-

164 TCN, họ đẩy hết người Hy Lạp ra khỏi khu vực xung quanh Jerusalem.

Ở trong thành, họ nhốt các nhà cải cách cũng như người Seleucid vào Acra,

và gột rửa Ngôi đền khỏi những việc làm báng bổ với nó, tái dâng hiến nó

cho Yahweh trong một buổi lễ trang nghiêm vào tháng 12 năm 164 TCN,

https://thuviensach.vn

một sự kiện mà người Do Thái đến nay vẫn kỷ niệm trong lễ Hanukkah,

hay lễ Tẩy uế.

Dù bản thân có rất nhiều rắc rối bao gồm cả việc cường quốc La Mã đang

trỗi dậy, nhưng người Seleucid đã đáp trả khá giống với cách các cường

quốc thực dân hiện đại từng làm hồi giữa thế kỷ 20: lúc thì đàn áp tàn khốc

khi thì cho tự trị, chỉ khiến những người nổi dậy theo chủ nghĩa dân tộc đáp

lại bằng cách đòi hỏi nhiều hơn. Năm 162 TCN, con trai và là người kế vị

của Epiphanes là Antiochus V, bất chợt tấn công Menelaus, “người phải

chịu trách nhiệm cho mọi rắc rối,” mà theo lời Josephus là đã “thuyết phục

cha mình buộc người Do Thái phải từ bỏ tục thờ cúng Chúa truyền thống

của mình,” và xử tử ông. 54 Nhà Hasmoneus đáp lại năm 161 TCN bằng cách

ký một hiệp ước liên minh với La Mã, theo đó họ được đối xử như là gia

đình cai trị của một nhà nước độc lập. Năm 152 TCN, người Seleucid từ bỏ

nỗ lực Hy Lạp hóa Judah bằng vũ lực và công nhận Jonathan, giờ là người

đứng đầu gia đình, là thầy cả, một chức danh nhà Hasmoneus sau này nắm

giữ trong 115 năm. Năm 142, họ gần như công nhận nền độc lập của Judaea

bằng cách miễn thuế cho nó, đưa Simon Maccabee, người đã kế vị anh

mình làm thầy cả, trở thành thống đốc và người cai trị: “Và dân bắt đầu viết

trong bản văn tự và khế ước: Năm thứ nhất của Simon, thượng tế vĩ nhân,

lãnh binh, vị chỉ đạo của dân Do Thái.”55 Do đó, Israel lại độc lập sau 440

năm, dù mãi đến năm sau đó những người Do Thái cải cách tuyệt vọng ở

pháo đài Acra cuối cùng mới bị bỏ đói đến mức phải đầu hàng và bị trục

xuất. Sau đó, nhà Hasmoneus tiến vào pháo đài, “giữa tiếng hoan ca và

nhành vạn tuế, với đàn cầm, chũm chọe và đàn sắt, với ca vãn, với hát

xướng, vì kẻ thù lớn hơn bị tiêu diệt khỏi Israel.” 56

Trong cơn bột phát tình cảm dân tộc chủ nghĩa này, các vấn đề tôn giáo

được đẩy ra phía sau. Nhưng cuộc đấu tranh lâu dài giành độc lập từ sự

thống trị của người Hy Lạp đã để lại một dấu ấn không thể phai đối với tính

cách Do Thái. Có 34 năm cay đắng chết chóc giữa cuộc công kích nhằm

vào Luật Moses và cuộc trục xuất cuối cùng những người cải cách ra khỏi

https://thuviensach.vn

Acra. Sự sốt sắng và cường độ công kích Luật Moses dẫn đến một sự sốt

sắng tương tự dành cho Luật Moses, thu hẹp tầm nhìn của giới lãnh đạo Do

Thái và đẩy họ thậm chí còn lún sâu hơn vào một tôn giáo lấy Torah làm

trung tâm.57 Với thất bại của mình, các nhà cải cách làm mất uy tín của khái

niệm cải cách, hay thậm chí bất cứ thảo luận nào về bản chất và phương

hướng của tôn giáo Do Thái. Kể từ đó trở đi, những thảo luận như vậy bị

chỉ trích trong mọi văn bản chính thức là bội giáo và câu kết với kẻ ngoại

bang đàn áp, việc được lắng nghe trở nên khó khăn đối với những người ôn

hoà thuộc bất cứ hình thức nào, hay những nhà giảng đạo có đầu óc quốc

tế, nhìn xa hơn ốc đảo Do Thái giáo chính thống. Nhà Hasmoneus đại diện

cho tinh thần vô cùng phản động trong Do Thái giáo. Thế mạnh của họ nằm

ở việc trở lại truyền thống và mê tín, được lấy từ quá khứ cấm kỵ và sự can

thiệp trực tiếp tàn bạo của thánh thần từ Israel xa xưa. Kể từ đó trở đi, bất

cứ can thiệp nào từ bên ngoài vào Ngôi đền và các điện thờ của nó đều

ngay lập tức khuấy động một đám đông cực đoan tôn giáo dữ tợn ở

Jerusalem, cộng với những kẻ bị kích động. Đám đông giờ trở thành một

phần quan trọng trong tình hình ở Jerusalem, làm cho thành phố và do đó là

cả Judea vô cùng khó quản lý với bất cứ ai - người Hy Lạp hay người Hy

Lạp hóa, người La Mã hay các thống đốc của họ, nhất là người Do Thái.

Trong bối cảnh trí thức bị đám đông tôn giáo này khủng bố, tinh thần thế

tục và tự do tri thức vốn hưng thịnh trong các thao trường và học viện của

người Hy Lạp, đã bị gạt ra ngoài các trung tâm học hành của người Do

Thái. Trong trận chiến của mình chống lại nền giáo dục Hy Lạp, những

người Do Thái sùng đạo bắt đầu phát triển một hệ thống giáo dục quốc gia

từ cuối thế kỷ 2 TCN. Được bổ sung dần vào các trường thông giáo lâu đời

là một mạng lưới trường học địa phương, nơi ít nhất trên lý thuyết thì mọi

bé trai Do Thái đều được dạy kinh.58 Bước phát triển này có ý nghĩa rất

quan trọng trong việc phổ biến và củng cố giáo đường Do Thái, giữa sự ra

đời của chủ nghĩa Pharisee như một phong trào có nguồn gốc từ giáo dục

phổ thông, và cuối cùng trong sự xuất hiện của danh xưng giáo sĩ Do Thái.

Giáo dục được cung cấp trong những trường này hoàn toàn là giáo dục tôn

https://thuviensach.vn

giáo, và từ chối bất cứ loại tri thức nào nằm ngoài Luật Moses. Nhưng ít

nhất, những trường này dạy Luật Moses theo một tinh thần tương đối nhân

văn. Những trường này theo truyền thống cổ xưa lấy cảm hứng từ một đoạn

khó hiểu trong Đệ nhị luật, “hãy đặt bài ca ấy nơi miệng chúng,” 59 rằng

Chúa đã trao cho Moses, ngoài Luật Viết là một Luật Miệng, nhờ đó người

lớn tuổi có thể diễn giải và bổ sung cho những lệnh thiêng. Việc thực hành

Luật Miệng giúp cho Luật Moses được điều chỉnh trước tình hình thay đổi

và được áp dụng một cách thực tế.

Ngược lại, các tư tế Ngôi đền, bị thống trị bởi người Sadducee hay con

cháu của Zadok, đại thầy cả từ thời David, thì khăng khăng cho rằng mọi

luật phải được viết ra và không được thay đổi. Họ có văn bản bổ sung

riêng, gọi là Sách Chiếu chỉ, đề ra một hệ thống trừng phạt: ai bị ném đá, ai

bị thiêu sống, ai bị chặt đầu, ai bị bóp cổ chết. Nhưng đây là sách thành văn

và thiêng liêng: họ sẽ không thừa nhận rằng việc dạy bằng lời có thể đẩy

Luật Moses vào một quá trình phát triển sáng tạo. Với sự tuân thủ cứng

nhắc truyền thống Moses, họ quan niệm Ngôi đền là ngọn nguồn và trung

tâm duy nhất của chính quyền Do Thái, là sự thừa kế của họ trong các công

việc của chính quyền, người Sadducee theo lẽ tự nhiên là đồng minh của

các thầy cả Hasmoneus mới, mặc dù những thầy cả này xét về nguồn gốc

không có quyền được hưởng vị trí này. Người Sadducee nhanh chóng ủng

hộ sự cai trị của người Hasmoneus trong một hệ thống quản lý Ngôi đền

cứng nhắc, trong đó các thầy cả cha truyền con nối thực hiện những chức

năng của một người cai trị thế tục, và một ủy ban người cao niên Sanhedrin*

đã giải phóng ông ta khỏi các nghĩa vụ tôn giáo-luật pháp. Để đánh dấu uy

quyền tối cao của Ngôi đền, Simon Maccabee không chỉ đập vụn các bức

tường của Acra, mà còn (theo Josephus) “san phẳng ngọn đồi nơi pháo đài

từng đứng đó, để cho Ngôi đền cao hơn nó.”

Simon là người cuối cùng trong số các anh em Maccabee. Anh em

Maccabee là những con người dũng cảm, liều lĩnh, cuồng tín, mạnh mẽ và

bạo lực. Họ tự coi mình là đang làm sống lại Sách Joshua, đang tái chinh

https://thuviensach.vn

phạt Miền đất hứa từ tay những kẻ ngoại đạo, với Chúa kề bên họ. Họ sống

bằng gươm và chết bởi gươm với một tinh thần mộ đạo tàn nhẫn. Hầu hết

họ đều gặp những cái kết đầy bạo lực. Simon không phải ngoại lệ: bị nhà

Ptolemy giết hại một cách bội bạc, cùng với hai người con trai của mình.

Simon là một con người của máu, nhưng đáng kính theo kiểu của ông,

không tự tư tự lợi. Tuy ông được phong làm thầy cả và thống đốc, song ông

vẫn giữ tinh thần của nhà lãnh đạo du kích tôn giáo, có sự lôi cuốn của lòng

mộ đạo anh hùng.

Người con trai thứ ba của Simon là John Hyrcanus, kế vị ông và cai trị từ

năm 134-104 TCN, lại hoàn toàn khác: một người cai trị bẩm sinh. Ông ban

hành đồng tiền xu của riêng mình, được đóng dấu “Jehohanan Thầy cả và

Cộng đồng Người Do Thái,” còn con trai ông là Alexander Jannaeus, 103-

76 TCN, thực sự gọi mình là “Jonathan Nhà vua” trên tiền xu của mình.

Việc tái lập nhà nước và vương quốc, ban đầu và có vẻ như dựa trên chủ

nghĩa chính thống tôn giáo thuần khiết - thứ bảo vệ đức tin - nhanh chóng

khơi lại mọi vấn đề cố hữu của chế độ quân chủ trước đó, và nhất là xung

đột không thể giải quyết giữa mục đích và phương pháp của nhà nước với

bản chất của tôn giáo Do Thái. Xung đột này được phản ánh trong lịch sử

cá nhân của người Hasmoneus, và câu chuyện về những thăng trầm của họ

là một nghiên cứu đáng nhớ về thói ngạo mạn. Họ khởi đầu là người báo

thù cho những người tử vì đạo; họ kết thúc là người đàn áp tôn giáo. Họ lên

nắm quyền đứng đầu một nhóm du kích đầy hăm hở; họ kết thúc bị lính

đánh thuê vây quanh. Vương quốc của họ, được thành lập trong đức tin,

nay tan rã trong nghịch đạo.

John Hyrcanus thấm nhuần ý niệm chính thống rằng việc ông sẽ khôi phục

vương quốc của David là ý chí của Chúa. Ông là người Do Thái đầu tiên

tìm kiếm cảm hứng quân sự và hướng dẫn địa chính trị từ các văn bản lịch

sử cổ trong Kinh Thánh, thâu tóm lại Sách Joshua và Sách Samuel. Ông

chấp nhận như một chân lý rằng toàn bộ Palestine là sự thừa kế thần thánh

quốc gia Do Thái, và rằng ông không chỉ có quyền mà còn có nghĩa vụ

https://thuviensach.vn

chinh phạt nó. Để làm điều này, ông xây dựng một đội quân đánh thuê hiện

đại. Hơn nữa, giống như của Joshua, cuộc chinh phạt phải loại bỏ các tín

ngưỡng ngoại lai và các giáo phái không chính thống, và nếu cần thiết sẽ

giết hết những ai theo các tín ngưỡng và giáo phái này. Đội quân của John

dẫm nát Samaria và đập tan đền của người Samaria trên núi Gerizim. Sau

một năm vây hãm, ông tiến vào thành Samaria, “ông phá hủy nó hoàn toàn,

và dẫn nước suối về nhấn chìm nó, vì ông đào mương rãnh để biến nó

thành lụt lội và cánh đồng ngập nước; ông thậm chí xóa đi những dấu vết

cho thấy có một thành đã từng ở đó.”60 Theo cách tương tự, ông cướp phá

và đốt cháy thành Scythopolis của người Hy Lạp. Các cuộc chiến lửa và

gươm của John được đánh dấu bằng những vụ thảm sát người dân trong

thành vì tội duy nhất của họ là nói tiếng Hy Lạp. Vùng Idumaea bị chinh

phạt và cư dân của hai thành chính trong vùng, Adora và Marissa, bị buộc

phải cải sang Do Thái giáo hoặc bị giết nếu họ từ chối.

Alexander Jannaeus, con trai của John, còn đưa chính sách bành trướng và

ép buộc cải đạo này đi xa hơn. Ông xâm lược lãnh thổ Decapolis, liên minh

của 10 thành phố nói tiếng Hy Lạp quần tụ xung quanh sông Jordan, ông

quét qua Nabataea và chiếm Petra, “thành đỏ màu hoa hồng xưa như thời

gian.*” Ông tiến vào tỉnh Gaulanitis. Người Hasmoneus bị đẩy về phía bắc

đến Galilee và Syria, về phía tây đến vùng bờ biển, về phía nam và phía

đông đến sa mạc. Phía trong biên giới của mình, họ xóa sổ cộng đồng phi

Do Thái bằng cách buộc cải đạo, tàn sát hoặc trục xuất. Quốc gia Do Thái

do đó mở rộng vô cùng lớn và nhanh về mặt lãnh thổ và dân số, nhưng

trong quá trình đó nó cũng hấp thụ một số lượng lớn những người dù trên

danh nghĩa là người Do Thái, song cũng là bán Hy Lạp hóa, và trong nhiều

trường hợp về cơ bản là người ngoại đạo hay thậm chí người mọi rợ.

Hơn nữa, trong quá trình trở thành người cai trị, vua chúa và người chinh

phạt, người Hasmoneus gánh chịu nhiều sự tha hóa về quyền lực. John

Hyrcanus dường như đã duy trì được một danh tiếng khá cao trong truyền

thống Do Thái. Josephus nói rằng ông được Chúa cho là “xứng đáng hưởng

https://thuviensach.vn

ba đặc quyền lớn nhất: điều hành quốc gia, chức thầy cả, và tài tiên tri.” 61

Nhưng Alexander Jannaeus, theo bằng chứng chúng tôi có, lại biến thành

một kẻ chuyên quyền và một con quỷ, trong các nạn nhân của ông có người

Do Thái sùng đạo mà gia đình ông đã từng có được sức mạnh từ họ. Giống

như bất cứ người cai trị nào ở Cận Đông thời này, ông bị ảnh hưởng từ

những mô thức thống trị Hy Lạp và bắt đầu xem thường một số khía cạnh

ngoại lai nhất của tôn giáo Yahweh mà với người Hy Lạp là man rợ. Trên

cương vị thầy cả tại lễ Lều tạm ở Jerusalem, ông từ chối thực hiện nghi

thức rót rượu theo lễ nghi, khiến những người Do Thái sùng đạo ném chanh

vào người ông. “Vì chuyện này,” Josephus viết, “ông nổi điên, và giết

khoảng 6.000 người bọn họ.” Trên thực tế, Alexander thấy mình giống như

những bậc tiền bối bị căm ghét, Jason và Menelaus, đối mặt với một cuộc

nổi loạn từ bên trong của người theo đường lối khắt khe. Josephus cho biết

cuộc nội chiến kéo dài sáu năm và lấy đi mạng sống của 50.000 người Do

Thái.

Từ lúc này, lần đầu tiên chúng ta nghe đến Perushim hay người Pharisee,

“những người tự tách biệt mình,” một nhóm tôn giáo bác bỏ giới tôn giáo

hoàng gia, với thầy cả, các nhà quý tộc Sadducee và Sanhedrin, đặt sự tuân

thủ tôn giáo trước chủ nghĩa dân tộc Do Thái. Các nguồn của giáo sĩ Do

Thái ghi lại cuộc đấu tranh giữa nhà vua với nhóm này, một cuộc đấu tranh

xã hội và kinh tế cũng như một cuộc đụng độ tôn giáo. 62 Josephus viết,

“người Sadducee chỉ thu hút sự ủng hộ từ người giàu, còn dân chúng thì

không ủng hộ họ, trong khi đó người Pharisee có đồng minh là dân chúng.”

Ông kể rằng vào cuối cuộc nội chiến, Alexander trở về Jerusalem trong

chiến thắng, bắt nhiều kẻ thù Do Thái và rồi “làm một trong những việc

man rợ nhất trên thế giới… vì trong lúc ông đang tiệc tùng với các thê thiếp

của mình, theo thiển ý của cả thành, ông lệnh cho đóng đinh câu rút khoảng

tám trăm người bọn họ, và khi họ vẫn còn thở ông lệnh cho cắt cổ con cái

và vợ họ ngay trước mắt họ.”63 Một trong những cuốn sách cuộn Qumran có

nhắc đến sự kiện làm ác mua vui này: “con sư tử thịnh nộ… khi ông treo

sống những người đàn ông.”

https://thuviensach.vn

Do đó, khi Alexander qua đời vào năm 76 TCN, sau khi ông đã (theo

Josephus) “đổ bệnh vì rượu chè be bét,” thế giới Do Thái bị chia rẽ đầy cay

đắng, và dù đã được mở rộng nhiều, nhưng vẫn có nhiều người nửa Do

Thái dâng hiến cho Torah một cách chọn lọc và nghi hoặc. Quốc gia của

người Hasmoneus, giống nguyên mẫu của nó là vương quốc của David, đã

hưng thịnh một thời trong số các đế chế. Nó có thể mở rộng trong thời kỳ

hệ thống của người Seleucid đang thối rữa một cách tuyệt vọng, nhưng

trước khi La Mã đủ lớn mạnh để thay thế người Hy Lạp. Tuy nhiên, khi

Alexander qua đời, đế chế La Mã đang phát triển lúc này chỉ vừa mới nhô

lên từ dưới đường chân trời Do Thái. La Mã từng là đồng minh của người

Do Thái khi họ còn đang đấu tranh chống lại đế chế Hy Lạp già nua, và nó

dung tha cho sự tồn tại, thậm chí độc lập tương đối, của các quốc gia nhỏ

và yếu. Nhưng một vương quốc Do Thái có tư duy bành trướng, chủ trương

đòi lại lãnh thổ, cưỡng ép láng giềng phải cải đạo sang đức tin khắt khe và

cố chấp của mình, là không thể chấp nhận được đối với Viện Nguyên lão

La Mã. Rome chờ thời cho tới khi quốc gia Do Thái trở nên dễ bị tổn

thương bởi sự chia rẽ nội bộ, giống như tình trạng trước đây của đế chế

Seleucid. Hiểu được điều này, người vợ góa của Alexander là Salome, cai

trị trong một khoảng thời gian sau ông, đã tìm cách khôi phục sự thống nhất

quốc gia bằng việc đưa người Pharisee vào Sanhedrin và làm cho Luật

Miệng của họ được chấp nhận trong hệ thống tòa án hoàng gia. Nhưng khi

bà qua đời vào năm 67 TCN, các con trai bà lại lao vào cuộc tranh giành

ngôi kế vị.

Một trong những người con trai tranh giành ngôi vương đó, Hyrcanus, có

một vị quan nhiếp chính có nhiều ảnh hưởng là Antipater, người xứ Idumea

xuất thân từ một gia đình bị người Hasmoneus ép cải đạo. Ông là người

nửa Do Thái nửa Hy Lạp hóa. Với những người như vậy, lẽ tự nhiên là họ

thỏa hiệp với siêu cường mới La Mã, siêu cường kết hợp công nghệ quân

sự không thể chống lại với văn hóa Hy Lạp. Antipater chứng kiến một thỏa

thuận với La Mã, nhờ đó gia đình ông và các gia đình danh giá khác hưng

thịnh dưới sự bảo hộ của La Mã, tốt hơn so với nội chiến. Nên năm 63

https://thuviensach.vn

TCN, ông thỏa thuận với tướng La Mã Pompey, và Judaea trở thành một

bang-khách* của La Mã. Con trai của Antipater, người trở thành Herod Đại

đế, cột chặt người Do Thái vào hệ thống hành chính của đế chế La Mã.

Triều đại của Herod, người cai trị Judaea và nhiều nơi khác từ năm 37 TCN

cho đến khi qua đời bốn năm trước kỷ nguyên Kitô, là một giai đoạn trong

lịch sử Do Thái mà các sử gia Do Thái, nhất là các sử gia Kitô, thấy thật

khó chấp nhận. Herod vừa là một người Do Thái vừa là một người bài Do

Thái, là một người ủng hộ và mạnh thường quân của nền văn minh Hy-La,

và là một kẻ man rợ phương Đông có thể làm những điều tàn ác không thể

diễn tả bằng lời. Ông là một chính khách xuất sắc, và theo một cách nào đó

thì là một chính khách khôn ngoan biết nhìn xa trông rộng, hào phóng, có

tính xây dựng và rất hiệu quả; nhưng cũng ngây thơ, mê tín, tự nuông chiều

bản thân một cách kỳ cục và mấp mé bờ vực điên khùng - đôi khi vượt quá

nó. Con người ông là sự kết hợp giữa tấn bi kịch của Saul và chủ nghĩa duy

vật thành công của Solomon, người mà rõ ràng là thần tượng của ông; và

một ngàn lần tiếc nuối là không có ai gần ông để ghi lại tính cách và sự

nghiệp của ông với sự xuất chúng tương tự như tác giả Sách Các Vua

quyển l.64

Herod trở nên nổi tiếng và tai tiếng khi cha ông còn là Thống đốc xứ

Galilee. Tại đó, theo tinh thần đích thực của sự cai trị La Mã, ông tiêu diệt

một nhóm du kích bán tôn giáo do Hezekiah cầm đầu, xử tử những người

lãnh đạo nhóm, không cần bất cứ hình thức xét xử tôn giáo Do Thái nào mà

chỉ hoàn toàn dựa trên quyền uy của mình; Theo luật Do Thái thì đây là tội

chết, và Herod bị đưa ra trước Sanhedrin: chỉ có sự hiện diện của những

người bảo vệ ông, có khả năng trấn áp tòa án, mới ngăn được việc buộc tội

và kết án ông. Bốn năm sau, năm 43 TCN, Herod phạm một tội ác tôn giáo

tương tự, khi xử tử một người Do Thái cuồng tín khác là Malichus, kẻ đã

đầu độc cha ông. Tất nhiên, gia đình của Herod ủng hộ phe Hasmoneus do

Hyrcanus II cầm đầu, và ông trở thành thành viên của gia đình này khi cưới

Mariamne. Nhưng năm 40 TCN, phe đối địch, do một người cháu trai là

https://thuviensach.vn

Antigonus dẫn đầu, đã vây hãm Jerusalem với sự giúp đỡ của người

Parthia. Anh trai của Herod là Phasael Thống đốc Jerusalem bị bắt và tự tử

trong tù, còn Hyrcanus buộc phải trả lại chức thầy cả vì không đủ tư cách

và bị tùng xẻo, Antigonus thì cắn đứt hai tai người chú mình.

Herod thoát chết, tìm đường tới Rome và thưa kiện ra trước Viện Nguyên

lão. Các nguyên lão đáp lại bằng cách đưa ông lên làm vua bù nhìn, với tên

hiệu chính thức rex socius et amicus populi Romani, “vua đồng minh và

bạn của người La Mã.” Sau đó, ông trở lại phương Đông, cầm đầu một đội

quân La Mã gồm 30.000 bộ binh và 6.000 kỵ binh, tái chiếm Jerusalem và

thiết lập một chế độ hoàn toàn mới. Chính sách của ông gồm ba phần. Thứ

nhất, ông sử dụng biệt tài chính trị và ngoại giao của mình để đảm bảo rằng

ông luôn có sự hậu thuẫn của bất cứ ai nắm quyền ở Rome. Khi Mark

Antony hưng thịnh, ông này và Herod là bạn bè và đồng minh; và khi

Antony sụp đổ, Herod nhanh chóng làm hoà với Octavius Caesar. Thời đế

chế Augustus, Herod là vị vua chư hầu trung thành và đáng tin cậy nhất

trong các vua chư hầu phương Đông của La Mã, tiêu diệt cướp biển và

trộm cắp một cách hiệu quả và đầy tàn nhẫn, hỗ trợ cho Rome trong mọi

chiến dịch và cãi vã. Ông cũng là người được ban thưởng hậu hĩnh nhất, và

với sự hậu thuẫn của Rome, ông mở mang vương quốc chạm tới và thậm

chí vượt ra khỏi biên giới thời Hasmoneus, cai trị nó với an ninh tốt hơn

nhiều.

Thứ hai, ông tiêu diệt nhà Hasmoneus với tất cả khả năng của mình. Ông

giao nộp Antigonus cho người La Mã để họ xử tử ông ta. Theo Josephus,

với vợ mình là Mariamne, chắt của Alexander Jannaeus, ông đam mê xen

lẫn ghen tuông, và cuối cùng ông bất ngờ tấn công bà và tất cả gia đình bà.

Ông dìm chết anh trai bà là Aristobulus xuống một bể tắm ở Jericho, ông

kết tội Mariamne tìm cách đầu độc ông, buộc tội bà trước một tòa án của

gia đình ông, và xử tử bà. Sau đó, ông buộc tội mẹ bà là Alexandra tội phản

quốc và bà này cũng bị xử tử. Cuối cùng, ông buộc tội hai người con trai

âm mưu giết ông, và họ cũng bị đưa ra xét xử, bị tòa tuyên án siết cổ chết.

https://thuviensach.vn

Josephus viết: “Nếu từng có một người nào đầy tình yêu thương gia đình,

thì người đó là Herod.” Điều đó đúng, khi nói về phía gia đình ông, vì ông

lập ra các thành phố đặt tên theo cha, mẹ và anh mình. Nhưng với nhà

Hasmoneus, hay bất cứ ai đòi quyền thừa kế của cải của ông - chẳng hạn

như thành viên nhà David - thì ông hành xử một cách nghi ngờ, hoang

tưởng và tàn bạo đến cẩu thả. Câu chuyện về vụ thảm sát người vô tội, tuy

có phóng đại, song có cơ sở lịch sử trong chính những hành động của ông.

Chính sách thứ ba của Herod là làm suy yếu sức mạnh hủy diệt của Do

Thái giáo hà khắc, bằng cách phân biệt nhà nước với tôn giáo và sử dụng

người Do Thái lưu vong. Hành động đầu tiên của ông khi lên nắm quyền ở

Jerusalem năm 37 TCN là xử tử 46 thành viên hàng đầu của Sanhedrin, mà

trong vụ kiện của ông và của những người khác đã tìm cách duy trì Luật

Moses trong các vấn đề thế tục. Kể từ đó trở đi, Sanhedrin trở thành một

tòa án tôn giáo thuần túy. Ông thậm chí còn không tìm cách trở thành thầy

cả và tách nó khỏi ngôi vương bằng cách biến nó thành một chức vụ chính

thức, dùng vương quyền của mình để bổ nhiệm và bãi nhiệm thầy cả, chọn

họ chủ yếu từ cộng đồng người Do Thái sống ở Ai Cập và Babylon.

Giống như hầu hết người Do Thái, Herod có đầu óc lịch sử, và rõ ràng ông

lấy Solomon làm hình mẫu cho mình. Mục đích của ông là để cho mọi

người mãi nhớ đến mình bằng các công trình xây dựng và các khoản cấp

vốn khổng lồ, bằng việc chi tiêu thật nhiều cho lợi ích của công chúng, và

bằng những hoạt động từ thiện chưa từng có tiền lệ. Do đó, ông là hình mẫu

hoàn hảo cho một mẫu người Do Thái khác, nhà từ thiện khao khát tích trữ

của cải. Cả cuộc đời ông được dành cho việc kiếm và tiêu tiền với quy mô

vô cùng lớn. Giống Solomon, ông vừa tận dụng vị thế của mình trên các

tuyến thương mại để đánh thuế việc buôn bán, vừa tham gia vào việc sản

xuất, ông thuê các mỏ đồng Cyprus từ Hoàng đế Augustus, lấy một nửa sản

phẩm của những mỏ này. Ông thầu thuế của một khu vực rất rộng lớn, chia

sẻ lợi nhuận với Rome. Josephus nói rằng chi tiêu của ông vượt quá khả

năng của ông, do đó ông đối xử hà khắc với thần dân của mình, và ông ra

https://thuviensach.vn

sức gây dựng một khối tài sản cá nhân khổng lồ chủ yếu bằng cách tịch thu

tài sản của những người mà ông tuyên bố là kẻ thù của nhà nước, nhất là

người Hasmoneus, tất nhiên rồi. Nhưng mức độ thịnh vượng ở Palestine gia

tăng trong thời gian ông trị vì nhờ vào hoà bình ở bên ngoài, trật tự ở bên

trong và thương mại phát triển, số lượng người Do Thái, kể cả những người

sinh ra là người Do Thái và những người cải đạo, tăng lên ở khắp nơi, nên

theo một truyền thống văn hóa dân gian trung cổ, tại thời điểm điều tra dân

số Claudian năm 48, có khoảng 6.944.000 người Do Thái trong ranh giới

của đế chế, cộng với cái mà Josephus gọi là “vô cùng nhiều và nhiều

người” ở Babylon và các nơi khác. Có một tính toán là trong thời Herod, có

khoảng tám triệu người Do Thái trên thế giới, trong đó khoảng 2.350.000

đến 2.500.000 sống ở Palestine, người Do Thái do đó chiếm khoảng 10%

dân số đế chế La Mã. 65 Quốc gia mở rộng và dân số lưu vong đông đúc này

là những nguồn mang lại của cải và ảnh hưởng của Herod.

Quả thực, chính nhận thức của Herod về cơn triều dâng của người Do Thái

và Do Thái giáo, cùng cảm giác của ông về niềm kiêu hãnh chủng tộc và

tôn giáo, là những thứ thuộc gốc rễ trong chính sách của ông. Khá giống

những người Do Thái Hy Lạp hóa trước ông, ông coi mình là một nhà cải

cách anh hùng, cố gắng đưa một dân tộc Cận Đông cứng đầu và bảo thủ

vào miền khai sáng của thế giới hiện đại. Sức mạnh và sự thống nhất mới

của Rome dưới sự cai trị của hoàng đế đầu tiên dẫn đến một kỷ nguyên mới

của hoà bình quốc tế và thương mại toàn cầu, những nền tảng của một kỷ

nguyên vàng về kinh tế mà Herod muốn người dân tham gia. Để giúp người

Do Thái có vị trí chính đáng trong một thế giới tốt đẹp hơn, ông phải xóa

bỏ các yếu tố gây suy yếu trước đây, và nhất là xóa bỏ chế độ cai trị đầu sỏ

ích kỷ của các gia đình lợi dụng xã hội và tôn giáo Do Thái, ông một tay

làm việc này, và trong sự hoang tưởng và tàn bạo của mình, còn có một yếu

tố duy tâm mạnh mẽ nữa.

Herod cũng muốn cho thế giới thấy rằng người Do Thái có nhiều người tài

năng và văn minh, có thể đóng góp quan trọng cho tinh thần mới, mở rộng

https://thuviensach.vn

của nền văn minh thế giới khu vực Địa Trung Hải. Để làm việc này, ông

nhìn ra bên ngoài Jerusalem, từ những đám đông cuồng tín cho tới người

Do Thái lưu vong. Herod là bạn thân với viên tướng hàng đầu của

Augustus, Agrippa, tình bạn này mang đến sự bảo hộ đặc biệt của Rome

đối với các cộng đồng Do Thái lớn thuộc quỹ đạo của La Mã, sống rải rác

và đôi khi bị đe dọa. Người Do Thái lưu vong coi Herod là người bạn tốt

nhất của mình, ông cũng là nhà bảo trợ hào phóng nhất. Ông cấp tiền cho

các giáo đường Do Thái, thư viện, nhà tắm công cộng và các tổ chức từ

thiện, khuyến khích những người khác làm giống vậy, nên dưới thời Herod,

người Do Thái bắt đầu trở nên nổi tiếng với những nhà nước phúc lợi thu

nhỏ mà họ thành lập trong cộng đồng mình ở Alexandria, Rome, Antioch,

Babylon và những nơi khác, chu cấp cho người ốm và người nghèo, góa

phụ và trẻ mồ côi, thăm nom người bị cầm tù và chôn cất người chết.

Herod không khờ khạo đến mức biến người Do Thái lưu vong thành những

người duy nhất được hưởng sự hào phóng của mình, ông là nhà từ thiện của

nhiều thành phố đa chủng tộc khắp phía đông của đế chế. Ông hậu thuẫn và

cấp tài chính cho tất cả các thiết chế văn hóa Hy Lạp, nhất là sân vận động,

vì ông là một người chơi thể thao nhiệt tình - một thợ săn và kỵ sĩ liều lĩnh,

một vận động viên ném lao và bắn cung say mê, một khán giả cuồng nhiệt.

Bằng tiền bạc, tài tổ chức và nhiệt huyết của mình, ông một tay cứu cho

Thế vận hội Olympic khỏi bị suy tàn và đảm bảo cho Olympic được tổ

chức thường xuyên và trang trọng - điều đó làm cho tên tuổi của ông được

ngưỡng mộ ở nhiều hòn đảo và thành phố nhỏ tại Hy Lạp, những nơi này

phong cho ông tước thống sứ trọn đời. Vì mục đích dân sự và văn hóa, ông

tặng các món tiền lớn cho Athens, Lycia, Pergamum và Sparta, ông xây lại

đền Apollo ở Rhodes, ông xây lại tường cho Byblos, xây một nơi hội họp ở

Tyre và một cái khác ở Beirut, xây cho Laodicea một đường ống dẫn nước,

xây các nhà hát ở Sidon và Damascus, xây đấu trường cho Ptolomais và

Tripoli, xây một đài phun nước và các nhà tắm công cộng ở Ascalon. Ở

Antioch, khi đó là thành phố lớn nhất ở Cận Đông, ông cho lát đá con phố

chính dài 2,5 dặm, xây các hàng cột đỡ mái che chạy hết chiều dài phố để

https://thuviensach.vn

giúp cư dân tránh mưa, và hoàn thiện công trình vĩ đại này bằng đá cẩm

thạch được đánh bóng. Có người Do Thái sống ở hầu hết những nơi này, họ

được tắm trong ánh hào quang phản chiếu của người anh em Yahweh vô

cùng hào phóng của mình.

Herod cố gắng theo đuổi chính sách hào phóng và toàn cầu này ở Palestine,

đưa các phần tử bị ruồng bỏ và phi chính thống vào Do Thái giáo của mình.

Samaria, thành phố mà John Hyrcanus đã san phẳng và gây lụt, được xây

lại với sự trợ giúp của ông, và được đặt tên là Sebaste theo tên Hy Lạp của

người bảo trợ là Augustus, ông cho xây một ngôi đền, các bức tường và tòa

tháp, và một con phố có hàng cột. Ông xây một ngôi đền khác, bằng đá

granit Ai Cập, tại Baniyas bên bờ biển. Cũng bên bờ biển, trên di tích tháp

Straton, ông lập ra một thành phố mới rất lớn là Caesarea. Theo Josephus,

việc này bao gồm xây dựng một cảng nhân tạo, “lớn hơn cảng Piraeus” ở

Hy Lạp, được các kỹ sư của Herod thiết kế sâu “20 sải nước, các khối đá

dài gần 50 feet, rộng 10 feet và sâu 9 feet, đôi khi lớn hơn.” Đây là móng

của một con đê chắn sóng khổng lồ rộng 200 feet. Thành phố rộng 200 mẫu

Anh này có một nhà hát hình vòng tròn rất đẹp là nơi các cuộc thi đấu khá

ấn tượng được tổ chức bốn năm một lần, có chợ và tòa nhà chính quyền, tất

cả làm bằng đá vôi. Ở đó, Herod dựng một bức tượng Caesar mà theo

Josephus không khác gì tượng thần Zeus trên đỉnh Olympia, một trong bảy

kỳ quan của thế giới cổ đại. Nơi đây trở thành thủ đô hành chính La Mã tự

nhiên cho Judaea khi đế chế của Herod tan rã lúc ông qua đời. Điểm xuyết

quanh Palestine là các pháo đài và cung điện của Herod, trong đó có

Antonia (pháo đài) ở Jerusalem, được Jonathan người Maccabee xây lên

trên pháo đài Baris của người Hasmoneus; nhưng theo kiểu Herod đích

thực, pháo đài mới lớn hơn, vững chắc hơn và xa hoa hơn. Các công trình

khác có Herodium, Cypros gần Jericho, được đặt theo tên mẹ ông,

Machaerus ở mạn đông Biển Chết, và dinh thự-pháo đài khoét vào đá ở

Masada, có tầm nhìn tuyệt đẹp tới hoang mạc.

https://thuviensach.vn

Với Herod, việc cho xây pháo đài Antonia ở Jerusalem là một phần của

một mục đích chính trị, gần như mang tính địa lý. Khi ông chiếm thành lần

đầu tiên năm 37 TCN với sức mạnh của các quân đoàn, ông đã rất khó khăn

mới thuyết phục được các đồng minh La Mã của mình không trục xuất toàn

bộ cư dân của thành và phá sập nơi này, vì khi đó họ đã có quan điểm rằng

thành là một nơi bất trị. Herod đề xuất quốc tế hóa Jerusalem, đưa người

Do Thái mới đến để khắc phục những điểm yếu của người Do Thái cũ, và

để biến Jerusalem trở thành thủ đô không chỉ của Judaea mà còn của cả

toàn bộ dân tộc Do Thái, ông cho rằng người Do Thái lưu vong được khai

sáng hơn người Palestine, sẵn sàng học hỏi các ý tưởng của người Hy Lạp

và La Mã hơn, chắc chắn sẽ khuyến khích các hình thức thờ cúng ở

Jerusalem hơn để phù hợp với thế giới hiện đại. Ông bổ nhiệm người Do

Thái lưu vong vào các vị trí chính quyền ở thủ đô, ông muốn tăng quyền

hạn của họ bằng cách khuyến khích người Do Thái lưu vong khác tới đó

thường xuyên. Trên lý thuyết, Luật Moses yêu cầu người Do Thái phải

hành hương về Ngôi đền ba lần trong năm, vào các dịp lễ Vượt qua, lễ

Tuần, và lễ Lều tạm.66 Herod quyết định khuyến khích tập tục này, nhất là

từ cộng đồng Do Thái lưu vong, bằng cách cung cấp cho Jerusalem mọi

tiện nghi của một thành phố La Mã-Hy Lạp hiện đại, và trên hết là xây lại

Ngôi đền như một tượng đài-cảnh quan đáng để tới chiêm ngưỡng. Herod

không chỉ là một nhà từ thiện nổi bật; ông còn là một nhà tuyên truyền và

một nhà tổ chức các hoạt động giải trí tuyệt vời.

Ông thiết lập kế hoạch có tính hệ thống và lo xa của mình cho Jerusalem,

thành phố đa nghi và căng thẳng nhất thế giới. Việc xây pháo đài Antonia

mang lại cho ông sự làm chủ hữu hình đối với Jerusalem, và ông tăng

cường sự kiểm soát của mình bằng cách dựng ba tòa tháp lớn, Phasael (sau

này được gọi là “Tháp David”), Hippicus và Mariamne (hoàn thành trước

khi ông giết vợ mình). Sau khi xây các tòa tháp xong, ông cảm thấy an toàn

để xây một nhà hát và một nhà hát vòng tròn, mặc dù chúng được thận

trọng đặt bên ngoài khu vực Ngôi đền. Sau đó, năm 22 TCN, ông triệu tập

một hội đồng quốc gia và công bố công trình để đời của mình: xây lại Ngôi

https://thuviensach.vn

đền trên quy mô hoành tráng, thậm chí vượt qua cả ngôi đền của Solomon.

Hai năm tiếp theo được dành để tập hợp và huấn luyện một lực lượng gồm

10.000 nhân công và 1.000 tư tế giám sát đồng thời cũng sẽ là thợ xây-thợ

thủ công ở các khu vực cấm. Sự chuẩn bị công phu này là cần thiết để đảm

bảo với người Do Thái Jerusalem rằng việc phá hủy ngôi đền cũ là bước

mở đầu cho việc xây dựng một ngôi đền mới và đẹp hơn.67 Herod đặc biệt

quan tâm để không xúc phạm đến lương tâm tôn giáo của những người theo

chủ nghĩa khắt khe: chẳng hạn, để làm ban thờ và dốc dẫn đến ban thờ, các

tảng đá nguyên khối được sử dụng để chúng không bị sắt chạm vào. Việc

lập ra Ngôi đền như một nơi có chức năng hiến sinh chỉ mất 18 tháng, trong

thời gian đó công trình được che kín để tránh những cái nhìn báng bổ. Toàn

bộ công trình khổng lồ cần 46 năm để hoàn thành, và thợ thủ công vẫn

hoàn thiện các chi tiết trang trí không lâu trước khi người La Mã kéo sập nó

vào năm 70, không để lại bất cứ dấu vết gì dù chỉ là những tảng đá chồng

lên nhau.

Chúng ta có mô tả về Ngôi đền của Herod trong các cuốn Antiquities of the

Jews và Jewish War (Cuộc chiến tranh Do Thái) của Josephus,68 và trong

các bài luận Talmud Middot, Tamid và Yoma. Những tư liệu này được bổ

sung bằng công tác khảo cổ học gần đây. Để đạt được các hiệu quả to lớn

mà mình mong muốn, Herod tăng gấp đôi diện tích Núi đền bằng cách xây

các bức tường đỡ và lấp chỗ trống bằng gạch đá vụn. Xung quanh cái sân

trước rộng lớn mới được tạo ra này, ông cho dựng các mái cổng, và nối sân

với thành phía trên bằng các cây cầu. Đền thờ nằm phía cuối sân chính, cao

hơn và rộng hơn nhiều so với đền thờ của Solomon (100 so với 60 cubit),

nhưng vì Herod không xuất thân từ một gia đình tư tế và do đó thậm chí

không thể vào sân trong, nên ông chi ít tiền cho nội thất, và nơi cực thánh

thì trống rỗng dù được dát vàng. Thay vào đó, rất nhiều tiền được đổ vào

ngoại thất, các cánh cổng, chi tiết trang trí được dát vàng và bạc. Josephus

nói đá “cực trắng,” và ánh lấp lánh của đá và vàng - phản chiếu cách xa

nhiều dặm dưới ánh mặt trời chói lọi - là điều làm cho Ngôi đền thật ấn

tượng với du khách khi trông thấy nó từ xa lần đầu tiên.

https://thuviensach.vn

Sân chính hoành tráng này có diện tích 35 mẫu Anh và chu vi 1 dặm, cao

hơn gấp đôi như chúng ta thấy ngày nay tính từ đáy thung lũng, vì các tảng

đá bên dưới bị gạch đá vụn phủ kín hàng thế kỷ. Josephus nói rằng một số

tảng “dài 45 cubit, cao 10 và rộng 6,” được thợ thủ công nước ngoài hoàn

thiện tới một mức độ phi thường. Phía đầu sân dài 40 feet có các hành lang

hình vòm, và bên trên các hành lang này, trên mặt sân, là các hàng hiên, với

hàng trăm cây cột kiểu Corinth cao 27 feet và to tới mức mà như Josephus

nói, ba người đàn ông dang tay cũng khó có thể ôm trọn. Josephus nói ngôi

đền cao đến độ nếu bạn nhìn từ hàng hiên xuống thì sẽ cảm thấy chóng mặt.

Hàng trăm ngàn người hành hương từ khắp Palestine và cộng đồng người

Do Thái lưu vong, tụ hợp về thành phố để tham dự các lễ lớn, leo lên sân

chính đền bằng một cầu thang cực rộng và qua cây cầu chính. Bên trong

các bức tường là sân ngoài, được mở cho mọi người vào, trong các cánh

cổng và hàng hiên của nó là những người đến từ khắp nơi trên thế giới đổi

tiền để lấy “đồng xu thiêng” dùng trả phí Đền - chính những người này

khiến Jesus giận dữ - và chim bồ câu được bán để làm lễ hiến sinh. Bên

trong là một bức tường và cánh cổng có lời cảnh báo bằng tiếng Hy Lạp và

Latin được khắc trên đá, cấm người không phải Do Thái đi tiếp nếu không

sẽ bị giết chết, bao lấy Sân Phụ nữ, với các góc đặc biệt dành cho người

Nazir và những người bị hắt hủi, bên trong nơi này là Sân Người Israel

dành cho nam giới Do Thái. Mỗi sân trong đều được nâng cao lên, một loạt

các bậc cao hơn dẫn tới khu hiến sinh hay Sân Tư tế và điện thờ trong đó.

Hàng ngàn tư tế, người Levi, thầy thông giáo và người Do Thái sùng đạo

làm việc trong và xung quanh khu vực Ngôi đền. Các tư tế chịu trách

nhiệm tổ chức nghi lễ, người Levi hát trong dàn đồng ca, viết nhạc, lau chùi

dọn dẹp và làm thợ kỹ thuật. Họ được chia thành 24 ca, vào lúc cao điểm

của các lễ lớn họ được tăng cường bởi những người có dòng dõi tư tế hoặc

Levi đến từ khắp Palestine và cộng đồng người Do Thái lưu vong. Nghĩa

vụ chính của tư tế là trông nom nơi thờ. Người Do Thái đã mượn từ người

Ai Cập khái niệm về ngọn lửa thờ vĩnh cửu, đồng nghĩa với việc giữ cho

https://thuviensach.vn

khá nhiều ngọn đèn ở đền thờ luôn cháy và được đổ dầu liên tục. Cũng đến

từ Ai Cập là phong tục thường xuyên thắp hương ở những nơi tối nhất và bí

mật nhất. Mỗi năm Ngôi đền tiêu thụ 600 pound hương loại đắt tiền, được

làm bằng một công thức bí truyền của gia đình tư tế Avtina, phụ nữ trong

gia đình này bị cấm dùng hương thơm để tránh bị buộc tội tha hóa. Hương

trên thực tế được làm từ vỏ sò xay nhuyễn, muối Sodom, một loại cây anh

thảo đặc biệt, nhựa thơm (nhựa long não), hương trầm (nhựa cây dẻ bộp),

quế, cây ba đậu, cây cam tùng, cây nghệ tây, dầu thơm và một chất bí ẩn có

tên là maalah ashan, nó làm cho làn khói bay lên rất đẹp.

Rồi có các nghi lễ hiến sinh thông thường, mỗi ngày hai con cừu lúc mặt

trời mọc và hai con khác lúc mặt trời lặn, với 13 tư tế cho mỗi buổi lễ. Dân

thường Do Thái là nam giới không được vào trong đền, tất nhiên rồi, nhưng

những cánh cửa đền được mở trong suốt buổi lễ để họ có thể nhìn thấy. Mỗi

buổi lễ hiến sinh kết thúc bằng nghi lễ uống rượu, đọc kinh, hát thánh ca và

Thánh vịnh. Dàn đồng ca được đệm bằng một dàn nhạc gồm một cây sáo

kép, đàn hạc 12 dây, đàn lia 10 dây, chũm chọe đồng, trong khi kèn bằng

bạc và shofar hay nhạc cụ làm từ sừng cừu đực phát ra âm thanh để đánh

dấu các giai đoạn trong nghi lễ. Nghi lễ hiến sinh gây ấn tượng cho người

xem là rất kỳ lạ, thậm chí man rợ, vì hầu hết người lạ đến đây vào dịp lễ hội

khi số lượng nghi lễ hiến sinh rất lớn. Vào những dịp như vậy, bên trong

Ngôi đền là một nơi đáng sợ - tiếng kêu, tiếng rống kinh hãi của cừu, trộn

với tiếng la hét, cầu kinh và âm thanh chát chúa của tù và, kèn, cùng máu

me khắp nơi. Tác giả Bức thư của Aristeas, một người Do Thái ở

Alexandria, tham dự với tư cách khách hành hương, nói rằng ông thấy 700

tư tế thực hiện các nghi lễ hiến sinh, làm việc trong im lặng, di chuyển xác

con vật nặng nề bằng kỹ năng chuyên nghiệp và đặt chúng thật chính xác

lên đúng nơi trên ban thờ.

Do số lượng các con vật khá lớn, nên việc giết, chọc tiết và xẻ thịt chúng

phải được làm thật nhanh; và để thoát lượng máu rất lớn, sàn không được

làm đặc mà làm lỗ, một hệ thống làm sạch đồ sộ. Nó bao gồm 34 bể chứa,

https://thuviensach.vn

bể lớn nhất, hay Biển Lớn, chứa được trên hai triệu gallon. Vào mùa đông

các bể chứa này tích nước mưa, vào mùa hè lượng nước bổ sung được đưa

về bằng ống dẫn nước từ bể Siloam ở phía nam. Vô số đường ống đưa nước

lên mặt sàn, và rất nhiều đường cống được dùng để xả máu. Aristeas viết:

“Có nhiều chỗ mở cho nước thoát đi ở chân bàn thờ, không ai trông thấy cả

trừ những người đang làm lễ hiến sinh, khiến rất nhiều máu được thu lại và

rút đi trong nháy mắt.”

Ngôi đền có một đám đông người di chuyển khó khăn vào dịp lễ hội, và các

cánh cổng phải được mở từ nửa đêm trở đi. Chỉ thầy cả mới được bước vào

nơi cực thánh, một lần trong năm vào Ngày Chuộc tội, nhưng vào dịp lễ

hội, rèm được kéo lên để cho người hành hương là nam giới Do Thái có thể

nhìn vào bên trong qua các cánh cổng của điện thờ, và chậu thánh được

mang ra ngoài để kiểm tra. Mỗi người hành hương dâng ít nhất một vật

hiến sinh - do đó dẫn đến số lượng động vật rất lớn - và đặc quyền này

được mở cho cả những người phi Do Thái. Theo Josephus, ngôi đền của

Herod nổi tiếng thế giới và rất được ngưỡng mộ, những người phi Do Thái

quan trọng dâng vật hiến sinh vì lý do sùng đạo cũng như để hoà giải quan

điểm Do Thái. Chẳng hạn, năm 15 TCN, bạn của Herod, Marcus Agrippa,

có cử chỉ ấn tượng là dâng vật tế (100 con). 69

Ngôi đền vô cùng giàu có, ít nhất là vào thời gian giữa các cuộc cướp phá.

Các vị vua và chính khách nước ngoài từ Artaxerxes cho tới Hoàng đế

Augustus tặng cho nó rất nhiều chậu bằng vàng. Chậu được cất tại các căn

phòng chắc chắn đặc biệt nằm trong đền. Người Do Thái lưu vong từ khắp

nơi quyên tiền và hiến bát đĩa bằng vàng, bạc cho Ngôi đền, khá giống với

cách họ đóng góp cho Israel hiện nay, và Josephus nói rằng Ngôi đền trở

thành “tổng kho bạc của mọi của cải Do Thái.” Chẳng hạn, Hyrcanus, chủ

gia đình Tobiad thu thuế giàu có, “gửi vào đó toàn bộ của cải của gia đình

họ.”70 Nhưng nguồn thu nhập thường xuyên chủ yếu là loại thuế nửa đồng

shekel đánh vào mọi nam giới Do Thái từ 20 tuổi trở lên.

https://thuviensach.vn

Herod đặc biệt hào phóng với Ngồi đền, ông trả toàn bộ chi phí xây mới

đền bằng tiền túi của mình. Bằng cách giảm tầm quan trọng của thầy cả,

vốn là một người Sadducee bị căm ghét, Herod nghiễm nhiên nâng tầm

quan trọng của người phó của mình, segan, một người Pharisee kiểm soát

mọi hoạt động thông thường tại Ngôi đền và đảm bảo rằng kể cả các thầy

cả Sadducee cũng thực hiện nghi lễ theo cách của người Pharisee. Vì Herod

hợp với người Pharisee, nên ông thường tránh xung đột giữa Ngôi đền với

chính quyền của mình. Nhưng liên minh này sụp đổ trong những tháng cuối

cùng của ông. Nằm trong kế hoạch trang trí của mình, ông cho dựng một

con đại bàng bằng vàng bên trên lối vào chính của Ngôi đền. Người Do

Thái lưu vong khá hài lòng về việc này, song người Do Thái sùng đạo của

kinh đô trong đó có người Pharisee thì phản đối mạnh mẽ, một nhóm học

sinh Torah đã trèo lên và đập nó ra thành từng mảnh. Herod lúc này đang

ốm, nằm trong cung điện của mình gần Jericho, nhưng ông vẫn làm việc

với nhiệt huyết và sự tàn bạo đặc trưng. Thầy cả bị bãi nhiệm. Nhóm học

sinh được xác định, bị bắt giữ, xích lại, đưa tới Jericho, mang ra xét xử ở

nhà hát La Mã tại đó, và bị thiêu sống. Giữa lúc làn khói của lễ hiến sinh

cho sự hào phóng và lòng tự trọng bị tổn thương của ông vẫn đang bay lên,

Herod được đưa bằng cáng tới suối nước nóng ở Callirrhoe, nơi ông qua

đời vào mùa xuân năm 4 TCN.

Kế hoạch của Herod cho vương quốc của mình không mang lại hiệu quả, vì

những người thừa kế gia sản của ông - các con trai của ông với Doris,

người vợ đầu dòng dõi Nabatea - là đám vô dụng. Archelaus, người mà ông

để lại ở Judaea, bị người La Mã phế truất vào năm 6. Sau đó, Judaea được

những người đại diện La Mã đến từ Caesarea cai trị trực tiếp, họ chịu trách

nhiệm trước giáo sĩ đại diện Giáo hoàng La Mã ở Antioch. Cháu trai của vị

vua già, Herod Agrippa, là người có năng lực, và vào năm 37 người La Mã

đã trao Judaea cho ông. Nhưng rồi ông qua đời năm 44, khiến Rome không

có sự lựa chọn nào khác ngoài việc áp đặt chế độ cai trị trực tiếp một lần

nữa. Cái chết của Herod Đại đế trên thực tế chấm dứt giai đoạn cuối cùng

của chế độ cai trị Do Thái ổn định ở Palestine cho tới tận giữa thế kỷ 20.

https://thuviensach.vn

Thay vào đó, tiếp theo là một giai đoạn căng thẳng trầm trọng gia tăng. Đây

là điều bất thường nhất dưới sự cai trị của Rome. Người La Mã điều hành

một đế chế tự do. Họ tôn trọng các thiết chế tôn giáo, xã hội và kể cả chính

trị của địa phương, miễn là điều này phù hợp với lợi ích thiết yếu của họ.

Đúng là cuộc nổi dậy hiếm hoi đã bị dập tắt bằng sức mạnh và sự khắc

nghiệt ghê gớm. Nhưng hầu hết các dân tộc Địa Trung Hải và Cận Đông

hưng thịnh dưới thời cai trị của La Mã, và cho rằng sự cai trị này ổn hơn

nhiều so với bất cứ thứ gì khác mà họ có thể có. Đây là quan điểm của sáu

triệu người Do Thái lưu vong hoặc nhiều hơn thế, vốn chưa từng gây ra cho

giới cầm quyền bất cứ rắc rối nào, trừ một lần ở Alexandria dưới tác động

của các sự kiện ở Palestine. Chắc chắn kể cả ở quê hương của người Do

Thái, nhiều người Do Thái, mà có lẽ là hầu hết, không coi người La Mã là

những kẻ đàn áp hay kẻ thù của tôn giáo. Nhưng một thiểu số đáng kể ở

Palestine trở nên bất đồng với kittim (người La Mã), và thỉnh thoảng họ sẵn

sàng mạo hiểm chấp nhận những hình phạt khủng khiếp luôn dành cho sự

thách thức bạo lực. Có một cuộc nổi dậy do Judas xứ Gamala dẫn đầu vào

năm 6 để phản đối chế độ cai trị trực tiếp được áp đặt sau cái chết của

Herod Đại đế. Có một cuộc nổi dậy khác vì những lý do tương tự, khi chế

độ cai trị trực tiếp được khôi phục sau cái chết của Herod Agrippa năm 44.

Cuộc nổi dậy này do một người tên là Theudas cầm đầu, ông đã dẫn đầu

một đám đông đi xuống Thung lũng Jordan. Có một cuộc nổi dậy thứ ba

vào thời người đại diện La Mã Felix (52-60), khi 4.000 người tụ tập trên

núi Olives với kỳ vọng rằng các bức tường của Jerusalem sẽ sụp đổ, giống

như của Jericho. Cuối cùng, có các cuộc nổi dậy lớn vào mấy năm 66 và

135, gây chấn động đế chế phía đông. Không có sự kiện nào tương đương

với chuỗi sự kiện này ở bất kỳ lãnh thổ nào đo Rome cai trị.

Tại sao người Do Thái lại luôn tranh đấu như vậy? Không phải vì họ là một

xã hội khó tính, hiếu chiến, bộ tộc và về cơ bản là lạc hậu, giống như người

Parthia vốn gây ra cho người La Mã những rắc rối liên miên ở phía đông,

hay như cách người Pathan và người Afghan gây rắc rối cho người Anh ở

biên giới tây bắc của Ấn Độ. Mà ngược lại, rắc rối thực sự với người Do

https://thuviensach.vn

Thái là họ quá tiến bộ, nhận thức trí tuệ của họ quá cao, nên họ không thể

chấp nhận sự cai trị của bên ngoài được. Người Hy Lạp đã từng đối mặt

trước vấn đề tương tự với Rome. Họ đã giải quyết nó bằng cách quy hàng

về mặt vật chất và tiếp quản người La Mã về mặt trí tuệ. Về mặt văn hóa,

đế chế La Mã là Hy Lạp, nhất là ở phương Đông. Người có học nói và nghĩ

bằng tiếng Hy Lạp, các mô thức Hy Lạp đặt ra tiêu chuẩn trong nghệ thuật,

kiến trúc, kịch nghệ, âm nhạc và văn học. Nên người Hy Lạp chưa bao giờ

có bất cứ quan niệm nào về việc quy hàng văn hóa trước Rome.

Khó khăn với người Do Thái nằm ở đấy. Họ có một nền văn hóa lâu đời

hơn người Hy Lạp. Họ không thể xứng tầm với người Hy Lạp về mặt nghệ

thuật và trong một số lĩnh vực khác, nhưng văn học của họ trong nhiều khía

cạnh thì lại vượt trội. Ở đế chế La Mã, số người Do Thái đông bằng số

người Hy Lạp, và tỉ lệ người Do Thái biết đọc biết viết cao hơn tỉ lệ này

của người Hy Lạp. Tuy nhiên, người Hy Lạp, vốn kiểm soát các chính sách

văn hóa của đế chế La Mã, lại chẳng hề công nhận ngôn ngữ và văn hóa

Hebrew chút nào. Có một thực tế đáng chú ý là người Hy Lạp, vốn rất tò

mò về thiên nhiên và học hỏi công nghệ kỹ năng nghệ thuật nước ngoài rất

nhanh, lại hoàn toàn không màng gì đến ngôn ngữ nước ngoài. Họ ở Ai

Cập trong một thiên niên kỷ nhưng chẳng buồn học bất cứ thứ gì, trừ ngôn

ngữ thương mại thông dụng; Pythagoras rõ ràng là học giả Hy Lạp duy nhất

hiểu được chữ tượng hình Ai Cập. Họ mù tịt như nhau về tiếng Hebrew,

văn học Hebrew và triết học tôn giáo Do Thái. Họ phớt lờ và chỉ biết đến

nó từ những đồn đại thiếu chính xác. Thái độ coi thường văn hóa này về

phía người Hy Lạp, và tình cảm yêu ghét của một số người Do Thái có học

đối với văn hóa Hy Lạp, là nguồn gốc gây ra căng thẳng triền miên.

Ở một góc độ nào đó, mối quan hệ giữa người Hy Lạp và người Do Thái

thời cổ đại giống với mối quan hệ giữa người Do Thái và người Đức vào

thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, dù sự so sánh này không nên được đẩy quá xa.

Người Hy Lạp và người Do Thái có rất nhiều điểm chung - chẳng hạn các ý

niệm toàn cầu, chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa kinh nghiệm, nhận thức của

https://thuviensach.vn

họ về thần thánh sắp xếp trật tự vũ trụ, cảm giác của họ về đạo đức, mối

quan tâm vô cùng lớn của họ đối với con người - nhưng trên thực tế những

sự khác biệt giữa họ, vốn trở nên trầm trọng do hiểu nhầm, lại quan trọng

hơn. 71 Cả người Do Thái và người Hy Lạp đều tuyên bố và cho rằng họ tin

vào tự do, nhưng trong khi với người Hy Lạp tự do chính là mục đích, được

thực hiện trong cộng đồng tự do, tự quản, tự chọn lấy luật và thần cho

mình, thì với người Do Thái tự do không hơn một công cụ, ngăn sự can

thiệp vào nghĩa vụ tôn giáo do Chúa giao và con người không thể thay đổi

được. Trường hợp duy nhất mà người Do Thái có thể dung hoà được văn

hóa Hy Lạp là khi họ tiếp nhận nó - như cuối cùng họ đã làm, dưới dạng

Kitô giáo.

Do đó, điều quan trọng cần hiểu là cuộc nổi dậy của người Do Thái chống

lại Rome về thực chất là cuộc đụng độ giữa văn hóa Do Thái và Hy Lạp.

Hơn nữa, cuộc đụng độ này xuất phát từ sách. Khi đó chỉ có hai nền văn

học lớn, văn học Hy Lạp và văn học Do Thái, vì văn học Latin dựa trên

tiếng Hy Lạp chỉ vừa mới manh nha. Ngày càng có nhiều người biết đọc

biết viết hơn, nhất là người Hy Lạp và người Do Thái có trường tiểu học.

Nhà văn xuất hiện như những nhân vật nổi tiếng: ngày nay chúng ta biết

đến tên của khoảng 1.000 nhà văn Hy Lạp, và các nhà văn Do Thái cũng

bắt đầu được biết tới. Lúc này có các thư viện lớn của nhà nước cũng như

của tư nhân - một thư viện ở Alexandria có trên 700.000 cuốn sách cuộn.

Tiếng Hy Lạp làm nên văn học của xã hội văn minh quốc tế, nhưng người

Do Thái còn chăm chỉ hơn nhiều trong việc chép, lưu hành, đọc và nghiên

cứu thánh văn của mình.

Quả thực, trong nhiều khía cạnh, văn học Hebrew năng động hơn nhiều so

với văn học Hy Lạp. Từ thời Homer trở đi, văn học Hy Lạp là những

hướng dẫn đức hạnh, cư xử đúng mực và lối suy nghĩ; còn xu hướng rõ rệt

của văn học Hebrew là trở thành các kế hoạch hành động. Hơn nữa, yếu tố

năng động này ngày càng trở nên quan trọng hơn. Nó có dụng ý tuyên

truyền, giọng văn luận chiến và hoàn toàn bài ngoại, đặc biệt thù hằn với

https://thuviensach.vn

người Hy Lạp. Nổi bật là sự chú trọng vào tử vì đạo, hậu quả của các cuộc

đấu tranh của nhà Maccabee. Một tác phẩm tiêu biểu của một người Do

Thái tên là Jason xứ Cyrene, nguyên gốc có năm tập, còn sót lại trong một

ví dụ hoàn hảo là Sách Maccabee quyển 2. Tuy sử dụng mọi biện pháp tu

từ của văn học Hy Lạp, song nó là một bài đả kích kịch liệt chống Hy Lạp

cũng như một danh sách người tử vì đạo đầy kích động.

Còn quan trọng hơn cả những câu chuyện tử vì đạo là phương tiện văn học

mới: sách khải huyền, mà từ thời Maccabee đã lấp đầy khoảng trống trong

ý thức người Do Thái do sự suy tàn của tiên tri để lại. Từ này có nghĩa là

“mặc khải.” Văn học khải huyền tìm cách kể những câu chuyện bí ẩn nằm

ngoài phạm vi hiểu biết hay kinh nghiệm thông thường của con người,

thường dùng tên của các nhà tiên tri đã chết để tăng thêm sự chân thật. Từ

thế kỷ 2 TCN trở đi, một lần nữa dưới sức ép của cuộc khủng hoảng

Maccabee, văn học khải huyền tập trung rất nhiều vào các chủ đề tận thế:

đưa nỗi ám ảnh với lịch sử của người Do Thái vào tương lai và dự đoán

điều gì sẽ xảy ra vào “ngày tận thế” khi Chúa chấm dứt thời kỳ lịch sử và

nhân loại bước vào kỷ nguyên tổng kết. Đặc điểm của khoảnh khắc này là

sẽ có những chấn động vũ trụ to lớn, trận chiến Armageddon cuối cùng, và

như một cuốn sách cuộn Qumran viết, “đội quân thiên sứ sẽ cất tiếng thật

lớn, nền móng thế giới sẽ bị lung lay, và một cuộc chiến của những người

mạnh mẽ từ trời sẽ lan ra khắp thế giới.”72 Những sự kiện này có đặc trưng

là bạo lực cực đoan, phân chia rạch ròi giữa thiện (người Do Thái sùng

đạo) và ác (người Hy Lạp, sau này là người La Mã) và dấu hiệu của điều

sắp xảy ra.

Trong những tác phẩm này, gây nhiều ảnh hưởng nhất là Sách Daniel, có từ

thời đầu Hasmoneus, vì nó được đưa vào giáo luật và trở thành nguyên mẫu

cho nhiều tác phẩm khác. Nó sử dụng các ví dụ lịch sử từ thời Assyria,

Babylon và Ba Tư để khuấy động hận thù chống lại chủ nghĩa đế quốc

ngoại đạo nói chung và ách cai trị của người Hy Lạp nói riêng, nó dự đoán

sự kết thúc của đế chế và sự ra đời vương quốc của Chúa, có lẽ nhờ một

https://thuviensach.vn

người anh hùng giải phóng, một Con người (Son of man). Cuốn sách này

kêu gọi bài ngoại và tử vì đạo.

Những cuốn sách khải huyền có thể và đã được đọc ở các mức độ thực tế

khác nhau. Đối với người Do Thái sùng đạo ôn hoà, chắc chắn chiếm đa số,

mà từ thời Jeremiah và Ezekiel đã có xu hướng chấp nhận rằng tôn giáo của

họ có thể được thực hành - có lẽ đã được thực hành tốt nhất - dưới một chế

độ cai trị nước ngoài tương đối tự do, thì Sách Daniel không hứa hẹn khôi

phục một vương quốc lịch sử hiện hữu như vương quốc của David, mà là

một sự kiện tối hậu thuộc loại hoàn toàn khác: phục sinh và bất tử cá nhân.

Điều đặc biệt gây ấn tượng cho người Pharisee là lời khẳng định trong phần

kết của Sách Daniel rằng vào lúc tận thế, “dân ngươi sẽ thoát nạn… những

kẻ nằm ngủ trong đất bụi, nhiều người sẽ thức dậy. Kẻ thì dành cho sự hằng

sống. Kẻ sẽ chuốc lấy ô nhục, làm đồ gớm ghiếc muôn đời.”73 Ý niệm này

của Daniel được củng cố bằng cái gọi là Sách Enoch phiên bản Ethiopic,

được viết vào đầu thế kỷ 1, nói về “ngày cuối cùng” và “ngày phán xử,” khi

“những người được lựa chọn” sẽ được ưu ái và bước vào vương quốc của

họ.

Ý tưởng phán xử lúc chết và bất tử dựa trên công trạng đã được phát triển ở

Ai Cập hơn một thiên niên kỷ trước. Ý tưởng này không phải của người Do

Thái vì nó không có trong kinh Torah, còn người Sadducee vốn trung thành

với kinh sách của họ lại dường như phủ nhận hoàn toàn cuộc sống sau khi

chết. Nhưng ý tưởng này phôi thai trong Sách Isaiah, và người Pharisee háo

hức nắm bắt lấy khía cạnh khải huyền này bởi nó đánh vào ý thức mạnh mẽ

của họ về công bằng đạo đức. Có thể không có câu trả lời trần tục đối với

vấn đề thần luận, như Sách Job đã chỉ ra; nhưng nếu không có công bằng

trên thế giới này, thì chắc chắn sẽ có công bằng ở thế giới tiếp theo, khi

người chính trực sẽ được quan tòa thần thánh tưởng thưởng, và kẻ xấu sẽ bị

trừng phạt. Ý tưởng về một sự phán xử cuối cùng khớp với toàn bộ khái

niệm của người Do Thái về pháp trị. Vì họ dạy khái niệm này cùng một

phương pháp tiếp cận duy lý đối với việc tuân thủ Luật Moses làm cho cứu

https://thuviensach.vn

rỗi trở nên khả thi, nên người Pharisee thu hút được nhiều người ủng hộ,

nhất là người nghèo sùng đạo, từ trải nghiệm cay đắng mà biết được khả

năng hạnh phúc nhỏ nhoi sau khi chết. 74

Nhưng nếu như người Pharisee phân biệt (như St Augustine làm sau này)

giữa vương quốc thiên đường và vương quốc hạ giới, thì những người khác

lại coi khải huyền theo đúng nghĩa đen hơn. Họ tin rằng vương quốc của

chính trực là vật chất, có thật, sắp diễn ra, và rằng họ chắc chắn sẽ làm cho

nó xuất hiện sớm hơn. Nhóm bạo lực nhất được lực lượng chiếm đóng La

Mã nhắc tới dưới tên gọi Sicarii; họ mang theo dao găm được giấu kín và

thường ám sát kẻ cộng tác là người Do Thái, nhất là trong đám đông vào

dịp lễ hội. Tuy nhiên, đây chỉ là nhóm khủng bố bạo lực của một phong

trào tự xung là Zealot. Cái tên này xuất phát từ câu chuyện về Phinehas

trong Sách Dân số. Ông cứu Israel khỏi nạn dịch hạch bằng cách giết một

người đàn ông đồi bại và vợ ông ta với một cây lao và do đó được cho là

“nhiệt huyết vì Chúa.” 75 Theo Josephus, phong trào này được Judah người

Galilee thành lập hồi năm 6, khi ông tổ chức một cuộc nổi dậy chống lại sự

cai trị trực tiếp và chế độ thuế má của La Mã. Ông dường như là một kiểu

giáo sĩ Do Thái đầu tiên, và ông dạy quan niệm cổ xưa rằng xã hội Do Thái

là thần quyền, thừa nhận chẳng có ai cai trị ngoài Chúa.

https://thuviensach.vn

Josephus phân biệt giữa những người Zealot rao giảng và thực hành bạo

lực, với những gì mà ông gọi là ba giáo phái chủ chốt còn lại, Pharisee,

Sadducee và Essene, mà dường như đã chấp nhận sự cai trị của nước ngoài

nói chung.76 Nhưng thực tế là viên phó của Judah, Zadok người Pharisee,

cho thấy rằng ranh giới không thể được vẽ ra một cách rạch ròi, và khi thế

kỷ 1 dần trôi thì ngày càng nhiều người Do Thái sùng đạo, chẳng hạn người

Pharisee, dường như chấp nhận rằng bạo lực là không tránh khỏi trong một

số trường hợp nhất định. Tuy nhiên, đây là một lĩnh vực khó hiểu, vì

Josephus, người có thẩm quyền chính của chúng ta, là một bên có quan

tâm. Ông coi Zealot là một danh xưng trang trọng, và ông rút lại nó khi

thấy hoạt động của họ mang tính khủng bố và phản xã hội. Tính chính đáng

của chủ nghĩa khủng bố khi các hình thức phản đối khác thất bại là vấn đề

gây tranh cãi dữ dội hệt như ngày nay, còn vai trò chính xác của người

Zealot và Sicarii, vốn tích cực trong mọi cuộc nổi dậy bạo lực của thế kỷ, là

điều khiến giới học giả phải phỏng đoán.77

Thậm chí còn có nhiều tranh cãi hơn xung quanh các giáo phái tin là có

thời đại hoàng kim bên rìa sa mạc, các giáo phái này được Josephus (cũng

như Philo và Pliny) gộp lại thành người Essene. Trên thực tế có nhiều

nhóm khác nhau. Nổi tiếng nhất là các tu sĩ Qumran, khi tu viện Biển Chết

của họ được G. L. Harding và Père de Vaux khai quật vào thời kỳ 1951-

1956, rất nhiều bài viết của họ đang được phân tích đầy đủ và xuất bản.

Mùa hè họ sống trong lều, còn mùa đông trú trong hang. Họ có hệ thống

đường ống cấp nước tinh vi trong các tòa nhà trung tâm dùng cho nghi lễ

tẩy uế, chúng ta đã tìm thấy bếp, lò nướng bánh, phòng ăn và cửa hàng đồ

gốm của họ, cũng như một phòng họp. Giáo phái này cho thấy tầm quan

trọng của văn học trong các nhóm cực đoan, vì có một phòng viết cầu kỳ và

một bộ sưu tập sách lớn được cất giữ an toàn trong các bình cao giấu nơi

các hang gần đó, khi cộng đồng bị người La Mã đe dọa trong cuộc nổi loạn

năm 66. Nhưng giáo phái này cũng cho thấy cách văn học khuyến khích

bạo lực như thế nào, vì ngoài các tác phẩm giáo luật có ngụ ý khải huyền ra

https://thuviensach.vn

(chẳng hạn như Sách Isaiah), thì các tu sĩ cũng viết những bài về thuyết mạt

thế, thuộc thể loại cách mạng và quân sự. Tài liệu của họ mà chúng ta biết

tới dưới cái tên “Cuộc chiến của trẻ em ánh sáng chống lại trẻ em bóng

tối,” không chỉ hơi có tính chất khải huyền, mà còn là một hướng dẫn tập

luyện chi tiết cho một trận chiến mà họ tin là sắp xảy ra. Doanh trại của họ

được thiết kế cho mục đích phòng thủ và có một tháp canh, quả thực nó có

vẻ như đã bị người La Mã tấn công và phá hủy khi “ngày tận thế” đến vào

những năm 66-70.78

Tuy nhiên, các tu sĩ chiến đấu của Qumran chỉ là một trong nhiều cộng

đồng kiểu Essene. Tất cả đều bị ảnh hưởng của khải huyền, nhưng không

phải tất cả đều bạo lực và một số ít hoàn toàn hoà bình. Một số là ẩn sĩ sống

trong hang động, như dòng Therapeutae đến từ Ai Cập, nơi các cộng đồng

sa mạc đã tồn tại ít nhất 2.000 năm. Người Margherian ở Syria cũng là

những ẩn sĩ sống trong hang động. Các tu sĩ hang động khác là các nhóm

tẩy giả sống gần sông Jordan, nổi tiếng nhất trong số đó là John Tẩy Giả

cùng các môn đệ của mình.

John Tẩy Giả chủ yếu sống và làm việc ở Galilee và Peraea, vùng lãnh thổ

hiện có rất nhiều người Do Thái nhưng đã được sáp nhập vào Judaea bằng

lửa và kiếm - và thường là cải đạo ép buộc - vào thời Maccabee. Đó là khu

vực của sự chính thống khốc liệt và sự phi chính thống đa dạng, của sự sôi

sục tôn giáo và chính trị. Phần lớn khu vực này đã bị tàn phá trong các cuộc

nổi dậy diễn ra ngay sau cái chết của Herod năm 6; và con trai của con

người vĩ đại này là Herod Antipas, được người La Mã đưa lên làm thống

đốc, đã cố gắng xây lại nó bằng cách lập ra các thành phố mới trên biên

giới Hy Lạp. Từ năm 17 đến 22, ông lập ra một trung tâm hành chính mới ở

Tiberias bên hồ Galilee, rồi ông buộc người Do Thái ở vùng nông thôn

xung quanh từ bỏ trang trại và đến sống tại đó. Ông cũng đưa đến đây cả

người nghèo lẫn người từng là nô lệ. Thế nên nó trở thành một nơi dị

thường: thành phố Hy Lạp duy nhất có đa số dân là người Do Thái. Antipas

bị chỉ trích vì những lý do khác. Do Thái giáo của ông bị nghi ngờ vì ông

https://thuviensach.vn

có mẹ là người Samaria; và ông vi phạm Luật Moses bằng cách cưới vợ

của anh trai mình. Do John Tẩy Giả rao giảng chống lại tội lỗi này mà ông

bị bỏ tù và xử tử.79 Theo Josephus, Antipas cảm thấy rằng lực lượng ủng hộ

John Tẩy Giả lớn mạnh đến mức việc nổi dậy cuối cùng sẽ xảy ra.

John Tẩy Giả tin vào điều mà người Do Thái gọi là Chúa cứu thế. Sứ mệnh

của ông xoay quanh hai cuốn sách - Isaiah và Enoch, ông không phải một

ẩn sĩ, một người ly khai hay một người bị trục xuất. Ngược lại, ông rao

giảng với mọi người Do Thái rằng ngày phán xử sắp đến. Mọi người phải

thú nhận tội lỗi của mình, phải ăn năn hối lỗi và chịu phép rửa tội bằng

nước như là một biểu tượng của chuộc lỗi, và như thế chuẩn bị cho Phán xử

cuối cùng. Nhiệm vụ của ông là đáp ứng mệnh lệnh trong Sách Isaiah, “hãy

san bằng ngự lô cho Thiên Chúa,” 80 tuyên bố ngày tận thế và Chúa cứu thế

sắp đến dưới hình hài Con người như Sách Enoch mô tả. Theo Tân Ước,

John Tẩy Giả có họ hàng với Jesus xứ Nazareth, từng làm lễ rửa tội cho

ông và coi ông là Con người; và ngay sau khi John Tẩy Giả bị xử tử, Jesus

bắt đầu sứ mệnh của mình. Sứ mệnh này là gì và Jesus nghĩ mình là ai?

Quan niệm của người Do Thái về Chúa cứu thế có nguồn gốc từ niềm tin

rằng Vua David được Đức Chúa Trời xức dầu thánh, nên ông và hậu duệ

của mình sẽ cai trị Israel cho đến tận cùng thời gian và sẽ thống trị cả các

dân tộc khác. 81 Sau khi vương quốc sụp đổ, niềm tin này đã được chuyển

hóa thành một kỳ vọng tiên tri, rằng chế độ cai trị của nhà David sẽ được

khôi phục một cách kỳ diệu. 82 Ngoài ra, Sách Isaiah mô tả về vị vua tương

lai này như người mang lại công lý, và đây có lẽ là yếu tố quan trọng nhất

trong niềm tin này, vì Isaiah dường như là sách được đọc nhiều nhất và

ngưỡng mộ nhất, bởi chắc chắn nó là quyển được viết hay nhất trong tất cả

các quyển của Kinh Thánh. Trong các thế kỷ 2 và 1 TCN, sự đầu thai này

của David - người mang lại công lý - khớp với các ý niệm trong Sách

Daniel, Sách Enoch và các tác phẩm khải huyền khác về ngày tận thế và

Bốn điều cuối cùng: cái chết, phán xử, địa ngục, thiên đường. Vào giai

đoạn tương đối muộn này, nhân vật được thần thánh chọn và có sức thu hút

https://thuviensach.vn

ban đầu được gọi là Chúa cứu thế hay “người được xức dầu thánh [vua].”

Từ này nguyên gốc là tiếng Hebrew, rồi tiếng Aram, và được chuyển ngữ

một cách đơn giản sang tiếng Hy Lạp là messias; nhưng từ “người được

xức dầu thánh” trong tiếng Hy Lạp là christos, và điều quan trọng là từ

tiếng Hy Lạp, chứ không phải từ tiếng Hebrew, được gắn với Jesus.

Quan niệm cứu thế có nguồn gốc phức tạp và thậm chí mâu thuẫn, khiến

người Do Thái cảm thấy rất khó hiểu. Nhưng hầu hết họ dường như cho

rằng Chúa cứu thế là một nhà lãnh đạo chính trị-quân sự, và rằng Chúa cứu

thế đến sẽ tạo ra một nhà nước vật chất, trần tục. Có một đoạn quan trọng

trong Công vụ các Tông đồ mô tả việc Gamaliel Lớn (Gamaliel the Elder),

cháu trai của Hillel và từng là chủ tịch Sanhedrin, thuyết phục nhà chức

trách Do Thái không trừng phạt những người Kitô đầu tiên, bằng cách lập

luận rằng tính xác thực về Chúa cứu thế của họ sẽ được minh chứng bằng

thành công trong phong trào của họ. Ông nói, đã từng có trường hợp

Theudas “xưng mình là gì gì đó,” nhưng ông ta đã bị giết, “đồ đảng của hắn

hết thảy đều tan rã, và ra như không.” Rồi từng có Judas xứ Galilee “vào

thời Kiểm tra nhân khẩu,” và “Y bị hại, và đồ đảng y hết thảy đều phân

tán.” Ông nói, nên mặc kệ người Kitô, vì nếu sứ mệnh của họ không được

sự cho phép của thánh thần thì “tất sẽ bị phá hủy.” 83

Các trưởng lão Do Thái khác bị thuyết phục bởi lập luận của Gamaliel, vì

họ cũng nghĩ về một cuộc nổi dậy nhằm thay đổi chính quyền. Khi Herod

Đại đế nghe thấy việc Chúa cứu thế hay Đức Kitô chào đời, ông đã phản

ứng lại bằng bạo lực, như thể đó là một mối đe dọa đối với vương triều của

mình. Bất cứ người Do Thái nào nghe ai đấy đưa ra các tuyên bố về Chúa

cứu thế sẽ đương nhiên cho rằng người đó có một kiểu chương trình chính

trị và quân sự nào đó. Chính quyền La Mã, Sanhedrin Do Thái, người

Sadducee và kể cả người Pharisee, đều cho rằng nếu có một Chúa cứu thế

sẽ tạo ra thay đổi trong trật tự hiện đại mà tất cả họ đều là một phần trong

đó. Người nghèo xứ Judaea và Galilee cũng tin rằng một Chúa cứu thế

giảng về những thay đổi cơ bản sẽ không, hoặc không chỉ nói về mặt tâm

https://thuviensach.vn

linh và siêu hình, mà sẽ nói về thực tế của quyền lực - chính quyền, thuế

má, công lý.

Giờ thì từ những bằng chứng chúng ta có, Jesus xứ Nazareth chẳng theo bất

kỳ mẫu hình Chúa cứu thế nào trong những mẫu hình này. Ông không phải

là một nhà dân tộc chủ nghĩa Do Thái. Ngược lại, ông là một người theo

thuyết phổ quát Do Thái. Giống Tẩy Giả, ông chịu ảnh hưởng từ lời răn dạy

về các nhân tố hoà bình của giáo phái Essene. Nhưng cũng giống Tẩy Giả,

ông tin rằng nên đưa sự hối lỗi và tái sinh tới với dân chúng, như được tiên

đoán trong Chương 53 Sách Isaiah. Công việc của người dạy sự chính trực

không phải là trốn trong sa mạc, trong hang động, hay ngồi trên ghế quyền

lực như tòa Sanhedrin. Sứ mệnh của ông là giảng đạo cho tất cả mọi người,

và với một tinh thần nhún nhường trước Chúa, người có thể đòi hỏi những

khổ đau đến cùng cực. Người mà Sách Isaiah viết về phải là “một chồi

cây,” “ngài bị khinh khi, và là đồ phế bỏ,” “con người đau đớn,” người sẽ

“bị đâm vì những sự ngỗ nghịch của chúng tôi, và vì tội vạ của chúng tôi,

ngài đã bị nghiền tán,” “bị tra tấn, ngài đã chịu đựng, và không mở miệng.”

“Người tôi tớ” này của Chúa sẽ “bị bắt giam và lên án, ngài đã bị đem đi,”

“như cừu bị dẫn đến lò sát sinh,” được chôn cùng với những kẻ đồi bại và

“bị liệt hàng những kẻ ngỗ nghịch.” Chúa cứu thế này chẳng phải người

cầm đầu đám đông hay nhà dân chủ hay thủ lĩnh du kích, nói gì đến làm

vua trần tục tương lai và vua của thế giới. Đúng ra, ông là một nhà thần học

và một nạn nhân của hiến sinh, một người thầy trong lời nói và hành động,

trong cuộc sống và cái chết của mình. 84

Nếu Jesus là một nhà thần học, thì thần học của ông là gì và nó đến từ đâu?

Xuất thân của ông là Do Thái giáo phi chính thống và tình trạng Hy Lạp

hóa ngày càng tăng ở Galilee. Cha ông, một người thợ mộc, qua đời trước

khi ông được rửa tội, khoảng năm 28/29. Trong Tân Ước bản tiếng Hy Lạp,

Joseph có tên bằng tiếng Hebrew, nhưng mẹ của Jesus tên là Mary, tức

phiên bản tiếng Hy Lạp của Miriam. Hai người anh em trai của Jesus là

Judah và Simon có tên bằng tiếng Hebrew, nhưng hai người khác là James

https://thuviensach.vn

(trong tiếng Hebrew là Jacob) và Joses (trong tiếng Hebrew là Joseph), thì

không; và Jesus là phiên bản tiếng Hy Lạp của Joshua trong tiếng Hebrew.

Gia đình này tuyên bố có nguồn gốc từ David, và có thể họ chủ yếu là

người tuân theo, vì Tân Ước có nói đến những căng thẳng trong gia đình do

việc rao giảng của Jesus gây ra. Tuy nhiên, sau khi ông mất, gia đình chấp

nhận sứ mệnh của ông. Người anh em của ông là James trở thành người

đứng đầu giáo phái ở Jerusalem, và sau khi James tử vì đạo bởi người

Sadducee, người anh em họ của Jesus là Simon kế vị; các cháu trai của

Judah lãnh đạo cộng đồng Kitô Galilee dưới thời Trajan.

Bằng chứng mà chúng ta có cho thấy tuy Jesus chịu ảnh hưởng từ việc rao

giảng của người Essene và có thể đã sống cùng họ một thời gian, và dù cá

nhân ông có liên hệ với giáo phái Tẩy Giả, song về cơ bản ông thuộc nhóm

Hakamim, những người Do Thái sùng đạo bước vào đời thực. Ông gần gũi

với người Pharisee hơn với bất cứ nhóm nào khác. Câu này có thể gây hiểu

lầm, vì Jesus công khai chỉ trích người Pharisee, nhất là vì thói “đạo đức

giả.” Nhưng khi xem xét kỹ, sự chỉ trích của Jesus không hề khe khắt hay

vơ đũa cả nắm như câu chuyện trong Sách Phúc âm có nhắc tới nó; và về

cơ bản nó tương tự như những chỉ trích của người Essene nhằm vào người

Pharisee, và những chỉ trích của các nhà hiền triết giáo sĩ sau này, vốn phân

biệt rạch ròi giữa người Hakamim mà họ coi là tiền bối, với người

“Pharisee giả tạo” mà họ coi là kẻ thù của Do Thái giáo đích thực.85

Sự thật có vẻ như Jesus là một phần của cuộc tranh cãi đang bùng nổ nhanh

chóng trong cộng đồng Do Thái sùng đạo, trong đó người Pharisee thuộc

các khuynh hướng khác nhau. Mục đích phong trào của người Hakamim là

thúc đẩy sự thiêng liêng và phổ cập nó. Việc này phải được làm như thế

nào? Tranh luận xoay quanh hai vấn đề: tính trung tâm và tính không thể

thay thế của Ngôi đền, và việc tuân thủ Luật Moses. Về vấn đề thứ nhất,

Jesus rõ ràng về phe với những người coi Ngôi đền là một rào cản đối với

việc phổ cập sự thiêng liêng nói chung, vì việc tập trung vào tòa nhà vật

chất, với những thứ bậc, đặc quyền (chủ yếu là cha truyền con nối) và của

https://thuviensach.vn

cải của nó, là một hình thức cách ly khỏi người dân - một bức tường được

dựng lên chống lại họ. Jesus sử dụng Ngôi đền như một diễn đàn giảng đạo;

nhưng những người khác từng phản đối nó cũng làm như vậy, nhất là Isaiah

và Jeremiah. Ý tưởng cho rằng người Do Thái có thể trụ được mà không có

Ngôi đền chẳng có gì mới. Ngược lại, nó rất cũ, và có thể lập luận rằng tôn

giáo Do Thái đích thực, rất lâu trước khi Ngôi đền được xây, mang tính phổ

quát và không có nơi chốn cụ thể. Jesus, giống như nhiều người Do Thái

sùng đạo khác, thấy sự thiêng liêng được phổ cập với toàn thể người dân

thông qua trường tiểu học và giáo đường Do Thái. Nhưng ông đi xa hơn

hầu hết họ khi coi Ngôi đền là nguồn gốc của cái ác, tiên đoán về sự hủy

diệt của nó, đối xử với giới chức Ngôi đền và toàn bộ hệ thống trung tâm

của chính quyền cùng luật pháp Do Thái bằng sự im lặng khinh miệt.86

Về vấn đề thứ hai, mức độ tuân thủ Luật Moses, cuộc tranh cãi ban đầu

giữa người Sadducee chỉ thừa nhận Ngũ Thư thành văn với người Pharisee

chỉ dạy Luật Miệng, đến thời Jesus đã được bổ sung bằng một cuộc tranh

cãi nữa giữa người Hakamim với người Pharisee. Một trường phái do

Shammai Lớn (Shammai the Elder) (khoảng năm 50 TCN-khoảng năm 30)

đứng đầu, có quan điểm khắt khe nhất về các vấn đề thanh sạch và không

thanh sạch, một lĩnh vực dễ bùng nổ vì nó không cho dân nghèo đạt đến sự

thiêng liêng. Quả thực, sự khắt khe của trường phái Shammai cuối cùng đã

đưa hậu duệ và môn đệ của ông ra khỏi truyền thống giáo sĩ-Do Thái hoàn

toàn, và họ biến mất như chính người Sadducee. Mặt khác, có trường phái

của Hillel Lớn (Hillel the Elder), người cùng thời với Shammai. Ông đến từ

cộng đồng Do Thái lưu vong và sau này được gọi là “Hillel người

Babylon.” 87 Ông mang theo mình các ý niệm nhân văn và phổ quát hơn về

việc diễn giải Torah. Đối với Shammai, cốt lõi của Torah nằm trong chi tiết

của nó; trừ phi anh không hiểu đúng chi tiết thì hệ thống mới trở nên vô

nghĩa và không thể đứng vững được. Đối với Hillel, cốt lõi của Torah nằm

trong tinh thần của nó: nếu anh hiểu đúng tinh thần thì chi tiết không thành

vấn đề nữa. Truyền thống thể hiện tính tương phản giữa sự tức giận và khắt

khe của Shammai với sự khiêm nhường và nhân văn của Hillel, nhưng thứ

https://thuviensach.vn

được nhớ nhất là sự sốt sắng của Hillel trong việc làm cho chuyện tuân thủ

lề luật trở nên khả thi với mọi người Do Thái và với người cải đạo. Hillel

được cho là đã đáp lại một người ngoại đạo, vốn cho rằng anh ta sẽ trở

thành người Do Thái nếu được dạy Torah trong lúc đứng trên một chân,

như thế này, “Những gì chẳng hay ho với ngươi, thì chớ làm thế với hàng

xóm nhà ngươi: toàn bộ Torah chỉ có thế. Phần còn lại là chú giải - đi mà

học nó đi.”88

Jesus theo trường phái của Hillel, và có thể từng theo học Hillel vì Hillel có

nhiều học trò. Jesus nhắc lại câu nói nổi tiếng này của Hillel, và có thể ông

sử dụng lối nói khác, vì Hillel là một người dùng cách ngôn nổi tiếng.

Nhưng tất nhiên, xét theo nghĩa đen, câu nói của Hillel về Torah là sai. Làm

như những gì mình mong người khác làm với mình không phải là toàn bộ

Torah. Torah phần nào chỉ là một bộ quy tắc đạo đức. Về bản chất, nó cũng

là một chuỗi các mệnh lệnh chuyên chế của Chúa chi phối rất nhiều hoạt

động mà đa phần chẳng có liên hệ gì với quan hệ giữa người với người.

“Phần còn lại là chú giải” cũng không đúng. Nếu đúng thì các dân tộc khác,

nhất là Hy Lạp, sẽ gặp ít khó khăn hơn hẳn trong việc chấp nhận nó. “Phần

còn lại,” từ cắt bao quy đầu, tới ăn kiêng, tới các quy tắc tiếp xúc và sạch

sẽ, không phải là chú giải, mà là những mệnh lệnh rất cổ xưa làm nên rào

chắn vĩ đại giữa người Do Thái sùng đạo với phần còn lại của nhân loại. Và

đó là rào cản lớn, không chỉ trong việc phổ cập hóa Do Thái giáo, mà kể cả

trong việc làm cho sự thực hành Do Thái giáo trở nên khả thi đối với mọi

người Do Thái.

Trong sự nghiệp giáo huấn của mình, Jesus dịch cách ngôn của Hillel thành

một hệ thống thần học đạo đức, và trong quá trình đó đã lấy đi hầu hết các

yếu tố đạo đức và luân lý của lề luật. Chẳng phải vì thế mà Jesus không

nghiêm túc. Ngược lại là khác. Trong một số khía cạnh, Jesus còn nghiêm

túc hơn nhiều nhà hiền triết. Chẳng hạn ông không chấp nhận ly dị, một

điều răn sau này trở thành vô cùng quan trọng, và ngày nay vẫn vậy. Nhưng

cũng như lúc Jesus không chấp nhận Ngôi đền khi nó xen vào giữa Chúa và

https://thuviensach.vn

cuộc mưu cầu sự thiêng liêng của con người, ông còn bác bỏ Luật Moses

khi nó cản trở thay vì hỗ trợ con đường đến với Chúa.

Sự khắt khe của Jesus trong việc đưa lời dạy của Hillel tới kết luận logic

của nó khiến ông thôi làm một nhà hiền triết chính thống theo bất cứ nghĩa

nào, và thực sự chấm dứt là một người Do Thái, ông sáng tạo ra một tôn

giáo sui generis, * và nó được gọi chính xác là Kitô giáo, ông lồng ghép vào

Do Thái giáo đạo đức của mình một sự tổng hợp ấn tượng của thuyết mạt

thế mà ông tìm thấy trong Sách Isaiah, Daniel và Enoch, cũng như những

gì ông thấy hữu ích ở người Essene và Baptist, do đó ông có thể trình bày

một quan điểm rõ ràng về cái chết, việc phán xử và sự sống sau cái chết. Và

ông mang thần học mới này đến với mọi người ông gặp trên đường đi

truyền đạo: người Do Thái sùng đạo, người am ha-arez, người Samaria,

người không thanh sạch, thậm chí cả người phi Do Thái. Nhưng, như nhiều

nhà cải cách tôn giáo khác, ông có một học thuyết công khai dành cho đám

đông và một học thuyết kín dành cho các môn đệ thân thiết của mình. Học

thuyết kín xoay quanh những gì sẽ xảy ra với ông như một con người, trong

cuộc sống và trong cái chết, và từ đó ông tuyên bố rằng mình là Chúa cứu

thế - không chỉ là Người hầu khổ đau, mà còn là ai đó có ý nghĩa lớn hơn

nhiều.

Càng tìm hiểu những lời dạy và hoạt động của Jesus, càng thấy rõ là chúng

đánh vào Do Thái giáo ở một số khía cạnh chí tử, tất yếu dẫn đến việc ông

bị nhà chức trách Do Thái bắt giam và xét xử. Thái độ thù địch của ông đối

với Ngôi đền là khó chấp nhận với ngay cả những người Pharisee tự do,

vốn mang đến cho tín ngưỡng thờ cúng Ngôi đền một tính trung tâm nhất

định. Sự phản đối Luật Moses của ông là yếu tố cơ bản. Mark kể lại rằng,

sau khi “kêu dân chúng lại,” Jesus cất tiếng trang trọng: “Không có gì ở

ngoài người ta mà vào mình, có thể làm cho người ta ra nhơ uế được;

nhưng chính các điều tự người ta ra là những điều làm cho người ta ra nhơ

uế.” 89 Đây là để phủ nhận sự liên quan và tầm quan trọng của Luật Moses

trong quá trình cứu rỗi và biện minh. Ông đang khẳng định rằng con người

https://thuviensach.vn

có một mối quan hệ trực tiếp với Chúa, kể cả nếu con người nghèo khó, dốt

nát và tội lỗi; và ngược lại, không phải sự tuân thủ Torah của con người là

điều tạo ra phản ứng của Chúa, mà là ân sủng của Chúa dành cho con

người, ít nhất là những ai có niềm tin vào Người, điều khiến họ làm theo

những lời răn của Người.

Đối với hầu hết người Do Thái có học, đây là học thuyết sai lầm vì Jesus

cho rằng Torah không phù hợp, và khăng khăng rằng để đón đợi Phán xử

cuối cùng đang đến, thì điều cần thiết cho cứu rỗi không phải là sự tuân thủ

Luật mà là niềm tin. Nếu Jesus không tới Jerusalem thì ông sẽ chẳng hề hấn

gì. Bằng việc tới Jerusalem cùng một nhóm môn đệ và giảng đạo công

khai, ông đã mời gọi người ta bắt giam và xét xử mình, nhất là bởi thái độ

của ông đối với Ngôi đền - và đây chính là điều mà kẻ thù của ông tập

trung vào. 90 Những nhà giảng đạo sai trái thường bị đày đi một nơi xa.

Nhưng Jesus, với hành vi của mình tại phiên xử, khiến ông phải chịu hình

phạt nghiêm khắc hơn. Chương 17 Sách Đệ nhị luật, nhất là từ câu số 8 đến

số 12, dường như nói rằng, trong các vấn đề gây tranh cãi về mặt luật pháp

và tôn giáo, một cuộc điều tra toàn diện phải được tiến hành và phải đạt

được phán quyết theo đa số, và nếu bất cứ ai liên quan từ chối chấp nhận

phán quyết thì người đó sẽ phải chết. Ở một dân tộc thích tranh cãi và

cương quyết như người Do Thái sống dưới chế độ pháp trị, thì điều khoản

này, được biết đến như là tội của “trưởng lão phiến loạn,” được coi là thiết

yếu để đoàn kết xã hội. Jesus là một người có học; đó là lý do Judas ngay

trước khi ông bị bắt đã gọi ông là “giáo sĩ.” Do đó, khi được đưa ra trước

tòa Sanhedrin - hay tòa gì đi chăng nữa - ông xuất hiện như một trưởng lão

phiến loạn; và bằng cách từ chối biện hộ, ông tự đẩy mình vào tình thế xúc

phạm tòa và tự buộc tội mình bằng sự im lặng. Không nghi ngờ gì là chính

các tư tế Ngôi đền, người Pharisee theo trường phái Shammai và người

Sadducee, đều cảm thấy bị đe dọa nhất bởi quan niệm của Jesus và muốn

xử ông tội chết theo Kinh Thánh. Nhưng Jesus không thể phạm tội đó

được, ít nhất như nó từng được Maimonides định nghĩa sau này trong bộ

luật Do Thái của mình. Trong bất cứ trường hợp nào, không rõ liệu người

https://thuviensach.vn

Do Thái có quyền thực thi án tử hình hay không. Để gạt bỏ những nghi ngờ

này, Jesus được đưa tới Tổng trấn La Mã Pilate như một tội phạm quốc gia.

Không có bằng chứng nào chống lại ông trong mọi cáo buộc này, ngoài giả

định rằng những người tuyên bố là Chúa cứu thế sớm hay muộn rồi cũng sẽ

nổi loạn - những người tuyên bố là Chúa cứu thế thường được lôi tới trước

nhà chức trách La Mã nếu họ bắt đầu gây rắc rối. Nên Pilate chần chừ buộc

tội, nhưng rồi đã làm vậy vì lý do chính trị. Do đó, Jesus không bị ném đá

đến chết theo luật Do Thái, nhưng bị Rome đóng đinh câu rút.91 Hoàn cảnh

diễn ra phiên xử hay các phiên xử Jesus có vẻ bất thường, như được mô tả

trong các sách Phúc âm của Tân Ước. 92 Nhưng chúng ta có rất ít thông tin

về các phiên xử khác vào thời đó, nên mọi thứ đều có vẻ bất thường.

Điều quan trọng không phải là hoàn cảnh xảy ra cái chết của ông, mà là

việc ngày càng nhiều người tin một cách rộng rãi và cứng đầu là ông đã

xuất hiện trở lại. Điều này mang đến tầm quan trọng vô cùng lớn lao không

chỉ cho việc giảng dạy đạo đức và đạo lý của ông, mà còn cho tuyên bố của

ông rằng mình là Người hầu khổ đau cũng như thuyết mạt thế đặc biệt của

mình. Các môn đệ thân thiết của Jesus hiểu tầm quan trọng của cái chết và

sự phục sinh của ông là một “bằng chứng mới” hay nhân chứng cho kế

hoạch của Chúa, một cơ sở mà dựa vào đó mọi cá nhân có thể lập giao ước

mới với Chúa. Nhưng tất cả những gì họ có thể làm để thúc đẩy niềm tin

này là nhắc lại những câu nói của Jesus và kể lại câu chuyện cuộc đời ông.

Công trình phúc âm thực sự được tiến hành bởi Paul xứ Tarsus, một người

Do Thái lưu vong từ Cilicia, còn gia đình ông đến từ Galilee, ông trở về

Palestine và theo học Gamaliel Lớn. Ông được người Pharisee đào tạo để

hiểu thần học của Jesus, và ông bắt đầu giải thích nó - có lần ông tin rằng

phục sinh là có thật, và tuyên bố của Jesus rằng mình là Chúa cứu thế là

đúng. Người ta thường cho rằng Paul “sáng tác” ra Kitô giáo bằng cách lấy

những lời răn đạo lý của Jesus và đưa vào nó một thần học mới dựa trên

các khái niệm trí tuệ của cộng đồng Do Thái lưu vong thời Hy Lạp cổ. Sự

phân biệt của ông giữa “thể xác” và “linh hồn” đã được so sánh với sự phân

biệt cơ thể-tâm hồn của Philo. 93 Người ta cũng cho rằng khi nói tới “Đức

https://thuviensach.vn

Kitô” thì Paul đã hình dung trong đầu một cái gì đó tựa như “thần ngôn”

của Philo. Nhưng Philo nói một cách trừu tượng. Còn với Paul, Jesus là

một thực tế. 94 Khi nói tới cơ thể và tâm hồn, Philo ý nói tới cuộc đấu tranh

nội bộ thuộc bản chất của con người. Khi nói tới thể xác và linh hồn, Paul

nói đến thế giới bên ngoài - con người là thể xác, linh hồn là Chúa - hay

Đức Kitô. 95

Sự thật có vẻ như là cả Jesus lẫn Paul đều có cội rễ trong Do Thái giáo

Palestine. Cả hai đều không đưa ra những khái niệm từ cộng đồng Do Thái

lưu vong thời Hy Lạp cổ. Cả hai đều giảng một thần học mới, và về cơ bản

thần học đó là như nhau. Jesus tiên tri về một bằng chứng mới bằng cách

đổ máu mình “cho nhiều người” và sự phục sinh của mình.96 Paul dạy rằng

lời tiên tri này đã được hoàn thành, rằng Chúa cứu thế đã đầu thai vào

Jesus, và rằng một Tân Ước do đó đã hình thành và được mang đến cho

những ai tin vào nó.

Cả Jesus cũng như Paul đều không phủ nhận giá trị đạo đức hay luân lý của

Luật Moses. Họ chỉ lấy đi cái cốt lõi của nó khỏi bối cảnh lịch sử mà cả hai

coi là lạc hậu. Thật là một sự đơn giản hóa thô thiển khi nói rằng Paul giảng

về cứu rỗi nhờ ơn trên, khác với cứu rỗi nhờ hành động (tức là, giữ lại Luật

Moses). Paul nói rằng hành động tốt là điều kiện để đảm bảo cho Tân Ước

đủ tư cách, nhưng chỉ hành động thì vẫn chưa đủ cứu rỗi, cứu rỗi có được

là nhờ ơn trên. Cả Jesus lẫn Paul đều là những người Do Thái đích thực, vì

họ coi tôn giáo là một cuộc diễu hành lịch sử của các sự kiện. Họ không

còn là người Do Thái khi họ thêm vào một sự kiện mới. Như Paul nói, khi

Đức Kitô đầu thai vào Jesus, cơ sở của Torah đã bị vô hiệu hóa. Đã có thời

giao ước ban đầu của người Do Thái là phương tiện để đảm bảo có được ơn

trên. Điều đó, Paul nói, giờ đây không còn đúng nữa. Kế hoạch của Chúa

đã thay đổi. Cơ chế cứu rỗi giờ là Tân Ước, niềm tin vào Đức Kitô. Những

lời hứa của Chúa với Abraham giờ đây không còn được áp dụng cho hậu

duệ của ông nữa, mà được áp dụng cho những người Kitô: “Mà nếu anh em

thuộc về Đức Kitô, vậy thì anh em là miêu duệ của Abraham, những kẻ

https://thuviensach.vn

thừa tự thể theo lời hứa.” 97 Cái mà Jesus thách thức và Paul phủ nhận một

cách cụ thể, là quá trình cứu rỗi cơ bản của Do Thái giáo: lựa chọn, giao

ước, Luật Moses. Những thứ này không có giá trị, đã được thay thế, đã kết

thúc. Một quá trình thần học phức tạp có thể được tóm tắt đơn giản thế này:

Jesus tạo ra Kitô giáo, và Paul rao giảng nó.

Đức Kitô và người Kitô do đó lấy từ Do Thái giáo tiềm năng và sự kế thừa

phổ quát của nó. Bản thân Jesus Christ đã tìm cách hoàn thành sứ mệnh của

Chúa như dự báo: “Mọi thị tộc trên trần sẽ lấy ngươi mà cầu phúc cho

nhau.” Paul mang niềm tin này vào sâu trong cộng đồng Do Thái lưu vong

và tới các cộng đồng phi Do Thái sống bên cạnh, ông không chỉ chấp nhận

logic trong thuyết phổ quát Palestine của Jesus, mà còn biến nó thành một

thuyết phổ quát chung, nhưng lại phủ nhận sự tồn tại của các phạm trù cũ.

“Người cũ với các hành vi của nó,” sự lựa chọn trước đây và Luật Moses,

đều bị “lột bỏ”; Tân Ước, và người được chọn mới của nó, “người mới,”

được hình thành dưới hình hài của Chúa và bị hạn chế bởi duy nhất điều

đó, được “dựng nên.” Con người có được niềm tin và ơn trên chỉ nhờ vào

tình trạng làm người của mình, “nơi không còn Hy Lạp hay Do Thái, cắt bì

hay không cắt bì, man rợ, duyệt chi, nô lệ, tự do, nhưng tất cả mọi sự và

trong mọi người: Đức Kitô.”98

Vậy nên ở đây, theo một nghĩa nào đó, là chương trình cải cách phổ cập của

các nhà cải cách Hy Lạp thời Seleucid. Nhưng trong khi Menelaus và các

đồng minh trí thức của mình đã tìm cách phổ cập hóa từ bên trên, liên minh

với quyền lực và của cải, quân đội và người thu thuế - và do đó tất yếu đã

đưa phần lớn cộng đồng, nhất là người nghèo, vào tay những người Torah

khắt khe - thì Jesus và Paul phổ cập hóa từ bên dưới. Jesus là một người Do

Thái có học, người nói rằng việc học là không cần thiết, người coi tinh thần

chứ không phải câu chữ là cốt lõi của Luật Moses, và do đó là người ôm

lấy người thất học, người ngu dốt, người bị coi rẻ, người am ha-arez, đưa

họ trở thành nhóm ủng hộ dặc biệt của mình. Paul mang thông điệp này đến

với tất cả những ai nằm ngoài vòng pháp luật. Quả thực, không như các nhà

https://thuviensach.vn

cải cách Hy Lạp hóa, ông có khả năng khai thác một cảm xúc nằm sâu

trong Do Thái giáo, sâu trong tôn giáo Yahweh cổ xưa, một sức mạnh mà

gần như là tinh túy của đức tin giao ước - ý tưởng cho rằng Chúa sẽ lật đổ

trật tự lâu bền của thế giới, làm cho người nghèo trở nên giàu có và người

yếu đuối trở nên mạnh mẽ, thích người ngây thơ hơn người khôn ngoan,

nâng đỡ người hèn mọn và khiêm tốn. Không người Do Thái nào, kể cả

Jesus, xoáy vào chủ đề này trôi chảy hơn Paul. Thế nên thứ tôn giáo mà

ông rao giảng không chỉ mang tính phổ quát mà còn mang tính cách mạng -

dẫu là một cuộc cách mạng tâm linh hóa và phi bạo lực.

Số người sẵn sàng và đang đón đợi thông điệp này là cực lớn. Cộng đồng

Do Thái lưu vong mà Paul và những người khác đã háo hức đi qua, cực

đông. Nhà địa lý La Mã Strabo nói rằng người Do Thái là một thế lực lớn,

có mặt ở khắp thế giới. Chỉ riêng ở Ai Cập đã có một triệu người. Ở

Alexandria, có lẽ là thành phố lớn nhất thế giới sau Rome, họ chiếm đa số

trong hai trên năm khu phố. Họ rất đông ở Cyrene và Berenice, ở

Pergamum, Miletus, Sardis, ở Phrygian Apamea, Cyprus, Antioch,

Damascus và Ephesus, và trên cả hai bờ Biển Đen. Họ đã ở Rome được

200 năm và giờ đây là một cộng đồng tương đối lớn ở đó; từ Rome họ đã

tỏa khắp chốn thành thị ở Ý, rồi tới Gaul và Tây Ban Nha, vượt biển đến

Tây Bắc châu Phi. Nhiều trong số những người Do Thái lưu vong này sùng

đạo đến thái quá, và sau này là những người tuân thủ trung thành Torah một

cách nghiêm ngặt đến từng chân tơ kẽ tóc. Nhưng những người khác đợi để

được thuyết phục rằng cốt lõi của đức tin của họ có thể được giữ nguyên,

hay thậm chí tăng cường, bằng cách từ bỏ tục cắt bao quy đầu và rất nhiều

các điều luật Moses cổ xưa vốn làm cho cuộc sống trong xã hội hiện đại trở

nên vô cùng bất tiện. Còn sẵn sàng cải đạo hơn là số rất lớn người sùng đạo

phi Do Thái, sống gần các cộng đồng Do Thái lưu vong nhưng giờ thì đã

tách ra, vì không thể chấp nhận những quy định mà người Kitô hiện thời

nói là không cần thiết. Thế nên sự phổ biến chậm chạp của tôn giáo mới

này liền tăng tốc. Chủ nghĩa độc thần đạo đức là một ý tưởng mà thời của

nó đã đến. Đó là một ý tưởng của người Do Thái. Nhưng người Kitô mang

https://thuviensach.vn

nó theo mình vào thế giới rộng lớn hơn, và do vậy cướp đi quyền thừa kế

của người Do Thái.

Sự phân đôi Kitô giáo và Do Thái giáo là một quá trình diễn ra từ từ. Ở một

mức độ nào đó, nó được xác định bằng hành động của chính người Do

Thái. Việc củng cố Do Thái giáo xoay quanh việc áp dụng khắt khe Luật

Moses, hậu quả của việc đàn áp chương trình cải cách của nhà Maccabee,

là bối cảnh thiết yếu đối với nguồn gốc và sự hình thành Kitô giáo Do Thái.

Tương tự, việc chủ nghĩa khắt khe Do Thái trôi về phía bạo lực, và cuộc

đụng độ trực diện với thế giới Hy Lạp-La Mã tất yếu theo sau trong các

năm 66-70, cuối cùng đã chặt đứt nhánh Kitô giáo của Do Thái giáo khỏi

cái thân Do Thái của nó. Những đệ tử đầu tiên của Jesus Christ ở Jerusalem

không nghi ngờ gì khi coi mình là người Do Thái. Thậm chí Stephen, người

cực đoan nhất trong số họ, còn khôi phục một số nguyên tắc tri thức của

chương trình cải cách cũ. Trong bài phát biểu biện hộ dài mà ông đọc trước

tòa Sanhedrin, ông nhắc lại quan điểm của các nhà cải cách là Chúa không

thể bị khu biệt hóa trong Ngôi đền được: “Nhưng Đấng Tối Cao hẳn không

phải ngụ nhờ trong những vật tay phàm làm ra, như tiên tri đã nói: Trời là

ngai Ta, đất là bệ chân Ta. Nhà nào, các ngươi sẽ xây cho Ta, Chúa phán,

hay chỗ nào là chỗ an nghỉ của Ta? Há tay Ta đã không dựng nên muôn vật

này hay sao?” Nhưng ngay sau đó, ông gọi đám kết tội mình là những kẻ

“lòng đá tai điếc không cắt bì” - tức người Do Thái xấu xa - và thế là cuộc

công kích và xử tử ông bằng ném đá được thực hiện trong khuôn khổ Do

Thái giáo.99 Chương 15 Sách Công vụ các Tông đồ nói rõ rằng khi Paul mới

bắt đầu sứ mệnh truyền giáo, người Kitô Do Thái trong đó có nhiều người

Pharisee kiên quyết cho rằng kể cả những người cải đạo phi Do Thái cũng

nên được cắt bao quy đầu, và phải rất khó khăn Paul mới xin được miễn

cho dân mình. 100 Ở Judaea, những đệ tử Do Thái của Jesus - họ gần như

chắc chắn gọi mình là thế - tiếp tục được cắt bao quy đầu và tuân thủ nhiều

điều trong Luật Moses cho tới khi xảy ra thảm hoạ vào những năm 66-70.

https://thuviensach.vn

Cả hai cuộc nổi dậy của người Do Thái chống lại chế độ cai trị La Mã

không nên chỉ được coi như các cuộc nổi dậy của một dân tộc bị thuộc địa

hóa lấy cảm hứng từ chủ nghĩa dân tộc tôn giáo, mà còn là một cuộc xung

đột chủng tộc và văn hóa giữa người Do Thái với người Hy Lạp. Thái độ

bài ngoại và bài văn hóa Hy Lạp, một đặc trưng của văn học Do Thái từ thế

kỷ 2 TCN trở đi, được đáp trả đầy đủ. Sẽ là bất thường nếu nói đến chủ

nghĩa bài Do Thái thời cổ đại, vì thuật ngữ này mãi đến năm 1879 mới

được tạo ra. Tuy nhiên, chủ nghĩa bài Do Thái trên thực tế nếu không phải

ở cái tên thì chắc chắn đã tồn tại và ngày càng trở nên quan trọng. Từ thời

rất xa xưa “những đứa con của Abraham” đã từng là và đã từng coi mình là

“khách trọ, người ngụ cư.” Có nhiều nhóm như vậy - nhóm Habiri, bao

gồm người Do Thái, chỉ là một trong số đó - và tất cả đều không được ưa

thích. Nhưng thái độ thù nghịch chống lại người Do Thái, bắt đầu xuất hiện

vào nửa sau thiên niên kỷ 1 TCN, là một yếu tố liên quan đến chủ nghĩa

độc thần Do Thái và những hậu quả xã hội của nó. Người Do Thái không

thể, và đã không công nhận sự tồn tại của các thần khác, hay thể hiện sự tôn

trọng dành cho họ. Thậm chí vào năm 500 TCN, đức tin Do Thái đã rất cổ

lỗ, giữ lại các tập tục và cấm kỵ cổ xưa mà ở nơi khác chúng đã bị bãi bỏ,

nhưng người Do Thái, dưới sự lãnh đạo ngày càng khắt khe, lại tuân thủ

chúng một cách trung thành. Tục cắt bao quy đầu làm họ khác biệt, bị thế

giới Hy Lạp-La Mã coi là man rợ và chẳng hay ho gì. Nhưng ít ra thì tục

cắt bao quy đầu không ngăn việc giao hợp, còn các điều luật Do Thái cổ

xưa về ăn kiêng và sự sạch sẽ lại ngăn. Điều này, có lẽ hơn bất cứ yếu tố

nào khác, hướng thái độ thù địch vào các cộng đồng Do Thái. Tóm lại, “sự

kỳ lạ” là nguyên nhân gây ra chủ nghĩa bài Do Thái thời cổ đại: người Do

Thái không chỉ đơn thuần là những kẻ nhập cư, mà họ còn luôn làm cho

mình khác biệt. 101

Do đó, Hecataeus xứ Abdera, khi viết vào gần cuối thế kỷ 4 TCN - 150

năm trước cuộc đụng độ với người Seleucid - đã ủng hộ người Do Thái và

Do Thái giáo theo nhiều cách khác nhau, nhưng ông cũng công kích lối

sống bất thường của họ, điều mà ông gọi là “một kiểu sống không thân

https://thuviensach.vn

thiện và phản con người.”102 Khi tư tưởng của người Hy Lạp về tính duy

nhất của nhân loại lan ra, người Do Thái có khuynh hướng coi người phi

Do Thái là không thanh sạch về mặt lễ nghi, và cấm kết hôn với họ, thì đã

bị cho là phản nhân văn; từ “ghét người” được sử dụng thường xuyên.

Đáng chú ý là ở Babylon, nơi tư tưởng của người Hy Lạp chưa thâm nhập,

sự cách biệt của cộng đồng Do Thái lớn không bị ghét bỏ - Josephus nói

rằng cảm giác bài Do Thái không tồn tại ở đó. 103 Người Hy Lạp coi

cecumene, tức vũ trụ văn minh, của họ (so với sự hỗn loạn) nơi tư tưởng

của họ thống lĩnh, là một xã hội đa chủng tộc, đa quốc gia, và những ai từ

chối chấp nhận nó đều là kẻ thù của loài người. Trong cuộc đại công kích

nhằm vào Do Thái giáo của Moses, Antiochus Epiphanes thề sẽ bãi bỏ các

điều luật Do Thái “gây hại cho nhân loại,” và ông hiến sinh lợn bên trên

những quyển sách thiêng Do Thái.104 Năm 133 TCN, người cai trị xứ

Seleucid là Antiochus Sidetes được các cố vấn của mình bảo rằng

Jerusalem nên bị phá hủy và người Do Thái nên bị tiêu diệt, vì họ là dân tộc

duy nhất trên trái đất từ chối giao lưu với phần còn lại của nhân loại.

Đa phần cảm giác bài Do Thái được thể hiện trong văn học là một sự đáp

trả những gì được cảm nhận như sự mô tả đầy hung hăng của người Do

Thái về lịch sử tôn giáo của chính họ. Thế kỷ 3 TCN, tư tế Ai Cập nói tiếng

Hy Lạp Manetho từng viết một cuốn sử về đất nước mình, một vài đoạn

trong đó còn sót lại trong cuốn Antiquities of the Jews, công kích cách

người Do Thái kể về cuộc Xuất hành. Rõ ràng, ông và các trí thức Ai Cập

khác thấy nó vô cùng xúc xiểm và bèn đáp trả bằng thứ tương tự. Ông mô

tả cuộc Xuất hành không phải là một cuộc trốn thoát kỳ diệu, mà là sự trục

xuất một cộng đồng bị hắt hủi và các nhóm dân ô uế khác. Manetho phản

ánh quan niệm của người Hy Lạp về người Do Thái là những kẻ ghét người

trong cáo buộc của mình, rằng Moses (người mà ông mô tả là Osarsiph,

một tư tế Ai Cập phản bội) lệnh rằng người Do Thái “không nên có liên hệ

với bất cứ ai trừ thành viên của chính cộng đồng họ,” nhưng rõ ràng chủ

nghĩa bài Do Thái ở Ai Cập có trước cuộc chinh phạt Ai Cập của người Hy

Lạp. Từ thời Manetho, chúng ta có thể thấy nổi lên những vụ vu khống và

https://thuviensach.vn

bịa đặt bài Do Thái đầu tiên. Các tác giả Hy Lạp nhắc lại và thêu dệt chúng

khi nói rằng người Do Thái được các điều luật Moses lệnh là không được tỏ

thiện chí với bất cứ dân nào, nhất là với dân Hy Lạp. Việc chỉ trích người

Do Thái tăng mạnh sau khi vương quốc Hasmoneus được thành lập và đàn

áp tôn giáo ở các thành phố Hy Lạp ngoại đạo. Những lời phỉ báng của

người Ai Cập được lưu hành và có lập luận cho rằng người Do Thái không

có quyền thực sự đối với Palestine - họ luôn là những kẻ lang thang không

nhà cửa, và việc họ tạm cư ở Judaea chỉ là nhất thời. Đáp lại, người Do

Thái nói rằng vùng đất Israel là món quà của Chúa ban cho người Do Thái:

Chương 12 của Sách Khôn ngoan không rõ tác giả, được viết vào thế kỷ 1

TCN, chỉ trích kịch liệt những người đầu tiên sống ở đây là đám chuyên

giết trẻ sơ sinh, ăn thịt người, giết người, có những tập tục không thể nói ra,

“nòi giống chúng, một đồ chúc dữ từ thuở ban đầu.” 105

Giống như ở kỷ nguyên hiện đại, ngụ ngôn về người Do Thái dù gì thì cũng

đã được bịa ra, rồi được nhắc đi nhắc lại không dứt. Câu nói người Do Thái

thờ con lừa, và có một cái đầu con lừa trong Ngôi đền, có ít nhất từ thế kỷ 2

TCN. Apollonius Molon, người đầu tiên viết một bài nhằm chống lại người

Do Thái, đã sử dụng câu nói đó, và sau này nó còn xuất hiện ở các tác giả

Posidonius, Democritus, Apion, Plutarch và Tacitus - Tacitus nhắc lại câu

nói đó tuy ông biết khá rõ rằng người Do Thái không hề thờ hình ảnh dưới

bất cứ hình thức nào. 106 Một ngụ ngôn khác nói rằng người Do Thái bí mật

hiến sinh người trong Ngôi đền của mình: đó là lý do không ai được phép

vào bên trong. Họ tránh ăn thịt lợn vì họ dễ mắc bệnh hủi - một sự nhại lại

lời bôi nhọ của Manetho.

Hơn nữa, giống như ở thời hiện đại, chủ nghĩa bài Do Thái được tiếp sức

không chỉ bằng những lời đồn đại tục tĩu mà còn bởi sự tuyên truyền có chủ

ý của các trí thức. Chắc chắn trong thế kỷ 1, chủ nghĩa bài Do Thái đã gia

tăng một cách vững chắc, phần lớn là trong tác phẩm của các nhà văn mà

hầu hết là người Hy Lạp. Từng là đồng minh của người Do Thái, người La

Mã ban đầu ban đặc quyền cho các cộng đồng Do Thái ở các thành phố lớn

https://thuviensach.vn

- quyền không phải làm việc trong ngày lễ Sabbath chẳng hạn. 107 Nhưng với

sự thành lập đế chế và việc áp dụng tục thờ cúng hoàng đế, mối quan hệ

xấu đi nhanh chóng. Việc người Do Thái từ chối thực hành các nghi thức

thờ cúng quốc gia không chỉ được coi là đặc trưng cho tính chất riêng biệt

và hành vi thô lỗ ở người Do Thái - những cáo buộc luôn được người Hy

Lạp đưa ra chống lại họ - mà còn là sự không trung thành. Thái độ thù địch

chính thức của người La Mã được các trí thức Hy Lạp tích cực kích động.

Alexandria, nơi cộng đồng Do Thái đặc biệt lớn và quan hệ giữa người Hy

Lạp với người Do Thái căng thẳng, là một trung tâm tuyên truyền bài Do

Thái. Lysimachus, chủ thư viện Alexandria, là một kẻ gây rối nổi bật. Sau

một vụ rối loạn ở đó thì Hoàng đế Claudius, cùng với việc khẳng định các

quyền của người Do Thái, đã cảnh báo công khai người Do Thái rằng họ

phải cư xử hợp lý hơn với tôn giáo của người khác.108 Một chỉ dụ của ông

cho Alexandria, viết trên giấy cói, vẫn còn lại đến ngày nay. Nó nói với

cộng đồng Do Thái ở đó rằng, nếu họ tỏ ra không khoan dung thì ông sẽ coi

họ như những người làm lây lan “một trận đại dịch hạch ra khắp thế giới” -

lại nhại lời Manetho.109 Những trí thức Hy Lạp bài Do Thái không chỉ phát

tán các cáo buộc, như Apion, mà còn đầu độc có hệ thống đầu óc của

những người cai trị. Chẳng hạn, Hoàng đế Nero không có thù địch cá nhân

gì với người Do Thái, và một đoạn trong Talmud thậm chí còn mô tả ông là

một người cải đạo; nhưng người thầy Hy Lạp của ông, Chaeremon, lại là

một người bài Do Thái có tiếng.

Từ sau cái chết của Nero Đại đế, quan hệ giữa người Do Thái và Rome dần

xấu đi, chế độ cai trị của cháu trai ông ở Judaea chững lại theo chiều hướng

đi xuống. Cuộc nổi dậy có thể đã diễn ra dưới thời Caligula (37-40), người

tìm cách áp đặt tục thờ cúng hoàng đế, nếu như ông không bị ám sát bởi sự

nhân từ của mình. Rõ ràng, sự xuất hiện của chủ nghĩa dân tộc khải huyền

Do Thái là một yếu tố như Tacitus đã khẳng định một cách dứt khoát: “Hầu

hết người Do Thái tin rằng sách tư tế cổ viết rằng vào thời đó phương Đông

sẽ lớn mạnh và những ai đến từ Judaea sẽ sở hữu thế giới.” 110 Nhưng điều

quan trọng không kém là mối thù hằn Hy Lạp-Do Thái ngày càng tăng.

https://thuviensach.vn

Những người phi Do Thái đã Hy Lạp hóa là tầng lớp tinh hoa của Palestine.

Họ, chứ không phải người Do Thái, cung cấp người giàu và lái buôn. Họ

làm trong lĩnh vực dân sự địa phương và thu thuế. Hầu hết binh lính trong

các đồn La Mã không phải là người Do Thái được tuyển mộ từ các thành

phố Hy Lạp hóa như Caesarea và Sebaste ở Samaria. Giống như người Hy

Lạp ở Alexandria, người Hy Lạp ở Palestine khét tiếng với chủ nghĩa bài

Do Thái: chính những người nói tiếng Hy Lạp từ Jabneh và Ashkelon là

những người khiến cho Caligula đề ra các biện pháp bài Do Thái.111 Đầy

ngu ngốc, La Mã khăng khăng rút các tổng trấn của mình ở Judaea ra khỏi

các vùng nói tiếng Hy Lạp của người phi Do Thái - người cuối cùng, và

kém nhạy cảm nhất trong số đó là Gessius Florus, đến từ Tiểu Á của Hy

Lạp. Chế độ cai trị của La Mã ở Palestine vào thế kỷ 1 khá cồng kềnh và

không thành công. Nó cũng bị vỡ nợ kinh niên, các cuộc đột nhập kho bạc

của Ngôi đền để đòi tiền nợ thuế là nguyên nhân gây sốc và giận dữ. Có vô

số nhóm trộm cướp không những không bị trừng phạt, mà lại còn tăng lên

do số người vỡ nợ và bất mãn chính trị nhiều thêm. Nhiều nông dân nợ nần

trong vô vọng. Ở những thành phố có dân số pha trộn Hy Lạp-Do Thái, bầu

không khí thường căng thẳng.

Quả thực, cuộc nổi dậy bắt đầu vào năm 66 không phải ở Jerusalem, mà ở

Caesarea, theo sau một vụ kiện Hy Lạp-Do Thái, trong đó người Hy Lạp

thắng. Họ ăn mừng chiến thắng bằng một cuộc tàn sát ở khu người Do

Thái, trong khi đồn lính La Mã nói tiếng Hy Lạp chẳng làm gì. Tin tức về

cuộc tàn sát gây phẫn nộ ở Jerusalem, và cảm xúc còn dâng cao hơn khi

Florus chọn thời điểm đó để lấy tiền từ ngân khố của Ngôi đền. Giao tranh

nổ ra, lính La Mã cướp bóc Thành Thượng (Upper Town), các tư tế Ngôi

đền tạm dừng lễ hiến sinh để tỏ lòng kính trọng người dân và hoàng đế nơi

thành Rome, và tranh cãi quyết liệt nổ ra giữa người Do Thái ôn hoà với

người Do Thái hiếu chiến. Jerusalem đầy những người tị nạn Do Thái giận

dữ và căm thù đến từ những thành phố khác mà tại đó đa số người Hy Lạp

đã xâm chiếm các khu ở của người Do Thái, và đốt cháy nhà cửa của họ.

Yếu tố này đã làm làn sóng ủng hộ lan sang cả những người cực đoan, đồn

https://thuviensach.vn

lính La Mã bị tấn công và giết hại. Thế nên Đại nổi dậy chính là một cuộc

nội chiến và chiến tranh sắc tộc giữa người Hy Lạp với người Do Thái.

Nhưng nó cũng là một cuộc nội chiến giữa người Do Thái với nhau, vì -

như vào thời nhà Maccabee - tầng lớp thượng lưu Do Thái, hầu hết đã Hy

Lạp hóa, ủng hộ các tội lỗi của người Hy Lạp. Khi những người dân tộc cấp

tiến tiếp quản Jerusalem, họ quay ra tấn công người giàu. Một trong những

hành động đầu tiên của họ là đốt cháy các kho lưu trữ của Ngôi đền để phá

hủy mọi văn tự về nợ nần.

Cuộc Đại nổi dậy năm 66 và vây hãm Jerusalem là một trong những sự

kiện quan trọng nhất và đáng sợ nhất trong lịch sử Do Thái. Thật không

may, nó được ghi lại rất ít. Tacitus để lại một ghi chép dài về cuộc chiến,

nhưng đến nay chỉ còn sót lại vài mẩu vụn. Ghi chép của các giáo sĩ Do

Thái là những mẩu chuyện ngắn không có bối cảnh lịch sử rõ ràng, hay

thuần túy hư cấu. Có rất ít bằng chứng từ chữ khắc hay khảo cổ học. 112 Gần

như chuyên gia duy nhất của chúng ta về cuộc chiến là Josephus, mà ông

thì thiên vị, mâu thuẫn và hoàn toàn không đáng tin cậy. Sơ đồ chung của

các sự kiện là như sau. Sau vụ tàn sát đồn lính ở Jerusalem, giáo sĩ đại diện

giáo hoàng La Mã ở Syria, Cestius Gallus, tập hợp một lực lượng lớn ở

Acre và tiến về thành phố. Khi tới vùng ngoại ô, ông sốc trước sức kháng

cự của người Do Thái và hạ lệnh rút lui. Cuộc rút lui trở thành một cuộc

tháo chạy tán loạn. Sau đó Rome lên tiếng và phản ứng lại bằng sức mạnh

khủng khiếp, không dưới bốn quân đoàn, quân đoàn V, X, XII và XV, được

tập trung vào Judaea, và một trong những viên tướng kinh nghiệm trận mạc

nhất của đế chế là Titus Flavius Vespasian được giao chỉ huy. Ông thong

thả, để Jerusalem yên vị ở đấy cho đến khi ông quét sạch vùng bờ biển và

đảm bảo được liên lạc, phá hủy hầu hết các pháo đài do người Do Thái nắm

giữ và thuộc địa hóa vùng nông thôn. Năm 69, Vespasian lên ngôi hoàng

đế, và vào cuối năm đó ông đi Rome, để lại người con trai cả của mình là

Titus 29 tuổi phụ trách giai đoạn cuối cùng của chiến dịch, vây hãm và

chiếm giữ Jerusalem, kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9 năm 70.

https://thuviensach.vn

Josephus đóng một vai trò quan trọng trong những sự kiện này và để lại hai

câu chuyện khác nhau về chúng. Cuốn Jewish War của ông mô tả chi tiết

các năm 66-70, và trước đó là một ghi chép về lịch sử người Do Thái ở

Palestine từ thời Maccabee trở đi, chủ yếu được viết trong khi Titus, người

kế vị Vespasian, vẫn còn sống. Rồi khoảng 20 năm sau, Josephus kết thúc

cuốn Antiquities of the Jews của mình, kể lại toàn bộ lịch sử từ thời sáng

thế trở đi (chủ yếu dựa vào Kinh Thánh), kết thúc vào năm 66, nhưng bao

gồm một bản Vita (Tiểu sử) làm phụ lục. Có nhiều khác biệt giữa Jewish

War và Vita.113 Hầu hết các sử gia thời cổ đại viết dưới động cơ thiên vị. Rắc

rối với Josephus là động cơ của ông thay đổi từ tác phẩm này sang tác

phẩm kia. Chẳng hạn, trong Vita, ông đáp trả một cuộc công kích nhằm vào

tính cách của ông từ nhà văn Do Thái Justus xứ Tiberias.114 Nhưng lý do

chính để ông thay đổi quan điểm là vì ông là ví dụ cho một hiện tượng Do

Thái đã trở nên rất phổ biến qua nhiều thế kỷ: một người đàn ông thông

minh, thời trai trẻ thì chấp nhận sự hiện đại và phức tạp của thời đại, và rồi

khi ở tuổi trung niên thì trở về với cội rễ Do Thái của mình, ông bắt đầu sự

nghiệp viết lách với tư cách một nhà biện luận La Mã, và khi kết thúc nó thì

ông gần như trở thành một nhà dân tộc chủ nghĩa Do Thái.

Do đó, như một nhà phân tích về Josephus gần đây cho rằng, để phá vỡ

niềm tin vào câu chuyện của Josephus thì dễ, nhưng để thay thế nó bằng

một câu chuyện đúng sự thật thì gần như không thể.115 Vậy thì câu chuyện

của ông đã soi rọi như thế nào cho cái chương thảm khốc này trong lịch sử

Do Thái? Ấn tượng rất lớn là người Do Thái trong suốt chiều dài lịch sử

được chia thành nhiều phe phái không thể dung hoà với nhau. Cuộc tàn sát

đồn lính là tác phẩm của một thiểu số nhỏ. Chỉ khi Cestius Gallus bị đẩy lui

và lực lượng của ông bị tiêu diệt, giới quý tộc mới quyết định tăng quân, và

kể cả khi đó thì họ vẫn có những động cơ lẫn lộn. Mục đích của họ dường

như là tiếp tục quản lý và chờ đợi các sự kiện tiếp theo. Thế nên đồng xu

bằng đồng - đồng shekel, đồng nửa shekel và tiền xu lẻ - được đúc.

Josephus, một tư tế cao niên gắn với gia đình của một trong các nhà quý

tộc, Eleazar ben Ananias, được cử đến Galilee với hai tư tế khác để giúp

https://thuviensach.vn

người dân chuẩn bị cho cuộc xung đột. Ông nhận thấy hầu hết người dân

đều phản đối cuộc chiến. Nông dân căm ghét quân trộm cướp (trong đó có

các nhà dân tộc chủ nghĩa Do Thái cực đoan) và cũng căm ghét cả chốn

thành thị nữa. Họ cũng chẳng ưa gì người La Mã, nhưng không ngại nếu

phải chiến đấu chống lại họ. Trong các thành phố, có Sephoris là ủng hộ La

Mã; Tiberias bị chia rẽ; Gabara ủng hộ John xứ Giscala, một trong những

người cầm đầu vụ nổi loạn. Josephus nói ông cố gắng đoàn kết các thành

phố, nông dân và quân trộm cướp, nhưng không thành; nông dân không

đầu quân và khi bị bắt đi lính thì họ nhanh chóng đào ngũ. Thế nên ông rút

lui vào pháo đài cổ Jotapata của Herod, và sau một cuộc kháng cự chiếu lệ,

đã đầu hàng Vespasian. Sau đó, ông phục vụ người La Mã, đầu tiên là làm

phiên dịch trong cuộc vây hãm Jerusalem, sau này là làm nhà tuyên truyền,

ông cùng quan điểm với Jeremiah khi Jerusalem sụp đổ lần đầu tiên: đó là ý

Chúa, và người La Mã là công cụ của người; do vậy chiến đấu chống lại

người La Mã không chỉ ngu xuẩn mà còn là tội lỗi.116

Josephus có lẽ đã đúng khi coi cuộc chiến kéo dài, dữ dội và thảm khốc này

là tác phẩm của các nhóm thiểu số, ác độc ở cả hai phía. Sau này, ông

chứng kiến lực lượng của người Do Thái đòi hỏi các quyền tôn giáo và

chính trị, có chút tôn trọng dành cho nhà Maccabee, cũng như tự hào và

hứng thú với sự sùng đạo của người Do Thái. Tuy nhiên, quan điểm ban

đầu của ông rằng sự kháng cự của Jerusalem là vô lương tâm vẫn có giá trị.

Titus có 60.000 quân và công cụ vây hãm mới nhất. Ông có thể để cho sự

chết đói và những chia rẽ trong nội bộ người Do Thái làm công việc của

chúng. Đội bảo vệ có khoảng 25.000 lính, chia thành các nhóm: Zealot,

dưới sự chỉ huy của Eleazar ben Simon, nắm giữ Antonia và Ngôi đền;

Simeon ben Giora cực đoan và nhóm Sicarii của ông điều hành thành phía

trên; nhóm Idumean và các nhóm khác dưới sự chỉ huy của John xứ

Giscala. Số đông cư dân và người tị nạn là những tù nhân bất lực của các

đội này. Josephus mô tả giai đoạn cuối cùng của cuộc vây hãm với những

chi tiết đáng sợ. Người La Mã chiến đấu đến cùng. Họ xộc vào Antonia,

chiếm Ngôi đền, đốt cháy nó, và chiếm thành của Herod một tháng sau đó.

https://thuviensach.vn

Người dân bị bán làm nô lệ, hoặc bị tàn sát, hoặc được cứu để rồi chết

trong các đấu trường của Caesarea, Antioch và Rome. Simeon ben Giora bị

bắt sống, đưa tới Rome cho lễ mừng chiến thắng của Titus, rồi bị xử tử ở

chợ. Mái vòm của Titus đến giờ vẫn đứng đó, cây đèn bảy nhánh của Ngôi

đền mà ông đoạt được được khắc trên đá của mái vòm. Ông cũng giữ lại

trong cung điện của mình tấm rèm dùng để che nơi cực thánh và một bản

chép Kinh Thánh - ước gì nó còn sót lại!

Sau khi Jerusalem sụp đổ, chỉ còn lại ba trung tâm kháng cự của người Do

Thái: Herodium, bị chiếm sau đó không lâu; Machaerus, bị chiếm năm 72;

và Masada, tảng đá tuyệt đẹp cao 1.300 feet bên rìa sa mạc Judaea được

Herod biến thành một pháo đài rất lớn, vào các năm 37-31 TCN. Chỉ có thể

lên được đó bằng cái mà Josephus gọi là “một con đường ngoằn nghèo như

rắn.” Nó rơi vào tay người Do Thái năm 66 bởi “một mưu mẹo,” người

hùng của sự kiện này là Menahem, con trai của người sáng lập nhóm Zealot

cùng với nhà cách mạng bị xử tử, Judah người Galilee.117 Nhưng Menahem

đã bị giết hại trong một cuộc chiến giành quyền lực ở Jerusalem, và quyền

chỉ huy Masada được trao cho cháu trai ông là Eleazar. Khi cuối cùng thì

viên tướng La Mã Flavius Silva đã bao vây nó vào cuối năm 72, có 960

người nổi loạn và người tị nạn trong pháo đài, đàn ông, đàn bà và trẻ con.

Những năm 1963-1965, di chỉ này được khai quật toàn diện bởi Yigael

Yadin cùng một lực lượng hùng hậu các nhà khảo cổ học và hàng ngàn

người tình nguyện trợ giúp từ khắp nơi trên thế giới. Chi tiết cuộc vây hãm

tới nay đã được tái tạo một cách sống động. Silva có cả quân đoàn 10, cộng

với các phương tiện trợ giúp, và vô số nhân công là tù binh chiến tranh Do

Thái. Chiếm nơi này về cơ bản là một vấn đề kỹ thuật quân sự, sở trường

của La Mã. Sự sụp đổ của nơi này là tất yếu, và khi sự sụp đổ trở nên rõ

ràng, Eleazar bèn ép buộc hoặc thuyết phục những người bảo vệ còn lại tự

sát hàng loạt. Josephus đưa ra cái được cho là bài phát biểu cuối cùng của

mình. Hai người phụ nữ cùng năm đứa con của họ sống sót nhờ trốn trong

một cái hang. Những mảnh quần áo, dép, mẩu xương, bộ xương hoàn

chỉnh, rổ rá, mảnh vỡ đồ dùng cá nhân - các kho tàng còn nguyên vẹn nhằm

https://thuviensach.vn

chứng tỏ với người La Mã rằng cuộc tự sát hàng loạt không phải do chết

đói - những đồng xu, mảnh áo giáp và cung tên là các nhân chứng lặng câm

của cuộc vây hãm. Chúng là bằng chứng về sự dũng cảm tuyệt vọng của

những người bảo vệ, có tính thuyết phục hơn nhiều so với mô tả mạnh mẽ

của Josephus. Trong các mẩu gốm khắc chữ được tìm thấy, có mấy mẩu

dường như được dùng làm lá thăm để mười người sống sót chọn ra ai là

người sẽ giết chín người kia rồi tự sát. Rất nhiều bằng chứng về các buổi lễ

trong giáo đường của pháo đài, các phần của 14 cuộn sách Kinh Thánh, các

sách của các giáo phái và không rõ tác giả, đã cho thấy rằng đây từng là

một đồn lính kính sợ Chúa, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ sức mạnh ghê gớm

của văn học Do Thái. 118

Jerusalem giờ chỉ còn là một thành phố hoang tàn sau cuộc vây hãm: Ngôi

đền bị phá hủy, các bức tường thành giờ chỉ còn là mấy đống gạch vụn.

Nhưng trải nghiệm đáng buồn của bảy năm đẫm máu đó đã không chấm

dứt nổi cuộc đụng độ Hy Lạp-Do Thái hay sức mạnh tình cảm tôn giáo

khiến những người Do Thái sùng đạo, cả trẻ lẫn già, bảo vệ đức tin của

mình bằng bạo lực dù tuyệt vọng. Tư tưởng bài Do Thái tiếp tục lan rộng.

Sự sụp đổ của Jerusalem được coi là bằng chứng cho thấy người Do Thái bị

Chúa ghét. Philostratus khẳng định trong tác phẩm Vita Apollonii (Tiểu sử

Apollonii) của mình, rằng khi Helen xứ Judaea dâng lên Titus một vòng

hoa chiến thắng sau khi ông chiếm thành, nhưng ông đã không nhận vì cho

rằng chẳng có gì hay ho trong việc chinh phạt một dân tộc bị chính Chúa

của họ từ bỏ. Điều này nghe có vẻ khó tin ở một người chỉ huy chuyên

nghiệp, đã chiến đấu trong một cuộc chiến khó khăn chống lại một kẻ thù

đầy quyết tâm. Nhưng đó là điển hình cho việc tuyên truyền bài Do Thái

khi đó xuất hiện khắp nơi. Horace và Martial lặng thinh trước những lời chỉ

trích họ, nhưng Tacitus đã tóm tắt lại mọi lời bôi nhọ của người Hy Lạp. Từ

khoảng năm 100 trở đi, người Do Thái bị công kích thậm chí còn dữ dội

hơn vì phá hoại tầng lớp hạ lưu và đưa ra những ý tưởng mới lạ gây hủy

diệt - một lời buộc tội sau này được nhắc lại rất lâu. 119 Thế nên mới có

https://thuviensach.vn

những rắc rối triền miên ở các thành phố của người Do Thái lưu vong, nhất

là trong các năm 115-117.

Những cuộc nổi loạn cuối cùng của người Do Thái nổ ra do một làn sóng

thù địch của chính quyền đối với người Do Thái dưới thời Hoàng đế

Hadrian ở phương Đông trong các năm 128-132. Ban đầu ông cảm thông

với Do Thái giáo, nhưng sau này ông trở nên thù địch, có lẽ là do ảnh

hưởng của nhóm Tacitus, ông trở nên không thích những tôn giáo phương

Đông nói chung, và rất ghê tởm tục cắt bao quy đầu mà ông xếp cùng nhóm

với tục hoạn, một hình thức tự cắt bỏ các bộ phận cơ thể đã bị cấm vì gây

đau đớn hoặc chết người. Hadrian đề ra các chính sách toàn Hy Lạp cho

khắp phương Đông, và một trong những dự án của ông là tạo ra một polis

mới, ngoại đạo trên đống đổ nát của Jerusalem, với một ngôi đền La Mã

thờ Jupiter trên Núi đền.

Dio Cassius, sử gia La Mã và là nguồn tin chính của chúng ta về mấy năm

này, nói người Do Thái không dám nổi dậy trong khi Hadrian đang ở

phương Đông, dù họ bí mật vũ trang và xây những pháo đài được giấu kín.

Có hai quân đoàn đóng trong khu vực. Nhưng ngay khi Hadrian lên đường,

người Do Thái ở Judaea đã tấn công, và như Dio nói, “người Do Thái trên

toàn thế giới cũng nổi dậy và tham gia cùng họ, gây ra vô vàn rắc rối cho

người La Mã, bí mật hay công khai, và thậm chí nhiều người phi Do Thái

cũng tới giúp họ.”120 Cuộc nổi dậy kéo dài bốn năm. Dio nói, tổn thất của La

Mã là nặng nề. Các quân đoàn phải tập trung ở Palestine từ mọi nơi trên đế

chế, trong đó có Anh và sông Danube, nên cuối cùng người Do Thái phải

đối mặt với không dưới 12 quân đoàn. Một lần nữa, phương pháp của La

Mã chậm nhưng có tính hệ thống và chắc chắn, đã chia nhỏ và cô lập lực

lượng nổi loạn, khiến cho các nhóm bên ngoài bị đói đến mức phải đầu

hàng, rồi dần thít chặt những trung tâm kháng cự còn lại. Người Do Thái

chiếm giữ Jerusalem một thời gian, nhưng nó không có tường thành và

không thể bảo vệ được. Họ nắm giữ các pháo đài và đường hầm, chẳng hạn

ở Herodium, đến nay đã được khai quật. Họ dường như đã lập tổng hành

https://thuviensach.vn

dinh ở nơi khi đó là thị trấn Betar, trên các ngọn đồi ở Judaea phía tây nam

thủ đô, và thành trì cuối cùng này đã rơi vào tay người La Mã năm 135.

Quy mô và thành công ban đầu của cuộc nổi dậy là nhờ vào việc người Do

Thái hay ít nhất là các nhóm chiến đấu của họ, nhân dịp này đã đoàn kết lại

dưới sự lãnh đạo của một người có cá tính mạnh. Simon bar Kokhba hay

Kosiva là một trong những nhân vật bí hiểm nhất trong lịch sử Do Thái, và

chỉ riêng tên hay các tên của ông thôi đã gây ra các cuộc tranh luận gay gắt

nhưng chưa ngã ngũ trong giới học giả. Những phiến quân Do Thái táo bạo

hơn, như Judah xứ Galilee, gọi mình là Chúa cứu thế để kêu gọi sự ủng hộ

rộng rãi hơn - lý do chính khiến người La Mã sẵn lòng đóng đinh câu rút

Jesus Christ. Theo Giám mục Eusebius, một người Kitô thù địch, Simon

quả là có đưa ra các tuyên bố cứu thế và cái tên Kokhba hay “ngôi sao”

được nói đến trong lời tiên tri ở Sách Dân số “một ngôi sao (mọc) lên từ

Yacob một vương trượng xuất từ Israel; Người đã đập tan màng tang Moab

và (sọ) con cái Set.” 121 Một giáo sĩ Do Thái nói mình được giáo sĩ vĩ đại

nhất thời đó là Akiva ben Joseph (khoảng năm 50-135) công nhận là Chúa

cứu thế.122 Akiva là một trường hợp xã hội thú vị, vì ông có xuất thân rất

khiêm tốn, là người am ha-arez, không có truyền thống học hành, và trong

một thời gian dài (như ông nói) chán ghét việc học và chăn cừu. Sau này,

ông trở nên vô cùng uyên bác, song vẫn hết sức quan tâm đến người nghèo,

và đây có thể là lý do ông gia nhập phiến quân (nếu đúng là như thế, vì

sách vở vẫn còn tranh cãi về điều này). Nhưng các giáo sĩ Do Thái khác

không làm theo ông. Theo Talmud Jerusalem, khi Akiva nói về Simon,

“Đây là Vua Chúa cứu thế,” giáo sĩ Johanan ben Torta liền đáp lời: “Này

hỡi Akiva, cỏ sẽ mọc giữa hai hàm ngươi và Con trai của David sẽ vẫn

chưa tới đâu.”123

Simon không gọi mình là “ngôi sao” mà là “Koseva,” và những đồng xu

ông ban hành không nói tới Chúa cứu thế mà gọi ông là “Simon Nasi

[hoàng tử] của Israel.” Cố vấn tâm linh chính của ông không phải là Akiva

mà là chú của ông, Eleazar xứ Modin, tên người này cũng xuất hiện trên

https://thuviensach.vn

một số đồng xu của Simon; nhưng trong các giai đoạn cuối của cuộc nổi

dậy, hai người đã cãi nhau và Eleazar bị cháu trai mình giết hại.124 Từ những

mảnh vụn bằng chứng mà chúng ta có, dường như Simon có rất ít sự ủng

hộ từ người Do Thái có học, và cuối cùng đánh mất những gì ông có. Trong

những năm 1952-1961, các nhà khảo cổ học làm việc ở sa mạc Judaea tìm

thấy các vật thể liên quan đến cuộc nổi dậy ở nhiều nơi, nhất là tại nơi được

gọi là “Hang của các bức thư.” Nhiều tài liệu trong số này bằng tiếng

Hebrew, tiếng Aram và tiếng Hy Lạp, được viết và ký thay mặt ông. Các

phát hiện này cho thấy những người nổi dậy là người Do Thái chính thống,

bất chấp hoàn cảnh tuyệt vọng vẫn tuân thủ Luật Moses - chẳng hạn ngày

Sabbath, các lễ hội, thuế tư tế và Levi. Nhưng không có bằng chứng cho

thấy Simon coi mình là một Chúa cứu thế, người được xức dầu thánh, hay

một lãnh tụ tinh thần theo cách nào đi nữa. Các bức thư cho thấy ông cai trị

một vùng lãnh thổ rộng lớn, cho thuê trang trại, cung cấp cho nông nghiệp,

huy động nông thôn cung cấp nhân lực và thực phẩm cho cuộc chiến của

mình. Xét trên mọi khía cạnh, ông là một nhà cai trị thế tục, một nasi như

ông tự gọi trong các bức thư của mình, hà khắc, thực tế, không lay chuyển,

tàn nhẫn: “Ta gọi Thượng đế tới chứng kiến… Ta sẽ cho ngươi vào trong

xích”; “nếu ngươi không chịu làm việc này thì ngươi sẽ bị trừng phạt”;

“ngươi đang sống tốt, ăn và uống từ đất của Israel, và không quan tâm gì

tới những người anh em của ngươi.”125 Các truyền thuyết về giáo sĩ sau này

dệt quanh “Con trai của một ngôi sao” dường như không có cơ sở trên thực

tế. Simon giống một nguyên mẫu cho một chiến binh Zion hiện đại hơn:

không lãng mạn, chuyên nghiệp, một người sống và chết như một du kích,

một người theo chủ nghĩa dân tộc.

Simon bị giết ở Betar. Akiva bị bắt, bị tống vào tù, cuối cùng bị tra tấn đến

chết, thịt bị xé ra khỏi người “bằng lược sắt.” Dio nói rằng trong các phiến

quân “rất ít người được cứu sống.” Cuộc trả thù của người La Mã mới kinh

hoàng làm sao. 50 pháo đài nơi phiến quân kháng cự bị phá hủy cùng với

985 thị trấn, làng mạc và khu định cư nông nghiệp. Dio nói 580.000 người

Do Thái chết trong chiến trận “và vô số người bị chết đói, bị lửa thiêu cháy

https://thuviensach.vn

và bị kiếm đâm chết. Gần như toàn bộ vùng đất Judaea bị tàn phá tan

hoang.” 126 Cuối thế kỷ 4, St Jerome viết từ Bethlehem rằng sau thất bại đó,

có rất nhiều nô lệ Do Thái được đem bán đến nỗi giá một nô lệ giảm xuống

còn rẻ hơn giá một con ngựa.

Hadrian không ngừng thực hiện kế hoạch của mình tới mức hoàn hảo,

nhằm biến Jerusalem bị tàn phá thành một polis Hy Lạp. Ông lấp các chỗ

trũng trong thành cũ bằng gạch đá vụn để có mặt bằng phẳng phiu. Bên

ngoài phạm vi thành, ông dọn dẹp đống đổ nát để tìm kiếm và lấy đá tảng

bên dưới, cung cấp cho các tòa nhà công mà ông dựng lên trên mặt bằng đã

được làm phẳng. Thành mới là nơi đầu tiên nằm hoàn toàn trên bản đồ của

thành cổ Jerusalem hiện nay. Con đường chính từ phía bắc dẫn đến cổng

Damascus hiện nay; cổng chính phía đông sau này được gọi là cổng St

Stephen với một mái vòm chiến thắng, đến nay vẫn còn tàn tích. Thành ông

xây được gọi là Aelia Capitolina. Những người nói tiếng Hy Lạp được

chuyển tới để hình thành dân cư cho thành, người Do Thái bị cấm vào

trong thành nếu không sẽ bị tội chết. Quy định này có thể không được thực

hiện nghiêm túc, và vào giữa thế kỷ 4, nó được dỡ bỏ dưới thời Hoàng đế

Julian ngoại đạo và hay tái phạm. Chí ít thì người Do Thái cũng được tới

thăm một phần của đống đổ nát cũ, giờ được biết đến dưới cái tên Bức

tường than khóc, nhân dịp kỷ niệm ngày thành phố bị phá hủy. Jerome,

trong bài Bình luận về Zephaniah của mình, đã vẽ ra một bức tranh vừa

cảm động vừa khắc nghiệt:

Vào ngày phá hủy Jerusalem, bạn trông thấy một dân tộc buồn bã tới thăm, những người đàn

bà bé nhỏ hom hem và những người đàn ông già cả quần áo rách rưới lê từng bước khó nhọc,

mang trong mình và quần áo sự thịnh nộ của Đức Chúa Trời. Một đám sinh vật đáng thương

tụm lại dưới giá treo cổ sáng lóa của Đức Chúa Trời và sự phục sinh lấp lánh của Ngài, trước

một lá cờ rực rỡ có hình chữ thập, bay phấp phới từ núi Olives, họ than khóc về sự sụp đổ của

Ngôi đền. Mặc dù vậy, họ không đáng được thương hại. 127

https://thuviensach.vn

Hai thảm hoạ này vào các năm 70 và 135 trên thực tế đã chấm dứt lịch sử

quốc gia Do Thái thời cổ đại. Có hai hậu quả tức thì mang tầm quan trọng

rất lớn về lịch sử. Thứ nhất là sự phân tách cuối cùng giữa Do Thái giáo và

Kitô giáo. Paul, viết vào khoảng những năm 50, trên thực tế đã không coi

Luật Moses là cơ chế biện minh và cứu rỗi, và trong quá trình này (như

chúng ta đã thấy) ông nhất quán với lời dạy của Jesus. Tại một cuộc họp

với các nhà lãnh đạo Do Thái-Kitô giáo ở Jerusalem, ông đã giành được

quyền miễn đáp ứng các yêu cầu tôn giáo của người Do Thái đối với người

cải đạo phi Do Thái. Nhưng điều này không nhất thiết nghĩa là người Do

Thái và người Kitô sẽ coi đức tin của mình là loại trừ lẫn nhau, và các tín

đồ của hai tôn giáo là kẻ thù của nhau. Sách Gospel of Luke, * có lẽ được

viết vào những năm 60, theo một cách nào đó là giống với các bài viết của

người Do Thái Hy Lạp lưu vong, nhằm vào người cải đạo tiềm tàng sang

Do Thái giáo. Mục đích của Luke dường như là để tóm tắt và đơn giản hóa

Luật Moses mà ông coi là một tập hợp được khai sáng của các phong tục

Do Thái - các quy tắc đạo đức của một dân tộc cụ thể. Sự mộ đạo là như

nhau giữa người Do Thái và người phi Do Thái: cả hai đều là phương tiện

để linh hồn chuẩn bị đón nhận chân lý. Người phi Do Thái cũng có những

phong tục tốt của mình, và Chúa không phân biệt đối xử với những ai

không sở hữu Luật Moses, tức phong tục Do Thái. Chúa cũng không phân

biệt đối xử với người Do Thái. Cả hai nhóm người đều được cứu rỗi bằng

đức tin và ơn trên.128

Ý tưởng về việc người phi Do Thái và người Do Thái đều có thể tin vào

Kitô giáo như một dạng siêu tôn giáo không thể đứng vững trước các sự

kiện của những năm 66-70, mà trên thực tế đã phá hủy nhà thờ Kitô-Do

Thái cổ xưa của Jerusalem. 129 Hầu hết thành viên của nó chắc hẳn đã không

còn. Những người sống sót thì ở rải rác khắp nơi. Dưới bất cứ góc độ nào,

truyền thống của họ không còn là Kitô giáo dòng chính nữa, chỉ sống sót

như một giáo phái Ebionites hèn mọn, và cuối cùng cũng bị tuyên bố là dị

giáo. Trong khoảng trống được tạo ra đó, Kitô giáo Hy Lạp hưng thịnh và

trở nên bao trùm. Mục đích là để tập trung đức tin Kitô còn dữ dội hơn vào

https://thuviensach.vn

việc mô tả của Paul về cái chết và sự phục sinh của Đức Kitô như là cơ chế

cứu rỗi - rõ ràng đã được báo trước trong lời dạy của Jesus - và tập trung

vào bản chất của vị cứu tinh được xức dầu thánh này. Jesus tuyên bố mình

là gì? Từ mà bản thân ông sử dụng thường xuyên nhất, và những người

khác sử dụng để nói về ông, đó là “Con Người.” Nó có thể có ý nghĩa rất

nhiều, rất ít hay thậm chí chẳng có ý nghĩa gì cả - Jesus chỉ nói ông là một

người, hoặc người mang sứ mệnh đặc biệt.130 Có thể lập luận rằng Jesus coi

mình chẳng là gì ngoài một hasid Do Thái có sức lôi cuốn.131 Nhưng ý

tưởng cho rằng Jesus là thánh thần, hàm ý ở sự phục sinh của ông và việc

ông thấy trước được điều kỳ diệu này, cũng như trong các sự hiển linh sau

này của ông, đã xuất hiện ngay từ những buổi ban đầu của Kitô giáo Tông

đồ. Hơn nữa, kèm theo nó là một niềm tin cũng có từ sớm như thế, rằng

ông đã lập ra lễ ban thánh thể, tiên liệu về cái chết và sự phục sinh của

mình để chuộc lỗi, trong đó thịt và máu của ông (những thứ dùng cho hiến

sinh) có dạng bánh mì và rượu vang. Sự ra đời của lễ ban thánh thể, “sự

hiến sinh thiêng liêng và hoàn hảo,” như là sự thay thế của người Kitô cho

mọi hình thức hiến sinh của người Do Thái, khẳng định quan niệm về thánh

hóa Jesus. Cho nên trước câu hỏi Jesus là Chúa hay là người, người Kitô đã

trả lời rằng: cả hai. Sau năm 70, câu trả lời của họ là thống nhất và ngày

càng dứt khoát hơn. Điều này khiến cho việc vi phạm Do Thái giáo là hoàn

toàn không thể tránh khỏi. Người Do Thái có thể chấp nhận việc phi tập

trung hóa Ngôi đền: nhiều người đã làm thế từ lâu, và chẳng bao lâu tất cả

sẽ phải làm thế. Họ có thể chấp nhận một cách nhìn khác về Luật Moses.

Cái họ không thể chấp nhận là việc loại bỏ sự phân biệt tuyệt đối mà họ đã

luôn vạch ra giữa Chúa và con người, vì đó là cốt lõi của thần học Do Thái,

niềm tin ở trên tất cả các niềm tin khác, phân biệt họ với người ngoại đạo.

Bằng cách loại bỏ sự phân biệt đó, người Kitô bước ra khỏi tín ngưỡng Do

Thái giáo mà không thể quay về được nữa.

Hơn nữa, họ làm vậy theo cách khiến cho sự thù nghịch giữa hai hình thức

của chủ nghĩa độc thần trở nên không tránh khỏi, không thể hoà giải và đầy

cay đắng. Người Do Thái không thể chấp nhận tính thánh thần của Jesus

https://thuviensach.vn

như là Chúa-tạo-ra-con-người mà lại không từ bỏ nguyên lý trung tâm

trong đức tin của mình. Người Kitô không thể chấp nhận rằng Jesus là cái

gì đó dưới Chúa cùng với việc từ bỏ cốt lõi và mục đích của phong trào của

mình. Nếu Jesus không phải là Chúa, thì Kitô giáo chẳng là gì cả. Nếu

Jesus là Chúa, thì Do Thái giáo là sai. Hoàn toàn không có thỏa hiệp nào

đối với vấn đề đó. Do vậy, đức tin này là một mối đe dọa với đức tin kia.

Tranh cãi ngày càng gay gắt hơn, vì tuy khác nhau về cốt lõi, nhưng hai

đức tin này lại thống nhất về gần như mọi điều khác. Người Kitô lấy từ Do

Thái giáo Ngũ Thư (bao gồm cả các nguyên tắc đạo đức và luân lý của nó),

các nhà tiên tri và các sách khôn ngoan, và nhiều kinh ngụy tác hơn rất

nhiều so với mức độ mà người Do Thái sẵn sàng giáo luật hóa. Họ vay

mượn nghi thức tế lễ, và ngay cả lễ ban thánh thể cũng có nguồn gốc Do

Thái. Họ lấy khái niệm ngày Sabbath và ngày lễ, hương và đèn đốt, thánh

thi, thánh ca và âm nhạc đồng ca, áo lễ và lời cầu nguyện, tư tế và kẻ tử vì

đạo, việc đọc sách thánh và thiết chế giáo đường (được đổi thành nhà thờ).

Họ thậm chí lấy cả khái niệm quyền hạn tăng lữ - mà người Do Thái sẽ

sớm điều chỉnh - dưới dạng thầy cả mà người Kitô biến thành giáo trưởng

và giáo hoàng. Chẳng có gì trong nhà thờ đầu tiên ngoài giáo lý Jesus

không được dựa trên Do Thái giáo.

Nhất là khi người Kitô phát triển từ truyền thống văn học của người Do

Thái, và do đó họ được thừa hưởng giữa những thứ khác là cuộc luận chiến

thiêng liêng của người Do Thái. Như chúng ta đã thấy, đây là một di sản

của tiểu sử tử vì đạo của nhà Maccabee và là một yếu tố quan trọng của văn

học Do Thái trong thế kỷ 1. Những tác phẩm văn chương sớm nhất của

người Kitô có giọng điệu thù địch mà các giáo phái Do Thái dùng để nói về

nhau. Khi mà rạn nứt giữa Kitô giáo với Do Thái giáo không thể hàn gắn

được, thì hình thức trao đổi duy nhất giữa họ là luận chiến. Bốn cuốn Phúc

âm nhanh chóng trở thành Torah của Kitô giáo, bao gồm cả truyền thống

luận chiến-bè phái của người Do Thái. Ở khía cạnh này, ngôn ngữ của

chúng rất giống với ngôn ngữ trong một số sách cuộn Biển Chết, và giống

https://thuviensach.vn

như những sách cuộn này, chúng nên được coi là một lập luận liên Do Thái.

Cụm từ “người Do Thái” xuất hiện năm lần trong các sách Phúc âm

Matthew và năm lần trong sách Luke, sáu lần trong sách Mark và 71 lần

trong sách John. Điều này không hẳn vì sách John được viết muộn hơn và

do đó có thái độ thù nghịch hơn với Do Thái giáo. Ở dạng ban đầu của nó,

sách John có thể là sách Phúc âm sớm nhất. Trong sách John, “người Do

Thái” xuất hiện để chỉ nhiều thứ khác nhau - người Sadducee, người

Pharisee, hay cả hai, cảnh sát Ngôi đền, giới Do Thái, tòa Sanhedrin, tầng

lớp cai trị Do Thái - và cả người dân nữa. Nghĩa phổ biến nhất là “những

người phản đối lời dạy của Jesus.” 132 Sách John đơn giản là dị giáo-luận

chiến. Khi các tu sĩ Qumran viết về “những đứa con trai của Belial,” họ nói

đến những người phản đối họ trong Do Thái giáo và đưa ra luận điểm giống

hệt như trong sách John: “Các ngươi bởi cha tức là quỷ mà ra.” Tương tự,

Tài liệu Damascus Qumran dùng “người Do Thái,” “xứ Judah” và “nhà

Judah” giống hệt với cách dùng trong sách John, với ý nghĩa là những

người phản đối Do Thái hiện đang có tiếng nói thống lĩnh. 133 Đoạn xúc xiểm

và gây hại nhất trong các sách phúc âm trên thực tế là ở sách Matthew, đôi

khi được cho là văn bản “ủng hộ Do Thái” nhất trong Tân Ước. Điều này

xảy ra sau khi Pilate rửa tay, “người dân” kêu lên: “Máu nó trên đầu chúng

tôi, và trên con cái chúng tôi,” 134 vì nó rõ ràng cho thấy người Do Thái chấp

nhận cái chết của Jesus như một gánh nặng mà con cháu họ phải gánh. Sự

kiện này thậm chí còn được nhấn mạnh hơn trong câu chuyện khổ hình của

sách “Phúc âm Peter” ngụy tác. 135

Thật đáng tiếc, những cuộc luận chiến tôn giáo chuyên nghiệp này, những

thực hành văn chương về odium theologicum* này, đã được đưa ra khỏi bối

cảnh lịch sử của chúng và trở thành cơ sở cho một lời cáo buộc chung của

người Kitô đối với người Do Thái. Erasmus sau này nhận định, nên tránh

luận chiến, “vì cuộc chiến kéo dài bằng lời nói và chữ viết sẽ kết thúc bằng

những quả đấm.” Lời buộc tội tập thể trong sách Matthew, và lời buộc tội

“những đứa con của ma quỷ” trong sách John, được kết nối với nhau để

hình thành nên cốt lõi của một nhánh bài Do Thái đặc biệt trong Kitô giáo,

https://thuviensach.vn

nhánh ấy được chồng lên và kết hợp với truyền thống bài Do Thái cổ xưa

và phức tạp của người ngoại đạo để về sau trở thành một động cơ thù hận

mạnh mẽ.

Sự sụp đổ của nhà thờ Do Thái-Kitô giáo sau năm 70 và chiến thắng của

Kitô giáo Hy Lạp khiến người Do Thái chỉ trích kịch liệt người Kitô.

Những bài cầu kinh hằng ngày của người Do Thái chống lại người dị giáo

và đối thủ có từ thời chương trình cải cách Hy Lạp của thế kỷ 2 TCN -

Sách Huấn ca, một luận chiến khôn ngoan của người theo chủ nghĩa khắt

khe Ben Sira (mà người Sicarii mang theo mình tại Masada), đã cầu Chúa:

“Xin lay tỉnh thịnh nộ, xin đổ ơn nóng giận, xin hạ kẻ nghịch, xin lật địch

thù.”136 Bài cầu kinh chống lại người dị giáo, ban đầu có tên “Phúc lành cho

Ngài người làm bẽ mặt kẻ ngạo mạn,” trở thành một phần của lễ hằng ngày,

hay Amidah, như là Phúc lành thứ mười hai. Có lúc nó được nhằm vào

người Sadducee. Dưới sự cai trị của Raban Gamaliel II (khoảng năm 80-

115), Phúc lành thứ mười hai hay Birkat ha-Minim (Phúc lành cho kẻ dị

giáo) được sắp xếp lại để áp dụng cho người Kitô, và đây dường như là thời

điểm những người Do Thái còn lại theo Jesus bị đẩy ra bên ngoài giáo

đường Do Thái. Đến cuộc nổi dậy năm 132, người Kitô và người Do Thái

được coi là các đối thủ công khai hay thậm chí là kẻ thù của nhau. Quả

thực, các cộng đồng Kitô ở Palestine kiến nghị nhà chức trách La Mã cho

họ quy chế tôn giáo riêng biệt với người Do Thái, và nhà văn Kitô Justin

Martyr (khoảng năm 100-165), sống ở Neapolis (Nablus), viết rằng những

người theo Simon bar Kokhba đã tàn sát các cộng đồng Kitô cũng như Hy

Lạp. Từ thời kỳ này, luận chiến bài Kitô bắt đầu xuất hiện trong các chú

giải Kinh Thánh của người Do Thái.

Hậu quả thứ hai từ sự thất bại cuối cùng của quốc giáo Do Thái là một thay

đổi sâu sắc về bản chất và quy mô trong các hoạt động của người Do Thái.

Từ năm 70, và nhất là sau năm 135, Do Thái giáo không còn là một quốc

giáo theo bất cứ ý nghĩa vật chất và hữu hình nào, và người Do Thái bị lưu

lạc khắp nơi. Thay vào đó, cả người Do Thái và Do Thái giáo trở nên đồng

https://thuviensach.vn

nhất với việc học và tuân thủ Torah. Khó mà xếp lịch sử Do Thái vào bất

cứ hệ thống phân loại phát triển quốc gia và tôn giáo chung nào, vì nó là

một hiện tượng độc nhất. Quả thực, sử gia về người Do Thái thường xuyên

đối mặt với vấn đề phân loại một quá trình mà không có ví dụ nào về nó ở

bất cứ đâu. Sự tập trung của Do Thái giáo và dân tộc Do Thái vào Torah đã

tiến triển vững chắc kể từ giai đoạn cuối cùng của vương quốc David. Các

cuộc cải cách của Josiah, lưu vong, trở về từ lưu vong, tác phẩm của Ezra,

chiến thắng của nhà Maccabee, sự xuất hiện của giáo phái Pharisee, giáo

đường Do Thái, trường học, giáo sĩ Do Thái - tất thảy những diễn biến này

ban đầu đã hình thành, rồi dần củng cố sự thống trị tuyệt đối của Torah

trong đời sống tôn giáo và xã hội của người Do Thái. Trong quá trình đó,

nó đã làm suy yếu các thiết chế khác của Do Thái giáo và người Do Thái.

Sau năm 135, Torah đã trở nên hoàn toàn thống trị, vì không còn gì khác

sót lại. Những người theo chủ nghĩa khắt khe, phần do chủ ý, phần do các

thảm hoạ mà họ gây ra, đã đẩy lui mọi thứ khác.

Liệu đây có phải là ý Chúa? Xét trong tầm nhìn ngắn hạn của thế kỷ 2,

người Do Thái dường như là một nhóm dân tộc và tôn giáo hùng mạnh, cố

gắng tìm kiếm sự tàn lụi và đã có được nó. Trong gần hết thế kỷ 1, người

Do Thái không chỉ chiếm một phần mười đế chế, mà còn chiếm một tỉ lệ

cao hơn nhiều ở một số thành phố lớn nhất định, nhưng vẫn tiếp tục gia

tăng. Họ có ý tưởng mới vô cùng lớn lao về thời đại: chủ nghĩa độc thần

đạo đức. Hầu hết họ biết đọc biết viết. Họ có hệ thống phúc lợi duy nhất

tồn tại khi đó. Họ thu hút người cải đạo ở mọi nhóm xã hội, kể cả nhóm cao

nhất. Một hay nhiều hơn hoàng đế của triều đại Flavian có thể đã dễ dàng

trở thành người Do Thái, giống như Constantine trở thành người Kitô 250

năm sau. Josephus có quyền khoe khoang: “Không một thành phố nào, dù

là của người Hy Lạp hay của người mọi rợ, hay một dân tộc nào nơi có

phong tục ngày thứ bảy, ngày chúng ta nghỉ ngơi mọi công việc, và việc ăn

kiêng, thắp nến lại không được thực hiện… và vì Chúa có mặt khắp vũ trụ,

nên Luật đã tìm được đường đi vào trái tim tất thảy mọi người.” Một thế kỷ

sau, toàn bộ quá trình đã bị đảo ngược. Jerusalem không còn là một thành

https://thuviensach.vn

phố của người Do Thái nữa. Alexandria, một thời từng có 40% dân số là

người Do Thái, đã đánh mất hoàn toàn tiếng nói Do Thái của nó. Các con

số thương vong khổng lồ được các tác giả như Josephus, Tacitus và Dio

đưa ra cho hai cuộc nổi dậy (Tacitus nói 1.197.000 người Do Thái bị giết

hoặc bị đem bán làm nô lệ chỉ trong cuộc nổi dậy thời kỳ 66-70) có thể bị

phóng đại, nhưng rõ ràng dân số Do Thái ở Palestine giảm nhanh chóng

trong thời kỳ này. Ở người Do Thái lưu vong, các cộng đồng Kitô đang mở

rộng không chỉ cuỗm các ý tưởng thần học và xã hội tốt nhất của người Do

Thái, qua đó cuỗm luôn cả vai trò của “ánh sáng cho người phi Do Thái,”

mà còn ngày càng dấn sâu vào cộng đồng Do Thái, nên người Do Thái lưu

vong trở thành một trong những nguồn cải đạo Kitô chủ chốt.137

Dân số Do Thái không chỉ giảm mạnh ở cả quê nhà và ở hải ngoại, mà chân

trời Do Thái cũng thu hẹp đáng kể. Thời Herod Đại đế, người Do Thái bắt

đầu đóng một vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và kinh tế của đế

chế mới. Một người như Philo Judaeus (khoảng năm 30 TCN-45), thành

viên của một trong những gia đình Do Thái lưu vong giàu có nhất và quốc

tế nhất ở Alexandria, được dạy bằng Kinh Thánh tiếng Hy Lạp, nói và viết

tiếng Hy Lạp hay tuyệt, được dạy ở nhà hoàn toàn bằng văn học Hy Lạp,

một sử gia và nhà ngoại giao, và một triết gia thế tục lớn đứng trên đôi chân

của chính mình, đồng thời là một người Do Thái sùng đạo và một người

viết chú giải chi tiết cả Ngũ Thư lẫn toàn bộ luật Do Thái. 138 Philo là hiện

thân cho truyền thống tốt nhất của chủ nghĩa duy lý Do Thái. Các học giả

Kitô sau này mang ơn ông sâu sắc, vì nhờ có ông mà họ mới hiểu được

Cựu ước, nhất là theo nghĩa biểu tượng. Mô tả của Philo về tinh thần của

Do Thái thật sâu sắc, độc đáo và sáng tạo, và việc ông dường như không

biết tiếng Hebrew cho thấy mức độ người Do Thái được khai sáng vào đầu

kỷ nguyên Kitô, đã biến họ trở thành một phần của nền văn minh và văn

hóa thế tục quốc tế mà không mất đi bất cứ thứ gì thiết yếu trong đức tin

của mình. Tuy nhiên, vào giữa thế kỷ 2, một người có tầm nhìn như Philo

hẳn là không có chỗ trong cộng đồng Do Thái. Nó đã ngừng viết lịch sử.

Nó không còn tham gia vào triết học phỏng đoán dưới bất cứ thể loại nào.

https://thuviensach.vn

Mọi hình thức truyền thống của nó - trí tuệ, thi phú, thánh thi, chuyện ngụ

ngôn, chuyện lịch sử, sách khải huyền - đều đã bị bãi bỏ. Cộng đồng Do

Thái tham gia đầy tập trung, mê đắm và chân thành vào một hình thức văn

chương duy nhất: chú giải luật tôn giáo. Và nó tiếp tục nhiệm vụ này, lãng

quên quá khứ giàu có hơn của mình, không ý thức được bất cứ hoạt động

tri thức sôi nổi nào ở thế giới bên ngoài trong hàng trăm năm.

Tuy nhiên, việc Do Thái giáo quá đắm đuối với chính nó như một kết cục

logic suốt bảy thế kỷ của chủ nghĩa khắt khe ngày một tăng, có lẽ là điều

kiện để Do Thái giáo tồn tại, và để người Do Thái tồn tại như một thực thể

khác biệt. Người Do Thái không đơn giản biến mất khỏi tư liệu lịch sử, như

nhiều dân tộc đã từng thế trong những đợt biến động dân số hỗn loạn cuối

thời cổ đại. Họ không đánh mất bản sắc của mình trong các cộng đồng mới

nổi thời Kỷ nguyên đen tối - như người La Mã và Hy Lạp, người Gaul và

người Celt, hay như hàng triệu người Do Thái lưu vong đã thành người

Kitô. Do Thái giáo và những gì còn sót lại của người Do Thái được bảo tồn

trong hổ phách của Torah. Sự bảo tồn và sống sót này cũng chẳng phải một

bất thường không thể giải thích của lịch sử. Người Do Thái sống sót vì thời

kỳ tự vấn sâu sắc cho phép cách lãnh đạo trí tuệ của họ mở rộng Torah

thành một hệ thống thần học đạo đức và lề luật cộng đồng có tính gắn kết

đặc biệt, có tính nhất quán logic và có sức mạnh xã hội. Sau khi đánh mất

vương quốc Israel, người Do Thái biến Torah thành một pháo đài của trí óc

và tinh thần, nơi họ có thể trú ngụ trong an toàn và thậm chí trong mãn

nguyện.

Sáng kiến vĩ đại trong siêu hình học xã hội này bắt đầu một cách khiêm tốn

sau khi Jerusalem sụp đổ vào năm 70. Các gia đình tư tế cha truyền con nối

và tầng lớp thượng lưu Do Thái truyền thống nói chung đã bị tan rã trong

đống đổ nát của tòa thành. Từ đó trở đi, người Do Thái hình thành một chế

độ giáo sĩ trị: họ bị cai trị từ chiếc ghế giáo sĩ. Điều này đã luôn là một

phần cố hữu trong Do Thái giáo - vì chẳng phải các nhà tiên tri là công cụ

để thông qua đó Chúa dạy dỗ con chiên của người sao? Nhưng giờ đây nó

https://thuviensach.vn

đã trở nên rõ ràng. Truyền thống nói rằng giáo sĩ người Pharisee là Johanan

ben Zakkai, phó chánh án tòa Sanhedrin, được bí mật đưa ra khỏi thành

Jerusalem đang bị bao vây trong một chiếc quan tài. Ông đã phản đối cuộc

nổi dậy và đại diện cho nhóm lâu đời trong Do Thái giáo, những người tin

rằng Chúa và đức tin được phục vụ tốt hơn khi không có gánh nặng và sự

thối nát của nhà nước, ông được nhà chức trách La Mã cho phép đặt một

trung tâm quản lý tôn giáo Do Thái tại Jabneh (Jamnia), gần bờ biển phía

tây Jerusalem. Ở đó tòa Sanhedrin và nhà nước đã bị chôn vùi, nơi đây các

giáo sĩ họp bàn trong một vườn nho gần chuồng chim bồ câu, hoặc ở phòng

trên gác một ngôi nhà. Giáo sĩ và giáo đường trở thành các thiết chế chuẩn

mực của Do Thái giáo, mà từ giờ trở đi về cơ bản là một đức tin giáo đoàn

chủ nghĩa. Học viện ở Jabneh thực hiện các tính toán hằng năm cho lịch Do

Thái. Nó hoàn tất việc giáo luật hóa Kinh Thánh. Nó quy định rằng, bất

chấp sự sụp đổ của Ngôi đền, nhưng một số nghi lễ nhất định, chẳng hạn

như nghi thức bữa ăn lễ Vượt qua, vẫn phải được thực hiện thường xuyên.

Nó lập ra hình thức cầu nguyện cộng đồng, đặt ra quy định cho việc ăn

kiêng và hành hương. Tinh thần mới của Do Thái giáo là phản ứng rõ rệt

với việc tán dương đầy bạo lực đám cuồng tín và những người dân tộc chủ

nghĩa. “Chớ vội vàng đập bỏ bàn thờ của những kẻ ngoại đạo,” Giáo sĩ

Jonathan được nhớ là đã nói vậy, “không thì các ngươi phải xây lại chúng

bằng chính đôi tay các ngươi.” Lại nữa: “Nếu các ngươi sắp trồng cây, và ai

đó nói với các ngươi rằng Chúa cứu thế đã tới, thì hãy trồng cây non trước

tiên, rồi đi và chào đón Chúa cứu thế.” 139 Tại Jabneh, thanh gươm bị lãng

quên, cây bút thống trị. Hệ thống là một chính thể đầu sỏ tự vận hành, học

viện chọn lựa hoặc “tấn phong” giáo sĩ mới trên cơ sở học hành và năng

lực. Nhưng quyền hạn có xu hướng nằm trong tay các gia đình xuất sắc về

học thuật. Sau này, con cháu của Giáo sĩ Jonathan bị hất cẳng bởi Giáo sĩ

Gamaliel II, con trai của người từng dạy St Paul. Ông được người La Mã

công nhận là nasi hay giáo trưởng.

Như một thể hữu cơ, những học giả này đều từ chối tham gia cuộc nổi dậy

Bar Kokhba. Nhưng tất nhiên, cuộc nổi dậy ảnh hưởng đến họ. Giới học giả

https://thuviensach.vn

thường phải bí mật gặp gỡ. Không thể bảo vệ được ngay cả Jabneh, nên sau

khi cuộc nổi dậy bị đập tan, giới giáo sĩ chức trách bèn chuyển họ tới thị

trấn Usha ở phía tây Galilee. Hầu hết giáo sĩ đều nghèo. Họ thường làm

việc bằng đôi tay mình. Xây dựng lịch sử Do Thái ở những giai đoạn này

thật khó khăn, vì bản thân người Do Thái đã ngừng viết nó, thông tin tiểu

sử và các thông tin khác chỉ xuất hiện một cách vô tình và không được sắp

xếp theo trật tự thời gian từ các đoạn trong halakhah hay phán quyết luật

pháp, hay trong các câu chuyện aggadah và truyền thuyết. Xã hội học thuật

Do Thái không phải lúc nào cũng thuần khiết và đồng nhất. Một trong

những học giả Jabneh vĩ đại nhất, Elisha ben Avuyah, trở thành kẻ dị giáo.

Nhưng một trong những học trò của ông, Giáo sĩ Meir, xuất sắc nhất trong

các học giả thế kỷ 2, lại có thể là người cải đạo. Phụ nữ có vai trò của họ.

Vợ của Meir là Bruria trở thành một chuyên gia hàng đầu về halakhah. Đôi

khi người Do Thái bị nhà chức trách đế chế quấy rối hay thậm chí ngược

đãi. Có khi họ được để yên. Đôi lúc họ làm việc hoà thuận với Rome. Lãnh

đạo của họ được đế chế ban cho đất đai và được phép thực hiện quyền xét

xử rộng rãi. Học giả Kitô Origen (185-254) nói nasi thậm chí áp đặt cả án

tử hình. Chắc chắn là ông ta có quyền thu thuế. Giáo sĩ Judah Ha-Nasi, hay

Judah Hoàng tử, người sống ở nửa sau thế kỷ 2 và đầu thế kỷ 3, là một

người giàu và có vệ sĩ bảo vệ, cai trị cộng đồng Do Thái của cả Galilee lẫn

miền nam gần như là một ông vua chuyên quyền thế tục. Gần như, nhưng

không hoàn toàn: ông dùng của cải của mình để hỗ trợ các học giả có năng

lực nhất ngồi ở bàn đầu trong dinh của ông; ông miễn thuế cho họ, bù lại

ông đánh thuế người lao động; và gặp lúc thiếu thốn, ông nuôi ăn các học

giả nhưng không nuôi những kẻ không biết đọc, đồ ăn được lấy từ kho dự

trữ thực phẩm của ông. Người ta nói rằng, thậm chí người hầu của ông

cũng biết tiếng Hebrew và có thể giải thích ý nghĩa của những từ hiếm gặp.

Judah là một người trong tầng lớp trí thức tinh hoa thuộc loại bất thỏa hiệp

nhất. Ông từng nói rất nghiêm túc: “Chính kẻ vô học là những người mang

rắc rối đến thế giới.” 140

https://thuviensach.vn

Các triều đại học giả tồn tại ngay cả trong thời kỳ Khối thịnh vượng chung

thứ hai, khi mà họ được phân loại là zugot hay “cặp.” Có năm cặp học giả

hàng đầu, cặp cuối cùng là Hillel nổi tiếng, thầy của Đức Kitô, và Shammai

đối thủ của ông. Con cháu và đệ tử của họ, cùng các học giả khác gia nhập

giới tinh hoa, được gọi là tannaim. Cháu trai của Hillel, Gamaliel Lớn, là

thế hệ đầu tiên trong sáu thế hệ, và Judah Ha-Nasi là thế hệ cuối cùng. Thế

hệ tiếp theo, bắt đầu từ Giáo sĩ Hiya Rabbah khoảng năm 220, khởi đầu kỷ

nguyên của nhóm học giả amoraim, kéo dài năm thế hệ ở Judaea tới tận

cuối thế kỷ 4, và tám thế hệ ở Babylon tới tận cuối thế kỷ 5. Tất nhiên,

trước đó đã từng có các cộng đồng Do Thái lớn ở Babylon và các khu vực

xung quanh từ thời kỳ Tha hương. Sự tiếp xúc là liên tục vì người Do Thái

ở Babylon chấp nhận cách tính lịch của nhà chức trách Jerusalem, và sau

này là của Jabneh. Người Do Thái ở Babylon cũng hành hương tới

Jerusalem khi có điều kiện. Do Thái giáo Pharisee hay Do Thái giáo dòng

giáo sĩ tới Babylon là do hệ quả trực tiếp của cuộc nổi dậy Bar Kokhba, khi

các học giả tị nạn bỏ chạy khỏi Judaea và thành lập các học viện ở nơi lúc

đó là lãnh thổ của người Parthia. Những học viện này tập trung ở Sura, phía

nam của nơi hiện giờ là Baghdad, và ở Pumbedita về phía tây, nơi chúng

hưng thịnh cho tới tận thế kỷ 11. Địa điểm của các học viện phía tây ở

Palestine khác nhau. Thời Judah Ha-Nasi, ông tập trung mọi việc học hành

tại Bet Shearim, nhưng sau khi ông qua đời, xuất hiện những học viện quan

trọng ở Caesarea, Tiberias và Lydda.

Dấu vết hữu hình của thời kỳ lịch sử Do Thái này không có gì ấn tượng.

Tất nhiên, các nhà khảo cổ học Do Thái có thể đã thăm dò các di tích ở

Iraq. Khu định cư Do Thái ở Sura đã biến mất hoàn toàn vào những năm

1170 từ lâu, khi nhà lữ hành Do Thái Benjamin xứ Tudela tới thăm địa

điểm này; ông viết, thị trấn là những đống hoang tàn đổ nát. Ngược lại, ông

tìm thấy một cộng đồng khá lớn ở Pumbedita, nhưng đó là lần cuối cùng

chúng ta nghe nói đến nó. Mặt khác, các cuộc khai quật năm 1932 tại thành

phố lữ hành La Mã Dura Europus đã làm phát lộ dấu tích của một giáo

đường Do Thái có từ năm 245, với các dòng chữ khắc bằng tiếng Aram,

https://thuviensach.vn

tiếng Hy Lạp và tiếng Pahlevi-Parthian. Cộng đồng Do Thái ở đó dường

như có từ thời Vương quốc phía bắc bị phá hủy và lưu đày, nhưng đã được

người Do Thái chính thống củng cố sau các cuộc nổi dậy năm 66-70 và

năm 132-135. Dù vậy, đây là một cộng đồng không chính thống, mà có lẽ

có nhiều ở thời đó. Kiến trúc theo kiểu Hy Lạp như thường được kỳ vọng,

nhưng điều bất ngờ nằm ở khoảng 30 tấm ván được sơn (hiện ở Bảo tàng

Quốc gia Damascus), minh hoạ chủ đề về cuộc trở về, khôi phục và cứu rỗi.

Có hình ảnh của các tổ phụ, của Moses và cuộc xuất hành, của cái Rương

Thánh tích bị mất và trở về, của David và Esther. Các học giả liên hệ những

hình vẽ này với các bản Kinh Thánh được vẽ minh hoạ, nghe đâu đã tồn tại

vào thế kỷ 2 và 3, chúng cho thấy hội hoạ Kitô cũng có nguồn gốc Do Thái.

Rõ ràng, quy định đối với hình ảnh khi đó không được tuân thủ nghiêm

ngặt, ít nhất là trong tất cả các giới Do Thái.141

Một số giáo đường và ngôi mộ từ thời các nhà hiền triết đến nay vẫn còn

sót lại ở Palestine. Ở Tiberias bên hồ Galilee, giáo đường thế kỷ 4 cũng có

hình người và vật trên sàn tranh ghép, và cả các dấu hiệu hoàng đạo nữa.

Trên ngọn đồi gần thị trấn là ngôi mộ của người tử vì đạo, Giáo sĩ Akiva,

và mộ của Johanan ben Zakkai; cách hồ 2 dặm là mộ của Giáo sĩ Meir. Tại

Capernaum, nơi viên sĩ quan chỉ huy 100 binh sĩ xây một giáo đường, còn

giáo đường kế tiếp nó vào thế kỷ 2-3 thì được khai quật từ năm 1905 tới

năm 1926, và phát hiện ra các hình khắc kèn shofar, đàn menorah, bình

thánh, cây cọ và tấm khiên của Vua David. Ba giáo đường tới nay đã được

khai quật ở Syria và phía bắc Israel, còn ngay gần đường Nazareth-Haifa là

trung tâm học vấn Bet Shearim của Judah Ha-Nasi, với giáo đường, hầm

mộ và nghĩa trang - nghĩa trang đầy những hình vẽ chân thực và che giấu ở

đâu đó mộ của Judah. 142

Nhưng những thứ căn bản gợi nhớ thời kỳ học thuật mang tính tập thể và cá

nhân này lại là các tác phẩm thánh thiêng của người Do Thái. Việc học

hành thánh thiêng của người Do Thái nên được nhìn nhận như là một chuỗi

các lớp, lớp sau phụ thuộc vào lớp trước. Lớp đầu tiên là Ngũ Thư, mà về

https://thuviensach.vn

cơ bản đã hoàn thiện trước thời kỳ Tha hương, dù việc biên tập rõ ràng vẫn

diễn ra sau cuộc trở về. Đây là tập hợp cơ bản luật lệ Do Thái thành văn mà

mọi thứ khác đều dựa vào đấy. Sau đó là sách của các nhà tiên tri, thánh thi

và văn học thông thái, mà việc giáo luật hóa chúng, như chúng ta đã thấy,

được hoàn thành dưới thời Giáo sĩ Johanan ben Zakkai, từ năm 70 đến 132.

Ngoài ra còn có các tác phẩm không nằm trong hệ thống kinh sách cần thiết

cho việc nghiên cứu tôn giáo và lịch sử Do Thái: bản dịch tiếng Hy Lạp của

Kinh Thánh, tức Septuagint; các tác phẩm của Josephus; Kinh ngụy tác và

sách giấy cói.

Lớp hay giai đoạn tiếp theo là việc phân loại và viết Luật Miệng, vốn đã

được tích lũy trong hàng thế kỷ. Đây là một việc làm gọi là Mishnah, nghĩa

là nhắc lại hay học, vì ban đầu Luật Miệng được học thuộc lòng và tóm tắt.

Mishnah bao gồm ba yếu tố: midrash, tức phương pháp diễn giải Ngũ Thư

để làm rõ các điều luật; halakhah, số nhiều là halakhot, tập hợp các quyết

định pháp lý được chấp nhận chung về những vấn đề cụ thể; và aggadah

hay các bài thuyết pháp, trong đó có giai thoại và truyền thuyết dùng để

giúp dân chúng hiểu được lề luật. Dần dần, qua nhiều thế hệ, những diễn

giải, phán quyết và hình vẽ minh hoạ này có dạng viết. Sau cuộc nổi dậy

Bar Kokhba và đạt tới đỉnh cao trong tác phẩm của Giáo sĩ Judah Ha-Nasi

và trường phái của ông vào cuối thế kỷ 2, tài liệu này được biên soạn thành

một cuốn sách gọi là Mishnah, bản thu nhỏ của “nhắc lại.” Nó có sáu bộ,

mỗi bộ được chia thành một số bài luận khác nhau. Đầu tiên là Zera’im, với

11 bài luận, nói về phúc lành, dâng cúng và chức danh. Mo’ed, với 12 bài

luận, nói về lễ Sabbath và các lễ hội. Nashim (bảy bài luận) nói về hôn

nhân và ly dị. Nezikin (10 bài luận) nói về những điều sai quấy trong dân

sự, quan tòa, hình phạt và nhân chứng. Kodashim (11 bài luận) nói về hiến

sinh và tội báng bổ thánh thần, có phần trùng lặp với bộ đầu tiên. Cuối

cùng, Tohorot (12 bài luận) nói về sự không sạch sẽ và các nghi lễ. 143 Ngoài

Mishnah, còn có một bộ sưu tập các câu nói và phán quyết của các học giả

tannaim, lớn hơn gấp bốn lần, được gọi là Tosefta. Nguồn gốc chính xác,

thời gian và quá trình biên soạn Tosefta - và mối quan hệ cụ thể của nó với

https://thuviensach.vn

Mishnah - là đối tượng tranh cãi không dứt giữa các học giả trong hơn

1.000 năm qua.144

Tất nhiên, ngay sau khi Mishnah được hoàn thành, có thêm các thế hệ học

giả - những người mà, nên nhớ rằng phải xác định lý thuyết pháp luật dựa

trên các trường hợp thực tế - bắt đầu chú giải nó. Vào lúc này, vì các

phương pháp giáo sĩ đã lan tới Babylon, nên có hai trung tâm chú giải ở

Eretz Israel (vùng đất Israel) và ở các học viện Babylon. Cả hai nơi đều cho

ra các cuốn Talmud, từ này có nghĩa là “nghiên cứu” hay “học tập,” được

biên soạn bởi nhiều thế hệ thời amoraim. Talmud Jerusalem, chính xác hơn

phải gọi là Talmud của phía tây, được hoàn thành vào cuối thế kỷ 4, và

Talmud Babylon thì một thế kỷ sau đó. Mỗi cuốn có các trang chú giải

những bài luận của Mishnah. Nó tạo nên lớp thứ ba.

Sau đó, có thêm các lớp khác được bổ sung: Perushim, hay chú giải, về cả

hai cuốn Talmud, trong đó ví dụ nổi bật là chú giải của Rashi về Talmud

Babylon vào thế kỷ 11; và Hiddushim hay truyện ngắn, so sánh và dung

hoà các nguồn khác nhau, nên đưa ra các phán quyết mới hay halakhot,

dạng truyện ngắn kinh điển được soạn trên Talmud Babylon vào các thế kỷ

12-13. Còn một lớp khác là responsa prudentium (She’elot u-Teshuvot) hay

các câu trả lời viết của các học giả hàng đầu trước các câu hỏi dành cho họ.

Lớp cuối cùng bao gồm các nỗ lực đơn giản hóa và hệ thống hóa khối tài

liệu khổng lồ này, được tiến hành bởi các học giả lẫy lừng như Isaac Alfasi,

Maimonides, Jacob ben Asher và Joseph Caro, từ thế kỷ 11 đến 16. Từ thế

kỷ 5 đến 11, được gọi là giai đoạn của các gaon hay geonim, các học giả

viết ra những phán quyết tập thể và những tác phẩm mang dấu ấn tri thức

của các học viện. Sau này, vào thời được gọi là kỷ nguyên giáo sĩ, các phán

quyết được phi tập trung hóa và các học giả cá nhân thống trị việc phát

triển Luật Moses. Cuối cùng, từ thế kỷ 16 đến cuối 18 là kỷ nguyên của

aharonim hay các học giả sau này.

https://thuviensach.vn

Trong suốt giai đoạn đó, các cộng đồng Do Thái tỏa khắp vùng Cận Đông

và Địa Trung Hải, cuối cùng đến hầu hết Trung và Đông Âu, giải quyết gần

như mọi vấn đề pháp lý thông qua tòa án tôn giáo của riêng mình, nên tập

hợp đa tầng của các bài viết này không chỉ là một công trình nghiên cứu

liên tục về ý nghĩa đích thực của Kinh Thánh, mà còn là một tập hợp sống

của luật chung, giải quyết người thật việc thật. Nhìn từ góc độ phương Tây,

đây là luật tự nhiên, luật Kinh Thánh, luật Justinian, giáo luật, thông luật

Anh quốc, luật dân sự châu Âu, luật nghị viện, Hiến pháp Mỹ và Bộ luật

Napoleon, tất cả kết hợp lại thành một. Chỉ tới thế kỷ 19, khi nhiều người

Do Thái đã được giải phóng và không còn sống trong tự trị pháp luật nữa,

thì việc nghiên cứu halakhah Do Thái mới bắt đầu mang tính học thuật - và

kể cả khi đó nó vẫn tiếp tục chi phối luật hôn nhân Do Thái ở các xã hội

tiên tiến và nhiều khía cạnh khác của cuộc sống ở những vùng lạc hậu.

Trong lịch sử thế giới, không có hệ thống nào mà trong một khoảng thời

gian dài đến vậy lại tìm cách kết hợp được giữa lời dạy đạo đức và đạo lý

với việc thực thi luật pháp dân sự và hình sự trên thực tế. Nó luôn có nhiều

nhược điểm. Đó là lý do người Do Thái-Kitô giáo có thể đạt được tính phổ

cập chỉ bằng cách tách ra khỏi nó. Cuối cùng, trong kỷ nguyên khai sáng,

nó bị nhiều người Do Thái có học cũng như xã hội phi Do Thái coi là lạc

hậu, vô phương cứu chữa, thậm chí vô cùng đáng ghét. Nhưng nó cũng có

nhiều điểm mạnh đáng chú ý, và nó mang lại cho người Do Thái một thế

giới quan đạo đức và xã hội rất văn minh, thực tế và tỏ ra cực kỳ bền vững.

Quan niệm rằng sự sống con người là thiêng liêng vì con người được tạo ra

dưới hình hài của Chúa là nguyên tắc trung tâm của đạo đức Do Thái, và

như chúng ta đã thấy, nó xác định các điều khoản của luật hình sự Do Thái

từ thời xa xưa nhất. Nhưng các nhà hiền triết và những người kế vị họ lại

tìm ra ẩn ý của nguyên tắc này với những chi tiết tài tình. Mọi thứ đến từ

Chúa, và con người chỉ tạm sử dụng những món quà này: do đó họ phải

chăm chỉ trồng trọt, chẳng hạn thế, để cho các thế hệ mai sau sử dụng.

Nhưng những món quà này bao gồm cả cơ thể của chính con người. Hillel

https://thuviensach.vn

Lớn dạy rằng con người do đó có nghĩa vụ giữ cho cơ thể mình khỏe mạnh.

Philo, giống nhiều người bị ảnh hưởng từ tư tưởng Hy Lạp, đã tách bạch cơ

thể và tâm hồn về mặt đạo đức, thậm chí gọi thân thể là “kẻ bày mưu” tình

cảm, phi lý trí chống lại tâm hồn lý trí. Nhưng Do Thái giáo dòng chính,

tức dòng giáo sĩ, phản đối cách phân biệt thân-tâm, giống như cách nó phản

đối sức mạnh thiện/ác của thuyết ngộ đạo. Nó dạy rằng cơ thể và tâm hồn

là một và cùng chịu trách nhiệm về tội lỗi, do đó phải cùng bị trừng phạt.

Điều này trở thành một khác biệt quan trọng giữa Kitô giáo và Do Thái

giáo. Người Kitô cho rằng bằng cách làm yếu cơ thể thông qua hành xác và

ăn kiêng bạn sẽ làm cho tâm hồn khỏe mạnh, quan niệm ấy bị người Do

Thái ghét cay ghét đắng. Người Do Thái có các giáo phái tu khổ hạnh từ

thế kỷ 1, nhưng sau khi Do Thái giáo dòng giáo sĩ thiết lập vị trí thống trị,

họ quay lưng lại mãi mãi với đời sống ở tu viện, lối sống ẩn dật và tu khổ

hạnh. Ăn kiêng tập thể có thể được thực hiện như biểu tượng của chuộc lỗi

tập thể, nhưng ăn kiêng cá nhân là tội lỗi và bị cấm. Nhịn uống rượu vang

như người Nazir làm là tội lỗi, vì như thế là từ chối món quà mà Chúa đã

ban tặng cho nhu cầu thiết yếu của con người. Ăn chay hiếm khi được

khuyến khích, sống độc thân - một khác biệt quan trọng khác so với Kitô

giáo - cũng hiếm khi được khuyến khích. Thái độ của giáo sĩ là: “Há những

cấm đoán của Torah vẫn chưa đủ với ngươi hay sao mà ngươi lại còn thêm

những cấm đoán khác nữa?” Tóm lại, cơ thể được tạo ra dưới hình hài của

Chúa phải cư xử, và được đối xử, một cách chừng mực. Khẩu hiệu của

người Do Thái là trong mọi hành vi của con người thì cần tiết chế hay điều

độ, chứ không phải cấm hoàn toàn. 145

Vì con người thuộc về Chúa nên tự sát là một tội báng bổ thánh thần, và

mạo hiểm cuộc sống một cách không cần thiết là tội lỗi. Với một dân tộc

giờ đây không có sự bảo vệ của một nhà nước, thường xuyên bị đe dọa

ngược đãi, thì ở đây có những vấn đề quan trọng, và trở nên tối quan trọng

trong cuộc tàn sát hai thiên niên kỷ sau đó. Các nhà hiền triết phán rằng

một người không có quyền giữ mạng sống của mình bằng cách gây ra cái

chết cho một người khác. Một người cũng không cần phải hy sinh mạng

https://thuviensach.vn

sống của mình để cứu một người khác. Trong cuộc ngược đãi Hadrian, các

nhà hiền triết ở Lydda phán rằng một người Do Thái, để giữ mạng sống của

mình, có thể vi phạm bất cứ điều răn nào trừ ba điều: không thờ tượng thần,

không ngoại tình-loạn luân, không giết người. Khi nói đến mạng sống con

người, các yếu tố định lượng không quan trọng. Một cá nhân, nếu vô tội, có

thể không bị hy sinh cho mạng sống của một nhóm. Một nguyên tắc quan

trọng của Mishnah là mỗi người là biểu tượng cho toàn nhân loại, và bất cứ

ai giết một người thì coi như giết, theo một nghĩa nào đó, nguyên tắc của

cuộc sống, cũng giống như nếu anh ta cứu một người thì anh ta cứu cả nhân

loại.146 Giáo sĩ Akiva dường như đã cho rằng giết chóc là “từ bỏ sự tương

đồng,” tức là từ bỏ nhân loại. Philo gọi giết người là tội báng bổ thánh thần

lớn nhất, và cũng là hành vi tội phạm nghiêm trọng nhất. “Tiền chuộc tội,”

Maimonides viết, “không bao giờ được chấp nhận, kể cả nếu kẻ giết người

sẵn sàng trả tất cả tiền có trên thế giới, và kể cả nếu bên nguyên đơn đồng ý

thả tự do cho kẻ giết người. Vì mạng sống của người bị giết là… tài sản của

Đấng tối cao.” 147

Vì Chúa sở hữu tất cả, kể cả con người, nên người là một bên bị tổn thương

trong mọi tội lỗi chống lại con người. Một tội lỗi chống lại Chúa là nghiêm

trọng, nhưng một tội lỗi chống lại con người còn nghiêm trọng hơn vì nó

cũng chống lại Chúa. Chúa là “Bên thứ ba vô hình.” Do đó, nếu Chúa là

nhân chứng duy nhất của một giao dịch, thì việc phủ nhận nó còn xấu xa

hơn một giao dịch bằng văn bản, nếu có; cướp công khai ít xấu xa hơn trộm

bí mật, vì kẻ ăn trộm cho thấy hắn coi trọng sức mạnh trần tục của con

người hơn sự báo thù của Chúa. 148

Vì con người đều được tạo ra như nhau dưới hình hài của Chúa, nên họ có

các quyền như nhau trong bất cứ ý nghĩa cơ bản nào. Không phải ngẫu

nhiên mà tình trạng nô lệ của người Do Thái biến mất trong thời kỳ Khối

thịnh vượng chung thứ hai, trùng hợp với sự xuất hiện của giáo phái

Pharisee, vì giáo phái này khăng khăng rằng bởi Chúa là quan tòa đích thực

trong một tòa án pháp luật, nên tất cả mọi người đều bình đẳng trước Chúa:

https://thuviensach.vn

nhà vua, thầy cả, người tự do, nô lệ. Đây là một trong những khác biệt lớn

nhất giữa họ với người Sadducee. Người Pharisee phản đối quan điểm cho

rằng một người chủ phải chịu trách nhiệm cho hành động của các nô lệ

cũng như gia súc của mình, vì như mọi người, một người nô lệ cũng có trí

óc của mình. Điều đó mang lại cho anh ta tư cách ở tòa án, và khi anh ta có

tư cách pháp lý thì tình trạng nô lệ không thể có tác dụng. Người Pharisee

khi kiểm soát tòa Sanhedrin, cũng khăng khăng rằng nhà vua phải chịu

trách nhiệm trước tòa, và phải đứng trước tòa - một nguyên nhân gây xung

đột dữ dội giữa tòa Sanhedrin với người Hasmoneus và Herod. Những vị

vua bạo lực này có thể và trên thực tế đã đe nẹt tòa án, nhưng về lý thuyết

thì vẫn vậy, và nó hoàn toàn thắng thế khi tập quán halakhah của người Do

Thái được đưa vào Mishnah, để cho sự bình đẳng trước pháp luật trở thành

một chân lý Do Thái không thể bị bác bỏ: Ở đây có một sự xung đột với

khái niệm vua của người Do Thái là “người được xức dầu của Chúa,” mà

sau này các nhà lý thuyết Kitô sử dụng để phát triển quan niệm về ngôi

vương do Chúa ấn định. Nhưng người Do Thái không bao giờ chấp nhận ý

nghĩa pháp lý của việc xức dầu thánh. Mọi hành vi chuyên quyền của

David bị lên án mạnh mẽ trong Kinh Thánh, và việc Ahab chiếm quyền sở

hữu vườn nho của Naboth được mô tả là một tội ác kinh khủng. Đây là lý

do tại sao ngôi vương không lẫn lộn với Do Thái giáo: người Do Thái

muốn một vị vua với đầy đủ mọi nghĩa vụ nhưng lại không có quyền lực đế

vương nào. Quả thực, nhiều người trong lòng không bao giờ tin vào việc

xức dầu thánh mà tin vào sự lựa chọn, điều dường như diễn ra trước việc

xức dầu thánh, ủng hộ các vị vua, quan tòa hay các chức sắc khác được lựa

chọn, Philo trích Đệ nhị luật: “Ngươi sẽ lấy tự giữa anh em ngươi mà đặt

người làm vua trên ngươi, ngươi không được phép đặt trên ngươi một

người xa lạ không phải là anh em ngươi.”149 Josephus cùng quan điểm với

Gideon rằng Chúa chứ không phải ai khác, là người cai trị, nhưng nếu vua

được cho là cần thiết thì vua phải thuộc chủng tộc Do Thái và phải tuân

theo Luật Moses.

https://thuviensach.vn

Sự thật là người cai trị thực sự của cộng đồng Do Thái, như lẽ tự nhiên

trong một xã hội chịu sự chi phối của luật thiêng, chính là tòa án. Xin nhấn

mạnh là tòa án chứ không phải quan tòa, vì một trong những chân lý quan

trọng nhất là con người không thể làm quan tòa đơn độc được: “Chớ có xử

một mình, vì không ai có thể xử một mình trừ Chúa.” 150 Việc phán quyết

dựa trên đa số, và trong trường hợp nghiêm trọng thì đa số ấy ít nhất phải là

hai. Nguyên tắc đa số này cũng được áp dụng cho việc diễn giải Torah. Một

lý do tại sao Do Thái giáo trụ được qua nhiều thế kỷ là vì nó tuân theo các

quyết định dựa trên đa số, và trừng phạt nghiêm khắc những ai từ chối tuân

theo các quyết định này khi chúng đã được đưa ra một cách công bằng.

Đồng thời, những người có quan điểm khác biệt có quyền được bảo lưu

quan điểm của mình, một tập quán quan trọng do Mishnah lập ra. Ở tòa án

và các tổ chức học thuật, áp dụng sự thống nhất bầu chọn thay vì lựa chọn,

vì học hành là một điều cần thiết và chỉ người có học mới có thể phán xét -

xã hội Do Thái là xã hội đầu tiên xây dựng quyền bầu cử dựa trên học vấn -

nhưng trên thực tế, “Chúng tôi không chỉ định một quan chức của cộng

đồng trừ phi chúng tôi tham vấn cộng đồng đó.”151 Không chỉ tòa án mà

Luật Moses cũng có một nền tảng dân chủ từ bên dưới. Một cơ quan giống

với ban bồi thẩm Anglo-Saxon sau này được sử dụng để xác định tập quán

ở một cộng đồng cụ thể là gì, để từ đó có thể cân nhắc các quyết định pháp

lý. Luật Moses phải được cả cộng đồng chấp nhận là nguyên tắc được ngụ

ý trong luật Do Thái, và đôi khi được nói rõ: “Bất cứ quyết định nào tòa án

áp đặt lên cộng đồng mà đa số cộng đồng không chấp nhận thì không có

hiệu lực.” 152

Con người được coi vừa là một cá nhân có các quyền, vừa là thành viên của

một cộng đồng có các nghĩa vụ. Không hệ thống công lý nào trong lịch sử

có nỗ lực bền bỉ hơn thế, và nhìn chung là thành công trong việc dung hoà

vai trò cá nhân và vai trò xã hội - một lý do nữa giải thích tại sao người Do

Thái có thể duy trì sự gắn kết của mình trước các áp lực mà trong những

hoàn cảnh khác thì không thể chịu đựng nổi. Xã hội đòi hỏi phải có sự bình

đẳng trước pháp luật - sự bảo vệ cá nhân lớn nhất trong tất cả những gì có

https://thuviensach.vn

thể có - nhưng xã hội, nhất là xã hội trong đó con người thường xuyên bị

ngược đãi, lại có những ưu tiên riêng của nó trong sự bình đẳng chung đó.

Một chuỗi phán quyết của các nhà hiền triết như sau:

Việc cứu mạng một người đàn ông được ưu tiên so với mạng một người phụ nữ… Việc che

tình trạng khỏa thân của một người phụ nữ được ưu tiên so với việc che tình trạng khỏa thân

của một người đàn ông. Một người đàn ông có nguy cơ bị cưỡng ép kê giao* được ưu tiên so

với một người phụ nữ có nguy cơ bị cưỡng hiếp. Tư tế được ưu tiên so với người Levi, người

Levi được ưu tiên so với người Do Thái, người Do Thái được ưu tiên so với người con hoang,

người con hoang được ưu tiên so với người natin,* người natin được ưu tiên so với người cải đạo, người cải đạo được ưu tiên so với người nô lệ… Nhưng nếu người con hoang được học

về Luật và tư tế lại không biết gì về Luật, thì người con hoang được ưu tiên so với tư tế.153

Một học giả có giá trị hơn đối với xã hội so với một người am ha-arez,

người dốt nát, chẳng hạn. Học giả do đó được quyền ngồi khi ra trước tòa.

Nhưng nếu bên thưa kiện kia là người am ha-arez, thì nguyên tắc bình đẳng

cá nhân cũng cho phép người đó được ngồi. Các nhà hiền triết là những nhà

luật học đầu tiên trao cho tất cả mọi người quyền về nhân phẩm. Họ phán

rằng: “Nếu một người làm bị thương một người khác thì anh ta phải chịu

năm tội: gây thương tích, gây đau đớn, phải chữa lành, gây mất thời gian và

gây sỉ nhục.” Nhưng mất nhân phẩm được đánh giá theo thứ bậc, theo vị trí

xã hội trong cộng đồng. 154

Con người không chỉ bình đẳng trước Luật Moses, mà còn tự do về mặt

thân thể. Các nhà hiền triết và giáo sĩ cực kỳ miễn cưỡng sử dụng hình phạt

tống giam (so với tạm giữ trước lúc xét xử), còn ý niệm về quyền cơ bản

của con người là được tự do đi lại ăn rất sâu ở Do Thái giáo, một lý do khác

giải thích tại sao đây là xã hội đầu tiên thời cổ đại phản đối chế độ nô lệ.

Nhưng nếu một người được tự do về mặt thân thể, thì anh ta chắc chắn

không tự do về mặt đạo đức. Ngược lại, anh ta có đủ loại nghĩa vụ đối với

cộng đồng, nhất là nghĩa vụ vâng lệnh nhà chức trách vốn được lập nên một

cách chính đáng. Luật Do Thái không dung thứ cho kẻ nổi loạn, hình phạt

https://thuviensach.vn

cho kẻ nổi loạn có thể là cái chết. Vào cuối thời cổ đại, mỗi cộng đồng Do

Thái trên thực tế được cai trị theo giáo đoàn, với một ban quản trị gồm bảy

người, quyết định về tiền lương, giá cả, đơn vị đo lường, luật lệ, và có

quyền trừng phạt người vi phạm. Nghĩa vụ đóng thuế cộng đồng vừa mang

tính tôn giáo vừa mang tính xã hội. Hơn nữa, từ thiện cũng là một nghĩa vụ,

vì từ zedakah có nghĩa là từ thiện và chính trực. Nhà nước phúc lợi Do Thái

thời cổ đại, nguyên mẫu của mọi nhà nước khác, không phải là tự nguyện:

mỗi người phải đóng góp cho quỹ chung theo tỉ lệ với túi tiền của mình, và

nghĩa vụ này có thể được tòa án bắt phải tuân theo. Maimonides thậm chí

còn phán rằng một người Do Thái trốn tránh đóng góp theo tài sản sẽ bị coi

là kẻ nổi loạn, và sẽ bị trừng phạt tương ứng. Các nghĩa vụ cộng đồng khác

bao gồm tôn trọng sự riêng tư, tình làng nghĩa xóm (ví dụ cho hàng xóm

quyền ưu tiên mua mảnh đất liền kề khi bán), và nghiêm cấm gây tiếng ồn,

mùi thối, phá hoại tài sản công và gây ô nhiễm.155

Nghĩa vụ cộng đồng cần được hiểu trong các giả định về thần học Do Thái.

Các nhà hiền triết dạy rằng một người Do Thái không nên coi những nghĩa

vụ xã hội này là gánh nặng, mà đấy là một cách khác để thể hiện tình yêu

của mình với Chúa và sự chính trực. Người Do Thái đôi khi bị buộc tội là

không hiểu rõ về tự do như người Hy Lạp, nhưng sự thật là họ hiểu rõ hơn

về nó, cho rằng tự do đích thực duy nhất chính là có một lương tâm tốt -

một quan niệm được St Paul lấy từ Do Thái giáo sang Kitô giáo. Người Do

Thái cho rằng tội lỗi và đức hạnh vừa mang tính tập thể vừa mang tính cá

nhân. Kinh Thánh nhiều lần chỉ ra rằng một thành phố, một cộng đồng, một

quốc gia được khen ngợi hay trừng phạt đều do hành động của mình. Torah

gắn kết người Do Thái với nhau thành một thân thể và một tâm hồn. 156 Khi

một người hưởng lợi từ giá trị của cộng đồng mình, thì người đó phải đóng

góp cho nó. Hillel Lớn quy định: “Chớ tách ngươi khỏi cộng đồng và chớ

tin vào bản thân cho tới ngày ngươi chết.” Thậm chí một người tự do như

Maimonides cũng cảnh báo rằng một người Do Thái xa lánh cộng đồng, dù

có kính sợ Chúa, cũng sẽ không có phần trong thế giới bên kia.

https://thuviensach.vn

Ẩn trong Kinh Thánh là ý niệm xuyên suốt rằng tội lỗi của một người dù

nhỏ đến đâu cũng gây ảnh hưởng đến cả thế giới dù ít, và ngược lại. Do

Thái giáo không bao giờ cho phép nguyên tắc về tội lỗi và phán xét cá

nhân, dù quan trọng tới đâu, lại lấn lướt hoàn toàn nguyên tắc về phán xét

tập thể vốn nguyên thủy hơn; và bằng cách sử dụng đồng thời cả hai

nguyên tắc, Do Thái giáo sản sinh ra một quan niệm phức tạp và lâu bền về

trách nhiệm xã hội, vốn là một trong những đóng góp lớn nhất của Do Thái

giáo cho nhân loại. Kẻ đồi bại là nỗi hổ thẹn của mọi người, còn các vị

thánh là niềm tự hào và niềm vui của chúng ta. Ở một trong những đoạn

xúc động nhất của mình, Philo viết:

Mỗi người khôn là sự cứu vớt kẻ ngu đần, kẻ sẽ không trụ nổi một giờ nếu người khôn không

ra tay cứu giúp bằng sự đồng cảm và tiên liệu. Người khôn giống như thầy thuốc, chiến đấu

chống lại bệnh tật của người ốm… Thế nên khi ta nghe một người khôn đã qua đời, lòng ta

buồn khôn xiết. Không phải vì người khôn, dĩ nhiên rồi, vì anh ta đã sống trong niềm vui và

thác trong danh dự. Không - ta buồn cho những người còn ở lại. Không có cánh tay bảo vệ

mạnh mẽ giúp họ an toàn, họ bị phó mặc cho khốn khổ tức sa mạc của họ, rồi họ sẽ sớm cảm

nhận được, trừ phi Chúa mang đến người bảo vệ mới đặng thay thế người cũ. 157

Người khôn phải đem sự khôn ngoan của mình tới cho cộng đồng, cũng

như người giàu tặng lại của cải của mình. Thế nên sẽ là tội lỗi nếu không

phụng sự khi được yêu cầu. Cầu nguyện cho người khác là một nghĩa vụ.

“Bất cứ ai có khả năng kêu gọi lòng nhân từ của Chúa cho đồng loại mình

mà không làm vậy thì là một kẻ có lỗi.” Mỗi người Do Thái này là một sự

bảo đảm cho mỗi người Do Thái khác. Nếu anh ta trông thấy một người

đang phạm tội, anh ta phải lên tiếng phản đối và nếu có thể thì ngăn chặn

nó - nếu không anh ta cũng phạm tội. Cộng đồng chịu trách nhiệm cho

người làm điều sai trái nơi công cộng. Một người Do Thái phải luôn làm

chứng và phản đối cái ác, nhất là các tội lỗi lớn nơi công cộng của kẻ mạnh

kêu khóc với Chúa đòi báo thù. Nhưng vì nghĩa vụ phản đối tội lỗi của

người khác quan trọng đến vậy, nên những lời buộc tội oan sai và ác độc là

vô cùng ghê tởm. Hủy hoại thanh danh ai đó một cách cố ý và bất chính là

https://thuviensach.vn

một trong những tội lỗi xấu xa nhất. “Săn lùng phù thủy” là một đại ác tập

thể.

Torah và kiến trúc thượng tầng của nó là những bài chú giải hình thành nên

một thần học đạo đức cũng như một hệ thống thực hành về luật dân sự và

hình sự. Do đó, dù nó rất cụ thể và có tính pháp lý ở một số điểm, song nó

luôn tìm cách củng cố quyền hạn thế tục của tòa án bằng cách kêu gọi các

yếu tố tinh thần và hình phạt. Ý niệm về công lý nghiêm minh chẳng bao

giờ là đủ. Người Do Thái là những người đầu tiên đưa ra khái niệm hối lỗi

và chuộc tội, sau này cũng trở thành một chủ đề chính trong Kitô giáo.

Kinh Thánh liên tục nói tới “thay lòng” - “Hãy hết lòng trở lại với Ta,” như

Sách Joel nói, và “Hãy xé lòng, chứ đừng xé áo.” Trong Sách Ezekiel,

mệnh lệnh là “Hãy tạo cho mình một tấm lòng mới.” Luật Moses và tòa án

tìm cách khôi phục mối quan hệ và mang đến sự hoà giải cho các bên tranh

cãi. Mục đích là để luôn giữ sự gắn kết cho cộng đồng Do Thái. Thế nên

Luật Moses và phán quyết của các nhà hiền triết được thiết kế để phát huy

tác dụng trong việc thúc đẩy sự hài hoà, để ngăn ngừa các nguyên nhân

tiềm năng gây ra va chạm. Thúc đẩy hoà bình quan trọng hơn thực hiện

công lý trên danh nghĩa. Trong trường hợp nghi ngờ, thói quen của các nhà

hiền triết là trích dẫn câu nói trong Sách Châm ngôn: “Đường của nó là

đường dịu ngọt, và mọi lối của nó lối hạnh phúc.”158

Ý tưởng về hoà bình như một trạng thái tích cực, một lý tưởng cao quý -

cũng là điều kiện mà con người có thể đạt được, là phát minh khác của

người Do Thái. Nó là một trong những mô-típ lớn của Kinh Thánh, nhất là

cuốn hay nhất, Isaiah. Mishnah quy định: “Có ba thứ duy trì sự tồn tại của

thế giới - công lý, sự thật và hoà bình,” và những dòng chữ cuối cùng của

tác phẩm là: “Chúa không ban cho Israel phước nào lớn hơn hoà bình, vì nó

được viết rằng: ‘Xin Yavê ban uy lực cho dân Người, Yavê chúc lành cho

dân Người bình an.’”159 Các nhà hiền triết cho rằng một trong những chức

năng lớn của việc học là sử dụng Luật Moses để thúc đẩy hoà bình giữa

chồng và vợ, giữa cha mẹ và con cái, tiếp đến là trong thế giới rộng lớn hơn

https://thuviensach.vn

của cộng đồng và quốc gia. Một lời cầu nguyện cho hoà bình là một trong

những phúc lành chính, và được người Do Thái sùng đạo đọc ba lần một

ngày. Các nhà hiền triết trích Sách Isaiah, “Đẹp thay trên các núi non, chân

người sứ giả, kẻ loan báo bình an, kẻ loan tin mừng,”160 và họ cho rằng hành

động đầu tiên của Chúa cứu thế sẽ là tuyên bố hoà bình.

Một trong những diễn biến quan trọng nhất trong lịch sử người Do Thái,

một trong những cách mà Do Thái giáo khác biệt nhất so với tôn giáo Do

Thái nguyên thủy, là sự nhấn mạnh ngày càng tăng về hoà bình. Sau năm

135, trên thực tế Do Thái giáo từ bỏ bạo lực kể cả bạo lực chính đáng - như

nó ngấm ngầm từ bỏ nhà nước - và đặt niềm tin vào hoà bình. Sự dũng cảm

và chủ nghĩa anh hùng Do Thái được đẩy ra phía sau như một chủ đề điểm

tựa quốc gia, còn chủ nghĩa vì hoà bình Do Thái tiến lên phía trước. Đối

với nhiều thế hệ người Do Thái, những gì xảy ra tại Jabneh, nơi mà cuối

cùng học giả đã tiếp quản từ tay chiến binh, còn quan trọng hơn nhiều so

với những gì xảy ra ở Masada. Pháo đài bị mất, và đúng là hầu như đã bị

quên lãng, cho tới khi giữa ngọn lửa khủng khiếp của Holocaust thế kỷ 20,

nó mới trở thành một huyền thoại quốc gia, thay thế huyền thoại Jabneh.

Việc tập trung vào hoà bình bên ngoài và hài hoà bên trong, việc nghiên

cứu cách để thúc đẩy chúng, đều đóng vai trò rất quan trọng đối với một

dân tộc dễ bị tổn thương, không có sự bảo vệ của nhà nước, và rõ ràng là

một trong những đối tượng của việc chú giải Torah. Trong việc này, nó đã

thành công một cách xuất sắc - cũng có thể nói là đầy kỳ diệu. Torah trở

thành một nguồn gắn kết vĩ đại. Cho tới nay, không có một dân tộc nào

từng được phục vụ tốt hơn bởi luật công và giáo lý của mình như thế. Từ

thế kỷ 2 trở đi, khuynh hướng bè phái từng là một đặc điểm của thời kỳ

Khối thịnh vượng chung thứ hai gần như biến mất, ít nhất là theo quan

điểm của chúng tôi, và mọi bè phái cũ được gộp vào Do Thái giáo dòng

giáo sĩ. Việc học Torah vẫn là một lĩnh vực gây tranh cãi quyết liệt, nhưng

nó diễn ra trong sự đồng thuận được duy trì nhờ nguyên tắc đa số. Việc

thiếu vắng nhà nước là một sự may mắn lớn lao.

https://thuviensach.vn

Tuy nhiên, quan trọng không kém là một đặc điểm khác của Do Thái giáo:

sự tương đối thiếu vắng của thần học giáo lý. Gần như ngay từ đầu, Kitô

giáo gặp phải khó khăn nghiêm trọng về giáo lý vì nguồn gốc của nó. Kitô

giáo tin vào một Chúa, nhưng chủ nghĩa độc thần của nó lại được xác định

bởi Đức Kitô thiêng liêng. Để giải quyết vấn đề này, nó phát triển giáo lý

về hai bản chất của Đức Kitô, và giáo lý Chúa ba ngôi - ba người trong một

Chúa.* Những giáo lý này làm phát sinh nhiều vấn đề hơn, và từ thế kỷ 2

trở đi đã tạo ra vô số dị giáo, làm rối loạn và gây chia rẽ Kitô giáo trong

suốt Kỷ nguyên đen tối. Tân Ước, với những tuyên bố bí hiểm của Jesus và

những lời khó hiểu của Paul - nhất là trong Thư gửi người La Mã* - trở

thành một bãi mìn. Do đó, việc lập ra nhà thờ Peter với chân lý về quyền

hạn trung tâm của nó đã dẫn tới tranh cãi không dứt, và cắt đứt quan hệ

giữa Rome với Byzantine vào thế kỷ 11. Ý nghĩa chính xác của lễ ban

thánh thể tiếp tục gây chia rẽ trục chính La Mã cho đến tận thế kỷ 16. Việc

sinh ra thần học giáo lý - tức là những gì mà giáo hội nên dạy về Chúa, về

lễ ban thánh thể và về chính nó - đã trở thành nỗi bận tâm chính của giới trí

thức Kitô chuyên nghiệp, và đến nay vẫn vậy, nên đến cuối thế kỷ 20 các

giám mục Anh giáo vẫn tranh cãi với nhau về sự ra đời từ Đức Mẹ đồng

trinh.

Người Do Thái đã thoát ra khỏi khó khăn này. Quan điểm của họ về Chúa

rất đơn giản và rõ ràng. Một số học giả Do Thái cho rằng trên thực tế có rất

nhiều giáo lý trong Do Thái giáo. Theo nghĩa đó, đúng là có nhiều điều

cấm kỵ tiêu cực - chủ yếu là cấm thờ tượng thần. Nhưng người Do Thái

thường tránh các giáo lý tích cực mà các nhà thần học phù phiếm có xu

hướng tạo ra, và là nguyên nhân của rất nhiều rắc rối. Chẳng hạn, họ không

bao giờ chấp nhận ý tưởng về Tội tổ tông. Trong tất cả các dân tộc thời cổ

đại, người Do Thái có lẽ ít quan tâm nhất đến cái chết, và điều này giúp họ

tránh được khá nhiều vấn đề. Đúng là niềm tin vào phục sinh và cuộc sống

sau khi chết là dấu ấn phân biệt chính của giáo phái Pharisee, và do đó là

một nền tảng của Do Thái giáo dòng giáo sĩ. Quả thực, tuyên bố rõ ràng

đầu tiên về giáo lý trong toàn bộ Do Thái giáo, trong Mishnah, có nói về

https://thuviensach.vn

điều này như sau: “Tất thảy người Israel có phần trong thế giới sẽ đến trừ

người nào nói rằng phục sinh không có nguồn gốc trong Luật Moses.”161

Nhưng người Do Thái có một cách để tập trung vào cuộc sống và đẩy cái

chết - cùng những giáo lý của nó - ra đằng sau. Tiền định, đơn và đôi, luyện

ngục, xá tội, cầu nguyện cho người chết và can thiệp của thánh - những

nguyên nhân khó chịu này gây nên bất hoà ở người Kitô, nhưng lại không

tạo ra rắc rối nào hoặc rất ít cho người Do Thái.

Điều quan trọng là trong khi người Kitô bắt đầu sinh ra tín điều từ rất sớm

trong lịch sử giáo hội, thì tín điều Do Thái sớm nhất, bao gồm 10 điều, do

Saadiah Gaon (882-942) biên soạn, lúc Do Thái giáo đã hơn 2.500 năm

tuổi. Mãi sau này, 13 điều của Maimonides mới trở thành một tuyên bố dứt

khoát về đức tin, không có bằng chứng cho thấy nó từng được thảo luận và

thông qua bởi bất cứ cơ quan quyền lực nào. Bản 13 điều ban đầu, được

đưa ra trong chú giải của Maimonides tại Chương 10 của Mishnah, về Tiểu

luận Sanhedrin, liệt kê những điều sau: sự tồn tại của một Đấng toàn năng,

tác giả của mọi sự tạo thành; sự thống nhất của Chúa; tính vô thể của

người; sự tiền tồn tại của người; thờ cúng không qua trung gian; tin vào sự

thật tiên tri; sự độc nhất của Moses; toàn bộ Torah là được thần thánh ban

tặng; Torah không thể thay đổi; Chúa biết mọi thứ; người trừng phạt và ban

thưởng ở thế giới bên kia; Chúa cứu thế xuất hiện; phục sinh. Bản tuyên bố

đức tin này, được soạn lại thành Ani Ma’amin (Ta tin), được in trong kinh

sách Do Thái. Cho tới nay nó gây ra rất ít mâu thuẫn. Quả thực, việc soạn

ra tín điều đến giờ vẫn chưa phải là mối bận tâm quan trọng của các học giả

Do Thái. Do Thái giáo không quá bận tâm đến giáo lý - điều đó là đương

nhiên - với tư cách hành vi; bộ luật quan trọng hơn tín điều.

Thành tựu lâu dài của các nhà hiền triết là biến Torah thành một bản hướng

dẫn toàn cầu, xuyên thời gian, toàn diện và mạch lạc về mọi khía cạnh

trong cách cư xử của con người. Bên cạnh chủ nghĩa độc thần, Torah trở

thành tinh túy của đức tin Do Thái. Thậm chí vào thế kỷ 1, Josephus đã có

thể viết, với một mức độ phóng đại có lẽ tha thứ được, rằng hầu hết các

https://thuviensach.vn

chủng tộc không biết nhiều về các lề luật cho tới khi họ thấy mình xung đột

với chúng, “nếu ai đó trong xứ chúng ta được hỏi về lề luật của chúng ta,

thì anh ta sẽ nhắc lại chúng dễ như nhắc lại tên mình. Kết quả của việc giáo

dục lề luật kỹ lưỡng của chúng ta ngay từ buổi bình minh của trí thông

minh là lề luật, như vẫn vậy, được khắc vào tâm hồn chúng ta. Do đó vi

phạm lề luật hiếm khi xảy ra, và không ai có thể tránh được trừng phạt với

lý do không biết đến lề luật.” 162 Lập trường này được củng cố trong kỷ

nguyên của các cơ sở giáo dục và nhà hiền triết, cho nên việc biết đến Chúa

thông qua Luật Moses trở thành nội dung tổng quát của Do Thái giáo. Nó

khiến Do Thái giáo chỉ quan tâm đến bản thân, nhưng cũng mang lại cho

Do Thái giáo sức mạnh để tồn tại trong một thế giới thù địch.

Sự thù địch là đa dạng tùy theo không gian và thời gian, và nó có xu hướng

gia tăng. Vào Kỷ nguyên đen tối, những người Do Thái may mắn nhất sống

ở Babylon, dưới thời các ông hoàng Do Thái. Các ông hoàng này, quyền

lực và thế tục hơn nasi Palestine, tuyên bố có dòng dõi David trực hệ từ các

nhà vua xứ Judah, và sống khá kiểu cách trong cung điện. Quả thực, vào

thời Parthia, ông hoàng trên thực tế là một quan chức nhà nước cao cấp.

Các giáo sĩ vây quanh ông ta, và nếu được ban ơn, sẽ ăn cùng bàn với ông

ta và dạy học trong sân của ông ta. Với sự xuất hiện của triều đại Sassanid

đầu thế kỷ 3 và việc khôi phục quốc giáo Zoroaster, áp lực tôn giáo lên

những cộng đồng Do Thái gia tăng. Quyền lực của ông hoàng suy giảm, và

trong quá trình đó thì ảnh hưởng của các học giả lại tăng lên. Tại học viện

Sura thế kỷ 3 có khoảng 1.200 học giả, con số này còn tăng lên trong

những tháng nông nhàn. Sau khi thoát khỏi hậu quả tồi tệ của những cuộc

nổi dậy Do Thái chống lại La Mã, các cộng đồng Babylon đề ra những tiêu

chuẩn học vấn cao hơn. Trong bất cứ trường hợp nào, cộng đồng Do Thái ở

Babylon vẫn luôn coi mình là nơi lưu giữ truyền thống Do Thái nghiêm

ngặt nhất và có dòng máu thuần khiết nhất. Talmud Babylon khẳng định:

“Mọi xứ đều là bột so với [men của] xứ Israel, và Israel là bột so với

Babylon.” 163 Đúng là Babylon dựa vào phương Tây để đưa ra các quyết định

về lịch trình, và một chuỗi những dấu hiệu kết nối các học viện với

https://thuviensach.vn

Jerusalem để tiếp nhận chúng. Nhưng Talmud Babylon chi tiết hơn Talmud

Jerusalem - cả hai đều không còn nguyên vẹn - và trong một thời gian dài

được coi là có uy tín hơn. Nó là nguồn chỉ dẫn chính cho người Do Thái ở

mọi nơi (trừ Palestine) suốt thời trung cổ.

Tuy nhiên, Babylon không an toàn với người Do Thái. Có nhiều câu

chuyện kể về những vụ ngược đãi và tử vì đạo dưới triều đại Sassanid,

nhưng bằng chứng tư liệu lại hiếm và không tin cậy. Năm 455, Tazdigar III

bãi bỏ lễ Sabbath bằng sắc lệnh, và (theo một bức thư của Giáo sĩ Sherira

Gaon) “các giáo sĩ tuyên bố nhịn ăn, và lành thay, Đấng tối cao bèn gửi một

con cá sấu tới cho ông ta vào ban đêm, con cá sấu liền nuốt chửng ông ta

khi ông ta nằm trên trường kỷ, thế là sắc lệnh bị bãi bỏ.” Nhưng sau 450

năm, Sherira, người đứng đầu học viện Pumbedita vốn hưng thịnh vào

khoảng năm 906-1006, mới viết về sự kiện này. Truyền thống Do Thái gọi

con trai và người thừa kế của Tazdigar là Firuz Kẻ ác độc, và kết tội ông ta

đã hành hình ông hoàng. Sau khi ông ta chết, một giai đoạn vô chính phủ

diễn ra, và khi đó ông hoàng Do Thái Mar Zutra II (khoảng năm 496-520)

với 400 chiến binh đã thành công trong việc dựng nên một quốc gia độc lập

với kinh đô ở Mahoza; nhưng sau bảy năm, sự đồi bại của nó đã dẫn tới

chiến thắng của Ba Tư, ông hoàng bị chặt đầu và đóng đinh vào giá chữ

thập. Một đợt ngược đãi khác xảy ra trong giai đoạn 579-580. Nhưng một

số vị vua Ba Tư lại ủng hộ người Do Thái, và điều quan trọng là khi người

Ba Tư xâm lược Palestine và chiếm Jerusalem năm 624, người Do Thái địa

phương cũng nồng nhiệt đón tiếp họ.164

Điều này không có gì ngạc nhiên, vì tại Palestine và cộng đồng Do Thái lưu

vong phía tây, vị thế của người Do Thái mạnh hơn nhiều. Vào năm 313,

Hoàng đế Constantine đã trở thành tín đồ Kitô nhập môn và chấm dứt sự

ngược đãi của nhà nước. Tiếp đó là thời kỳ khoan dung ngắn. Tuy nhiên, từ

những năm 340, Kitô giáo bắt đầu có một số đặc điểm của một giáo hội nhà

nước. Những chỉ dụ đầu tiên chống lại việc thờ cúng ngoại đạo có từ thời

kỳ này. Có một phản ứng ngắn của người ngoại đạo dưới thời Hoàng đế

https://thuviensach.vn

Julian những năm 360, tiếp đến là một chiến dịch khắc nghiệt và có hệ

thống nhằm xóa sổ khuynh hướng ngoại đạo. Kitô giáo hiện giờ là tôn giáo

của số đông. Ở phía đông Địa Trung Hải, nó cũng thường là tôn giáo của

đám đông. Giới lãnh đạo tôn giáo được ưa thích tổ chức những cuộc hội

họp có rước đuốc cực lớn, tại đó các khẩu hiệu giận dữ được gào lên: “Treo

cổ kẻ phản bội!,” “Ibas đã làm hỏng giáo lý đích thực của Cyril!,” “Đả đảo

kẻ cuồng Do Thái!” Các đám đông này ban đầu được hình thành nhằm đe

dọa những người tham gia hội đồng giáo hội. Nhưng họ dễ dàng bị lôi kéo

vào việc đập phá tượng thờ và đốt cháy đền thờ của người ngoại đạo. Việc

họ quay sang tấn công người Do Thái chỉ là vấn đề thời gian. Kitô giáo trở

thành chuẩn mực trên khắp đế chế La Mã cuối thế kỷ 4, và khuynh hướng

ngoại đạo bắt đầu biến mất. Trong quá trình đó, người Do Thái đã thu hút

được sự chú ý - một cộng đồng thiểu số rộng lớn, được tổ chức tốt, tương

đối giàu có, có học vấn, rất sùng đạo, phản đối Kitô giáo không phải vì ngu

dốt mà vì cứng đầu. Với Kitô giáo, họ trở thành một “vấn đề” cần phải

“giải quyết.” Họ không được số đông yêu thích, vì số đông ấy tin rằng

người Do Thái đã giúp đỡ nhà chức trách khi các hoàng đế ngược đãi người

Kitô. Họ đã thở phào nhẹ nhõm đón chào sự hồi phục của khuynh hướng

ngoại đạo dưới thời Julian, mà theo truyền thống Do Thái không phải là

người bội giáo mà là “Julian Người Hy Lạp.” Trong những năm 380 dưới

thời Hoàng đế Theodosius I, việc đồng nhất tôn giáo trở thành chính sách

chính thức của đế chế, nên có rất nhiều quy chế và quy định bắt đầu trút

như mưa xuống người dị giáo, người ngoại đạo và người bất tuân lề thói

thuộc đủ loại. Cùng lúc đó, các cuộc tấn công của đám đông người Kitô

nhằm vào giáo đường Do Thái trở nên phổ biến. Điều này đi ngược với

chính sách chung của đế chế, vì người Do Thái là một bộ phận có giá trị và

đáng tôn trọng trong xã hội, những người trước sau như một ủng hộ quyền

hạn được thiết lập một cách đúng đắn. Năm 388, một đám đông người Kitô,

bị giám mục địa phương kích động, đã đốt trụi giáo đường Do Thái tại

Callinicum bên sông Euphrates. Theodosius I quyết định biến vụ này thành

một vụ thử nghiệm và lệnh cho xây lại giáo đường, chi phí do người Kitô

trả. Ông bị Giám mục Ambrose xứ Milan, có ảnh hưởng nhất trong tất cả

https://thuviensach.vn

các giám mục Kitô, chỉ trích dữ dội. Ông ta cảnh báo Theodosius trong một

bức thư rằng lệnh của hoàng gia gây tổn hại rất lớn cho uy tín của giáo hội:

“Điều gì quan trọng hơn,” ông ta hỏi, “phô trương kỷ luật hay sự nghiệp

tôn giáo? Việc duy trì luật dân sự là thứ yếu so với lợi ích tôn giáo.” Ông ta

rao giảng trước hoàng đế, đưa ra lập luận này, và lệnh của hoàng đế bị rút

lại trong bẽ bàng. 165

Cuối thế kỷ 4 và trong thế kỷ 5, hầu hết các quyền thông thường và mọi đặc

quyền của người Do Thái sống ở các xã hội Kitô đã bị rút lại. Họ bị loại

khỏi bộ máy nhà nước và quân đội. Việc cải đạo và kết hôn chéo với người

Kitô sẽ bị trừng phạt bằng tội chết. Các nhà lãnh đạo Kitô hữu trách chưa

bao giờ có mục đích là xóa sổ Do Thái giáo bằng vũ lực. Thánh Augustine

(354-430), người có ảnh hưởng nhất trong tất cả các nhà thần học Latin,

cho rằng chỉ bằng sự tồn tại của họ, người Do Thái đã trở thành một phần

trong kế hoạch của Chúa, vì họ là nhân chứng cho chân lý Kitô, sự thất bại

và nỗi tủi hổ của họ là biểu tượng cho sự chiến thắng của nhà thờ trước

giáo đường. Do đó, chính sách của giáo hội là cho phép các cộng đồng Do

Thái nhỏ tồn tại trong những điều kiện nhục nhã và bất lực. Tuy nhiên, giáo

hội Hy Lạp, vốn thừa hưởng toàn bộ di sản của chủ nghĩa bài Do Thái từ

người Hy Lạp ngoại đạo, lại thù địch hơn về mặt tình cảm. Đầu thế kỷ 5,

nhà thần học Hy Lạp hàng đầu John Chrysostom (354-407) đọc tám “Bài

giảng chống lại người Do Thái” tại Antioch, và những bài giảng này trở

thành hình mẫu cho các bài giảng chỉ trích người Do Thái, tận dụng hết

mức có thể (và lạm dụng) những đoạn chính trong các bài giảng của St

Matthew và John. Do đó, chủ nghĩa bài Do Thái của người Kitô chú trọng

mô tả người Do Thái là những kẻ giết Đức Kitô, được cấy vào đám đông bị

đồn thổi và bôi nhọ của người ngoại đạo, nên các cộng đồng Do Thái giờ

đây gặp nguy hiểm ở mọi thành phố Kitô.

Ở Palestine, từ những thập niên đầu của thế kỷ 4, Jerusalem và các địa

điểm khác liên quan đến Jesus đã được Kitô hóa, các nhà thờ và tu viện

được hình thành. Những cộng đồng Do Thái nhỏ sống sót, nhất là ở Galilee

https://thuviensach.vn

nơi Talmud của phương Tây được hoàn thành vào thời Thánh Jerome (342-

420) lập ra giới tu sĩ của riêng mình ở Jerusalem, là bằng chứng cho sự

nghèo đói và khốn khổ của người Do Thái. Chẳng bao lâu sau khi ông qua

đời, một nhóm tu sĩ Syria dưới sự dẫn dắt của Barsauma cuồng tín đã tiến

hành một loạt các cuộc tàn sát ở Palestine Do Thái, đốt cháy các giáo

đường và toàn bộ làng mạc. Trong Kỷ nguyên đen tối, Palestine quả thực

ngày càng nghèo và dân số ngày càng giảm do xung đột tôn giáo. Thuyết

Pelagius, * thuyết Arius* và sau này là các tranh cãi về giáo lý độc thể khiến

người Kitô bị chia rẽ. Khuynh hướng này ngược đãi điên cuồng khuynh

hướng kia khi nó nắm giữ quyền lực nhà nước. Vào thế kỷ 4, người

Samaria hồi sinh: ít nhất tám giáo đường mới được xây trong giai đoạn này.

Nhưng sự gia tăng số lượng giáo đường thu hút sự chú ý thù địch của giới

chức Byzantine. Năm 438, Hoàng đế Theodosius II áp dụng quy chế bài Do

Thái đối với các giáo đường này. Khoảng 45 năm sau, họ nổi dậy, tàn sát

các cộng đồng Do Thái và đốt cháy nhà thờ. Quân đội Byzantine đã dập tắt

cuộc nổi dậy, và trong quá trình bị đàn áp họ mất điện thờ cổ của mình trên

núi Gerizim, sau này trở thành nhà thờ Đức Mẹ đồng trinh. Dưới thời

Hoàng đế Justinian (527-565), một người cai trị còn chính thống hơn, chỉ

cho phép những ai có tư cách công dân mới được rửa tội, và săn lùng cả

người Kitô nếu họ không tuân theo quyết định của Hội đồng Chalcedon

giống như mọi người khác, người Samaria lại nổi dậy. Sự báo thù sau đó

tàn bạo đến mức họ gần như bị tiêu diệt trên tư cách một quốc gia và một

đức tin. Người Do Thái lúc này nằm im chờ thời và chắc chắn không giúp

đỡ người Samaria. Nhưng vào nửa đầu thế kỷ 7, Hoàng đế Phocas và

Hoàng đế Heradius, dưới sức ép của các tu sĩ cuồng tín từng cảnh báo rằng

đế chế của họ sẽ bị người đã cắt bao quy đầu hủy diệt, bèn cố gắng áp đặt lễ

rửa tội lên người Do Thái bằng vũ lực.

Đế chế Byzantine, bị suy yếu bởi vô số các cuộc tranh chấp tôn giáo, đã

mời gọi sự xâm lược. Cuộc xâm lược đầu tiên xảy ra năm 611 khi người Ba

Tư tiến vào Palestine, chiếm Jerusalem trong ba năm sau một cuộc vây hãm

kéo dài 20 ngày. Người Do Thái bị buộc tội đã hỗ trợ họ. Theo người Kitô,

https://thuviensach.vn

để đổi lại, người Ba Tư hứa sẽ trả lại thành phố cho người Do Thái, nhưng

rõ ràng họ đã không giữ lời. Rồi bất thần, Heradius đã đoạt lại thành phố

vào năm 629 và thảm sát xảy ra sau đó. Nhưng đây là hành động quyền lực

cuối cùng của người Hy Lạp ở Palestine. Cùng năm đó, Mohammed hoàn

thành việc chinh phạt. Người Byzantine bị đánh bại trong trận chiến sông

Yarmuk năm 636, và trong vòng bốn năm người Hồi giáo chiếm toàn bộ

Palestine và gần hết Syria. Người theo Hội đồng Chalcedon và người theo

giáo lý độc thể, người theo giáo phái Nestorius và người Copt, người

Seleucia và người Armenia, người Latin và người Hy Lạp, người Samaria

và người Do Thái, tất thảy đều bị nhấn chìm dưới cơn lũ Hồi giáo.

Giống như Kitô giáo, Hồi giáo ban đầu là một phong trào phi chính thống

bên trong Do Thái giáo, rồi tách ra thành một tôn giáo riêng. Người Do

Thái hiện diện ở bán đảo Ả-rập từ rất xưa. Ở phía nam, nơi giờ đây là

Yemen, lợi ích thương mại của người Do Thái có từ thế kỷ 1 TCN, nhưng ở

phía bắc hay Hijaz, nó có từ trước đó rất lâu. Một truyền thuyết lịch sử Ả-

rập kể rằng người Do Thái định cư ở Medina dưới thời Vua David, và một

truyền thuyết khác kể rằng họ định cư từ thời Moses. Những dòng chữ khắc

Babylon được phát hiện năm 1956 gợi ý rằng các cộng đồng tôn giáo Do

Thái được đưa tới Hijaz từ thế kỷ 6 TCN, và thậm chí họ có thể đã ở đó từ

trước. 166 Nhưng khẳng định chắc chắn đầu tiên, dưới dạng những cái tên Do

Thái trên các dòng chữ khắc và hình vẽ trên mộ, không sớm hơn trước thế

kỷ 1 TCN. Trong bất cứ trường hợp nào, vào đầu kỷ nguyên Kitô, Do Thái

giáo đã lan ra ở phía bắc bán đảo Ả-rập và một số bộ tộc trở thành Do Thái

hoàn toàn. Có bằng chứng cho thấy các nhà thờ Do Thái nở rộ ở vùng

Medina vào thế kỷ 4, và thậm chí có thể có một quốc gia do người Do Thái

cai trị đã từng tồn tại ở đó trong thời gian này. Theo các nguồn tư liệu Ả-

rập, khoảng 20 bộ tộc trong và quanh Medina là người Do Thái.

Những bộ tộc ốc đảo định cư này vừa là thương gia vừa là người chăn cừu

du cư, và Hồi giáo ban đầu là tôn giáo của thương gia nửa thành thị chứ

không phải là tôn giáo sa mạc. Nhưng sa mạc có vai trò quan trọng, vì

https://thuviensach.vn

người Do Thái sống bên rìa sa mạc hoặc chuyển tới sống ở sa mạc để chạy

trốn những thối nát của đời sống thành thị, chẳng hạn như người Nazir, đã

luôn thực hành một dạng Do Thái giáo khắt khe hơn, và nhất là đã không

thỏa hiệp ở chủ nghĩa độc thần của mình. Đó là điều đã hấp dẫn

Mohammed. Ảnh hưởng của Kitô giáo mà trong mắt ông không hẳn là độc

thần rất yếu, ít nhất là vào giai đoạn đầu này. Điều hình như ông đã mong

muốn làm là tiêu diệt chủ nghĩa ngoại đạo đa thần của nền văn hóa ốc đảo,

bằng cách đem lại cho người Ả-rập chủ nghĩa độc thần đạo đức của người

Do Thái trong một thứ ngôn ngữ mà họ có thể hiểu được, và điều chỉnh cho

phù hợp với lối sống của họ. Ông chấp nhận Chúa của người Do Thái và

các nhà tiên tri của họ, ý tưởng về lề luật cố định được thể hiện trong Kinh

Thánh - kinh Koran là phiên bản Ả-rập thay thế cho Kinh Thánh - và việc

bổ sung Luật Miệng được áp dụng ở tòa án tôn giáo. Giống như người Do

Thái, người Hồi giáo ban đầu miễn cưỡng chép lại Luật Miệng. Giống như

người Do Thái, cuối cùng họ đã làm vậy. Giống như người Do Thái, họ

phát triển tập quán đệ trình các điều luật lên giáo sĩ Do Thái hay giáo sĩ Hồi

giáo của mình, yêu cầu responsum,* và responsa* sớm nhất dường như đã bắt đầu sử dụng có chủ ý công thức Do Thái. Giống như người Do Thái,

người Hồi giáo chấp nhận các bộ luật nghiêm khắc và tỉ mỉ về ăn kiêng, sự

thuần khiết trong nghi lễ và sự sạch sẽ.

Mohammed bắt đầu phát triển một tôn giáo riêng, khi ông nhận ra rằng

người Do Thái ở Medina không sẵn sàng chấp nhận phiên bản Ả-rập của

Do Thái giáo mà ông tùy nghi nghĩ ra. Nếu Mohammed có kỹ năng và sự

kiên trì để nghĩ ra một halakhah Ả-rập, thì kết quả có thể sẽ khác. Nhưng

điều đó đã không xảy ra. Một trong những đặc điểm mạnh nhất của Do

Thái giáo là các cộng đồng Do Thái sẵn lòng tồn tại ở những vùng đất xa

xôi mà không có nhu cầu tiếp biến văn hóa. Trong bất cứ trường hợp nào,

Mohammed đều bị cự tuyệt, và sau đó ông bồi một cú mới có chủ đích vào

chủ nghĩa độc thần Hồi giáo. Ông thay đổi bản chất của lễ Sabbath và

chuyển nó lên thứ Sáu. Ông thay đổi hướng cầu nguyện từ Jerusalem sang

Mecca, ông đổi lại ngày lễ chính. Quan trọng nhất, ông tuyên bố rằng hầu

https://thuviensach.vn

hết các luật nhịn ăn của người Do Thái đơn giản chỉ là một sự trừng phạt

cho những việc làm sai trái của họ trong quá khứ, và do vậy bãi bỏ các luật

đó, dù ông giữ lại các điều cấm liên quan đến thịt lợn, máu me và xác súc

vật, và một số quy định về giết thịt súc vật. Tất cả những thay đổi này khiến

cho việc sáp nhập các cộng đồng Do Thái và Hồi giáo trở nên hoàn toàn bất

khả thi, cho dù họ có thể nhất trí đến đâu về các yếu tố đạo đức hay giáo lý

cơ bản; nhưng ngoài ra, Hồi giáo nhanh chóng phát triển một xung lực giáo

lý của riêng mình, và cuộc tranh luận thần học - dẫn tới khuynh hướng bè

phái bạo lực - nhanh chóng bắt đầu đóng vai trò trung tâm trong Hồi giáo,

giống như trong Kitô giáo.

Trên hết, Hồi giáo nhanh chóng tạo ra một lý thuyết và thực hành cải đạo

ép buộc, như người Do Thái đã từng làm thời Joshua, David và

Hasmoneus, nhưng đây là thứ lý thuyết và thực hành mà Do Thái giáo dòng

giáo sĩ đã từ bỏ hoàn toàn và dứt khoát. Hồi giáo phổ biến với tốc độ đáng

kinh ngạc, bao trùm Cận Đông, toàn bộ phía nam Địa Trung Hải, Tây Ban

Nha và những khu vực mênh mông ở châu Á. Đến đầu thế kỷ 8, các cộng

đồng Do Thái, vốn vẫn giữ chỗ đứng chông chênh trong thế giới Hy Lạp và

Latin, bỗng thấy mình được bao bọc trong một nền thần quyền Hồi giáo

rộng lớn, mà theo một nghĩa nào đó họ đã sinh ra và từ bỏ, và giờ thì nó

đang nắm giữ chìa khóa cho sự sinh tồn của họ. Nhưng đến lúc này họ đã

phát triển được hệ thống hỗ trợ sự sống cho riêng mình là Talmud, và công

thức tự trị độc đáo của nó - chế độ giáo sĩ trị.

https://thuviensach.vn

PHẦN BA

CHẾ ĐỘ GIÁO SĨ TRỊ

Vào năm 1168, một nhà lữ hành Do Thái có óc quan sát cực tốt - có lẽ là

một nhà buôn đá quý - từ Tây Ban Nha tới thăm thủ đô Constantinople của

đế chế Byzantine. Chúng ta gần như không biết gì về Benjamin xứ Tudela,

ngoài việc ông viết Book of Travels (Sách Lữ hành) về những chuyến đi dài

của ông quanh phía bắc Địa Trung Hải và vùng Trung Đông trong những

năm 1159-1172. Đây là cuốn sách lữ hành phù hợp nhất, khách quan nhất

và đáng tin cậy nhất trong tất cả các sách lữ hành thời trung cổ, được xuất

bản năm 1556, sau đó được dịch ra gần như tất cả các thứ tiếng châu Âu, và

trở thành nguồn thông tin chính cho các học giả thời đó. 1

Benjamin ghi chép cẩn thận điều kiện sống của các cộng đồng Do Thái ở

mọi nơi ông dừng chân, nhưng có vẻ như ông dành nhiều thời gian ở

Constantinople hơn bất cứ nơi nào khác, và mô tả của ông về thành phố

tuyệt vời này, khi đó là thành phố lớn nhất thế giới, là rất đầy đủ. Ông cho

biết có khoảng 2.500 người Do Thái ở đó, được chia thành hai cộng đồng

khác biệt. Chiếm đa số, 2.000 người, là người Do Thái theo truyền thống

giáo sĩ, chấp nhận Mishnah, Talmud và toàn bộ kiến trúc thượng tầng chú

giải đa lớp. 500 còn lại là người Karaite, những người chỉ theo Ngũ Thư,

phản đối Luật Miệng và mọi thứ bắt nguồn từ nó. Họ đã tự tổ chức thành

một cộng đồng riêng biệt từ thế kỷ 8 và trên khắp xứ lưu vong, bị người Do

Thái dòng giáo sĩ cư xử với thái độ thù địch đến nỗi như Benjamin nói, có

một hàng rào cao chia đôi khu Do Thái.

https://thuviensach.vn

Benjamin viết rằng người Do Thái là “những nghệ nhân về lụa” và là

những lái buôn của thượng vàng hạ cám. Họ bao gồm “nhiều người giàu.”

Nhưng không một ai trong họ được luật cho phép cưỡi ngựa, “trừ giáo sĩ

Solomon người Ai Cập, là thầy thuốc của nhà vua. Thông qua ông ta, người

Do Thái cảm thấy nhẹ nhõm hơn nhiều trong cảnh bị áp bức - vì họ sống

dưới ách áp bức nặng nề.” Theo bộ luật Justinian và các quy định sau này,

không như người ngoại đạo và người dị giáo, người Do Thái ở Byzantine

có tư cách pháp lý. Trên lý thuyết, ít nhất giáo đường Do Thái là nơi thờ

cúng được pháp luật bảo vệ. Nhà nước cũng công nhận tòa án Do Thái, và

các thẩm phán nhà nước thi hành quyết định của mình trong cộng đồng Do

Thái. Người Do Thái làm ăn hợp pháp nhìn chung được đảm bảo an toàn,

vì luật cấm các hành vi bài Do Thái và quy định rằng “không được chà đạp

người Do Thái vì họ là người Do Thái, và không được hỗn xược với người

Do Thái vì tôn giáo của họ… luật cấm tư thù.” 2 Dù vậy, người Do Thái vẫn

là công dân hạng hai; trên thực tế, họ gần như không phải công dân. Họ

mất hoàn toàn quyền phục vụ trong các vị trí chính quyền từ năm 425,

nhưng buộc phải làm thành viên hội đồng thành phố vì việc này tốn tiền.

Người Do Thái không được phép xây dựng bất cứ giáo đường mới nào. Họ

phải dời ngày lễ Vượt qua để nó luôn diễn ra sau lễ Phục sinh của người

Kitô. Sẽ là một tội nếu người Do Thái yêu cầu được đọc Kinh Thánh của

họ bằng tiếng Hebrew kể cả trong cộng đồng của mình. Luật làm cho việc

cải đạo ở người Do Thái trở nên dễ dàng và khả thi, mặc dù trong nghi thức

rửa tội, mỗi người Do Thái cải đạo phải tuyên bố rằng mình không bị xúi

cải đạo vì lo sợ hay vì hy vọng kiếm lời. Bất cứ người Do Thái nào bị bắt

gặp tấn công người cải đạo sẽ bị thiêu sống, và một người Do Thái đã cải

đạo rồi mà quay lại với đức tin của mình sẽ bị coi là kẻ dị giáo.3

Tuy nhiên, Benjamin cho rằng sự thù địch của số đông người dân đối với

người Do Thái vừa mang tính nghề nghiệp vừa mang tính tôn giáo: “Hầu

hết sự thù ghét đối với họ là do những người làm nghề thuộc da đổ nước

bẩn ra bên ngoài nhà mình và do đó làm ô uế khu người Do Thái. Vì điều

này mà người Hy Lạp ghét người Do Thái, cho dù họ có là người tốt hay

https://thuviensach.vn

người xấu đi chăng nữa, và đặt họ dưới cái ách nặng nề. Người Hy Lạp tấn

công người Do Thái trên đường phố và để họ làm những công việc vất vả.”

Dù vậy, Benjamin kết luận, “người Do Thái giàu có, tử tế và hay làm việc

thiện. Họ tuân thủ các lời răn trong Kinh Thánh và vui vẻ vác trên vai cái

ách áp bức. ”4

Benjamin xứ Tudela đi khắp vùng Đông bắc Tây Ban Nha, Barcelona,

Provence, rồi qua ngả Marseilles, Gerona và Pisa tới Rome. Ông đến

Salerno, Amalfi và các thị trấn miền Nam Italy khác, đi qua Corfu tới Hy

Lạp, và sau khi thăm thú Constantinople, đã vượt biển Aegean tới đảo

Cyprus, rồi qua Antioch vào Palestine, qua Aleppo và Mosul vào Babylon

và Ba Tư. Ông tới Cairo và Alexandria, trở lại Tây Ban Nha qua đường

Sicily. Ông cẩn thận ghi lại cảnh sống và nghề nghiệp của người Do Thái,

và mặc dù ông mô tả một cộng đồng nông nghiệp Do Thái ở Crisa trên núi

Parnassus, song bức tranh ông đưa ra lại là về một cộng đồng chủ yếu là thị

dân - thợ làm kính ở Aleppo, thợ dệt lụa ở Thebes, thợ thuộc da ở

Constantinople, thợ nhuộm ở Brindisi, lái buôn và môi giới ở mọi nơi.

Một số người Do Thái trước đó đã luôn là cư dân đô thị, vào Kỷ nguyên

đen tối họ gần như chỉ sống ở đô thị. Các khu định cư châu Âu của họ gần

như tất cả đều ở đô thị, rất cổ xưa. Sách Maccabee quyển 1 có một danh

sách các cộng đồng Do Thái nằm rải rác khắp Địa Trung Hải. Nói như sử

gia Cecil Roth, về mặt văn hóa người Do Thái có thể được coi là những

người Âu châu đầu tiên.5 Ở đế chế La Mã thời kỳ đầu, có các cộng đồng Do

Thái khác biệt tít tận phía bắc của đế chế như Lyons, Bonn và Cologne, và

tận phía tây như Cadiz và Toledo. Trong Kỷ nguyên đen tối, họ tản ra xa

hơn về phía bắc và phía đông - ở vùng Baltic và Ba Lan, xuôi xuống

Ukraine. Tuy nhiên, dù người Do Thái có mặt rải rác khắp nơi, nhưng số

lượng lại không đông. Từ khoảng tám triệu người vào thời Đức Kitô, chiếm

10% dân số đế chế La Mã, số người Do Thái vào thế kỷ 10 đã giảm xuống

còn từ 1 đến 1,5 triệu người. Tất nhiên, dân số của toàn bộ lãnh thổ La Mã

cũ giảm trong thời kỳ này, nhưng sự sụt giảm dân số Do Thái xét theo tỉ lệ

https://thuviensach.vn

thì cao hơn tổng dân số nhiều. Chẳng hạn dưới thời Tiberius, chỉ riêng ở

Rome có 50.000 đến 60.000 người Do Thái trên tổng số dân 1 triệu người,

cộng với 40 khu định cư Do Thái khác ở Ý. Vào cuối thời đế chế, số lượng

người Do Thái tại Ý giảm mạnh, và thậm chí đến năm 1638 còn chưa đầy

25.000 người, chỉ chiếm 0,2% tổng dân số. Những sự sụt giảm này một

phần là do các yếu tố kinh tế và nhân khẩu học nói chung. Trong mọi khu

vực và ở mọi thời kỳ, người Do Thái bị đồng hóa và hoà tan vào dân cư

xung quanh.6

Song, tầm quan trọng về mặt xã hội của người Do Thái, nhất là ở châu Âu

thời Kỷ nguyên đen tối, lớn hơn nhiều so với số lượng ít ỏi của họ. Bất cứ

nơi nào còn sót lại đô thị hay các cộng đồng đô thị phát triển, thì người Do

Thái sớm hay muộn cũng tới sống ở đó. Việc cộng đồng Do Thái ở

Palestine suýt bị hủy diệt vào thế kỷ 2 đã biến những cộng đồng Do Thái

nông thôn thành cư dân sống bên rìa đô thị. Sau cuộc chinh phạt của người

Ả-rập vào thế kỷ 7, những cộng đồng nông nghiệp Do Thái lớn ở Babylon

ngày càng kiệt quệ do sưu cao thuế nặng, nên người Do Thái ở đó cũng dạt

vào các đô thị và trở thành thợ thủ công, nhà buôn. Người Do Thái đô thị,

đại đa số biết đọc biết viết biết tính, đều định cư thành công ở các nơi này,

trừ phi những điều luật hình sự hay bạo lực khiến cho điều đó trở nên bất

khả thi.

Quả thực, người Do Thái đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong đời

sống đô thị thời Kỷ nguyên đen tối ở châu Âu. Thật khó để tìm ra bằng

chứng, song có thể gạn lọc được nhiều điều từ kho tư liệu responsa. Theo

nhiều cách, người Do Thái là mắt xích thực sự duy nhất giữa các thành phố

thời cổ đại La Mã với các cộng đồng đô thị đang hình thành của giai đoạn

đầu trung cổ - thực sự thì đến nay người ta cho rằng từ “cộng đồng” là được

dịch từ chữ kahal trong tiếng Hebrew.7 Người Do Thái mang theo mình

những kỹ năng cơ bản nhất định: khả năng tính toán tỉ giá hối đoái, viết

một bức thư giao dịch, và có lẽ quan trọng hơn là khả năng liên lạc với gia

đình và mạng lưới tôn giáo rộng khắp của họ. Bất chấp nhiều cấm đoán bất

https://thuviensach.vn

tiện, tôn giáo của họ không nghi ngờ gì nữa luôn hỗ trợ họ đắc lực trong

đời sống kinh tế. Tôn giáo của người Do Thái cổ đã tạo ra một động lực

mạnh mẽ để làm việc chăm chỉ. Khi nó phát triển thành Do Thái giáo, sự

chú trọng vào công việc trở nên lớn hơn. Với sự ra đời của Do Thái giáo

dòng giáo sĩ sau năm 70, tác động kinh tế của nó gia tăng. Giới sử gia đã

thường xuyên lưu ý rằng vào các thời kỳ khác nhau và trong các xã hội

khác nhau, thuyết giáo quyền có xu hướng củng cố tính năng động trong

kinh tế. Vào thế kỷ 2, thuyết giáo quyền gần như biến mất khỏi các xã hội

Do Thái. Những tư tế Ngôi đền, người Sadducee, đội quân nô bộc đông đúc

của một tôn giáo được nhà nước hỗ trợ, tất thảy đều biến mất. Các giáo sĩ

thay thế giới tăng lữ không phải là tầng lớp ký sinh. Đúng là một số học giả

được cộng đồng ủng hộ, nhưng ngay cả họ cũng được khuyến khích nên có

một nghề nghiệp. Giáo sĩ nói chung đều được khuyên làm như vậy. Quả

thực, giáo sĩ thường là những nhà buôn chăm chỉ và hiệu quả nhất. Những

tuyến đường mà qua đó họ truyền đạt các quyết định và responsa của mình

đồng thời cũng là những tuyến thương mại. Do Thái giáo dòng giáo sĩ là

một phúc âm về công việc, vì nó đòi hỏi người Do Thái tận dụng nhiều

nhất có thể các món quà của Chúa. Nó đòi hỏi người khỏe mạnh và có năng

lực làm việc chăm chỉ và hiệu quả, ít nhất là để họ có thể hoàn thành các

nghĩa vụ nhân từ của mình. Cách tiếp cận tri thức của nó có cùng mục đích.

Tiến bộ kinh tế là sản phẩm của quá trình duy lý. Do Thái giáo dòng giáo sĩ

về cơ bản là một phương pháp mà các điều luật cổ xưa được điều chỉnh cho

phù hợp với tình hình hiện đại và khác biệt bằng quá trình duy lý. Người

Do Thái là những người duy lý vĩ đại đầu tiên trong lịch sử thế giới. Việc

này tạo nên đủ loại hệ quả như chúng ta sẽ thấy, nhưng một trong những hệ

quả sớm nhất, theo nghĩa trần tục, là biến người Do Thái thành các doanh

nhân làm việc có phương pháp, có kỹ năng giải quyết vấn đề. Rất nhiều tri

thức luật pháp Do Thái thời Kỷ nguyên đen tối và thời trung cổ được dùng

để làm cho việc kinh doanh trở nên công bằng, trung thực, hiệu quả.

Một trong những vấn đề lớn là việc cho vay nặng lãi. Đây là một vấn đề mà

người Do Thái tự gây ra cho mình và cho hai tôn giáo vĩ đại phát sinh từ

https://thuviensach.vn

Do Thái giáo. Hầu hết các hệ thống tôn giáo thời kỳ đầu ở Cận Đông cổ

đại, và các bộ luật thế tục bắt nguồn từ chúng, đều không cấm việc cho vay

nặng lãi. Các xã hội này coi những thứ vô tri vô giác là những vật sống

giống như cỏ cây, động vật và con người, có khả năng tái sản sinh. Do đó,

nếu anh cho vay “tiền thức ăn,” hay tiền thuộc bất cứ thể loại nào, thì việc

tính lãi là chính đáng.8 Tiền thức ăn dưới dạng ô-liu, chà là, hạt giống hay

súc vật được đem cho vay từ rất sớm, khoảng năm 5000 TCN, nếu không

nói là còn sớm hơn. Tài liệu viết bằng chữ tượng hình (chữ hình nêm) cho

thấy các khoản cho vay với khối lượng cố định dưới dạng hóa đơn trao đổi

được biết tới ít nhất là từ thời Hammurabi - chủ nợ thường là đền thờ và

quan chức triều đình. Tài liệu viết bằng chữ tượng hình ở Babylon cho thấy

lãi suất từ 10-25% đối với bạc, 20-35% đối với ngũ cốc. Với người Lưỡng

Hà, người Hittite, người Phoenicia và người Ai Cập, lãi suất là hợp pháp và

thường được nhà nước ấn định. Nhưng người Do Thái có quan điểm khác

về việc này. Sách Xuất hành 22:25* quy định: “Nếu ngươi cho người nào

trong dân Ta vay bạc, người nghèo khó nơi ngươi, ngươi sẽ không cư xử

với nó như chủ nợ: các ngươi sẽ không đặt nợ ăn lãi.” Đây rõ ràng là một

văn bản có từ rất sớm. Nếu luật Do Thái được soạn ra vào thời kỳ phức tạp

hơn của vương quốc thì lãi suất đã không bị cấm. Nhưng Torah là Torah, có

giá trị vĩnh viễn. Quy định trong Sách Xuất hành được Sách Levi 25:36

củng cố: “Đừng lấy lãi ăn lời”; và được Sách Đệ nhị luật 23:24* làm rõ:

“Ngươi sẽ cho vay lấy lãi nơi người tha bang, chứ ngươi không cho vay lấy

lãi nơi anh em ngươi.”

Người Do Thái do đó mang trên vai gánh nặng của một điều luật tôn giáo

cấm họ cho nhau vay lãi, nhưng cho phép họ làm thế với người ngoài. Điều

luật này có vẻ như được thiết kế để bảo vệ và đoàn kết một cộng đồng

nghèo mà mục đích chính của nó là cùng tồn tại. Do đó, cho vay thuộc về

vấn đề từ thiện - nhưng anh không phải làm từ thiện với những người mà

anh không biết hay không quan tâm. Lời lãi vì thế đồng nghĩa với không

thân thiện. Với tư cách một cộng đồng ổn định ở Palestine, tất nhiên người

Do Thái cần vay mượn tiền của nhau giống như mọi người khác. Ghi chép

https://thuviensach.vn

trong Kinh Thánh cho thấy luật thường xuyên bị lách.9 Tài liệu ghi trên

giấy cói của cộng đồng Do Thái ở Elephantine cũng kể câu chuyện giống

vậy. Tuy nhiên, giới chức tôn giáo cố gắng thực thi luật một cách nghiêm

minh. Họ quy định rằng không chỉ tiền gốc đem cho vay lãi mà bất cứ

khoản tiền phát sinh nào cũng đều phạm tội. Thu tiền lãi kín cũng sai.

Người đi vay cung cấp bất động sản được miễn tiền thuê, quà tặng, thông

tin hữu ích - tất cả những thứ này đều được gọi là “bụi lãi” và bị cấm; các

phán quyết trong Talmud cho thấy các nỗ lực đáng kinh ngạc theo năm

tháng nhằm bịt những lỗ hổng do kẻ cho vay lãi ranh ma hay con nợ tương

lai tuyệt vọng tạo ra. 10

Đồng thời, các biện lý Talmud nỗ lực hiện thực hóa các giao dịch kinh

doanh mà theo quan điểm của họ là không vi phạm Torah. Những giao dịch

này bao gồm tăng giá khi trả nợ, đối tác kinh doanh trả cho người cho vay

một khoản lương, hay chia cho anh ta một phần lợi nhuận, hay các thủ thuật

cho phép một người cho một người phi Do Thái vay tiền rồi người này cho

một người Do Thái vay lại. Nhưng nếu tòa án Do Thái phát hiện ra một

giao dịch kiểu này thì có thể phạt người chủ nợ; các khoản nợ bao gồm tiền

gốc và tiền lãi được tuyên bố là không thể đòi được, và người cho vay lãi

như vậy bị cấm làm chứng ở tòa và bị dọa đày xuống địa ngục. 11

Tuy nhiên, luật càng được thực thi nghiêm khắc và thông minh hơn thì

càng gây ra thảm hoạ hơn với người Do Thái trong mối quan hệ của họ với

phần còn lại của thế giới. Vì với tình trạng người Do Thái là những cộng

đồng nhỏ, rải rác trong một thế giới của người phi Do Thái, luật không chỉ

cho phép người Do Thái cho người phi Do Thái vay lãi, mà theo một nghĩa

nào đó còn khuyến khích họ làm vậy. Đúng là đã có một số giới chức Do

Thái nhận ra nguy cơ này và chống lại nó. Philo, vốn hiểu rõ nhất vì sao

một điều luật nguyên thủy phân biệt giữa người anh em và người ngoài, lập

luận rằng việc cấm cho vay lãi được áp dụng cho bất cứ ai cùng quốc gia và

quốc tịch, bất kể họ theo tôn giáo nào.12 Một phán quyết nói rằng, nếu có

thể, các khoản cho vay không tính lãi nên được cấp cho người Do Thái và

https://thuviensach.vn

người phi Do Thái, mặc dù người Do Thái nên được ưu tiên. Một phán

quyết khác ca ngợi một người không lấy lãi người ngoài. Còn phán quyết

thứ ba thì phản đối việc lấy lãi người ngoài và nói rằng nó chỉ hợp pháp khi

một người Do Thái không thể sống bằng cách nào khác. 13

Mặt khác, một số giới chức nhấn mạnh sự khác biệt giữa người Do Thái và

người phi Do Thái. Một chú giải về văn bản Đệ nhị luật, có lẽ do giáo sĩ

theo chủ nghĩa dân tộc Akiva viết, dường như nói rằng người Do Thái phải

lấy lãi với người ngoài. Người Do Thái Pháp sống ở thế kỷ 14 Levi ben

Gershom đồng ý: lời răn cho phép tính lãi người phi Do Thái “vì người ta

không nên làm lợi cho kẻ thờ tượng thần… và gây cho hắn càng nhiều thiệt

hại càng tốt mà không chệch khỏi con đường chính trực”; nhiều người đã

làm theo cách này. Nhưng lý lẽ phổ biến nhất là nhu cầu kinh tế:

Nếu bây giờ chúng ta cho phép lấy lãi của người phi Do Thái là bởi cái ách và gánh nặng mà

vua quan đè lên chúng ta không chấm dứt, và mọi thứ chúng ta lấy là cái tối thiểu cho sự sống

của chúng ta; và dù thế nào đi nữa, chúng ta bị buộc phải sống giữa các quốc gia và không thể

kiếm sống bằng cách nào khác ngoài chuyện giao dịch tiền tệ với họ; do đó việc lấy lãi sẽ

không bị cấm.14

Đây là lập luận nguy hiểm nhất, vì sự đàn áp về tài chính đối với người Do

Thái có xu hướng diễn ra ở những nơi mà họ không được ưa nhất, và nếu

người Do Thái phản ứng bằng cách tập trung vào việc cho người phi Do

Thái vay, thì sự không ưa - và do đó, tất nhiên, áp lực - sẽ gia tăng. Vì thế,

người Do Thái trở thành một nhân tố nằm trong cái vòng luẩn quẩn. Người

Kitô, trên cơ sở các phán quyết trong Kinh Thánh, kịch liệt lên án việc lấy

lãi, và từ năm 1179 những ai cho vay lấy lãi sẽ bị rút phép thông công.

Nhưng người Kitô cũng áp đặt các gánh nặng tài chính hà khắc nhất lên

người Do Thái. Người Do Thái phản ứng bằng cách tham gia vào công việc

kinh doanh ở những nơi mà luật Kitô trên thực tế lại thiên vị họ, và do đó

trở nên liên quan mật thiết đến nghề cho vay lãi bị thù ghét. Giáo sĩ Joseph

https://thuviensach.vn

Colon, người biết rõ cả Pháp lẫn Italy vào nửa sau thế kỷ 15, viết rằng

người Do Thái của hai nước này gần như không làm nghề gì khác.15

Ở các lãnh thổ Ả-rập-Hồi giáo, mà trong đầu thời trung cổ bao gồm hầu hết

Tây Ban Nha, toàn bộ Bắc Phi và vùng Cận Đông phía nam Anatolia, tình

hình người Do Thái nhìn chung dễ chịu hơn. Luật Hồi giáo đối với người

phi Hồi giáo dựa trên những dàn xếp mà Mohammed đạt được với các bộ

tộc Do Thái ở Hijaz. Khi họ từ chối thừa nhận sứ mệnh tiên tri của ông, ông

áp dụng nguyên tắc của cái mà ông gọi là jihad. * Nó chia thế giới thành dar

al-Islam, lãnh thổ hoà bình của Hồi giáo nơi giáo luật thống trị, và dar al-

Harb, “lãnh thổ chiến tranh” do những người không phải Hồi giáo tạm thời

kiểm soát. Jihad là trạng thái chiến tranh cần thiết và lâu dài nhằm chống

lại dar al-Harb, chỉ có thể chấm dứt khi toàn bộ thế giới phục tùng Hồi

giáo. Mohammed tiến hành jihad chống lại người Do Thái ở Medina, đánh

đập họ, chặt đầu đàn ông (trừ một người, vì đã cải đạo) ở quảng trường

công cộng, chia phụ nữ, trẻ em, súc vật và tài sản cho các đệ tử của mình.

Các bộ tộc Do Thái khác được đối xử tương đối khoan dung hơn, và theo ý

của Mohammed, Chúa ban cho ông quyền tuyệt đối đối với kẻ không theo

Hồi giáo, khá giống với cách Yahweh cho phép Joshua xử lý các thành phố

Canaan theo ý mình. Tuy nhiên, Mohammed đôi khi thấy sẽ là khôn ngoan

nếu có được hiệp ước, hay dhimma, với kẻ thù mà mình đã đánh bại, theo

đó ông tha mạng cho họ và cho phép họ tiếp tục trồng trọt trên ốc đảo của

mình, miễn là họ nộp cho ông một nửa số hoa lợi. Dhimma sau này có hình

thức phức tạp hơn, dhimmi, hay người phục tùng, nhận quyền sống, thực

hành tôn giáo của mình, thậm chí được bảo vệ, đổi lại phải đóng các loại

thuế đặc biệt - kharaj hay thuế đất cho người cai trị, jizya hay thuế thân,

thuế thương mại và thuế đi lại cao hơn so với những người theo Hồi giáo

trong đám dân cư, và thuế đặc biệt theo ý muốn của người cai trị. Hơn nữa,

vị thế của dhimmi luôn gặp rủi ro, vì dhimma chỉ tạm dừng quyền tự nhiên

của kẻ chinh phạt là giết và tịch thu tài sản của kẻ bị chinh phạt; do đó nó

có thể được đơn phương hủy bỏ bất cứ khi nào người cai trị Hồi giáo

muốn. 16

https://thuviensach.vn

Trên lý thuyết, vị thế của dhimmi Do Thái dưới ách cai trị của người Hồi

giáo tồi tệ hơn dưới thời người Kitô, vì quyền được thực hành tôn giáo và

thậm chí quyền được sống của họ có thể bị hủy bỏ tùy tiện bất cứ lúc nào.

Tuy nhiên, trên thực tế các chiến binh Ả-rập, vốn chinh phạt một nửa thế

giới văn minh khá nhanh chóng vào thế kỷ 7 và 8, lại không muốn tiêu diệt

các cộng đồng Do Thái biết đọc biết viết và chăm chỉ làm việc, bởi những

người này mang lại cho họ thu nhập ổn định từ thuế và phục vụ họ dưới vô

vàn hình thức khác nhau. Người Do Thái, cùng với người dhimmi Kitô,

chiếm một tỉ lệ lớn trong giới trí thức hành chính của các lãnh thổ Ả-rập

mới rộng lớn. Người Hồi giáo Ả-rập chậm hình thành cảm giác thù địch tôn

giáo đối với người Do Thái. Trong mắt người Hồi giáo, người Do Thái đã

phạm tội khi bác bỏ các tuyên bố của Mohammed, nhưng người Do Thái đã

không đóng đinh câu rút Mohammed. Chủ nghĩa độc thần Do Thái giáo

cũng thuần khiết như chủ nghĩa độc thần Hồi giáo. Người Do Thái không

có giáo lý nào báng bổ. Lề luật của họ về ăn kiêng và sự sạch sẽ là tương

đối giống Hồi giáo. Do đó, trong văn học Hồi giáo có rất ít tác phẩm bài Do

Thái. Người Ả-rập cũng không thừa hưởng khối di sản văn học bài Do Thái

khổng lồ của người Hy Lạp ngoại đạo, để lồng vào đó kiểu bài trừ của

riêng họ. Cuối cùng, không như Kitô giáo, Do Thái giáo chưa bao giờ là

một mối đe dọa chính trị và quân sự đối với Hồi giáo, trong khi đó Đông

Byzantine và sau này là phương Tây Latin gây ra mối đe dọa chính trị và

quân sự đối với Hồi giáo. Vì tất cả những lý do này, người Do Thái thấy dễ

sống và phát triển hơn trên lãnh thổ Hồi giáo. Đôi khi họ còn hưng thịnh. Ở

Iraq, ngoài các học viện lớn, người Do Thái còn tạo ra một khu giàu có của

thành Baghdad mới, được triều đại Abbasid thành lập năm 762 lấy làm

kinh đô. Người Do Thái cung cấp bác sĩ và quan chức cho triều đình. Họ

học nói và viết tiếng Ả-rập, ban đầu để làm công cụ giao thương, sau là làm

ngôn ngữ học hành, thậm chí chú giải kinh sách. Người Do Thái nói tiếng

Ả-rập, như họ đã từng học tiếng Aram, mặc dù hầu hết các gia đình Do

Thái ở một mức độ nào đó vẫn trân trọng tiếng Hebrew.

https://thuviensach.vn

Trên khắp thế giới Ả-rập, người Do Thái là nhà buôn. Từ thế kỷ 8 đến đầu

thế kỷ 11, Hồi giáo là nền kinh tế quốc tế chính, còn người Do Thái cung

cấp một trong những mạng lưới chính của nó. Họ nhập khẩu từ phương

Đông vải lụa, gia vị và các loại hàng khan hiếm khác. Họ mang về từ

phương Tây những nô lệ ngoại đạo, được người Kitô sử dụng còn người Do

Thái thì gọi là “người Canaan.” Những nô lệ này được bán trong thế giới

Hồi giáo: năm 825, Tổng giám mục Agobard của Lyons tuyên bố rằng

ngành kinh doanh nô lệ do người Do Thái điều hành. Các nguồn thông tin

Hồi giáo và responsa Do Thái đều cho thấy trong giai đoạn này, lái buôn

Do Thái đang hoạt động ở Ấn Độ và Trung Hoa, nơi bắt nguồn của hầu hết

các loại hàng hóa xa xỉ. Từ thế kỷ 10, nhất là ở Baghdad, người Do Thái

làm chủ ngân khố các triều đình Hồi giáo. Họ nhận tiền gửi từ các nhà buôn

Do Thái, rồi cho caliph vay những khoản lớn. Với khả năng dễ bị tổn

thương của các dhimmi Do Thái thì đây là một công việc đầy rủi ro. Không

có gì là xấu hổ khi một vị caliph chối nợ hay thậm chí cắt cổ chủ nợ - điều

này đôi khi đã xảy ra - nhưng giữ cho các chủ ngân khố tồn tại thì có ích

hơn. Một phần lợi nhuận của ngân khố được dành để ủng hộ các học viện

do các chủ ngân khố âm thầm đứng sau thao túng. Người Do Thái rất có

ảnh hưởng ở tòa án. Ông hoàng của họ được người Ả-rập tôn trọng và gọi

là “Đức Chúa Trời của chúng tôi, Con trai của David.” Khi Benjamin xứ

Tudela tới Baghdad năm 1170, ông nói mình thấy 40.000 người Do Thái

sống ở đó trong yên bình, với 28 giáo đường và 10 yeshivot tức nơi học tập.

Một trung tâm thịnh vượng khác của Do Thái là Kairouan ở Tunisia, được

thành lập năm 670 và là kinh đô của các triều đại Aghlabid, Fatimid và

Zirid kế tiếp nhau. Kairouan ban đầu có thể là nơi định cư của các gia đình

Do Thái cũng như các gia đình Kitô-Copt đến từ Ai Cập, vì trong suốt Kỷ

nguyên đen tối và thời trung cổ, thương nhân và lái buôn Do Thái là những

thực dân đô thị hiệu quả nhất ở cả khu vực Địa Trung Hải lẫn Bắc và Tây

Âu. Vào thế kỷ 8, các học giả bất mãn đến từ Babylon đã thành lập một học

viện ở đó, và trong 250 năm tiếp theo, Kairouan là một trong những trung

tâm học thuật lớn của người Do Thái. Kairouan cũng là một mắt xích quan

https://thuviensach.vn

trọng trong thương mại Đông-Tây, và ở đây một lần nữa các lái buôn Do

Thái biến đời sống học thuật phong phú thành hiện thực. Người Do Thái

cũng cung cấp bác sĩ, nhà thiên văn và quan chức cho triều đình.

Tuy nhiên, từ thế kỷ 8 đến 11, khu vực định cư thành công nhất của người

Do Thái là Tây Ban Nha. Các cộng đồng Do Thái đã thịnh vượng ở đây

dưới thời đế chế La Mã, và ở một mức độ nào đó dưới sự cai trị của

Byzantine, nhưng các vua Visigoth đã theo đuổi một chính sách bài Do

Thái có hệ thống của nhà nước-giáo hội. Phớt lờ chính sách Kitô giáo chính

thống, một loạt các hội đồng giáo hội hoàng gia ở Toledo ban lệnh cưỡng

ép người Do Thái rửa tội, cấm cắt bao quy đầu, cấm các nghi lễ Do Thái, lễ

Sabbath và các lễ hội khác. Trong suốt thế kỷ 7, người Do Thái bị phạt roi,

bị hành hình, bị tịch thu tài sản, bị đánh thuế rất nặng, bị cấm buôn bán và

đôi khi bị kéo tới chậu nước rửa tội. Nhiều người buộc phải chấp nhận Kitô

giáo nhưng vẫn tiếp tục bí mật tuân thủ lề luật Do Thái. Do đó, người Do

Thái bí mật, sau này được gọi là marrano, đã xuất hiện trong lịch sử -

nguồn gốc của những lo lắng bất tận đối với Tây Ban Nha, đối với Kitô

giáo Tây Ban Nha, và đối với Do Thái giáo Tây Ban Nha. 17

Chính vì thế, khi người Hồi giáo xâm lược Tây Ban Nha năm 711, người

Do Thái bèn giúp họ chiếm được nó, và thường hạ trại ở các thành phố bị

chiếm đằng sau đội quân Ả-rập đang tiến lên. Việc này xảy ra ở Córdoba,

Granada, Toledo và Seville, nơi các cộng đồng Do Thái lớn và giàu có

được thành lập nhanh chóng. Quả thực, các nhà địa lý Ả-rập sau này gọi

Granada, cũng như Lucena và Tarragona, là “các thành phố Do Thái.”

Córdoba trở thành kinh đô của triều đại Ummayid tự phong là caliph, đối

xử với người Do Thái đặc biệt ưu ái và khoan dung. Ở đây, cũng như ở

Baghdad và Kairouan, người Do Thái không chỉ là thợ thủ công và nhà

buôn, mà còn là bác sĩ. Dưới thời caliph Ummayid vĩ đại Abd al-Rahman

III (912-961), vị bác sĩ triều đình Do Thái của ông là Hisdai ibn Shaprut đã

mang tới thành phố các học giả, triết gia, nhà thơ và nhà khoa học Do Thái,

biến nó thành trung tâm văn hóa Do Thái hàng đầu trên thế giới. Có các

https://thuviensach.vn

cộng đồng Do Thái lớn và giàu có tại không dưới 44 thành phố Tây Ban

Nha thời Ummayid, nhiều thành phố có yeshiva* của riêng mình. Sự thân

thiện mà cộng đồng Do Thái có học thiết lập được với các caliph có tư

tưởng tự do gợi nhớ lại kỷ nguyên Cyrus, mang đến cho người Do Thái

Tây Ban Nha một lối sống thoải mái, hiệu quả và mãn nguyện mà người Do

Thái có lẽ không tìm thấy ở đâu khác cho tới tận thế kỷ 19.

Nhưng không phải là không có mối đe dọa. Động lực của nền chính trị Hồi

giáo là xung đột của các triều đại tôn giáo vĩ đại, bị trầm trọng hóa do các

tranh cãi giáo lý về sự nghiêm ngặt và thanh khiết. Triều đại Hồi giáo càng

giàu có và tự do thì nó càng dễ bị giáo phái chính thống đố kỵ và có những

hành động cực đoan. Nếu triều đại đó sụp đổ, thì người Do Thái được nó

bảo trợ ngay lập tức bị đặt vào thứ logic ác độc của vị thế dhimmi của họ.

Người Hồi giáo Berber nguyên thủy chiếm Córdoba năm 1013. Triều đại

Ummayid biến mất. Những người Do Thái xuất chúng bị ám sát. Ở

Granada xảy ra một vụ thảm sát. Quân đội Kitô lúc này đang tiến xuống

phía nam, và dưới sức ép của họ, người Hồi giáo đặt niềm tin vào các chiến

binh dũng mãnh và nhiệt huyết của mình thay vì các nhà bảo trợ văn hóa

nhàn hạ. Trong các thập niên cuối thế kỷ 11, một triều đại Berber khác của

người Almoravid bắt đầu thống trị ở Nam Tây Ban Nha. Họ rất bạo lực và

khó đoán định. Họ đe dọa cộng đồng Do Thái lớn và giàu có ở Lucena

bằng cách ép những người này phải cải đạo, rồi thu xếp bằng một khoản

tiền chuộc lớn. Người Do Thái rất khôn khéo từ chối người Hồi giáo bằng

những khoản hối lộ và thương lượng sáng suốt. Họ có nhiều thứ để đem tới

cho mỗi làn sóng những kẻ chinh phạt nối tiếp nhau, như các kỹ năng về tài

chính, y tế và ngoại giao. Họ phục vụ người chủ mới trên cương vị người

thầu thuế, cố vấn và bác sĩ. Nhưng từ lúc này trở đi, đôi khi người Do Thái

ở Tây Ban Nha an toàn hơn dưới sự cai trị của người Kitô. Câu chuyện

cũng tương tự như vậy ở Tiểu Á, nơi người Byzantine có thể mang lại cho

các cộng đồng Do Thái điều kiện an ninh tốt hơn so với điều kiện an ninh

mà họ có thể có được với tư cách dhimmi.

https://thuviensach.vn

Đầu thế kỷ 12, một làn sóng chính thống Hồi giáo mới đã nổi lên ở dãy núi

Atlas, tạo ra một triều đại những người Almohad cuồng tín. Mục đích của

họ là loại bỏ sự thối nát và xu hướng quay lại với những thói xấu trong Hồi

giáo. Nhưng trong quá trình đó, họ hủy diệt các cộng đồng Kitô vốn đã tồn

tại ở phía tây bắc châu Phi gần một thiên niên kỷ. Người Do Thái cũng phải

lựa chọn giữa cải đạo hay là chết. Người Almohad mang chủ nghĩa cuồng

tín của mình vào Tây Ban Nha từ năm 1146. Giáo đường và yeshivot bị

đóng cửa. Như dưới thời người Kitô Visigoth, người Do Thái cải đạo dưới

mũi gươm thường bí mật thực hành tôn giáo của mình và không được

người Hồi giáo tin tưởng. Họ bị buộc phải mặc một loại áo chùng đặc biệt

màu xanh lơ với hai ống tay rộng đến lố bịch, và thay vì khăn xếp họ phải

đội chiếc mũ dài màu xanh lơ trông giống như cái yên thồ của con lừa. Nếu

họ không phải mang trên mình thứ trang phục kỳ dị này và một dấu hiệu

đặc biệt ám chỉ sự ô nhục gọi là shikla, thì quần áo của họ, dù được cắt may

bình thường, phải có màu vàng. Họ bị cấm buôn bán, trừ buôn bán nhỏ.

Các khu định cư Do Thái rất đẹp ở phía nam Tây Ban Nha không trụ nổi sự

ngược đãi này, bất chấp phẩm giá và vị thế lâu đời của họ. Nhiều người Do

Thái bỏ chạy về phía bắc sang lãnh thổ của người Kitô. Những người khác

chuyển tới châu Phi đặng tìm đến người cai trị Hồi giáo khoan dung hơn.

Trong số người tị nạn có một học giả trẻ tuổi và tài giỏi tên là Moses ben

Maimon, thường được gọi là Maimonides hoặc người Do Thái gọi là

Rambam, viết tắt từ Rabbi Moses ben Mannon, ông sinh ở Córdoba ngày

30 tháng 3 năm 1135, con trai của một học giả. Khi người Almohad chiếm

thành phố, ông mới 13 tuổi, là một thần đồng với khả năng học tập đáng

kinh ngạc, ông và gia đình phiêu bạt trên đất Tây Ban Nha, cũng có thể ở

cả Provence nữa, và cuối cùng định cư ở Fez năm 1160. Năm năm sau, một

làn sóng ép buộc cải đạo hồi sinh khiến họ phải chuyển nơi ở một lần nữa,

ban đầu là bằng đường biển tới Acre, từ đó Maimonides đi thăm các nơi

thánh linh, rồi tới Ai Cập, nơi họ định cư ở Fustat, tức Thành cổ Cairo. Ở

đó, Maimonides dần có được danh tiếng khắp thế giới với vai trò bác sĩ và

học giả-triết gia. Ông được công nhận là người đứng đầu cộng đồng Fustat

https://thuviensach.vn

năm 1177, được bổ nhiệm làm bác sĩ triều đình năm 1185 và trở nên, theo

lời của một người chép biên niên sử Hồi giáo, “rất vĩ đại về trí tuệ, học

hành và vai vế.” Các tác phẩm học thuật của ông vô cùng đa dạng và ấn

tượng về cả số lượng lẫn chất lượng. Ông được người anh trai tên là David

ủng hộ. Người anh trai này làm nghề buôn bán, chủ yếu là đồ trang sức.

Sau khi David qua đời, ông tự buôn bán hoặc sống bằng tiền có được từ

việc khám chữa bệnh. Khi ông qua đời vào ngày 13 tháng 12 năm 1204,

theo ý nguyện của ông, hài cốt được đưa tới Tiberias, ngôi mộ của ông ở

đây hiện vẫn là chốn hành hương của người Do Thái sùng đạo.

Maimonides đáng để được nghiên cứu chi tiết không chỉ bởi tầm quan

trọng thực sự của ông, mà còn bởi không ai có thể minh hoạ tầm quan trọng

tuyệt đối của việc học hành trong xã hội Do Thái trung cổ tốt hơn ông. Ông

là ví dụ hoàn hảo của một giáo sĩ cai trị, và là một giáo sĩ cai trị vĩ đại nhất.

Cai trị và tri thức gắn bó mật thiết với nhau trong Do Thái giáo dòng giáo

sĩ. Tất nhiên, tri thức ở đây thực chất là tri thức về Torah. Torah không chỉ

là một cuốn sách về Chúa. Nó có từ trước khi thế giới được tạo ra, giống

như Chúa vậy. Trên thực tế, nó là bản kế hoạch về sự sáng thế. 18 Giáo sĩ

Akiva cho rằng nó là “công cụ của sự sáng thế,” như thể Chúa đọc nó như

một nhà ảo thuật đọc sách của mình. Simeon ben Lakish nói nó có trước thế

giới 2.000 năm, trong khi Elizer ben Yose dạy rằng nó đã nằm trong lòng

Chúa được 974 thế hệ trước khi Chúa sử dụng nó để tạo ra vũ trụ. Một số

nhà hiền triết tin rằng nó đã được tặng đồng thời cho 70 quốc gia khác nhau

bằng 70 thứ tiếng, nhưng tất cả đều từ chối. Duy chỉ có Israel là chấp nhận

nó. Do đó, theo một ý nghĩa đặc biệt, nó không chỉ là Luật và tôn giáo mà

còn là trí tuệ của Israel, là chìa khóa để cai trị người Do Thái. Philo gọi nó

là luật lý tưởng của các triết gia, vì Moses là người làm luật lý tưởng, ông

viết trong cuốn sách của mình về Moses, rằng Torah được “đóng bằng dấu

của thiên nhiên” và là “bức tranh hoàn hảo nhất về chính thể vũ trụ.”19 Thế

nên tri thức về Torah càng lớn thì quyền cai trị, nhất là cai trị người Do

Thái, càng lớn.

https://thuviensach.vn

Lý tưởng mà nói, mỗi nhân vật của chính quyền phải là một học giả lẫy

lừng, và mỗi học giả nên góp phần vào việc cai trị. Người Do Thái không

bao giờ có quan điểm - vốn được người Anglo-Saxon rất yêu thích - rằng

năng lực trí tuệ, niềm đam mê sách và đọc sách, bằng cách nào đó lại làm

suy yếu người cai trị. Ngược lại. Họ cũng không coi việc học Torah là khô

khan, học thuật, xa cách cuộc sống thực tại, như những người ngoài cuộc

có xu hướng nghĩ vậy. Với họ, việc học Torah giúp thúc đẩy chính xác loại

trí tuệ cần để cai trị con người, đồng thời xây đắp phẩm chất khiêm nhường

và sự sùng đạo giúp ngăn chặn sự thối nát của quyền lực. Họ trích Sách

Châm ngôn: “Thuộc về ta mưu trí và khôn khéo, ta là trí tuệ; quyền năng

thuộc về ta.” 20

Với người Do Thái, vấn đề là làm thế nào để kết hợp việc học với việc cai

trị. Thời Hadrian ngược đãi, khi các nhà hiền triết xứ Lydda gặp nhau để

tranh luận về những vấn đề bức thiết nhất mà cộng đồng bị lâm nguy của

mình đang phải đối mặt, một trong những vấn đề đứng đầu danh sách là:

“Học quan trọng hơn hay làm quan trọng hơn?” Sau khi nghe các lập luận,

họ đồng tình với quan điểm của Giáo sĩ Akiva rằng học phải đứng đầu vì

“học dẫn tới làm.” Xét về giá trị tâm linh, việc có được trí tuệ thông qua

học và việc sử dụng trí tuệ đó để phục vụ các nhu cầu chung được đánh giá

là xứng đáng như nhau. Nhưng các nhà hiền triết nói rằng nếu một góa phụ

hay một trẻ mồ côi đến gặp một nhà hiền triết để xin lời khuyên, và nhà

hiền triết trả lời rằng mình quá bận học nên không thể đưa ra lời khuyên, thì

Chúa sẽ tức giận mà nói rằng, “Ta quy cho ngươi như thể ngươi đã hủy diệt

thế giới này.” Một học giả chỉ biết vùi đầu vào sách sẽ bị kết tội “gây ra sự

hủy diệt thế giới này” - vì người Do Thái tin rằng thế giới mà không có trí

tuệ ứng dụng thì sẽ tan thành từng mảnh. Một người Levi có thể rút khỏi

đời sống vào lúc 50 tuổi và không làm gì cả ngoài học, nhưng một học giả

hàng đầu phải luôn hiện diện trong đời sống cho tới lúc chết. Philo viết một

cách nghiêm túc về những tuyên bố trái ngược nhau đối với việc học và cai

trị. Cuộc đời ông là một ví dụ điển hình, vì ngoài việc viết nhiều, ông còn

phải lãnh đạo cộng đồng và đi sứ ở Rome ít nhất một lần. Một học giả tiếng

https://thuviensach.vn

tăm như vậy có vô số người tới gặp để xin lời khuyên. May mắn là Philo có

thể thực hiện các nghĩa vụ cai trị cùng với anh mình, một trong những

người giàu có nhất của cộng đồng Do Thái lưu vong, người mà Josephus

gọi là Alabarch.21

Ý tưởng về hai anh em giúp nhau giải quyết các tuyên bố trái ngược, một

bên là về việc học và chú giải, một bên là về việc quản trị pháp luật và các

nghĩa vụ công khác, là một lý do quan trọng giải thích tại sao chế độ giáo sĩ

trị Do Thái thường là một vấn đề gia đình. Các triều đại học giả ban đầu

xuất phát từ các gia tộc thầy thông giáo và là một đặc điểm của đời sống

Do Thái từ thế kỷ 2 TCN. Ở một số xã hội Do Thái, các triều đại này tồn tại

cho tới tận Thế chiến I - và thậm chí sau đó nữa.

Ở Babylon, người đứng đầu cộng đồng Do Thái ở đây phải xuất thân từ gia

tộc David, nhưng tất cả những người quan trọng ở các học viện và yeshivot

đều được chọn từ một nhóm gia tộc có học vấn đã được thừa nhận. Cụm từ

“không phải con nhà có học, mà là con nhà buôn” mang tính miệt thị - dù

tiền của nhà buôn giúp duy trì các học viện. Ở Babylon, gaon hay người

đứng đầu mỗi học viện đến từ một trong sáu gia tộc, và ở Palestine người

đứng đầu này phải là con cháu của Hillel, Thầy thông giáo Ezra, hoặc

David. Một người ngoài có học vấn xuất sắc cũng có thể được chấp nhận,

tuy hiếm khi xảy ra. Trong hệ thống thứ bậc của học viện cũng vậy, dòng

dõi thường mang tính quyết định. Tất nhiên, xét về nguồn gốc, các học viện

lớn và lớn hơn không hẳn là nơi người trẻ được dạy dỗ như các hội đồng -

từ yeshivah là phiên bản tiếng Hebrew của từ synhedrion hay Sanhedrin.

Trên thực tế, ở thời trung cổ chúng vẫn được gọi là “Sanhedrin lớn” trong

các tài liệu Torah chính thức. Học viện Palestine cũng tự gọi mình là “Hội

đồng đạo đức.” Đây là nơi các học giả ngồi lại với nhau để đưa ra những

phán quyết quyền lực - học viện, nghị viện, tòa án tối cao, ba trong một.

Một học giả đến từ một trong các học viện ở Babylon, viết ở Ai Cập ngay

trước thời Maimonides, mô tả hệ thống thứ bậc học hành như sau. Người

https://thuviensach.vn

Do Thái bình thường biết đọc biết viết sẽ học năm cuốn sách của Moses và

sách cầu kinh, trong đó có thông tin về Luật Miệng, ngày lễ Sabbath và các

lễ hội. Học giả ngoài ra phải thông thạo phần còn lại của Kinh Thánh cũng

như “sắc lệnh” và luật được pháp điển hóa. Các tiến sĩ biết tất cả những thứ

này, cộng với Mishnah, Talmud và các bài chú giải. Học giả có thể thuyết

giảng, viết thư dùng cho mục đích giải thích hay mô tả, và làm trợ lý cho

quan tòa. Nhưng chỉ có một tiến sĩ, với tước hiệu Thành viên học viện, mới

hiểu được ngọn nguồn của Luật và các văn bản giải thích cho ngọn nguồn

đó, và mới có thể đưa ra một phán quyết có hiểu biết.22

Các tiến sĩ và học giả cao cấp tạo nên học viện. Ở Babylon, bộ ba quyền

lực là gaon, chủ tịch tòa án, người làm phó cho gaon, và thầy thông giáo,

người ghi lại những gì được phán quyết. Tập thể học viện ngồi thành bảy

hàng đối diện với gaon. Mỗi hàng có 10 chỗ, và học giả đáng kính nhất

trong mỗi hàng được gọi là rosh ha-seder, tức người đứng đầu hàng. Mỗi

thành viên của học viện có một chỗ ngồi cố định theo thứ tự trước sau, mà

ban đầu được xác định thông qua dòng dõi. Nhưng thành viên có thể được

thăng chức hoặc giáng chức tùy vào thành tích trong công việc đã đạt được,

và theo đó mà trả lương. Tuy nhiên, với hầu hết thành viên của học viện,

việc là thành viên của học viện không phải là một công việc toàn thời gian.

Họ phục vụ cộng đồng trong vai trò quan chức, hoặc kiếm sống bằng nghề

thủ công hay buôn bán. Toàn bộ học viện nhóm họp hai lần một năm, mỗi

lần kéo dài một tháng, vào cuối mùa hè và cuối mùa đông. Phiên họp toàn

thể, hay kallah, diễn ra vào đầu mùa xuân, thảo luận và công bố phán quyết

về những câu hỏi được gửi về từ nước ngoài, sao cho câu trả lời có thể

được cánh lái buôn mang đi, họ khởi hành ngay sau lễ Vượt qua. Cả hai

phiên họp đều có những buổi giảng dạy, tại đó gaon giải thích các phần

trong Talmud cho 2.000 học viên ngồi xổm, người phiên dịch hay turgeman

(một từ đến nay còn sót lại dưới dạng dragoman) đóng vai trò như cái loa.

Có các thứ bậc người dạy khác nhau, thấp nhất là “người nhắc lại,” thường

là bị mù bẩm sinh, người được đào tạo để nhắc lại thuộc lòng các đoạn rất

dài trong Kinh Thánh với những ngâm nga, ngắt nghỉ hay nhấn nhá chính

https://thuviensach.vn

xác. Tiến sĩ nếu bối rối trước một đoạn còn gây tranh cãi nào đó có thể gọi

người nhắc lại đọc to đoạn đó lên thật chính xác. Phần nhiều việc học hành

nơi công cộng này là học thuộc lòng, được tiến hành theo kiểu đồng thanh

nhắc lại ồn ào. Đây là phương pháp được các trường đại học Hồi giáo áp

dụng, chẳng hạn như trường al-Azhar của Cairo, cho tới tận cách đây một

thế hệ. Quả thực, cho tới gần đây, các học viên Do Thái ở Morocco có thể

đọc thuộc lòng những phán quyết pháp lý dài lê thê bằng cả tiếng Hebrew

và tiếng Aram, và thậm chí ngày nay người Do Thái ở Yemen có truyền

thống nhắc lại bằng lời, giúp họ bảo tồn được việc đọc một cách chính xác

văn bản cổ mà người Do Thái ở châu Âu đã đánh mất từ lâu.23

Các học viện ở Babylon, với hệ thống thứ bậc cha truyền con nối của các

nhà hiền triết được đánh giá cẩn thận, đã hấp thụ phần lớn bầu không khí và

thứ nghi lễ quỵ lụy của triều đình phương Đông. Họ bắt chước người đứng

đầu cộng đồng, như vẫn vậy, là cánh tay điều hành của các học viện. Người

chép biên niên sử bằng tiếng Hebrew Joseph ben Isaac Sambari (1640-

1703), trích dẫn một giáo luật từ thế kỷ 10, mô tả như thế này về nasi:

Ông có sự thống trị rộng lớn đối với tất cả các cộng đồng Do Thái nhờ vào quyền hạn của

Người chỉ huy tín đồ. Người Do Thái cũng như người phi Do Thái đứng dậy và chào đón ông.

Ai không đứng dậy sẽ bị phạt 100 roi, vì caliph đã lệnh như vậy. Hễ cứ khi nào ông tới chầu

caliph, ông đều được các kỵ sĩ Do Thái và Hồi giáo đi đầu hộ tống, miệng hô vang bằng tiếng

Ả-rập, “Nhường đường cho Đức Chúa Trời của chúng ta, con trai của David.” Ông lên ngựa,

và mặc một chiếc áo choàng bằng lụa có hình thêu, đầu đội một cái khăn xếp lớn. Trên cái

khăn đó là một cái khăn nhỏ màu trắng có gắn một sợi xích. Khi ông đến triều đình của caliph,

các thái giám bước tới chào và chạy trước ông cho tới khi ông tới gian đặt ngai vàng. Một

người hầu đi trước nasi, tay cầm một cái bị đựng vàng và phân phát để tỏ lòng tôn kính với

caliph. Trước mặt caliph, nasi quỳ úp mặt xuống đất, rồi đứng dậy, để tỏ ra mình nhỏ nhoi như

một nô lệ. Sau đó caliph ra dấu cho các thái giám mời nasi ngồi lên chiếc ghế gần mình nhất

bên tay trái và hỏi xem thỉnh cầu của ông là gì. Khi nasi trình bày thỉnh cầu thì lại đứng lên,

ban phước cho caliph, rồi rời đi. Ông đánh thuế năm cố định đối với cánh lái buôn, cũng như

https://thuviensach.vn

các món quà mà họ mang về từ cùng trời cuối đất để tặng ông. Đây là phong tục họ làm theo ở

Babylon. 24

Các gaon và tiến sĩ cao cấp của học viện đòi hỏi được đối xử tương tự. Họ

được gọi bằng các danh xưng to tát, đưa ra những lời ban phước và lời

nguyền cầu kỳ trau chuốt. Họ hình thành một tầng lớp quý tộc thiêng liêng-

học thuật cha truyền con nối, không khác mấy so với tầng lớp quan lại ở

Trung Hoa.

Vào Kỷ nguyên đen tối, chế độ giáo sĩ trị Babylon này cũng là một bộ máy

tư pháp cha truyền con nối, tòa án phúc thẩm cuối cùng đối với toàn thể

cộng đồng Do Thái lưu vong. Nói đúng ra chế độ này không có quyền hành

pháp xét về mặt hữu hình - không quân đội, chỉ có duy nhất một lực lượng

cảnh sát địa phương. Nhưng nó có quyền rút phép thông công, một nghi lễ

ấn tượng thậm chí đáng sợ, ít nhất có từ thời Ezra. Nó cũng có quyền hạn

đối với việc học của mình. Tuy nhiên, trên thực tế, quyền lực của các giáo

sĩ cai trị ở Babylon chỉ kéo dài chừng nào đế chế Hồi giáo rộng lớn còn

thống nhất. Khi uy quyền lãnh thổ của caliph Baghdad suy giảm thì uy

quyền của họ cũng giảm sút. Những trung tâm học hành có uy tín mọc lên

ở Tây Ban Nha và Bắc Phi xung quanh các học giả đến từ các học viện

trước đây. Chẳng hạn khoảng năm 1060, Cairo trở thành một trung tâm

halakhah, nhờ có Nahrai ben Nissim đến từ Kairouan và Judah ha-Kohen

ben Joseph, giáo sĩ Rav nổi tiếng. Ở thế hệ tiếp theo, quyền hạn của họ rơi

vào tay một học giả đến từ Tây Ban Nha, Isaac ben Samuel, mà theo một

tài liệu thời đó, “quyền hạn đối với toàn bộ Ai Cập nằm trong tay người

này.” Những người này thường tuyên bố có dòng dõi gaon từ một trong các

học viện vĩ đại. Ngoài ra, họ thường là các nhà buôn thành đạt, hay có họ

hàng với các nhà buôn thành đạt. Nhưng một gia tộc học giả hàng đầu

không thể giữ được uy tín của mình, cho dù có giàu có đến đâu, trừ phi gia

tộc đó có thể sản sinh ra một lượng học giả đáng kính một cách đều đặn. Vì

trên thực tế, một cộng đồng Do Thái không thể tự quản nếu nó không

hưởng lợi từ những phán quyết halakhah thông thường, vốn được chấp

https://thuviensach.vn

nhận là có quyền áp chế, bởi đó là những phán quyết của những người có

học vấn không ai bì nổi. Tóm lại, theo lời một sử gia, để có quyền hạn thì

gia tộc có vai trò quan trọng và thành công thương mại là hữu ích, nhưng

học vấn là cái thiết yếu. 25

Maimonides có cả ba yếu tố này. Ở một trong những tác phẩm bình giải về

Mishnah của mình, ông liệt kê bảy thế hệ tổ tiên mình. Hầu hết người Do

Thái đều có thể làm điều tương tự, và tập quán này đến nay vẫn được duy

trì ở nhiều gia đình Do Thái ở Yemen, kể cả những gia đình rất nghèo. Mục

đích của những danh sách tưởng niệm này là để trưng ra các tổ tiên có học

vấn cao, và chúng thường bắt đầu bằng một học giả xuất chúng. Phụ nữ

không được liệt kê, nhưng phả hệ của họ thì được, nếu đủ độ danh giá. Do

đó, trong trường hợp bố vợ của Maimonides, phả hệ của mẹ ông này được

kể tới 14 thế hệ, trong khi chỉ sáu thế hệ của bố ông này được kể dù khá ấn

tượng. Danh tiếng có thể có được theo nhiều cách, nhưng học vấn là cái

bùa thiêng. Niềm tin mà người Do Thái đặt vào việc học không gì có thể

lay chuyển nổi. Một ghi chú còn sót lại từ thời Maimonides ghi rằng: “Tài

liệu này hẳn phải đúng, vì cha của người viết ra nó là con trai của con gái

của người đứng đầu yeshivah.” 26 Maimonides có thể khá mãn nguyện với

gia phả nhà mình: trong bảy thế hệ đó có bốn người là học giả-quan tòa

quan trọng.

Ông cũng xuất thân từ một gia đình có khả năng tự nuôi sống mình, và hỗ

trợ cho các thành viên là học giả trong gia đình bằng tài buôn bán khéo léo.

Nhìn chung, hiểu biết của chúng ta về người Do Thái và thậm chí về mọi

xã hội Do Thái, từ thế kỷ 2 tới đầu kỷ nguyên hiện đại, vẫn còn chắp vá.

Người Do Thái đã ngừng viết sử, và họ tồn tại không lấy gì làm vui vẻ,

lang thang và thường bị ngược đãi, đồng nghĩa với việc có rất ít tư liệu còn

sót lại. Tuy nhiên, tình cờ chúng ta biết rất nhiều về Maimonides và lai lịch

của ông trong cộng đồng Do Thái Ai Cập thế kỷ 12. Tất cả các giáo đường

đều có một gian gọi là nhà kho. Gian này được sử dụng để cất giữ đồ lễ cũ

và sách kinh không còn dùng được nữa, nhưng theo luật Do Thái thì không

https://thuviensach.vn

được phép phá hủy vì chúng chứa tên Chúa. Trong một số trường hợp,

những nhà kho nửa thiêng liêng này cũng chứa rất nhiều tài liệu trong đó có

tài liệu thế tục. Ẩm ướt và mục nát khiến chúng không thể đọc được trong

vòng một hoặc hai thế hệ. Nhưng Ai Cập, với khí hậu khô ráo đáng kinh

ngạc, lại nổi tiếng trong giới học giả về xu hướng bảo tồn những mẩu giấy

và giấy cói có từ thiên niên kỷ 1 và xưa hơn. Tại Fustat, Maimonides thờ

cúng và dạy tại Giáo đường Ezra, xây dựng vào năm 882 trên đống đổ nát

của một nhà thờ Coptic được bán cho người Do Thái. Nhà kho của nó nằm

trên tầng áp mái, và ở đó lượng tài liệu khổng lồ thời trung cổ còn nguyên

gần như không suy suyển gì cho tới cuối thế kỷ 19, khi học giả Do Thái vĩ

đại Solomon Schechter bắt đầu khôi phục chúng một cách có hệ thống.

Khoảng 100.000 trang được đưa tới Thư viện Đại học Cambridge, và

khoảng trên 100.000 trang khác được cất giữ ở các trung tâm học thuật trên

toàn thế giới. Thông tin mà chúng tiết lộ gần như vô tận. Học giả vĩ đại S.

D. Goitein đã sử dụng chúng một cách tài tình để tái tạo xã hội thế kỷ 11 và

12, vốn làm nên nền tảng cho công việc và tư tưởng của Maimonides.27

Nhà kho Cairo chứa ít nhất 1.200 bức thư giao dịch kinh doanh hoàn chỉnh,

cho thấy người Do Thái Ai Cập, trong đó có em trai của Maimonides là

David, đã đi rất nhiều và kinh doanh các sản phẩm rất đa dạng. Thuốc

nhuộm là một đặc sản buôn bán của người Do Thái, nhưng họ cũng tập

trung vào hàng dệt, thuốc men, đá và kim loại quý, nước hoa. Khu vực

buôn bán gần đấy là Thượng và Hạ Ai Cập, vùng bờ biển Palestine, và

Damascus ở Syria. Một nhà buôn lớn ở Fustat, Moses ben Jacob, người

buôn bán hoa quả khô, giấy, dầu, thảo mộc và tiền xu, qua lại khu vực này

thường xuyên đến nỗi người ta gọi ông là “Gã quần thảo.” Nhưng một ghi

chú trong bản viết tay của con trai Maimonides là Abraham cho thấy các

nhà buôn ở Fustat đi xa tới tận Malaysia, và ông cũng xử lý vụ một người

chết ở Sumatra. Quy mô cũng có thể gây ấn tượng: nhà buôn vĩ đại thế kỷ

11 Joseph ibn Awkal xử lý một chuyến hàng 180 kiện, và mạng lưới của

ông cho phép ông làm đại lý chính thức cho hai học viện lớn ở Babylon,

mang các phán quyết của họ đi khắp thế giới Do Thái. Vì thế mà một cộng

https://thuviensach.vn

đồng Do Thái nhỏ ở Đông Ấn có thể giữ liên lạc được với nhau, ngay cả

khi một quyết định phải đi mất một thời gian dài - từ Cairo tới Sumatra là

bốn tháng. 28

David Maimonides đang trong một chuyến đi dài như thế thì đột tử. Còn

sót lại một bức thư của ông gửi cho người anh trai mình, kể lại những

chuyện không may ông gặp phải ở Thượng Ai Cập, mà từ đó ông đi thẳng

về phía Biển Đỏ để lên tàu tới Ấn Độ. Sau đó: im lặng. Maimonides viết:

Chuyện không may lớn nhất rơi lên đầu em trong suốt cả đời, tệ hơn bất cứ chuyện gì, là cái

chết của con người thánh thiện này (cầu cho ký ức về anh ta được ban phước), do đuối nước

tại Ấn Độ dương, mang theo nhiều tiền bạc của em, của anh ta, và của những người khác, để

lại cho em đứa con gái bé bỏng và bà vợ góa của anh ta. Vào cái ngày em nhận được tin dữ

đó, em đổ bệnh và nằm liệt giường trong khoảng một năm, bị mọc mụn nhọt, sốt cao và đau

buồn, gần như thế là hết. Khoảng tám năm đã trôi qua nhưng em vẫn buồn và không tài nào

nguôi ngoai. Em nên an ủi mình sao đây? Anh ta lớn lên dưới bàn tay em, là người anh em

của em, học trò của em, anh ta buôn bán ngoài chợ để em có thể ngồi nhà an toàn. Anh ta

thông thạo Talmud và Kinh Thánh, lại còn biết ngữ pháp [Hebrewl giỏi nữa, và niềm vui của

em là thấy anh ta… Cứ mỗi khi em nhìn thấy chữ viết của anh ta hay một trong những bức thư

của anh ta là lòng em lại quặn thắt và nỗi buồn lại trở về. Tóm lại, “Ta sẽ để tang con ta mà

xuống âm phủ với nó.”29

Bức thư này rất đặc trưng cho tình người ấm áp, u buồn. Chúng ta có thể bỏ

qua phần Maimonides nói rằng ông nằm liệt giường một năm. Ông hay

phóng đại tình trạng bệnh tật và điểm yếu thể chất của mình, nhưng trên

thực tế ông là người vô cùng hoạt bát năng động, có sức làm việc rất lớn.

Chúng ta không biết người Do Thái vĩ đại nhất thời trung cổ này trông thế

nào: bức chân dung được sử dụng cho tập đầu tiên trong tổng tập các tác

phẩm của ông xuất bản năm 1744 - mặc dù được dùng đi dùng lại nhiều lần

kể từ đó - chỉ là sáng tác thuần túy. Nhưng những bức thư và quyển sách

của ông, cùng tư liệu tìm thấy trong nhà kho cho chúng ta biết rất nhiều về

ông. Ông là một phần của thời kỳ tiền Phục hưng thế kỷ 12 vĩ đại, thời kỳ

https://thuviensach.vn

đánh dấu sự trỗi dậy thực sự đầu tiên từ Kỷ nguyên đen tối và ảnh hưởng

tới người Do Thái cũng như thế giới Ả-rập và châu Âu Kitô. Ông là con

người quốc tế. Ông viết bằng tiếng Ả-rập, nhưng quen thuộc các ngôn ngữ

khác và thường trả lời những người viết thư cho mình bằng chính ngôn ngữ

của họ. Cả cuộc đời, ông đọc đủ các loại sách, ông tuyên bố trong một bức

thư rằng mình đã đọc mọi chuyên luận được biết tới về thiên văn học, và

trong một bức thư khác rằng không có gì trong tục thờ tượng thần mà mình

không biết.30

Khả năng hấp thụ khối lượng lớn tài liệu khó về cả tôn giáo lẫn thế tục của

Maimonides được phát triển từ rất sớm. Quyết tâm của ông để trình bày lại

số tài liệu đó với thế giới Do Thái một cách trật tự và hợp lý cũng vậy. Ông

chưa đầy 16 tuổi khi hoàn thành cuốn Treatise on Logic (Chuyên luận về

logic). Sau đó, năm 1158, là cuốn về thiên văn học Treatise on the

Calendar (Chuyên luận về lịch). Năm 22 tuổi, ông bắt đầu tác phẩm lớn

đầu tiên của mình, Commentary on the Mishna (Bình chú về Mishna), hoàn

thành ở Fustat vào năm 1168. Tác phẩm này tương đương với summa* của

các học giả Kitô, và bao gồm một số lượng rất lớn các tài liệu thế tục về

động vật, cây cỏ, hoa lá, lịch sử tự nhiên cũng như tâm lý con người. Phần

lớn tác phẩm được viết khi ông và gia đình đang tìm một nơi an toàn để

sinh sống: “Tôi bị đẩy từ đầu này sang đầu kia thế giới,” ông viết, “…Chúa

biết rằng tôi đã bình chú một số chương trong lúc lang thang, một số

chương khác lúc trên tàu.”31 Sau đó, ông quay sang nhiệm vụ lớn là pháp

điển hóa luật Talmud, Mishneh Torah, trong 14 tập, mà ông mất 10 năm

mới hoàn thành vào năm 1180. Lúc này, cái chết của David buộc ông phải

làm nghề y. Ông cũng là quan tòa, và sau này trở thành người đứng đầu

cộng đồng Do Thái Ai Cập, mặc dù không bao giờ có tước hiệu chính thức

nagid. Rất nhiều người trong thế giới Do Thái viết thư hỏi ý kiến ông, và

trên 400 responsa bằng tiếng Hebrew của ông tới nay đã được in. Nhưng

ông thu xếp được thời gian vào năm 1185 để bắt đầu tác phẩm nổi tiếng

nhất và đáng chú ý nhất, gồm ba tập, Guide of the Perplexed (Hướng dẫn

https://thuviensach.vn

cho người chưa hiểu), giải thích thần học và triết học cơ bản của Do Thái

giáo. Tác phẩm này ông hoàn thành khoảng năm 1190.

Maimonides làm nghề y một cách rất nghiêm túc, và trong thế giới phi Do

Thái, đó là điều chủ yếu khiến ông nổi tiếng, ông viết nhiều về chế độ ăn,

thuốc men và điều trị: đến nay 10 tác phẩm về y học của ông còn sót lại và

có thể còn nhiều hơn thế. Ông cũng giảng bài về sinh lý học và điều trị học,

cũng như tôn giáo và luật pháp Do Thái. Ông chữa bệnh cho viên quan của

Saladin, Al-Fadi al-Baisami, người trả cho ông một khoản lương năm, và

sau này cho con trai của Saladin, người trở thành sultan năm 1198. Ông

được mời, song từ chối, làm bác sĩ triều đình cho “Vua của người Frank”

(hoặc là Richard Lionheart của Anh quốc hoặc là Vua Amalric của

Jerusalem). Nguồn tư liệu tiếng Ả-rập nói rõ rằng ông được coi là một

trong những bác sĩ hàng đầu của thế giới, có kỹ năng đặc biệt xử lý các ca

bệnh tâm thần. Một câu nói bằng tiếng Ả-rập lưu truyền rằng: “Thuốc của

Galen chỉ chữa bệnh thân, còn thuốc của [Maimonides] chữa cả bệnh thân

và bệnh tâm.” 32

Ông sống một cuộc đời mẫn cán anh hùng và phục vụ chính quyền, ông tới

thăm bệnh nhân ở các bệnh viện công lớn cũng như chữa trị cho họ ở nhà.

Ông viết cho người học trò yêu quý, Joseph ibn Aknin:

Ta đã có danh cao trước những người tai to mặt lớn, tỉ như viên chánh thẩm, các tiểu vương,

nhà Al-Fadr cùng các nhà quý tộc khác trong thành, những người không trả nhiều tiền lắm.

Người dân thường thấy đến gặp ta ở Fustat quá xa, nên ta phải dành thời gian tới thăm người

bệnh ở Cairo và khi trở về ta quá mệt mỏi nên không đọc sách y học được - mà con biết đấy,

về khối lượng thời gian một người có lương tâm trong nghề chúng ta cần bỏ ra để kiểm tra các

nguồn thông tin mà mình có, để có thể đảm bảo chắc chắn rằng mọi lời nói của mình đều dựa

trên lý lẽ và kiến thức đúng đắn.

Trả lời thư một người khác, Samuel ibn Tibbon, ông viết vào năm 1199:

https://thuviensach.vn

Ta sống ở Fustat và sultan sống ở Cairo, khoảng cách giữa hai nơi là một chuyến đi mà cả đi

lẫn về hết một ngày Sabbath [tức 1,5 dặm]. Nhiệm vụ của ta đối với sultan thật nặng nề. Ta

phải tới thăm ngài mỗi ngày vào sáng sớm. Nếu ngài ốm, hoặc con cái hay hoàng hậu bị bệnh,

thì ta không rời Cairo mà dành phần lớn thời gian trong ngày ở cung điện. Nếu vị quan nào đó

trong triều đình bị ốm, ta ở đó cả ngày… kể cả nếu không có việc gì, ta cũng không trở về

Fustat cho tới tận chiều. Khi đó ta mệt mỏi, đói bụng, và thấy sân nhà mình đầy người, kẻ quý

tộc và người hèn mọn, nhà thần học và quan tòa, đang đợi ta về. Ta xuống ngựa, rửa tay rồi

xin họ đợi thêm một lát để ta ăn, bữa ăn duy nhất của ta trong 24 tiếng đồng hồ. Sau đó ta

thăm khám bệnh nhân. Họ xếp hàng tới tận khi màn đêm buông xuống, có khi tới tận 2 giờ

sáng. Ta vừa nằm vừa nói chuyện với họ vì ta quá mệt. Khi đêm xuống, đôi lúc ta quá mệt đến

nỗi chẳng nói được. Nên không người Israel nào có thể chuyện trò riêng với ta trừ phi đó là

ngày Sabbath. Khi đó tất cả họ tới gặp ta sau khi làm lễ, và ta khuyên họ phải làm gì trong

tuần tới. Sau đó, họ học một lát cho tới trưa rồi ra về. Một số người quay lại và lại học cho tới

lúc cầu nguyện buổi tối. Đấy là lịch làm việc hằng ngày của ta.33

Một năm sau khi viết thư này, Maimonides thấy không thể tiếp tục tới thăm

sultan được nữa, nên thay vào đó ông viết chỉ dẫn cho các thầy thuốc của

vua. Nhưng ông tiếp tục nắm giữ tòa y, tòa pháp và tòa thần học cho tới khi

qua đời vào năm 1204, thọ 70 tuổi.

Maimonides dành cả đời mình cho việc phụng sự cộng đồng Do Thái, và ở

một mức độ hạn chế hơn, là cho cộng đồng người nói chung. Điều này

đúng với giáo lý về xã hội trung tâm của Do Thái giáo. Tuy nhiên, giúp đỡ

cộng đồng Fustat - hay kể cả cộng đồng phi Do Thái lớn hơn ở Cairo - là

không đủ. Maimonides ý thức được về việc sở hữu năng lực trí tuệ lớn; và

quan trọng không kém, năng lượng và sự tập trung cần thiết để sử dụng

những sức mạnh đó thật hiệu quả. Người Do Thái đã được tạo ra để lên

men cho cục bột nhân loại, để khai sáng những ai phi Do Thái. Họ không

có quyền lực nhà nước, lực lượng quân sự, hay lãnh thổ rộng lớn. Nhưng

họ có bộ óc. Trí tuệ và quá trình duy lý là vũ khí của họ. Học giả do đó có

vị thế nổi bật trong xã hội ấy, và có những trách nhiệm rất đặc biệt; học giả

hàng đầu có những nghĩa vụ khó khăn nhất khó có thể tưởng tượng - ông ta

https://thuviensach.vn

phải đi đầu trong việc biến một thế giới nguyên thủy và vô lý trí thành một

thế giới có lý trí, tuân theo trí tuệ thánh thần và hoàn hảo.

Quá trình duy lý của người Do Thái bắt đầu bằng việc giới thiệu chủ nghĩa

độc thần và gắn nó với đạo đức. Đây chủ yếu là công việc của Moses. Điểm

đặc trưng về Maimonides là ông không chỉ cho Moses một vai trò độc nhất

- ông cho rằng Moses là nhà tiên tri duy nhất đã giao tiếp trực diện với

Chúa - mà còn coi Moses là một lực lượng sắp đặt trật tự trí tuệ vĩ đại, tạo

ra luật pháp từ hỗn loạn. Rõ ràng, chức năng liên tục của người Do Thái là

khuyến khích mở rộng biên giới của lý trí, luôn bổ sung lãnh thổ vào vương

quốc trí tuệ của Chúa. Philo, một bậc tiền bối của Maimonides trên nhiều

phương diện, cũng có cái nhìn tương tự như vậy về mục đích của việc học

ở người Do Thái. Trước tiên, học là một tấm khiên bảo vệ cho người Do

Thái - vì họ là “tộc người cầu xin,” những người thay mặt nhân loại nói với

Chúa - thứ nữa, học là cách để có thể văn minh hóa một thế giới phi lý trí

đến đáng sợ. Philo có quan điểm u tối về tình trạng con người không được

cải tạo. Ông đã sống qua một vụ thảm sát khủng khiếp ở Alexandria, mà

ông mô tả trong các tác phẩm lịch sử của mình, In Flaccum (Chống lại

Flaccus) và Legatio in Gaium (Đi sứ ở Caligula), một tác phẩm chắp vá.

Thiếu lý trí có thể biến con người thành quỷ dữ, tồi tệ hơn cả súc vật.

Khuynh hướng bài Do Thái là một kiểu ví dụ điển hình cho cái ác của loài

người, vì nó không chỉ phi lý trí mà còn là một sự bác bỏ Chúa, là ví dụ

hoàn hảo cho sự ngu xuẩn. Nhưng các trí thức Do Thái qua những bài viết

của mình có thể chiến đấu chống lại sự ngu xuẩn. Đó là lý do trong tác

phẩm De Vita Mosis (Về cuộc sống của Moses), Philo cố gắng trình bày

tính duy lý Do Thái cho độc giả phi Do Thái, và tại sao trong tác phẩm

Legum Allegoriarum (Diễn giải luật), ông tìm cách duy lý hóa bằng việc sử

dụng phép phúng dụ, một số yếu tố kỳ lạ trong Ngũ Thư đối với độc giả Do

Thái. 34

Maimonides đứng giữa Philo và thế giới hiện đại. Giống như Philo, ông

không có ảo tưởng về nhân loại trong trạng thái vô thần, phi lý trí của nó.

https://thuviensach.vn

Ông không trải nghiệm trực tiếp sự ngược đãi của người Kitô, nhưng ông

có trải nghiệm trực tiếp, cay đắng về sự tàn bạo của Hồi giáo, và thậm chí ở

nơi thanh bình tĩnh lặng như Fustat, những người viết thư cho ông - ở

Yemen chẳng hạn - nhắc ông nhớ rằng sự tàn bạo thường xuyên đổ lên đầu

người Do Thái; bức thư của ông gửi cho người Yemen phản ánh sự khinh

miệt ghê gớm của ông đối với Hồi giáo như một câu trả lời cho sự phi lý trí

của thế giới. 35 Không giống Philo, ông không được hưởng lợi từ chủ nghĩa

duy lý Hy Lạp có rất nhiều trong thư viện lớn ở Alexandria. Nhưng triết

học Aristotle lại được phổ biến bởi hai nhà trung gian Ả-rập là Avicenna

(980-1035) và Averroes (1126-1198), người cùng thời ở Tây Ban Nha và

lớn tuổi hơn Maimonides. Hơn nữa, ông hưởng lợi từ lịch sử cả ngàn năm

chú giải Do Thái giáo, mà đa phần những chú giải này là một dạng thức

khác của chủ nghĩa duy lý.

Maimonides cũng là người có tính duy lý. Giống như Philo, các bài viết của

ông toát ra sự thận trọng, phải chăng và nghi ngờ lòng nhiệt tình. Ông luôn

lo lắng, tránh cãi vã ồn ào, và nhất là odium theologicum: “Kể cả khi người

ta xúc phạm tôi cũng không sao, nhưng hãy trả lời một cách lịch sự bằng từ

ngữ thân thiện, không thì hãy im lặng.” Ông có hơi kiêu hãnh nhưng chắc

chắn không kiêu ngạo: “Tôi không nói mình không bao giờ mắc lỗi. Ngược

lại, khi tôi phát hiện ra mình mắc lỗi, hoặc nếu người khác cho rằng tôi mắc

lỗi, thì tôi sẵn sàng thay đổi bất cứ thứ gì trong các bài viết của tôi, theo

cách của tôi và thậm chí theo bản chất của tôi.” Trong một bức thư nổi

tiếng trả lời những bình luận của các học giả từ miền Nam nước Pháp về

tác phẩm Mishneh Torah của ông, ông thừa nhận mắc lỗi, nói mình đã thực

hiện một vài chỉnh sửa và sẽ chèn một số chỉnh sửa khác, và cho rằng họ

hoàn toàn đúng khi phản biện tác phẩm của ông: “Xin chớ hạ mình. Các

ngài có thể không phải là thầy dạy tôi nhưng các ngài đồng đẳng với tôi, là

bạn tôi và mọi câu hỏi của các ngài đều đáng được đặt ra.”36 Ông là một

người thuộc tầng lớp tinh hoa, tất nhiên rồi. Ông nói thà làm hài lòng một

người thông minh còn hơn làm hài lòng chục ngàn kẻ ngốc. Nhưng ông

cũng là người khoan dung: ông cho rằng người ngoan đạo sẽ được cứu rỗi,

https://thuviensach.vn

cho dù đức tin của họ là gì đi nữa. Ông vô cùng tinh tế, hoà nhã, điềm đạm,

thận trọng. Trên tất cả, ông là một nhà khoa học, tìm kiếm sự thật, tin rằng

sự thật rồi sẽ thắng thế.

Maimonides có quan điểm rõ ràng thế nào là xã hội đích thực, duy lý - và

do đó thánh thần. Xã hội đó sẽ không có sự thỏa mãn về vật chất. Hạnh

phúc tột đỉnh nằm ở sự tồn tại bất tử của trí tuệ con người suy ngẫm về

Chúa.37 Trong chương cuối cùng của cuốn Mishneh Torah, ông mô tả xã hội

cứu thế: “Sự cai trị của Ngài sẽ được thiết lập một cách vững chắc, sau đó

những người thông tuệ sẽ được tự do học Luật và học sự khôn ngoan của

nó, đến những ngày đó sẽ không còn đói ăn hay chiến tranh, không còn hận

thù hay đối địch… và không còn phải làm việc cực nhọc trên trái đất, chỉ

trừ hiểu biết về mỗi Đức Chúa Trời.” Thứ bảo đảm cho xã hội hoàn hảo là

luật thiêng. Theo định nghĩa, một nhà nước tốt là nhà nước nằm dưới sự cai

trị của pháp luật; nhà nước lý tưởng là nhà nước nằm dưới sự cai trị của

luật thiêng.38

Điều đó dĩ nhiên phải đợi cho tới khi Chúa cứu thế tới, và nhà khoa học

thận trọng Maimonides là người cuối cùng nêu ra viễn ảnh mạt thế. Tuy

nhiên, trong lúc đó, các xã hội tốt có thể được sinh ra nhờ luật. Trong cuốn

Guide of the Perplexed, ông trình bày quan điểm hết sức duy lý của mình

về Torah: “Luật nhìn chung nhằm vào hai thứ - vượng tâm và vượng thể.”

Vượng tâm chủ yếu nằm trong việc phát triển trí tuệ con người, còn vượng

thể chủ yếu nằm trong việc cải thiện mối quan hệ chính trị giữa con người

với nhau. Luật làm điều này bằng cách đặt ra những ý kiến đích thực giúp

gia tăng trí tuệ, và bằng cách đặt ra các chuẩn mực để quản lý hành vi con

người. Ý kiến đích thực và chuẩn mực tương tác với nhau. Chúng ta càng

làm cho xã hội của mình ổn định hơn và hoà bình hơn, con người càng có

nhiều thời gian và sức lực hơn để cải thiện trí tuệ của mình, từ đó có năng

lực trí tuệ để mang đến những cải thiện xã hội nhiều hơn nữa. Mọi chuyện

cứ thế tiếp diễn - một vòng quay tịnh tiến, thay vì một vòng luẩn quẩn của

các xã hội vô luật. 39 Người ta đoán rằng Maimonides trông thấy kỷ nguyên

https://thuviensach.vn

Chúa cứu thế đang tới, không phải bất thình lình trong tiếng sấm, mà là kết

quả của những cải thiện liên tục, phi kỳ diệu trong lý tính con người.

Do đó, cách tốt nhất để cải thiện tình trạng con người nói chung - và đảm

bảo sự sống còn của người tiên phong Do Thái nói riêng - là phổ biến hiểu

biết về Luật, vì Luật là lý trí và tiến bộ. Maimonides thuộc tầng lớp tinh

hoa, nhưng ông lại suy nghĩ theo kiểu một người tinh hoa không ngừng

rộng mở. Mọi người đều có thể là học giả theo tiêu chuẩn của riêng mình.

Điều này không có gì là bất khả thi trong một xã hội vô cùng yêu quý sách.

Có câu châm ngôn Do Thái thế này: “Hãy bán hết của nả đi mà mua sách,

vì các nhà hiền triết đã nói, ‘Ai càng nhiều sách thì càng thông tuệ.’” Người

nào cho người khác, nhất là người nghèo, mượn sách, người đó được Chúa

khen ngợi. “Nếu một người có hai đứa con trai, một đứa không thích cho

mượn sách, đứa kia lại thích, thì người đó nên để lại hết thư viện của mình

cho đứa thứ hai, kể cả nếu nó ít tuổi hơn,” một trong những người cùng

thời với Maimonides, Judah xứ Regensburg, viết như vậy. Người Do Thái

sùng đạo coi thiên đường là một thư viện khổng lồ, với Thiên sứ Metatron

làm thủ thư: sách cũ trên giá nằm ken nhau để lấy chỗ cho sách mới.

Maimonides không ủng hộ sự nhân cách hóa vô nghĩa này, nhưng ông đồng

ý với ý niệm cho rằng thế giới sắp tới là một phiên bản trừu tượng của một

học viện trên thiên đường, ông cũng đồng ý với những huấn lệnh thực tế

của Judah, rằng một người không bao giờ nên quỳ lên một quyển sách khổ

lớn để gài cái móc của nó, dùng bút đánh dấu trang sách, dùng sách để ném

hay làm công cụ để chỉ trích học giả - và ông cũng đồng ý với câu nói nổi

tiếng của Judah: “Con người nên trân trọng sách của mình.” 40 Ôn hoà trong

mọi chuyện trừ sách, Maimonides có một niềm đam mê với sách, thứ mà

ông mong muốn mọi người Do Thái cùng có.

“Mọi người Do Thái” ở đây bao gồm phụ nữ và nam giới đã đi làm.

Maimonides nói rằng phụ nữ không phải học, nhưng nếu học sẽ được ngợi

khen. Mọi nam giới nên học theo khả năng của mình; do đó, một nghệ nhân

thông minh có thể dành ba giờ đồng hồ cho công việc, chín giờ cho Torah -

https://thuviensach.vn

“ba giờ học Luật Viết, ba giờ học Luật Miệng, và ba giờ ngẫm nghĩ xem

làm thế nào để suy từ quy định này ra quy định khác.” Chút ít phân tích

này, mà ông gọi là “sự bắt đầu của việc học,” phần nào chỉ ra thế nào là tiêu

chuẩn chăm chỉ cần cù của ông. 41

Tuy nhiên, sẽ chẳng ích gì khi bảo người Do Thái học nhưng đồng thời lại

không làm những gì có thể để khiến việc học đó có hiệu quả. Cùng với việc

tin rằng lý trí và Luật Moses là những thứ bảo vệ đích thực duy nhất mà

người Do Thái có, và là cách duy nhất để làm cho thế giới có thể trở thành

một nơi văn minh hơn, thì Maimonides cũng đau đớn nhận ra rằng bản thân

Luật Moses, sau cả ngàn năm bồi đắp hết lớp này đến lớp khác và được chú

giải thiếu thống nhất, đang ở trong tình trạng rối rắm tồi tệ và bị các yếu tố

hết sức phi lý trí thâm nhập. Công việc chính trong cuộc đời ông lúc này

gồm hai phần: đưa Luật Moses trở về với trật tự, và trình bày lại nó trên cơ

sở hoàn toàn duy lý. Để làm được phần thứ nhất, ông viết chú giải

Mishnah, lần đầu tiên làm rõ các nguyên tắc cơ bản của luật Mishnah, và

ông hệ thống hóa luật Talmud, với mục đích như ông nói, làm cho việc tìm

ra một quyết định trong “biển Torah” trở nên nhanh chóng và dễ dàng.

Maimonides nhận định: “Anh hoặc là viết chú giải hoặc là luật - mỗi việc

một khác.” Là một trí thức lớn, ông làm cả hai việc, ông viết với một tinh

thần khẩn trương, trong bối cảnh (như ông nhìn nhận) nguy hiểm đối với

người Do Thái: “Vào những lúc bị ngược đãi như thế này,” ông nói, “người

ta thiếu đi sự thư thái trong đầu để cống hiến hết mình cho việc học hành

đầy khó khăn phức tạp, và hầu như mọi người đều gặp phải những khó

khăn nghiêm trọng trong việc tìm ra một quyết định rõ ràng rành mạch từ

các tác phẩm của những người sắp xếp luật trước đây, với sự sắp xếp thiếu

tính hệ thống như trong Talmud. Thậm chí còn có ít người hơn có khả năng

suy ra luật trực tiếp từ các nguồn Talmud.” Cái ông đưa ra thật rõ ràng, trật

tự, súc tích và được dọn dẹp nhờ việc liệt kê nguồn dài vô tận. Như ông hy

vọng, nó không phải là cuối cùng. Như mọi nỗ lực khác để nói lời cuối

cùng về Luật Moses, nó đã kích hoạt một vấn đề lớn khác của các cuốn

sách đồ sộ - năm 1893, một danh sách (không hoàn chỉnh) được soạn ra

https://thuviensach.vn

gồm 220 chú giải chính về Luật của Maimonides.42 Nhưng cực kỳ hiệu quả:

một người đương thời ở Tây Ban Nha nói các quan tòa phản đối công trình

này vì nó cho phép người dân kiểm tra các phán quyết của họ. Đó chính là

điều Maimonides muốn - Luật Moses, thanh gươm và áo giáp của người

Do Thái, trở thành tài sản thiết thực của mọi người.

Ở từng phần trong luật và chú giải, ông đều duy lý hóa. Nhưng ngoài ra,

ông còn viết Guide of the Perplexed, chỉ ra rằng đức tin của người Do Thái

không chỉ là một tập hợp những khẳng định võ đoán do mệnh lệnh thánh

thần và giới chức giáo sĩ áp đặt, mà còn có thể được suy diễn và chứng

minh bằng lý lẽ. Ở đây, ông đang đi theo bước chân của Saadiah ben

Joseph (882-942), gaon nổi tiếng và gây tranh cãi của học viện Sura, triết

gia Do Thái đầu tiên kể từ thời Philo tìm cách đặt Do Thái giáo trên một cơ

sở duy lý. Maimonides không đồng ý với mọi điều trong tác phẩm Guide of

the Perplexed của Saadiah, nhưng nó khuyến khích ông gắn kết với đức tin

và triết học Do Thái. Avicenna và Averroes đã thực hiện nhiệm vụ tương tự

cho Hồi giáo, và Thomas Aquinas chẳng bao lâu sau cũng sẽ làm điều đó

cho Kitô giáo. Nhưng Maimonides là nhà duy lý vĩ đại nhất trong tất cả họ.

Chẳng hạn về vấn đề chủ chốt là tiên tri, ông sử dụng phép ẩn dụ, phép loại

suy và ngụ ngôn để giải thích những cuộc giao tiếp của các nhà tiên tri với

Chúa, và điều kỳ diệu từ những cuộc giao tiếp này là “tính tự nhiên.” Ông

có một học thuyết về những sự phát tỏa từ thánh thần, học thuyết được các

nhà tiên tri khai thác sử dụng. Cái gọi là thiên thần giúp tạo ra viễn cảnh

chính là năng lực tưởng tượng của nhà tiên tri; nhà tiên tri sử dụng từ “thiên

thần nhỏ có cánh” để chỉ người trí thức.43

Tuy nhiên, có một điểm mà tại đó chủ nghĩa duy lý của Maimonides dừng

lại. Ông cảm thấy mình cần phải phân biệt giữa Moses và các nhà tiên tri

khác. Ông cho là họ lập lờ nước đôi hoặc na ná nhau, nhưng Moses “không

như các nhà tiên tri kia, không tiên tri dựa trên ngụ ngôn”; Moses thực sự

nói với Chúa “như một sự hiện diện này trước một sự hiện diện khác, mà

không có người trung gian.” Maimonides ra sức giải thích cho sự độc đáo

https://thuviensach.vn

của Moses khi cho rằng mức độ hoàn hảo cao nhất có thể và tự nhiên đối

với loài người phải đạt được trong một cá nhân - và Moses là cá nhân đó.

Trên thực tế, điều Maimonides làm là giảm bớt vùng phi lý trong Do Thái

giáo nhưng không xóa sạch nó: ông tách bạch những vùng đức tin cốt lõi

nhất định mà lý trí không thể giải thích - mặc dù ông lưỡng lự thừa nhận

điều đó. Tuy nhiên, ông thừa nhận rằng một số vấn đề nhất định gần như

nằm ngoài khả năng lý giải của con người, về sự xung đột hiển hiện giữa ý

chí tự do và tiền định, ông trích dẫn Sách Giảng sư - “thật xa vời và sâu

thẳm dường bao! Ai nào tìm được?” 44 - và trong các bài viết của ông có

những đoạn ủng hộ cả sự tự do tuyệt đối của ý chí trong việc vâng theo

hoặc không vâng theo Luật Moses lẫn thuyết định mệnh khắt khe. Ông

công kích các nhà chiêm tinh học vì đã làm cho Luật Moses trở nên vô

dụng. Mặt khác, nguyên tắc đầu tiên trong 13 nguyên tắc đức tin của ông

là: “Chỉ có Chúa đã thực hiện, đang thực hiện và sẽ thực hiện mọi hành

động.” 45 Có thể chỉ ra những mâu thuẫn khác trong số các tác phẩm khổng

lồ của ông, dù số lượng mâu thuẫn đó, đáng ngạc nhiên là rất ít.

Điều mà Maimonides cố gắng làm là củng cố đức tin bằng cách loại bỏ

những gì mê tín và tăng cường những gì còn lại bằng lý trí. Nhưng tất

nhiên, trong quá trình đó, ông còn đưa ra và phổ biến một phương pháp tiếp

cận hết sức quan trọng với những gì bí ẩn về đức tin mà cuối cùng sẽ dụ

con người đi xa hơn nhiều. Lý trí, một khi đã thoát khỏi cái lọ chứa đức tin

thuần khiết, sẽ phát triển một đời sống và ý chí của riêng nó. Quả thực,

Maimonides là một điềm lớn của tương lai Do Thái, của tương lai loài

người. Cuốn Guide of the Perplexed của ông tiếp tục làm thay đổi tâm trí

Do Thái trong nhiều thế kỷ - không phải lúc nào cũng theo hướng ông

mong muốn. Theo một nghĩa nào đó, vai trò của ông trong Do Thái giáo

giống như vai trò của Erasmus trong Kitô giáo: ông đẻ ra những quả trứng

nguy hiểm mà sẽ nở sau này. Đối với y học, ông mang đến giáo lý Do Thái

về sự thống nhất giữa hai thành một của cơ thể và tâm hồn, của trí óc và vật

chất, điều này cho ông những hiểu biết quan trọng về sự ốm yếu của tinh

thần, do đó báo trước sự xuất hiện của Freud. Đối với lĩnh vực thần học,

https://thuviensach.vn

ông mang đến một niềm tin vào sự tương thích của đức tin và lý trí, những

thứ hợp với bộ óc điềm tĩnh và vĩ đại của ông, nhưng sau này lại đưa

Spinoza ra khỏi Do Thái giáo hoàn toàn.

Có nhiều người Do Thái có học thời đó lo sợ phương hướng mà

Maimonides đang đưa Do Thái giáo đi tới. Ở Provence, nơi Kitô giáo bị dị

giáo Albigenses làm cho tan tác, và là nơi Tòa án dị giáo Dominican mới

được thành lập để áp đặt chính thống giáo, nhiều giáo sĩ muốn giới chức

Do Thái giáo áp dụng cách tiếp cận tương tự. Họ căm ghét cách giải thích

kiểu ngụ ngôn của Maimonides về Kinh Thánh và muốn các cuốn sách của

ông bị cấm. Năm 1232, các tu sĩ Dòng Dominican khi can thiệp vào cuộc

tranh cãi nội bộ Do Thái này, trên thực tế đã đốt sách của ông. Nhưng tất

nhiên, điều này đã đẩy các nhà duy lý vào một cuộc phản công. “Trái tim

của người dân,” các đệ tử của Maimonides viết, “không thể bị đuổi ra khỏi

triết học cũng như các cuốn sách viết về triết học, chừng nào họ vẫn còn

tâm hồn trong thân thể mình… họ sẽ chiến đấu cho danh dự của Giáo sĩ Vĩ

đại và các cuốn sách của ông, và sẽ hiến dâng hết tiền bạc, con cháu và tinh

thần của mình cho giáo lý thiêng liêng của ông chừng nào hơi thở cuộc

sống vẫn còn phập phồng trong cánh mũi họ.”46

Bất chấp sự nảy nở của các nắm đấm bằng mồm này, có rất ít cú đánh thực

sự được tung ra. Trên lý thuyết, luật Do Thái rất nghiêm khắc với tư tưởng

phi chính thống - nếu hai người Do Thái khai rằng họ trông thấy một người

Do Thái thứ ba thờ cúng một hình ảnh hay một bức tượng, thì người thứ ba

đó có thể bị kết án tử hình - nhưng trên thực tế, vì là chế độ giáo sĩ trị chứ

không phải chế độ chuyên quyền, nên luật Do Thái cho phép có quan điểm

khác nhau về một lĩnh vực rộng lớn đến ngạc nhiên. Thậm chí nếu một

người tuyên bố mình là dị giáo, thì cũng không phải chịu hình phạt thể xác

trừ phi anh ta tìm cách cải đạo người khác một cách có hệ thống. Do đó,

chủ nghĩa duy lý và mê tín tiếp tục cùng tồn tại trong sự hài hoà không lấy

gì làm vui vẻ, đôi khi trong cùng một con người.

https://thuviensach.vn

Khi nhớ tới sự khốn khổ và sợ hãi mà người Do Thái thường gặp phải trong

cuộc sống, việc chủ nghĩa phi lý trí cứ dai dẳng tồn tại không có gì đáng

ngạc nhiên cả. Maimonides coi trí tuệ và lý trí là những thứ vũ khí sắc bén

nhất của người Do Thái, và trên thực tế đúng là vậy - đối với người thuộc

tầng lớp tinh hoa tự tin. Với số đông người Do Thái bình thường, các câu

chuyện về những điều kỳ diệu đã qua, hy vọng về những điều kỳ diệu sắp

tới, là một sự an ủi chắc chắn hơn vào cái thời đầy rắc rối. Văn học thiêng

Do Thái phục vụ cả hai nhu cầu, vì nó có phương pháp chú giải thỏa đáng

về mặt trí tuệ, đồng thời có vô số các câu chuyện không liên quan đến luật

pháp, piyyut hay thơ, và vô số điều mê tín kỳ dị mà trẻ em được nghe mẹ

chúng kể. Người Do Thái càng bị ngược đãi và khốn đốn về mặt kinh tế, họ

càng quay sang các câu chuyện cổ tích thần thánh thiêng liêng. “Đã có lúc,”

một câu chuyện chú giải Kinh Thánh ghi rằng, “khi tiền không khan hiếm,

mọi người nóng lòng muốn nghe Mishnah, halakhah và Talmud. Ngày nay,

tiền khan hiếm, và tệ hơn, mọi người ốm yếu vì phải làm nô lệ, tất cả

những gì họ muốn là nghe lời ban phước và an ủi.”47

Người Do Thái sống vô cùng khổ cực cả dưới thời Hồi giáo và Kitô giáo.

Chuyện này có thể đúng, như một trong những học trò của Abelard nhận

định đầy ganh tị, “Một người Do Thái, cho dù có nghèo đến đâu, nếu anh ta

có 10 đứa con trai, sẽ cho chúng đi học hết, không phải để có lợi lộc gì như

người Kitô vẫn làm, mà để hiểu về luật của Chúa - và không chỉ con trai mà

cả con gái của anh ta nữa.” 48 Nhưng kiểu duy lý Do Thái giáo mà

Maimonides ủng hộ thực sự chỉ khả thi với tầng lớp thượng lưu, và chủ yếu

vẫn là tài sản của tầng lớp này. Như tư liệu trong nhà kho cho thấy, thứ tín

ngưỡng dân gian mà ông vô cùng căm ghét và kịch liệt phản đối lại phát

triển rầm rộ ngay trước mũi ông tại Fustat. Người Do Thái thực hành cả

phép thuật trắng lẫn phép thuật đen. Họ làm trò ảo thuật với lửa, làm cho

chim ngừng bay rồi bay lại, gọi cả hồn thiện lẫn hồn ác trong các nghi lễ

đôi khi kéo dài cả đêm, rồi đốt khói để xua những hồn này đi. Họ rơi vào

thôi miên. Họ làm lễ gọi hồn. Có những câu chú bảo vệ trên các chuyến đi,

diệt hết chấy rận trong nhà, làm cho đàn ông đàn bà yêu nhau, hay “tuyên

https://thuviensach.vn

thệ của các thiên sứ.” Thậm chí còn có sách hướng dẫn bí mật, được viết

bằng tiếng Do Thái-Ả-rập, được cho là để dẫn người Do Thái tới những

ngôi mộ có kho báu bí mật của người Ai Cập cổ đại. 49

Tuy nhiên, không chỉ số đông người Do Thái mới có cách tiếp cận phi lý

như thế đối với tín ngưỡng. Nó còn hấp dẫn cả tầng lớp thượng lưu dưới

dạng chủ nghĩa thần bí. Vợ của Maimonides là một tín đồ đầy cảm xúc, đến

từ một hàng dài những người sùng đạo-thần bí. Con trai và là người thừa kế

của ông, Abraham, giống mẹ chứ không giống cha. Mặc dù Abraham có vẻ

rất yêu quý ký ức về cha và nhiệt thành bảo vệ quan điểm của cha, song

magnum opus* của ông, một cuốn sách đồ sộ có tên The Complete Guide

for the Pious (Hướng dẫn trọn vẹn cho người sùng đạo), mô tả sự sùng đạo

hay hasidut như một lối sống, một sự phản khoa học đối với chủ nghĩa duy

lý. 50 Ông trở nên nổi tiếng với tư cách rosh kol ha-hasidim, “người đứng

đầu những người sùng đạo,” thu hút các bức thư và môn đệ từ khắp nơi

trong thế giới Do Thái. Những dévot* này cả ngày ăn kiêng còn suốt đêm

thì đứng cầu nguyện. Abraham thậm chí ngưỡng mộ cả những người thần

bí Hồi giáo, hay sufi, và nói rằng họ là những đệ tử xứng đáng hơn của các

nhà tiên tri xứ Israel so với người Do Thái thời ông. 51 Điều này làm cha ông

tức giận. Cha ông muốn cấm các tác phẩm của những người thần bí Do

Thái, huống hồ các tác phẩm của những người thần bí Hồi giáo.

Không may cho những người duy lý, chủ nghĩa thần bí có gốc rễ sâu xa

trong Do Thái giáo; quả thực, có thể nói nó có nguồn gốc trong tục thờ

Yahweh. Ý nghĩ cho rằng Chúa cũng ban cho Moses Luật Miệng ngoài

Luật Viết của Ngũ Thư thật tiện lợi với giới chức tôn giáo. Nhưng cũng thật

vô cùng nguy hiểm khi ý nghĩ này dẫn tới niềm tin rằng có rất nhiều hiểu

biết đặc biệt về Chúa, được truyền lại bằng miệng và bí mật, mà chỉ một số

ít người có đặc quyền mới được phép học. Trong Talmud, từ “kabbalah”

đơn giản có nghĩa là “[giáo lý] đã nhận” hay “lời dạy” - phần sau của Kinh

Thánh, sau Ngũ Thư và lời dạy miệng. Tuy nhiên, dần dà nó có nghĩa là lời

dạy bí truyền, cho phép số ít người có đặc quyền hoặc giao tiếp trực tiếp

https://thuviensach.vn

với Chúa, hoặc có được hiểu biết về Chúa thông qua các phương tiện phi lý

trí. Chương 8 Sách Châm ngôn và Chương 28 Sách Job, ở những phần

được viết bằng phép ẩn dụ và phép loại suy, coi trí tuệ là một lực lượng

sống sáng tạo, là chìa khóa mở cánh cửa đến với Chúa và vũ trụ, có vẻ như

là nguồn gốc cho ý nghĩ đó. Ở những thời kỳ sau, bất cứ khi nào một người

Do Thái duy lý tìm cách ngăn chặn chủ nghĩa thần bí, thì người đó lại thấy

những người ủng hộ chủ nghĩa thần bí luôn trích dẫn Kinh Thánh để phản

bác mình.

Họ còn có thể trích dẫn Talmud nhiều hơn thế, vì đến giai đoạn đó, Do Thái

giáo đã học được rất nhiều yếu tố thần bí. Một số học giả cho rằng các yếu

tố này được học từ Ba Tư thời lưu vong; một số khác, hợp lý hơn, cho rằng

chúng đến từ thuyết ngộ đạo Hy Lạp. Thuyết ngộ đạo, hay hệ thống trí thức

bí mật, là một sự tăng trưởng ký sinh vô cùng dai dẳng, nó như một dây

thường xuân độc hại bám vào thân cây khỏe mạnh của một tôn giáo lớn.

Trong Kitô giáo, các vị linh mục thời xưa phải chiến đấu quyết liệt để ngăn

không cho nó bóp nghẹt đức tin Kitô. Nó cũng tấn công cả Do Thái giáo,

nhất là trong cộng đồng Do Thái lưu vong. Philo, trong tác phẩm De Vita

Contemplativa (Cuộc đời trầm ngâm), viết về một giáo phái có tên là

Những người thờ cúng Chúa, họ đã phát triển học thuyết về Torah như một

cơ thể sống, một ý tưởng ngộ đạo tiêu biểu.52 Nó thâm nhập các giới ở

Palestine, những người thường phản kháng các ý tưởng Hy Lạp mạnh mẽ

nhất - từ người Pharisee, người Essene, giáo phái Qumran, cho đến các học

giả tannaim và học giả amoraim sau này. Josephus nói rằng người Essene

có một nền văn học ma thuật. Thời kỳ nở hoa thực sự đầu tiên của nó là

thời tận thế.

Những cuốn sách này, mà tác giả thực sự của chúng ẩn danh đằng sau mấy

cái tên Enoch, Moses, Noah, Baruch và các nhân vật lịch sử vĩ đại khác,

đều mang tính bài ngoại, dân tộc chủ nghĩa và đầy giận dữ, như chúng ta đã

thấy; chúng là nơi trú nạn đầy tức giận, cay đắng của một dân tộc bị áp bức,

gọi mưa to gió lớn đổ xuống đầu những kẻ thù của mình vốn được trang bị

https://thuviensach.vn

vũ khí đến tận răng. Chúng viết về thiên thần, quỷ dữ, địa ngục, thiên

đường, bão lửa và sự kết thúc của thời gian, khi người Hy Lạp và người La

Mã bị trừng phạt. Những cuốn sách này chứa tri thức bí mật, mà không ai

được đọc trừ những người Do Thái đáng tin nhất và nhiệt thành nhất -

thường thì các thầy tu Qumran dữ dội có Sách Enoch bằng cả tiếng Hebrew

và tiếng Aram - chứa các nguồn sức mạnh bị che giấu, có thể được gọi lên

để lấn át kittim và những người phản đối Chúa khác bị căm ghét. Chương

14 Sách Enoch, nói về các bí ẩn của Ngai vàng, nằm trên cỗ xe ngựa kéo

của nó - theo Chương 1 Sách Ezekiel - dẫn tới sự ra đời của cả một trường

phái thần bí Merkabah (xe ngựa kéo). Những cuốn sách này đổ lên đầu

người Do Thái nhẹ dạ cả tin một lượng lớn thông tin về các thiên thần

“đứng trước xe ngựa kéo,” kéo lửa từ trên xuống, và linh hồn người sùng

đạo bay cùng xe ngựa kéo với trạng thái vui sướng tột cùng. Không giống

như việc dạy Torah, vốn được tiến hành theo kiểu ngâm nga ồn ào, kiến

thức xe ngựa kéo được truyền một cách kín đáo trong tiếng thì thầm, cho

những học trò được lựa chọn đặc biệt, họ phải thể hiện một số phẩm chất

đạo đức cụ thể, có những đặc điểm khuôn mặt nhất định và có lòng bàn tay

thỏa mãn được người xem bói tay. Những người truyền kiến thức đôi khi

được vây quanh bằng lửa, hay vầng hào quang, hay rơi vào trạng thái thôi

miên. Họ bước vào thiên đường một cách kỳ diệu, như Elijah - người thì

“nhìn và chết,” người khác thì “nhìn và bị trừng phạt,” người thứ ba thì

“bay lên trong an bình và hạ xuống trong an bình.” 53 Những người ao ước

có được trạng thái vui sướng tột cùng kẹp đầu mình vào giữa hai đầu gối,

hát các bài hát về Ngai vàng của Vinh quang hay các bài thơ thánh thiêng

cổ xưa.

Ngoài phép giao hoà trực tiếp với Chúa thông qua các trạng thái huyền bí,

những cuốn sách bí truyền từ thế kỷ 1 trở đi còn cung cấp thông tin về

Chúa và thiên đường. Do Torah là thiêng liêng, nên các con chữ cũng

thiêng liêng, các con số cũng thiêng liêng; nếu tìm thấy chìa khóa thì có thể

có được kiến thức bí mật. Một chiếc chìa khóa là Sách Thánh Vịnh (Thánh

Thi) 147:5: “Lớn lao thay Chúa chúng ta! Người rất mạnh sức và thông

https://thuviensach.vn

minh vô lường,” được dùng để nói lên tầm vóc của Chúa - sử dụng bộ mã

chữ-số như 236 nhân với 10.000 dặm trời để mô tả kích thước cơ bản của

đầu và các chi, và những cái tên bí mật của Chúa và thiên đường. Những

cái tên bí mật của Chúa - chẳng hạn Adiriron, Zavodiel, Akhtriel, Tazash,

Zoharariel - khá quan trọng vì chúng là mật khẩu cho phép những người

gác cửa trời để linh hồn đang thăng thiên bước vào chuỗi kỳ diệu gồm tám

cung điện dẫn tới thiên đường. Tám là con số ma thuật được lấy từ người

ngộ đạo Hy Lạp, còn cỗ xe ngựa kéo, sức mạnh và sự phát tỏa của Chúa,

tương đương với thời gian vô tận của Hy Lạp. Nhưng 22, số chữ cái trong

bảng chữ cái Hebrew, cũng là con số ma thuật, vì sự sáng thế được thực

hiện bằng cách kết hợp các chữ cái Hebrew, và khi được phát hiện, những

kết hợp mã hóa này tiết lộ bí mật của vũ trụ.

Các nhà hiền triết vừa bị hút vào vừa bị đẩy ra khỏi sự mê tín tệ hại này.

Việc nhân cách hóa kích cỡ cơ thể Chúa đi ngược lại với lời dạy cơ bản

trong Do Thái giáo, rằng Chúa không được tạo ra và không thể biết được.

Các nhà hiền triết khuyên người Do Thái dán chặt mắt vào luật và không

tìm hiểu những thứ huyền bí nguy hiểm: “Bất cứ ai nghĩ về bốn điều, tốt

hơn là người đó không bao giờ được sinh ra - cái gì ở trên, cái gì ở dưới,

cái gì ở trước thời gian, từ đây sẽ là cái gì.” Nhưng sau đó họ cứ thế làm

đúng điều đó; và vì là người tinh hoa, nên họ có xu hướng đồng ý với ý

tưởng kiến thức đặc biệt truyền cho người được chọn: “Câu chuyện về sự

tạo thành thế giới không nên được giải thích trước hai người, và chương về

cỗ xe ngựa kéo không nên được giải thích trước thậm chí một người, trừ

phi người đó là một nhà hiền triết và đã có một hiểu biết độc lập về vấn đề

này.” Đó là Talmud; quả thực, Talmud và các tác phẩm thiêng khác chứa rất

nhiều những thứ đáng nghi này.

Vì thế, những người duy lý như Maimonides cảm thấy ngượng ngùng, thậm

chí khó chịu với rất nhiều thứ họ tìm thấy trong Talmud. Chẳng hạn, có tác

phẩm Shi’ur Qoma hay “Số đo người Chúa,” diễn giải Nhã ca là phúng dụ

tình yêu của Chúa dành cho Israel, và đưa ra số đo kích cỡ các chi của

https://thuviensach.vn

Chúa chi tiết đến kinh ngạc, cũng như những cái tên bí mật của chúng.

Người Karaite, vốn hoàn toàn phản đối Do Thái giáo Talmud, thì dè bỉu tác

phẩm này và dùng nó để công kích giới giáo sĩ. Họ tuyên bố rằng nó đo

khuôn mặt của Chúa tới đầu mũi dài 5.000 ell.* Đây là một điều bịa đặt;

nhưng có những thông tin trong tác phẩm tệ không kém. Người Hồi giáo

cũng sử dụng nó để công kích người Do Thái và biện bạch cho hành vi

ngược đãi của mình. Một nhà chú giải sau này cố gắng giải thích nó bằng

cách nói rằng những con số đó thực ra là số đo kích cỡ của vũ trụ. Có thể

mường tượng được sự khó chịu của Maimonides khi phải xử lý tác phẩm

này. Ban đầu ông dựa vào câu: “Sẽ phải mất trăm trang để thảo luận chủ đề

này.” Rồi ông gạch nó đi, nhưng bản thảo chú giải Mishnah của ông trong

đó có câu này vẫn còn sót lại đến nay. Sau này, ông thuyết phục bản thân

rằng toàn bộ chuyện đó là tác phẩm “của một trong những nhà thuyết pháp

Byzantine, không hơn,” và coi đó là tài liệu giả mạo. 54

Chủ nghĩa duy lý mà Maimonides ủng hộ một phần là phản ứng trước sự

phát triển của văn học thần bí và sự thâm nhập của nó vào đời sống tri thức

Do Thái. Và chủ nghĩa duy lý thực sự có một vài hiệu quả. Vào các thế kỷ

12 và 13, nó buộc những nhà thần bí học hàng đầu, chí ít là những người

tuyên bố rằng mình đáng được tôn trọng về mặt tri thức, phải trau chuốt

văn học và văn bản đức tin của họ, loại ra những thứ rác rưởi ma thuật cùng

mấy mớ bùng nhùng ngộ đạo của hàng thế kỷ, và biến nó thành một hệ

thống rõ ràng mạch lạc. Kabbalah cao hơn, chúng ta có thể gọi nó như vậy,

bắt đầu xuất hiện ở Provençal (Pháp) vào nửa sau thế kỷ 12. Nó được lấy từ

nhiều nguồn. Một trong số đó là thơ, nhất là các bài thơ của nhà thơ Tây

Ban Nha vĩ đại Judah Halevi (1075-1141), mà trong 800 bài thơ đã biết của

ông có 350 piyyutim.* Halevi là một người Do Thái sùng đạo, điều bất

thường vào thời đó, và tập hợp 34 bài thơ nổi tiếng nhất của ông được gọi

là Poems of Zion (Các bài thơ Zion), ông cho rằng cuộc sống ở Tây Ban

Nha, dù có thoải mái đến đâu đi nữa, nhưng giữa những trận ngược đãi

bùng phát thì vẫn chỉ là cuộc sống nô lệ so với sự tồn tại đích thực của

người Do Thái ở Palestine, và cuối cùng ông đã tới đó. Ông coi người Do

https://thuviensach.vn

Thái là một dân tộc bi kịch và bị tổn thương, và ông gọi tác phẩm triết học

duy nhất của mình, lời biện giải cho Do Thái giáo, là cuốn sách “bảo vệ

cho đức tin bị khinh miệt.” Đó là một sự công kích nhằm vào tính duy lý

Aristotle cũng như Kitô giáo và Hồi giáo, ông có quan điểm mạnh mẽ rằng

đối với nhân loại đang đau khổ, và nhất là người Do Thái bị đối xử tàn

nhẫn, thì việc lập luận suy diễn, dù có đáng ao ước đến đâu trong một thế

giới hoàn hảo, cũng không phải là thứ thay thế cho trải nghiệm trực tiếp về

Chúa.55 Đây là một điều khó trả lời vào thời bị ngược đãi, kể cả với một

người Do Thái có học vấn cao và giàu có; không nghi ngờ gì về việc chủ

nghĩa thần bí lại có sức hút mạnh mẽ bất cứ khi nào cái lưới Kitô giáo và

Hồi giáo siết chặt lại quanh người Do Thái.

Những người thần bí ở Provençal cũng dựa vào học thuyết tân Plato và phát

triển các học thuyết triết học đồ sộ của riêng mình “thậm chí Maimonides

bị buộc phải thừa nhận rằng một số trong các học thuyết đó đã được học.

Một người trong số đó, Abraham ben David, hay Rabad, đã viết một tác

phẩm học thuật công kích tác phẩm Mishneh Torah của Maimonides. Con

trai của Abraham, Isaac Người mù (khoảng năm 1160-1235), tạo ra một thứ

gì đó tiệm cận một hệ thống kabbalah rõ ràng mạch lạc dựa trên 10 sefirot

hay thuộc tính của Chúa, và thuyết cho rằng mọi sáng tạo đều đã và đang

chỉ là một sự phát triển ngôn ngữ thuần túy, vật chất hóa lời của Chúa.

Thuyết này sử dụng khái niệm tân Plato về logos (như trong phần mở đầu

Sách Phúc âm của Thánh John) nhưng điều chỉnh nó cho việc học và cầu

nguyện Torah. Từ Narbonne nơi Isaac sống, kabbalah thần bí phát triển về

phía nam qua dãy Pyrenees tới Gerona, Burgos và Toledo. Vị thế của nó

được cải thiện vô cùng lớn nhờ sự bảo trợ của Giáo sĩ Moses ben Nahman

vĩ đại, còn được gọi là Nahmanides hay Ramban (1194-1270), người

chuyển sang hệ thống đó khi còn trẻ và sau này trở thành chuyên gia tư

pháp hàng đầu ở Tây Ban Nha.

Nahmanides xuất bản ít nhất 50 tác phẩm, chủ yếu là chú giải Talmud và

halakhah, còn khi về già ông viết một tác phẩm chú giải Torah nổi tiếng.

https://thuviensach.vn

Không tác phẩm nào trong số này nói cụ thể về kabbalah, nhưng trong đó

đều có những ý nhỏ về hệ thống này, nhất là trong các chú giải Kinh Thánh,

mục đích là để đưa kabbalah vào dòng chính của việc học Do Thái chính

thống, nhất là ở Tây Ban Nha. Nahmanides tạo điều kiện để các nhà thần bí

học kabbalah đóng vai người bảo thủ, tìm đến nguồn gốc các ý tưởng của

họ từ trong Kinh Thánh và Talmud, duy trì những truyền thống Do Thái tốt

nhất và cổ xưa nhất. Chính các nhà duy lý là các nhà cải cách, đưa các ý

tưởng ngoại đạo của người Hy Lạp cổ vào việc học Torah. Xét về mặt này,

chiến dịch chống lại các tác phẩm của Maimonides có thể được mô tả là

tiếng rít cuối cùng của những người bài Hy Lạp cổ.

Nahmanides không bao giờ tham gia vào cuộc truy lùng chống lại chủ

nghĩa duy lý - trái lại, ông phản đối nó - nhưng ông giúp các nhà thần bí

học kabbalah thoát khỏi những cáo buộc dị giáo tương tự, một việc trên

thực tế có cơ sở hơn nhiều. Vì kabbalah không chỉ giới thiệu các khái niệm

ngộ đạo vốn hoàn toàn xa lạ với chủ nghĩa độc thần đạo đức của Kinh

Thánh, nên theo một nghĩa nào đó, nó còn là một tôn giáo hoàn toàn khác:

thuyết phiếm thần. Cả thuyết nguồn gốc vũ trụ của nó - sự sáng thế được

thai nghén trong lời của Chúa như thế nào - và học thuyết của nó về sự phát

tỏa của thần thánh đã dẫn tới suy diễn logic rằng mọi vật đều chứa một yếu

tố thần thánh. Những năm 1280, nhà thần bí học kabbalah Tây Ban Nha

hàng đầu, Moses ben Shem Tov xứ Guadalajara, đưa ra một summa về tri

thức kabbalah, Sefer-ha-Zohar, thường được gọi là Zohar, sau này trở thành

tác phẩm nổi tiếng nhất về chủ đề này. Phần lớn tác phẩm này mang tính

phiếm thần rất rõ: nó nhắc đi nhắc lại rằng Chúa “là tất cả” và tất cả được

thống nhất trong Chúa, “như những gì người thần bí biết.” Nhưng nếu Chúa

có ở tất cả, và tất cả trong Chúa, thì làm sao Chúa có thể là một thực thể

duy nhất, cụ thể, không được tạo ra và hoàn toàn cách biệt khỏi sự sáng thế,

như Do Thái giáo chính thống vẫn luôn khẳng định? Không có câu trả lời

nào cho câu hỏi này, trừ một câu trả lời đơn giản rằng Zohar-kabbalah là dị

giáo thuộc loại tai hại nhất. Tuy nhiên, thực tế thì loại thuyết phiếm thần

thần bí này có sức hút kỳ lạ đối với những người rất thông minh, vốn có

https://thuviensach.vn

thói quen tư duy duy lý một cách tỉnh táo. Có một nghịch lý đáng chú ý, đó

là dòng suy luận mà sau này đưa Spinoza ra khỏi Do Thái giáo cũng đưa

ông đến với thuyết phiếm thần, nên ông là sản phẩm cuối cùng của cả chủ

nghĩa duy lý Maimonides lẫn trào lưu bài duy lý của những người phản đối

ông.

https://thuviensach.vn

Nhưng đó là cho tương lai: trong cộng đồng Do Thái thời trung cổ, với sự

phổ biến rộng rãi quyền lực tôn giáo của nó, những dòng đối địch này có

thể cùng tồn tại. Trong một thế giới khắc nghiệt, người nghèo quay sang mê

tín và tín ngưỡng dân gian để tìm nguồn an ủi; người giàu, nếu họ có sức

mạnh trí óc thì tìm đến chủ nghĩa duy lý, nếu không thì tìm đến kabbalah

thần bí. Do Thái giáo có quá nhiều kẻ thù bên ngoài, nên không thể mạo

hiểm đánh cược chuyện hài hoà bên trong của mình bằng việc áp đặt một

sự đồng nhất mà không ai thực sự mong muốn. Quả thực, người ta có thể

coi Do Thái giáo thời trung cổ về cơ bản là một hệ thống được thiết kế để

đoàn kết các cộng đồng Do Thái với nhau khi đối mặt trước nhiều hiểm

hoạ: thảm hoạ kinh tế, dịch bệnh, cai trị độc đoán, nhất là sự tấn công của

hai tôn giáo đế quốc lớn.

Nhà nước, dù là Kitô giáo hay Hồi giáo, nhìn chung không phải là kẻ thù

chính. Thường thì nó là người bạn tốt nhất. Người Do Thái rất trung thành

với chính quyền được lập ra một cách hợp hiến, vì những lý do tôn giáo và

tư lợi thuần túy: họ là một nhóm thiểu số dựa vào người cai trị để được bảo

vệ. Tư liệu trong nhà kho những năm 1127-1131 cho thấy người Do Thái

đọc kinh cầu nguyện nơi công cộng cho các nhà cai trị Hồi giáo 200 năm

trước khi văn bản xuất hiện trong sách kinh Do Thái. Trái với các nguồn

Hồi giáo của cùng thời kỳ, nguồn này không cho thấy có sự chỉ trích chính

quyền. Người cai trị đáp lại: họ coi người Do Thái là một bộ phận rất tuân

thủ pháp luật và sản xuất ra nhiều của cải trong cộng đồng. Chính quyền

càng mạnh thì người Do Thái càng dễ được an toàn hơn. Rắc rối xảy đến ở

cả vùng Kitô giáo và Hồi giáo giữa những làn sóng nhiệt tình tôn giáo là

khi các tư tế chính thống lấn át cả người cai trị, hoặc tệ hơn, biến người cai

trị thành một người cải đạo nhiệt thành.

Người Do Thái không bao giờ có thể chắc chắn khi nào thì những khoảnh

khắc này sẽ tới. Họ chuẩn bị chống lại chúng. Họ đã tuyên bố từ bỏ kháng

cự bằng vũ lực từ thế kỷ 2, và không nối lại việc kháng cự đó cho tới tận

https://thuviensach.vn

thế kỷ 20 ở Palestine. Nhưng có các phương pháp khác. Một trong số đó là

để cho các thành viên có năng lực nhất của họ làm những nghề mà khiến họ

trở nên hữu ích đối với các cộng đồng chủ nhà, nhưng đồng thời cũng làm

cho họ dễ bề cơ động. Ở xã hội Hồi giáo, điều này thường không khó.

Những người Do Thái có năng lực trở thành bác sĩ. Giới cai trị Hồi giáo sử

dụng dịch vụ của họ hằng ngày; người dân thường cũng vậy nếu họ có khả

năng, các đơn thuốc còn sót lại trong nhà kho cho thấy họ đến khám kể cả

khi gặp những vấn đề nhỏ như táo bón và tiêu chảy. Tại Ai Cập, ở mỗi

thành phố và thường ở mỗi ngôi làng trong các khu định cư Do Thái, đều

có một bác sĩ Do Thái. Bác sĩ Do Thái được ưa chuộng. Họ chăm sóc bệnh

nhân ở các bệnh viện lớn, và thường có phòng khám nhỏ của riêng mình.

Họ có thể đi bất cứ đâu, tiếp cận bất cứ ai. Thế nên họ gần như luôn là lãnh

đạo của cộng đồng Do Thái. Gia đình đầu tiên của người nagid Ai Cập đều

là bác sĩ. Nghề y không chỉ là nghề của Maimonides mà còn là nghề của

con trai ông, có lẽ cả cháu trai, và chắt trai ông nữa. Gia đình al-Amman

làm bác sĩ trong tám thế hệ, và có một thế hệ cả cha lẫn năm con trai đều là

bác sĩ. Đôi khi con gái cũng làm bác sĩ, chí ít là bác sĩ nhãn khoa. Judah

Halevi là bác sĩ. Nahmanides cũng vậy. Những gia đình làm nghề y này

cũng buôn bán các sản phẩm liên quan đến nghề: thuốc men, thuốc phiện,

thảo dược, nước hoa, sách khoa học. Mạng lưới giao thương do đó cho

phép một gia đình làm nghề y chuyển từ nước này sang nước kia bất cứ khi

nào họ bị đe dọa ngược đãi. Bác sĩ Do Thái được chào đón ở mọi nơi, trừ

trong những giai đoạn điên cuồng về tôn giáo - khi mà, tất nhiên rồi, họ

thường bị buộc tội đầu độc người khác.56

Giữ đoàn kết gia đình là cách để người Do Thái tự bảo vệ tốt nhất. Gia đình

nhiều thế hệ quan trọng hơn hẳn gia đình một thế hệ. Nguồn tin từ nhà kho

cho thấy sự trung thành quan trọng nhất dành cho cha, con trai, anh em trai,

chị em gái, chứ không phải vợ hay chồng. Thư từ giữa anh chị em phổ biến

hơn nhiều so với thư từ giữa chồng và vợ. Có một câu châm ngôn của phụ

nữ thế này: “Chồng ta có thể kiếm, con ta có thể đẻ, nhưng một người anh

em cao quý - ta biết tìm đâu?” 57 Các bản di chúc cho thấy khi một người

https://thuviensach.vn

đàn ông qua đời mà không có con cái, thì tài sản của ông thuộc về anh em

trai ông, hoặc thành viên gần nhất của “nhà phía đằng cha,” chứ không phải

vợ ông, người chỉ được nhận của hồi môn của mình mà thôi. Một di chúc

viết, “phần còn lại của tài sản quay về nhà cha tôi.”58

Để giữ cho gia đình mạnh, hôn nhân trên thực tế là bắt buộc đối với nam

giới và nữ giới trong độ tuổi sinh đẻ; trong các tư liệu từ nhà kho không

thấy có từ nào nói về phụ nữ không chồng. Lợi thế kinh tế và xã hội lớn ở

Do Thái giáo, so với Hồi giáo, là nó phản đối chế độ đa thê. Ngũ Thư

không hẳn là cấm chế độ đa thê, nhưng Sách Châm ngôn 31:10-31 dường

như đề cao chế độ một vợ một chồng, và chế độ này đã được quy định từ

thời hậu lưu vong; từ thời Giáo sĩ Gershom (960-1028), chế độ lưỡng thê

và đa thê thường bị trừng phạt bằng hình thức rút phép thông công hà khắc

nhất trong cộng đồng Do Thái châu Âu. 59 Chế độ lưỡng thê cũng dẫn tới

việc bị rút phép thông công ở Ai Cập, dù trong trường hợp bắt buộc phải

kết hôn với vợ góa của anh/em trai không có con nhưng Maimonides vẫn

trừng phạt, giúp cho hai bà vợ được đối xử công bằng - “một đêm với bà

này, một đêm với bà kia.”60 Nam giới trở thành người trưởng thành năm 13

tuổi, lúc ấy anh ta có thể là một trong những người tối thiểu cần có cho các

buổi lễ, đội hay đeo những chiếc hộp nhỏ đựng thánh điển; và từ đầu thế kỷ

13, thời điểm này được đánh dấu bằng lễ bar-mitzvah, đồng nghĩa với việc

anh ta đã ở dưới cái ách của các điều răn.61 Sau đó, anh ta sẽ sớm kết hôn

lúc thuận tiện nhất - Maimonides là trường hợp bất thường nhất khi không

kết hôn cho tới khi ông ngoài 30 tuổi.

Hôn nhân là một giao dịch xã hội và kinh doanh được thiết kế để giữ cho

xã hội gắn kết, nên hợp đồng hay ketubbah được đọc to tại buổi lễ, nó được

lập ra như một thỏa thuận đối tác để tránh tranh chấp hay để làm cho việc

giải tán bớt lằng nhằng. Dưới đây là một hợp đồng của người Karaite đề

ngày 26 tháng 1 năm 1028:

https://thuviensach.vn

Tôi, chú rể Hezekiah, sẽ cho cô ấy quần áo, nhà ở, thức ăn, đáp ứng mọi nhu cầu và mong

muốn của cô ấy theo khả năng của tôi và tới mức độ mà tôi có thể chịu được. Tôi sẽ cư xử với

cô ấy bằng sự thật và chân thành, bằng tình yêu và nồng ấm, tôi sẽ không làm cho cô ấy buồn

hay áp bức cô ấy, sẽ để cô ấy có cơm ăn áo mặc và quan hệ hôn nhân theo mức độ thường có

của đàn ông Do Thái… Cô dâu Sarna nghe những lời của Hezekiah và đồng ý lấy anh ấy, làm

vợ và bạn đồng hành với anh ấy trong sự thanh khiết, thiêng liêng và kính sợ Chúa, nghe lời

anh ấy, trân trọng và quan tâm đến anh ấy, làm người giúp anh ấy và làm việc nhà mà một

người phụ nữ Do Thái tiết hạnh phải làm, cư xử với anh ấy bằng tình yêu và sự chu đáo, làm

theo chỉ bảo của anh ấy, và sẽ luôn khao khát hướng về anh ấy.62

Kinh Thánh nói “Chúa… ghét đặt ra xa” (tức ly dị), 63 nhưng một phần sức

mạnh của hệ thống gia đình nhiều thế hệ so với hệ thống gia đình một thế

hệ, đó là chuyện dễ dàng ly dị, miễn là hợp đồng được lập đúng. Các nguồn

từ nhà kho cho thấy ly dị phổ biến hơn ở Ai Cập so với ở các gia đình Do

Thái châu Âu hay châu Mỹ cho tới nửa sau thế kỷ 20. 64 Trong việc ly dị,

Mishnah thiên vị nam giới: “Người vợ bị ly dị bất chấp ý muốn của cô ta là

thế nào, còn người chồng chỉ ly dị khi anh ta sẵn lòng.” 65 Phụ nữ Do Thái ở

Á-Phi Hồi giáo kém quan trọng hơn so với phụ nữ Do Thái ở châu Âu Kitô,

nhưng tư liệu trong nhà kho cho thấy trên thực tế họ thường có quyền hành

nhiều hơn so với quyền chính thức được ghi nhận. Nếu phụ nữ bị đánh, họ

có thể thưa ra tòa, và đôi khi người chồng phải yêu cầu tòa án bảo vệ mình

khỏi người vợ ghê gớm. Nhiều bức thư cho thấy rõ rằng vợ xử lý công việc

kinh doanh của chồng khi anh ta đi buôn bán ở nước ngoài. Phụ nữ làm đại

lý hay môi giới là tình trạng phổ biến. Một phụ nữ được kể trong tư liệu

trên thực tế có biệt danh “Người môi giới,” điều hành một quan hệ đối tác

kinh doanh, bị đuổi khỏi một giáo đường nhưng vẫn có tên trong một danh

sách hội phí công cộng, và rất giàu có khi chết. 66

Phụ nữ cũng có vai trò trong hệ thống giáo dục, vốn là thứ gắn kết thực sự

của thế giới Do Thái. Họ có các lớp học dành riêng cho nữ giới - thường do

các học giả mù dạy. Việc phụ nữ dạy Kinh Thánh là chuyện thường gặp.

Một phụ nữ có thể điều hành trường học, dù chuyện này hiếm khi xảy ra.

https://thuviensach.vn

Nhưng công việc giáo dục chính thường được giao cho nam giới, được

cộng đồng hỗ trợ. Trên thực tế, định nghĩa pháp lý của người Do Thái về

một thị trấn, phân biệt với một ngôi làng, là nó có ít nhất 10 batlanim,

“những người không làm việc,” hy sinh lợi ích cá nhân để học tập thay mặt

cho cộng đồng. Vào cuối thế kỷ 11, có 29 batlanim ở Fustat, 14 ở Cairo,

trong đó có rayyis hay người đứng đầu của người Do Thái (dưới triều đại

Fatimid), rabbenu (thầy chủ) tức là học giả chính và có uy quyền tôn giáo,

hai quan tòa, năm học giả yeshivah, ba ravs tức thầy trợ giáo, sáu người

điều khiển ca đoàn, một giáo viên và năm người trông coi giáo đường.67

Cộng đồng xoay quanh một phức hợp trường học-giáo đường. Cairo-Fustat

được coi là dễ dãi, thậm chí suy đồi. Maimonides vốn ghét âm nhạc, không

ủng hộ việc hát piyyutim trong các buổi lễ, nhưng mọi người lại thích hát

piyyutim, và ông phán rằng nếu cấm thì sẽ gây ra quá nhiều cay đắng. Con

trai ông là Abraham cực lực phản đối việc sử dụng những cái đệm khổng lồ

và những cái gối ở trong giáo đường, nhưng một lần nữa ý chí của công

chúng lại thắng thế. Nhưng kể cả ở Fustat dễ dãi, vẫn có ba lễ mỗi ngày và

bốn lễ vào ngày Sabbath. 68 Ngày Sabbath và luật ăn kiêng được tuân thủ

nghiêm ngặt. Luật Do Thái nghiêm khắc nên đã gây ra một sự rò rỉ liên tục,

dù phần lớn không được ghi lại, vào các cộng đồng chủ nhà, nhưng kỷ luật

cũng giúp người Do Thái đoàn kết và giữ cho họ ngẩng cao đầu. Sabbath

(động từ gốc shabath) có nghĩa là dừng hoặc ngừng. Mọi công việc đều bị

cấm, Sách Xuất hành cấm nhóm lửa và Mishnah liệt kê 39 loại lao động

được sử dụng để tạo ra lửa. Nguyên tắc trong Luật Miệng về việc dựng

“hàng rào xung quanh luật” nhằm ngăn ngừa ngay cả những vi phạm vô

tình, đã mở rộng hơn khu vực cấm đoán. Do đó, vì anh không thể bẻ một

cành cây để nhóm lửa, nên anh không thể cưỡi ngựa dù đấy không phải

ngựa của anh (súc vật của anh phải được nghỉ ngơi trong ngày Sabbath),

trong khi anh cần một cành cây để làm roi quất ngựa. Vì Sách Jeremiah

17:21 cấm mang nặng vào ngày Sabbath, nên Mishnah dành hai chương

cho trọng lượng tối thiểu có thể mang, và rất nhiều sách chú giải thảo luận

về sự khác biệt giữa một nơi riêng tư mà việc mang vác nào đó là được

https://thuviensach.vn

phép, với một nơi công cộng. Vì Sách Xuất hành 16:29 cấm một người “đi

khỏi nơi của mình vào ngày thứ bảy,” nên có rất nhiều sách chú giải nói về

đi bộ. 69

Quan chức nhà nước được trả lương để giám sát những cấm đoán này. Họ

còn đóng một vai trò quan trọng hơn trong các luật ăn kiêng. Vì thức ăn là

một phần của tôn giáo và việc ăn là một phần của sự giao hoà với Chúa,

nên ngoài chuyện chỉ được ăn thức ăn từ những loài vật được cho phép,

trong quá trình giết thịt còn phải ban phước, và việc giết thịt phải được thực

hiện đúng quy cách đã định. Động vật và gia cầm phải được cắt thực quản

và khí quản bằng một con dao được liếc ba lần qua ngón tay và ba lần qua

móng tay để đảm bảo nó sạch và sắc. Sau khi giết xong, thịt cần được kiểm

tra xem có dấu hiệu bệnh tật không, nhất là phổi, rồi tĩnh mạch chứa máu

được lấy ra, cùng với thịt mỡ và gân ở phần mông bị cấm. Shohet hay

người giết mổ gia súc trong nghi lễ chính thức được các giáo sĩ chỉ định,

một bức thư trong nhà kho cho thấy họ kiểm tra người giết mổ dựa trên ba

điểm là lòng mộ đạo, tư cách tốt và học vấn - như Goitein nhận định, đây là

một ví dụ tốt về xu hướng các nghề thủ công Do Thái tiến vào địa hạt học

thuật. 70 Sau khi người giết mổ hoàn thành công việc, bao gồm làm sạch

hoàn toàn máu, một người sẽ canh để không cho ai chạm vào thịt tới khi

sẵn sàng nấu, lúc đó thịt được ngâm vào nước trong 30 phút và ngâm muối

trong một tiếng để đảm bảo không còn sót lại tí máu nào. Người canh cũng

giám sát việc vắt sữa và làm pho mát, dựa trên các quy tắc về sự thanh

khiết. Để đạt tiêu chuẩn ăn kiêng, trứng phải không dính máu, có một đầu

tròn, một đầu hình ô-van, và lòng đỏ phải được lòng trắng bao bọc. Vì Kinh

Thánh cấm ngâm một đứa trẻ trong sữa của mẹ nó, nên các nhà chú giải

Kinh Thánh diễn giải điều này như là việc cấm ăn thịt và các sản phẩm từ

sữa cùng nhau, trừ phi tỉ lệ của thứ này so với thứ kia vượt mức 60:1. Điều

này dẫn tới việc sử dụng hai bộ dụng cụ nấu ăn và hai bộ đĩa ăn.71

Việc giết mổ thống nhất do đó giúp củng cố giáo xứ Do Thái. Hơn nữa, dù

một người Do Thái nghèo có thể phải khắt khe với những gì mình ăn,

https://thuviensach.vn

nhưng anh ta biết mình sẽ không bao giờ thiếu thốn đồ ăn, vì cứ mỗi thứ

Sáu anh ta lại có thể nhận được đủ tiền (hoặc thứ tương đương) để trả cho

14 bữa ăn của gia đình mình. Từ thời Ngôi đền, kuppah hay hôm quyên

góp là một trụ cột mà cộng đồng phúc lợi Do Thái xoay quanh.

Maimonides nói: “Chúng tôi chưa bao giờ nhìn thấy hay nghe thấy về một

cộng đồng Do Thái mà không có kuppah.”72 Có ba người là những công

dân đáng tin cậy để trông nom cho mỗi kuppah, và vì từ thiện là việc bắt

buộc trong luật Do Thái, nên họ có quyền lấy đồ từ những người không

quyên góp. Có các hình thức cung cấp phúc lợi được phân chia cấp độ cẩn

thận, mỗi hình thức có quỹ và người quản lý riêng: quần áo và trường học

cho người nghèo, của hồi môn cho các cô gái túng thiếu, đồ ăn và rượu

vang trong ngày lễ Vượt qua cho người nghèo, trẻ mồ côi, người cao tuổi,

người ốm đau bệnh tật, chôn cất người nghèo, tù nhân, người tị nạn. Khái

niệm “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” là khái niệm mà người Do

Thái sử dụng trước khi Đức Kitô ra đời và luôn thực hành kể cả khi toàn

cộng đồng khốn đốn. Một người Do Thái không nợ nần phải quyên góp cho

kuppah khi anh ta sống trong cộng đồng được một tháng; cho quỹ phát

chẩn đồ ăn sau ba tháng, cho quỹ quần áo sau sáu tháng, và cho quỹ chôn

cất sau chín tháng. 73 Nhưng vì giúp đỡ người nghèo là một cách để thể hiện

lòng biết ơn Chúa, một sự thay thế cho lễ hiến sinh Ngôi đền từ xa xưa, nên

một người Do Thái mộ đạo quyên góp nhiều hơn mức tối thiểu bắt buộc, có

những danh sách dài người quyên góp, được ghi chép tỉ mỉ và treo lên trong

giáo đường ở Fustat - để cho Chúa cũng như con người nhìn thấy. Người

Do Thái ghét lệ thuộc vào phúc lợi. Họ trích dẫn Kinh Thánh: “Ngươi phải

giúp người nghèo tỉ lệ với nhu cầu của họ,” nhưng bổ sung, “ngươi chẳng

có nghĩa vụ phải làm cho họ giàu.” 74 Kinh Thánh, Mishnah, Talmud, sách

chú giải chứa đầy những lệnh về làm việc, về việc có được sự độc lập. Câu

nguyện sau các bữa ăn là: “Chúng con xin Ngài, ôi Chúa của các cha chúng

con, rằng Ngài không khiến chúng con cần quà là thịt và máu… mà làm

cho chúng con chỉ lệ thuộc vào bàn tay Ngài, đầy ắp, mở rộng, thiêng liêng,

và dư dật, để chúng con không bị xấu hổ.” Các nhà hiền triết yêu cầu: “Cứ

https://thuviensach.vn

lọc da xác súc vật ở chợ nếu cần thiết, nhận đồng lương của ngươi và chớ

có nói ‘Ta là người vĩ đại, và ta đây đường đường tư cách thế này sao mà

làm được một việc man rợ đến vậy.’”75

Song, tư liệu trong nhà kho, chẳng hạn như danh sách người nhận và người

cho, cho thấy trên thực tế phúc lợi được phân phát ở quy mô lớn. Khi

Maimonides tới Fustat (khoảng năm 1150-1160), trong số 3.300 người Do

Thái, thì 500 là người kiếm cơm chính trong gia đình, và có 130 hộ gia

đình sống nhờ quyên góp từ thiện; trong giai đoạn 1140-1237, trung bình

cứ bốn người quyên góp thì có một người nhận cứu trợ. 76 Nghèo túng

thường không tránh được. Trong các năm 1201-1202 chẳng hạn, nạn đói và

dịch bệnh cướp đi một nửa dân số của Fustat, khiến cho các bà góa và trẻ

em rơi vào cảnh khốn cùng. Tư liệu trong nhà kho cho thấy jizya hay thuế

thân, thứ tồi tệ nhất của chế độ cai trị Hồi giáo, là nỗi khiếp sợ thực sự của

người nghèo. Loại thuế này được thực hiện một cách vô cùng tàn khốc và

tàn bạo, họ hàng phải chịu trách nhiệm khi trong nhà có người vỡ nợ, còn

lữ khách thì bị buộc phải trình giấy chứng nhận đã nộp thuế trước khi rời

đi.

Luôn có mối đe dọa của chủ nghĩa bài Do Thái ở sau lưng. Chủ nghĩa bài

Do Thái được mô tả trong các tư liệu từ nhà kho bằng từ sinuth, tức sự căm

ghét. Sự ngược đãi tồi tệ nhất diễn ra dưới thời al-Hakim, caliph Fatimid

cuồng tín hay điên rồ đầu thế kỷ 11, lúc đầu ông ta tấn công người Kitô, sau

đó đến người Do Thái. Một nhà cai trị cuồng tín khác là al-Malik, cháu trai

của Saladin. Al-Malik gọi mình là caliph của Yemen (1196-1201); một bức

thư viết vào tháng 8 năm 1198 từ Yemen kể lại việc người Do Thái bị triệu

tới nơi thiết triều của vua và bị buộc cải đạo như thế nào: “Vì thế tất thảy

đều bị cải đạo. Một số người mộ đạo, những người [sau đó] từ bỏ Hồi giáo,

bị chặt đầu.” Có những vùng Hồi giáo đối xử tồi tệ với người Do Thái hơn

hẳn những vùng Hồi giáo khác. Morocco cuồng tín. Bắc Syria cũng vậy.

Các quy định bài dhimmi, chẳng hạn như các điều luật hạn chế chi tiêu cá

nhân, thường được thực thi nghiêm ngặt để moi tiền của cộng đồng Do

https://thuviensach.vn

Thái. Một tư liệu từ nhà kho năm 1121 mô tả các sắc lệnh ở Baghdad bắt

người Do Thái phải đeo:

Hai phù hiệu màu vàng, một cái trên mũ và một cái trên cổ. Ngoài ra, mỗi người Do Thái phải

đeo quanh cổ một mẩu chì nặng [3 gam] có chữ dhimmi trên đó. Anh ta cũng phải đeo một cái

thắt lưng. Phụ nữ phải đi một chiếc giày màu đỏ, một chiếc màu đen và phải có một cái

chuông nhỏ trên cổ hoặc trên giày… Tể tướng chỉ định đàn ông Hồi giáo tàn bạo giám sát đàn

ông Do Thái và chỉ định phụ nữ Hồi giáo tàn bạo để mắt tới phụ nữ Do Thái và làm họ đau

đớn bằng những lời chửi rủa và hạ nhục… Người Hồi giáo chế nhạo người Do Thái, đám

đông và cánh thanh niên đánh đập họ trên các con phố ở Baghdad. 77

Trong phần lớn giai đoạn này, Ai Cập là một nơi tương đối an toàn cho

người Do Thái, mặc dù Alexandria vẫn giữ truyền thống bài Do Thái lâu

đời có từ thời Hy Lạp cổ. Tác giả của một bức thư trong nhà kho đã mô tả

một đợt bùng phát bài Do Thái ở đó, khi một người Do Thái lớn tuổi bị

buộc tội oan hiếp dâm, và thêm rằng: “thái độ bài Do Thái liên tục có

những hình thức mới, và mọi người trong thành phố đã trở thành một kiểu

thanh tra cảnh sát giám sát người Do Thái để thể hiện sinuth của mình.”78

Nhưng ở Fustat và Cairo, tài liệu trong nhà kho cho thấy người Do Thái,

người Kitô và người Hồi giáo sống lẫn với nhau và hợp tác làm ăn chung

với nhau. Goitein kết luận là bằng chứng không ủng hộ cho quan điểm rằng

ít nhất ở Ai Cập, có đặc thù là thái độ bài Do Thái nghiêm trọng. Ai Cập

dưới các triều đại Fatimid và Ayyubid khi ấy là nơi nương náu cho người

Do Thái (và những người khác) bị ngược đãi từ khắp nơi trên thế giới.

Nếu việc đối xử với người Do Thái trong các xã hội Hồi giáo mỗi nơi mỗi

khác và mỗi thời mỗi khác, thì nó luôn tệ hại dưới chế độ Byzantine. Trong

thế giới Kitô Latin, sự đối xử này có thể chấp nhận được cho tới khi cuộc

Thập tự chinh thứ nhất được rao giảng năm 1095; sau đó, vị thế của người

Do Thái xấu đi ở hầu khắp mọi nơi. Như trong xã hội Hồi giáo, nhà cầm

quyền luôn ưu ái người Do Thái, mọi thứ đều bình đẳng. Người Do Thái là

những người khai phá đô thị xuất sắc nhất, có mạng lưới buôn bán hữu

https://thuviensach.vn

dụng, có những kỹ năng hiếm có, tích lũy của cải nhanh chóng và dễ đánh

thuế. Họ phát triển hưng thịnh dưới triều đại Carolingian. Hoàng đế Louis

Người mộ đạo, vào khoảng năm 825 đã ban cho họ một số đặc quyền để

khuyến khích định cư. Các bức thư của Agobard xứ Lyons cho thấy họ

không chỉ được triều đình bảo vệ, mà còn được phép xây cả giáo đường.

Đôi khi có rắc rối - chẳng hạn ngược đãi ở Pháp năm 1007, cưỡng ép cải

đạo ở Mainz năm 1012. Nhưng nhìn chung, các cộng đồng Do Thái phát

triển tốt và mở rộng, nhất là ở lưu vực sông Rhine, và từ hạ lưu sông Rhine

tới Anh quốc sau năm 1066. Đến năm 1084, Giám mục cai quản xứ Speyer

ban cho họ các đặc quyền, trong đó có một hàng rào bảo vệ xung quanh nơi

họ ở như một biện pháp khuyến khích họ định cư nơi xứ mình; và vào năm

1090, Hoàng đế Henry IV gia hạn những đặc quyền này và ban cho họ một

khu mới ở Worms.

Song, trong thái độ chính thức với người Do Thái, cảm giác vừa yêu vừa

ghét ngày càng tăng. Các lãnh chúa thế tục có xu hướng đối xử với người

Do Thái như tài sản riêng cần phải khai thác; không chỉ thu nhập của họ,

mà trong trường hợp cần thiết thì cả vốn liếng của họ cũng bị chiếm đoạt.

Các lãnh chúa tôn giáo, trong vai trò người cai trị thành phố thì trân trọng

giá trị kinh tế của sự hiện diện Do Thái, trong vai trò người của giáo hội thì

họ lại căm ghét nó. Giáo hoàng Gregory Vĩ đại (cai trị 590-604) bảo vệ

người Do Thái ở Rome; nhưng đồng thời ông tạo ra hệ tư tưởng bài Do

Thái của người Kitô mà sau này đã trực tiếp dẫn tới các vụ tấn công nhằm

vào người Do Thái, ông lập luận, trên thực tế người Do Thái không phải

không nhận ra những tuyên bố của Kitô giáo. Họ biết Jesus là Chúa cứu

thế, là con của Chúa. Nhưng họ đã phản đối người, và tiếp tục phản đối

người vì trái tim họ đã mục nát. Và luôn là như vậy - bằng chứng chống lại

người Do Thái đều có trong Kinh Thánh do chính họ viết ra. 79 Dĩ nhiên, đây

là một vấn đề kinh khủng với người Do Thái. Một trong những năng khiếu

lớn nhất của họ là năng khiếu phê bình. Họ đã luôn có nó. Nó là nguồn gốc

của tính duy lý nơi họ, một trong những yếu tố đưa họ tới chủ nghĩa độc

thần ngay từ đầu, vì óc phê bình của họ không cho phép họ chấp nhận

https://thuviensach.vn

những ngớ ngẩn của chủ nghĩa đa thần. Nhưng họ không chỉ có óc phê

bình; có lẽ trên tất cả, họ còn có óc tự phê bình. Và họ là, hay ít ra vào thời

cổ đại đã từng là, những sử gia siêu việt. Họ nhìn thấy sự thật, đôi khi là sự

thật xấu xí, về bản thân, và họ nói ra điều đó trong Kinh Thánh. Trong khi

những dân tộc khác viết thiên sử thi quốc gia để cổ vũ và củng cố lòng tự

tôn, thì người Do Thái lại muốn phát hiện xem lịch sử của mình có điều gì

sai, cũng như có điều gì đúng. Đó là lý do khiến Kinh Thánh đầy các đoạn

mô tả người Do Thái là những kẻ tội lỗi, thường là quá đồi bại hoặc quá

cứng đầu để chấp nhận luật của Chúa, dù họ biết nó. Trên thực tế, người Do

Thái đã tạo ra bằng chứng cho sự bền bỉ của chính mình.

Những người biện giải Kitô nhìn chung không tin rằng người Do Thái cần

phải bị trừng phạt vì tội của tổ tiên họ là đã giết Đức Kitô. Họ đưa ra một

quan điểm khác. Người Do Thái cùng thời với Jesus đã chứng kiến những

điều kỳ diệu của ông, đã thấy những lời tiên tri trở thành hiện thực, và đã từ

chối thừa nhận ông vì ông nghèo hèn. Đó là tội lỗi của họ. Nhưng mọi thế

hệ người Do Thái kể từ đó đã thể hiện sự cứng đầu tương tự, như trong

Kinh Thánh. Họ liên tục che giấu sự thật, can thiệp vào nó, hay lấp liếm

bằng chứng. Thánh Jerome buộc tội họ đã cắt bỏ các phần nói đến Chúa ba

ngôi trong các sách tiên tri. Theo Thánh Justin, có những đoạn trong Sách

Ezra và Sách Nehemiah đã bị người Do Thái bỏ ra. Các giáo sĩ thời xưa

biên soạn Talmud biết sự thật và thậm chí ghi chép nó dưới dạng bí mật -

đó là một lý do tại sao những người tranh luận Kitô cố gắng sử dụng nó

trong các lập luận của mình. Thậm chí Josephus sử gia Do Thái đã viết ra

sự thật về Jesus (trên thực tế đó là một sự thêm nếm rành rành khi mà bản

thảo nằm dưới sự kiểm soát của người Kitô), nhưng người Do Thái kiên

quyết phản đối nó. Đó chẳng phải là ngu dốt. Mà là ác ý. Dưới đây là bình

luận của Gerald sử gia thế kỷ 12 xứ Wales:

Ngay cả lời chứng của sử gia của họ, những cuốn sách của sử gia này mà họ có bằng tiếng

Hebrew và cho là thật, họ vẫn không chấp nhận Đức Kitô. Nhưng Thầy Robert, Tu viện

trưởng tu viện St Frideswide ở Oxford mà chúng ta đã biết, có tuổi và đáng tin cậy… rất

https://thuviensach.vn

thông thạo Kinh Thánh và biết tiếng Hebrew. Ông tới nhiều thị trấn và thành phố ở Anh có

người Do Thái sinh sống, thu thập từ họ nhiều bài viết của Josephus bằng tiếng Hebrew… và

trong hai bài ông tìm thấy lời chứng này về Đức Kitô được viết đầy đủ và chi tiết, như thể mới

bị gạch xóa; những bài còn lại bị bỏ đi hết, như thể chưa bao giờ có ở đó. Và khi đưa hai bài

viết này cho người Do Thái ở Oxford được triệu tập cho mục đích đó xem, thì họ tin, và bối

rối trước dã tâm lừa dối và đức tin xấu xa này đối với Đức Kitô.80

Thảm kịch của những dòng lập luận theo Kitô giáo này là nó trực tiếp dẫn

tới một kiểu bài Do Thái mới. Việc người Do Thái có thể biết sự thật về

Kitô giáo và vẫn phản đối nó dường như được coi là một hành vi quá bất

thường, đến nỗi đấy gần như không thể là hành vi của con người. Từ đó mà

có ý niệm cho rằng người Do Thái hoàn toàn khác với người thường, một ý

niệm được củng cố bởi lề luật của họ về đồ ăn, giết mổ, nấu ăn và cắt bao

quy đầu. Có những câu chuyện kể rằng người Do Thái có cái đuôi giấu kín,

bị chảy máu, có mùi lạ - những câu chuyện này lập tức biến mất khi họ

được rửa tội. Việc này dẫn tới các báo cáo về việc người Do Thái phục vụ

quỷ sứ - điều này giải thích cho mọi thứ - và chuyện trò với quỷ sứ trong

các nghi lễ bí mật, đồi bại.

Tư tưởng bài Do Thái dường như đã tích tụ được một thời gian, trước khi

cuộc Thập tự chinh thứ nhất được rao giảng ở Clermont-Ferrand và làm nó

bùng nổ vào năm 1095. Làn sóng thập tự chinh ào ạt xô tới do vô số những

câu chuyện về người Kitô bị đối xử tệ bạc ở Đất Thánh. Người Hồi giáo là

thủ phạm chính của mấy chuyện lẻo mép này, trong đó người Do Thái

thường được nhắc tới như những kẻ tay sai nguy hiểm. Đó là một kỷ

nguyên chính thống Kitô giáo, kỷ nguyên đưa đến chế độ giáo hoàng cải

cách và các dòng khắt khe như Dòng Cistercian. Nhiều người tin rằng tận

thế của thế giới và Sự đến lần hai* sắp xảy ra. Con người muốn khẩn trương

giành về cho mình sự ân sủng và được tha thứ tội lỗi. Việc tập hợp đông

người có vũ trang ở Tây bắc Âu mang lại cơ hội cho các loại hành vi phản

đạo lý và khiến trật tự thông thường đổ vỡ. Người ta bán hết của cải để trả

chi phí thập tự chinh. Hoặc đi vay tiền. Họ những mong nợ nần rồi sẽ được

https://thuviensach.vn

xóa. Người Do Thái, một trong số ít nhóm người có vốn làm ăn - tiền mặt

sẵn túi - rơi vào tình thế hiểm nghèo. Điều đáng lưu ý là ngay cả những kẻ

thập tự chinh cuồng tín cũng không tấn công người Do Thái láng giềng của

mình, vì họ biết đấy là những người bình thường như mình. Nhưng khi đã

lên đường thì họ lại sẵn sàng tấn công người Do Thái ở các thành phố khác.

Người Kitô sống ở thành phố đôi khi tham gia cùng họ, bị lôi kéo vào cơn

điên cuồng và lòng tham cướp của. Giới chức địa phương bị bất ngờ trước

cơn thịnh nộ bất thình lình và mất kiểm soát.

Chúng ta có câu chuyện của nhà chép biên niên sử Do Thái thế kỷ 12 là

Giáo sĩ Solomon ben Samson về những vụ thảm sát. 81 Chúng bắt đầu ở

Rouen, Pháp, và vào mùa xuân năm 1096 thì lan tới các thành phố ở vùng

sông Rhine. Khi những kẻ thập tự chinh, chẳng khác gì một đám đông hỗn

tạp, tụ tập lại, thì bất cứ cộng đồng Do Thái nào nằm trên đường hành quân

của họ cũng đều rơi vào nguy hiểm. Giám mục xứ Speyer nhanh chóng

chặn đứng bạo loạn bằng cách sử dụng vũ lực và treo cổ đám cầm đầu: “Vì

người là một người chính trực trong những người phi Do Thái, và Đấng

Luôn Có Mặt mang lại sự cứu rỗi cho chúng ta thông qua người.”82 Tổng

giám mục xứ Cologne cũng làm vậy. Nhưng ở Mainz, Tổng giám mục phải

bỏ chạy thoát thân. Người Do Thái cố gắng chiến đấu nhưng bị đánh bại.

Đàn ông bị tàn sát hoặc bị ép cải đạo. Trẻ em bị giết để ngăn chúng trở

thành người Kitô. Phụ nữ trốn trong pháo đài của Tổng giám mục tự sát tập

thể - trên 1.000 người chết tất cả. Các cộng đồng Do Thái lâu đời, giàu có

và đông đúc ở vùng sông Rhine bị tiêu diệt, hầu hết người Do Thái bị giết

hay bị kéo tới chậu nước rửa tội. Những người khác vì sốc trước sự thù

ghét đột ngột, không thể giải thích được của những người sống cùng thành

phố, nên bỏ đi tứ tán khắp nơi. Họ biết rằng những đặc quyền bảo hộ không

hơn gì (như chính lời họ) “miếng da dê dùng để đậy cái lọ.”

Hệ tư tưởng và truyền thống bài Do Thái, vốn giúp kích nổ các cuộc bạo

động Thập tự chinh thứ nhất, hóa ra đơn giản chỉ là hòn đá tảng mà trên đó

một kiến trúc thượng tầng to lớn của những huyền thoại và lời đồn đại thù

https://thuviensach.vn

địch được xây lên. Năm 1144, xảy ra một sự kiện báo điềm gở ở Norwich,

East Anglia, khi đó là khu vực giàu có nhất và đông dân nhất ở Anh. Người

Do Thái nếu có ở nước Anh Anglo-Saxon thì cũng chỉ rất ít. Họ đến đây

cùng với nhiều người nhập cư Fleming khác, sau cuộc xâm lăng của

William Người chinh phạt. Một nửa trong số họ định cư ở London, các

cộng đồng Do Thái mọc lên ở York, Winchester, Lincoln, Canterbury,

Northampton và Oxford. Không có khu Do Thái nào, nhưng thường có hai

con phố Do Thái, một cho những người Do Thái giàu, một cho những

người Do Thái nghèo: do đó ở Oxford gần St Aldates có phố Đại Do Thái

và ngõ Tiểu Do Thái.83 Người Do Thái xây cho mình những ngôi nhà tốt,

thường làm từ đá cho an toàn. Quả thực, tại Lincoln, hai ngôi nhà của

người Do Thái thế kỷ 12 (một có lẽ được dùng làm giáo đường) nằm trong

số những ngôi nhà Do Thái lâu đời nhất ở Anh còn sót lại đến nay. 84

Norwich, nơi người Do Thái vùng sông Rhine định cư, không có cộng đồng

nào lớn: nhiều nhất là 200, trong khi tổng số dân Do Thái ở Anh tại thời

điểm nhiều nhất không quá 5.000 người. Nhưng các hoạt động của cộng

đồng này tới nay đã được nghiên cứu kỹ lưỡng bởi những công trình của V.

D. Lipman. 85 Ở Norwich, người Do Thái sống gần chợ và pháo đài (cho an

toàn), nhưng sống lẫn với người Kitô. Hoạt động chủ yếu của họ là cho vay

tiền, vật thế chấp là đất đai và nhà cho thuê. Họ cũng làm nghề cầm đồ.

Một số người Do Thái Anh làm bác sĩ. 86 Như ở một số thành phố khác hồi

thế kỷ 17 có người Do Thái định cư ở Anh, có một gia đình đặc biệt giàu có

là nhà Jurnet. Có thể lần ra nguồn gốc của họ đến năm thế hệ. Họ có đối tác

làm ăn ở London, đi lại, làm ăn trên quy mô quốc gia và xử lý những số

tiền rất lớn. Ngôi nhà lớn xây bằng đá của họ trên phố Vua (King Street)

nổi bật so với nhà của những người Do Thái khác. Họ bảo trợ cho các học

giả Talmud và một số học giả khác. 87

Năm 1144, cộng đồng nhỏ này là trung tâm của một vụ buộc tội khủng

khiếp. Ngày 20 tháng 3, không lâu trước lễ Phục sinh và lễ Vượt qua, một

cậu bé tên là William, con trai của một nông dân giàu có và đang học việc

từ một người buôn da thú, đã biến mất. Lần cuối cùng người ta trông thấy

https://thuviensach.vn

cậu là khi cậu đi vào nhà một người Do Thái. Hai ngày sau, vào thứ Tư của

Tuần Thánh, thi thể cậu được tìm thấy ở phía đông của thành phố trong

rừng Thorpe, “mặc áo khoác và đi giày, đầu bị cạo trọc và lỗ chỗ nhiều vết

dao đâm.” Hiểu biết của chúng ta về chi tiết vụ việc này chủ yếu đến từ một

cuốn tiểu sử, The Life and Miracles of St William of Norwich (Cuộc đời và

những điều kỳ diệu của Thánh William xứ Norwich), do Thomas xứ

Monmouth, một tu sĩ của tu viện Norwich, biên soạn không lâu sau đó. 88

Theo Thomas, Elvira mẹ cậu bé và Godwin một linh mục địa phương đã

buộc tội những người Do Thái Norwich về vụ giết người, nói rằng tội ác

này là sự tái hiện các khổ hình của Đức Kitô. Sau đó, những người hầu gái

Kitô làm việc trong nhà một người Do Thái nói rằng cậu bé bị giữ lại sau

một buổi lễ ở giáo đường, bị bịt mồm, bị trói bằng dây thừng, bị chọc vào

đầu bằng gai nhọn, rồi bị trói như trên cây thập tự, bàn tay trái và bàn chân

trái bị đóng đinh, một bên mạng sườn bị chọc thấu, bị dội nước nóng bỏng

khắp người - họ nói rằng mình trông thấy tất cả những điều này qua một

khe hở nhỏ trên cánh cửa. Một nhóm người Do Thái bị buộc tội báng bổ

thánh thần trước một tòa án giáo hội. Nhưng viên quận trưởng địa phương

nói rằng họ là tài sản của nhà vua, từ chối đưa họ ra xét xử, và vội mang họ

tới nơi an toàn ở pháo đài Norwich.

Lúc này, những điều kỳ diệu đầu tiên liên quan đến thi thể cậu bé bắt đầu

diễn ra. Ban đầu, giới chức nhà thờ địa phương, giống như giới chức thế

tục, phản đối toàn bộ câu chuyện. Nhưng hai năm sau, một thầy tu, người

ủng hộ niềm tin này, được bổ nhiệm làm Giám mục xứ Norwich, và điều

quan trọng là việc chính thức bầu ông vào tu viện đã được biến thành dịp

biểu tình bài Do Thái. Cùng năm đó, một người Do Thái địa phương làm

nghề cho vay tiền là Eleazir, bị những người hầu của một ngài Simon de

Nover nào đó nợ tiền ông, sát hại. Dần dà truyền thuyết cứ thế sinh sôi.

Nghi lễ giết con vật thế Đức Kitô trong lễ Phục sinh phù hợp với quan điểm

chính thức rằng người Do Thái biết sự thật nhưng phản đối nó. Sau đó,

người ta chỉ ra rằng ngày mà vụ giết người được phát hiện, 22 tháng 3,

cũng là ngày thứ hai trong lễ Vượt qua của người Do Thái. Trong lễ này,

https://thuviensach.vn

như nhiều người vẫn biết, người Do Thái làm bánh mì đặc biệt không có

men. Một câu chuyện bài Do Thái kể rằng tất cả người Do Thái bị mắc

bệnh trĩ kể từ khi họ kêu cầu Pilate, “Máu nó trên đầu chúng tôi, và trên

con cái chúng tôi!” Các nhà hiền triết của họ nói với họ rằng họ chỉ có thể

khỏi bệnh bằng “máu của Đức Kitô” - tức là theo Kitô giáo - nhưng họ lại

hiểu lời khuyên đó theo nghĩa đen. Để có được lượng máu cần thiết dùng

làm bánh mì lễ trong lễ Vượt qua có tác dụng chữa bệnh, mỗi năm họ phải

giết một vật thế Đức Kitô. Một Theobald xứ Cambridge nào đó, cải đạo từ

Do Thái giáo, kết hợp câu chuyện này với vụ giết hại William, cho rằng

một hội đồng Do Thái ở Tây Ban Nha mỗi năm bắt thăm chọn ra một thành

phố nơi nghi lễ giết vật thế phải diễn ra, và rằng năm 1144 lá thăm rơi vào

Norwich.89 Vậy là từ tội ác này dẫn tới hai cáo buộc khác nhau nhưng liên

quan đến nhau nhằm chống lại người Do Thái - cáo buộc nghi lễ giết vật

thế và phỉ báng máu.90

Sự kiện này gây tác hại vô cùng lớn tới sự an toàn của người Do Thái, vì

William, do lẽ tự nhiên trong cái chết cho nghi lễ của mình, nên đã có được

một chút thiêng liêng và sức mạnh của Đức Kitô để tạo ra những điều kỳ

diệu. Thế nên chúng tuôn ra tràn trề - và mỗi điều kỳ diệu lại là một bằng

chứng nữa cho sự ác ý với người Do Thái. Việc phong thánh, lúc này vẫn

chưa được Rome quản lý tập trung, được thực hiện theo yêu cầu của người

dân. Và vì thân thể của vị thánh thuộc loại thú vị này mang lại của cải cho

nhà thờ sở hữu thân thể đó, bằng cách thu hút người hành hương, quà tặng

và tiền quyên góp, nên những lời buộc tội giết người cho nghi lễ thường

được đưa ra bất cứ khi nào một đứa trẻ bị giết trong những hoàn cảnh đáng

ngờ gần nơi định cư của người Do Thái - ở Gloucester năm 1168, Bury St

Edmunds năm 1181 và Bristol năm 1183. Việc rao giảng về một cuộc thập

tự chinh mới luôn khiến cho tư tưởng bài Do Thái sôi lên. Cuộc thập tự

chinh thứ ba, diễn ra trong những năm 1189-1190, thời kỳ Anh đóng một

vai trò quan trọng vì có Richard Trái tim sư tử dẫn đầu cuộc thập tự chinh

này, đã khuấy động cơn thịnh nộ của đám đông vốn được nhen nhóm từ các

cáo buộc giết người cho nghi lễ. Một đoàn đại biểu gồm những người Do

https://thuviensach.vn

Thái giàu có tham dự lễ đăng quang của Richard năm 1189 bị đám đông tấn

công, tiếp theo là một cuộc tấn công nhằm vào cộng đồng Do Thái ở

London. Vào năm sau đó, khi lễ Phục sinh đang tới gần thì các cuộc thảm

sát lại diễn ra, nghiêm trọng nhất là ở York, cộng đồng Do Thái giàu có nơi

đây bị tàn sát dù đã trốn trong lâu đài. Tất nhiên Norwich cũng là nạn nhân,

và một nhà chép biên niên sử đã thuật lại: “Nhiều người dù đang vội vàng

đi Jerusalem, nhưng quyết tâm trước hết phải nổi dậy chống lại người Do

Thái… Nên ngày 6 tháng 2, tất cả những người Do Thái được tìm thấy

trong nhà mình ở Norwich đều bị giết hại; một số trốn trong lâu đài.”91

Đây là một cột mốc khác trong sự hủy diệt cộng đồng Do Thái Latin. Sự

xuất hiện của tà giáo có tổ chức vào thế kỷ 12 khiến cho chế độ giáo hoàng,

vốn ngày càng độc đoán chuyên quyền và dương dương tự đắc, có cái nhìn

đầy ngờ vực đối với bất cứ hình thức hoạt động tôn giáo phi chính thống

nào, nhất là đối với Do Thái giáo. Người tập quyền vĩ đại nhất thời trung

cổ, Innocent III (Giáo hoàng 1198-1216), đã thông qua một loạt các sắc

lệnh bài Do Thái tại Công đồng Lateran Thứ tư, và cho phép lập ra hai

dòng truyền giáo Dominican và Franciscan vào năm 1216, có nhiệm vụ

củng cố đức tin chính thống ở các thành phố. Dòng Dominican còn có

quyền đàn áp dị giáo bằng cách điều tra các tập tục khả nghi, thẩm vấn và

xét xử nghi phạm, bàn giao kẻ có tội cho nhà chức trách thế tục để trừng

phạt.

Như một biểu tượng nữa của thần học Kitô, Innocent thiết lập một kiểu thờ

cúng mới cho lễ ban thánh thể. Việc này lại tạo ra thêm một tầng bài Do

Thái khác. Năm 1243, gần Berlin, người Do Thái bị buộc tội ăn cắp bánh

thánh và dùng nó cho mục đích xấu xa của mình. Tập quán này cũng khớp

với quan điểm Kitô cho rằng người Do Thái biết sự thật nhưng chiến đấu

chống lại nó. Quả thực, họ tin rằng bánh thánh là thân thể của Đức Kitô: đó

là lý do họ ăn cắp và khảo tra nó, làm sống lại những khổ hình của Đức

Kitô, cũng giống như khi họ đánh cắp các cậu bé Kitô và giết chúng trong

những nghi lễ vô cùng tàn bạo. Như với mọi thuyết âm mưu, một khi cú

https://thuviensach.vn

nhảy tưởng tượng đầu tiên được thực hiện, thì phần còn lại sẽ theo sau với

một thứ logic làm mờ mắt. Sau năm 1243, các trường hợp ăn cắp bánh

thánh được ghi nhận ở khắp châu Âu Latin. Theo các vụ kiện ở tòa án,

chúng được phát hiện vì bánh thánh trong cơn đau đớn cùng cực đã sản

sinh ra điều kỳ diệu: nó bay lên không trung, gây ra động đất, biến thành

bướm giúp người què đi lại được, sinh ra thiên thần và chim bồ câu, hoặc

phổ biến nhất là la hét đau đớn hay khóc như một đứa trẻ. 92

Không có bằng chứng đáng tin cậy nào để biện minh cho những chuyện

lăng mạ này. Một số lời buộc tội có thể là kết quả của một sự hiểu nhầm

thực sự. Chẳng hạn, năm 1230, người Do Thái bị buộc tội ép buộc cắt bao

quy đầu một cậu bé 5 tuổi ở Norwich. Người Do Thái bị tống giam và bị

phạt khi vụ việc cuối cùng được đưa ra tòa năm 1234, và nó dường như đã

kích động một cuộc tấn công bạo lực của người dân nhằm vào người Do

Thái ở Norwich vào năm sau đó. Khoảng năm 1240, một vài người Do

Thái bị treo cổ liên quan đến vụ việc này. Lời giải thích khả dĩ nhất là các

thành viên trong một gia đình Do Thái đòi lại đứa con trai của một người

cải đạo.93 Nhưng hầu hết những cáo buộc chống lại người Do Thái là mấy

chuyện bịa đặt thuần túy, và bất cứ khi nào một cuộc điều tra thực sự của

giáo hội được tổ chức thì kết quả của nó lại luôn giải tội cho cộng đồng Do

Thái. 94

Tất nhiên, những chuyện lăng mạ này phải được xem xét trong bối cảnh

nghề cho vay lãi của người Do Thái. Nó tác động với một biên độ xã hội

rộng lớn. Bằng chứng từ Perpignan thế kỷ 13 cho thấy dân quê chiếm 65%

số người vay tiền, mặc dù họ chỉ vay 43% tổng số tiền; dân thành thị từ 30-

41%; hiệp sĩ và quý tộc là 2-9%; tăng lữ là 1-5%.95 Mô hình ở Anh cũng

tương tự. Các gia đình tôn giáo lớn và tầng lớp quý tộc sử dụng người Do

Thái nhưng ở quy mô tương đối nhỏ. Những con nợ lớn ở cả hai nước đều

thuộc giới quý tộc nhỏ và nghèo ở nông thôn - tầng lớp dễ dẫn đầu làn sóng

bài Do Thái nhất. Một địa chủ có danh tiếng và uy tín nhưng không có tiền,

sắp mất đất, chính là người khuấy động đám đông. Lịch sử từ trước đến nay

https://thuviensach.vn

cho thấy việc cho vay lãi thường dẫn tới rắc rối trong các xã hội nông thôn.

Một hợp đồng hứa hôn Do Thái ở Anh thế kỷ 13 cho thấy tiền đem cho vay

lãi với kỳ vọng lãi suất không dưới 12,5% một năm. 96 Mức lãi suất này có

vẻ như không nhiều so với chuẩn thời trung cổ. Thật không may, như

Lipman chỉ ra, giữa những người cho vay với nhau có các giao dịch rất

phức tạp, thường họ lập ra các nghiệp đoàn, với tầng tầng lớp lớp vay

mượn; và mọi hoạt động trở nên phức tạp do các quy định của Do Thái

giáo và nỗ lực né tránh chúng, cũng như các quy định của Kitô giáo và nỗ

lực né tránh chúng. Tác động cuối cùng là làm tăng lãi suất mà người đi

vay phải trả, và trên hết là tạo ra một tình huống pháp lý phức tạp đến mức

hễ có tranh chấp xảy ra thì gần như chắc chắn sẽ có những lời cáo buộc ăn

cướp. Tòa án nội bộ của người Do Thái cũng như của người Kitô xử lý

những vấn đề này. Ghi chép cho biết: “Judas, người Do Thái ở Bristol, nợ 2

ounce vàng, khiến một phiên tòa của người Do Thái đã diễn ra để phán xem

liệu một người Do Thái có nên lấy lãi một người Do Thái không”; hoặc

một lần nữa Abraham ben Joshua ở York nói với “các quan tòa Do Thái”

rằng “một người Do Thái có thể lấy lãi từ người Kitô, và nếu việc đó tỏ ra

không công bằng với đối thủ của anh ta, thì hãy để anh ta ra trước những

người chủ của luật và kiện anh ta ở đó, vì các vấn đề đụng chạm đến luật

kiểu như thế này của anh ta không nên được giải quyết ở nơi khác.” 97 Một

người lái buôn nơi thị thành có thể hiểu những điều này, nhưng một hiệp sĩ

chốn thôn quê thì không.

Trên lý thuyết và thường trên cả thực tế, các vị vua thường ở vào vị trí

hưởng lợi khổng lồ từ một cộng đồng Do Thái lớn và bận rộn. Ở Anh thế

kỷ 12, các vị vua triều đại Angevin hiển nhiên đã kiếm được rất nhiều tiền

từ người Do Thái giàu có cho vay lãi. Có một kho bạc đặc biệt của người

Do Thái để quản lý tiền ở mỗi thành phố có cộng đồng Do Thái sinh sống.

Mỗi kho bạc được quản lý bởi hai người Do Thái và hai người Kitô, họ giữ

mọi giấy nợ. Tại trụ sở, có một quan tòa Do Thái cùng các quan tòa Kitô,

và một giáo sĩ làm cố vấn. 98 Nhà vua trên thực tế có phần trong mọi giao

dịch làm ăn của người Do Thái, và ông ta cần biết ai nợ người Do Thái nào

https://thuviensach.vn

bao nhiêu tiền. Khi Aaron xứ Lincoln, nhà tài phiệt Do Thái thành công

nhất ở Anh thời trung cổ, qua đời năm 1186, một kho bạc đặc biệt được lập

ra để xử lý tài sản của ông ta. Một trong những điều mỉa mai trong toàn bộ

lịch sử Do Thái là Aaron đã cấp tiền cho chương trình mở rộng vô cùng lớn

của Dòng Cistercian siêu hà khắc, cho họ vay số tiền mà khi đó là cực lớn,

6.400 marx có thế chấp. Nhà vua thừa kế các món nợ của ông ta, dù một

vài món được bán lại cho con trai ông ta là Elias.99

Nếu những món tiền từ trên trời rơi xuống như thế này xuất hiện thường

xuyên hơn, thì các vị vua Anh hẳn đã giữ cho các cộng đồng Do Thái tồn

tại. Nhưng sự thịnh vượng của Aaron đã có từ trước khi các làn sóng bài

Do Thái nổ ra vào những năm 1190, phá hủy cộng đồng Do Thái ở York và

các nơi khác. 100 Rồi sau đó việc kiếm tiền ngày càng trở nên khó khăn hơn

với người Do Thái ở Anh. Bộ luật bài Do Thái của Công đồng Lateran năm

1215 trút thêm gánh nặng lên họ. Ở Anh, Tổng giám mục xứ Canterbury là

Stephen Langton, một trong những người kiến tạo nên bộ luật Magna Carta

có một điều khoản chống Do Thái, đã cố tẩy chay giới kinh doanh Do Thái.

Người Do Thái rơi vào suy thoái kinh tế ở Anh suốt thế kỷ 13. Aaron xứ

York, từng nói với người chép biên niên sử Matthew Paris rằng ông đã trả

cho nhà vua hơn 30.000 marx, qua đời trong nghèo túng năm 1268.101

Sự suy thoái tăng tốc dưới thời Edward I, một người từng tham gia Thập tự

chinh và là công cụ của người Celt, thèm tiền đến vô độ. Ở một mức độ nào

đó, vai trò của người Do Thái với tư cách là người cho vay tiền lớn đã được

tiếp quản bởi các Hiệp sĩ đền ở Jerusalem và nhánh châu Âu của họ, là

những chủ ngân hàng Kitô thực thụ đầu tiên. Người Do Thái đã bị đẩy

xuống phân khúc cho vay quy mô nhỏ, đổi tiền xu và cầm đồ. Với Edward,

việc vắt sữa người Do Thái một cách hệ thống không còn mang lại đủ lợi

lộc nữa; ông muốn tung đòn kết liễu, nhanh chóng thâu tóm tài sản của họ.

Năm 1275, ông cho thông qua một luật bài Do Thái, biến việc cho vay lãi

trở thành bất hợp pháp; tội này về sau được gắn với tội báng bổ thánh thần,

một tội thậm chí còn nghiêm trọng hơn nhiều. Năm 1278, các nhóm Do

https://thuviensach.vn

Thái bị bắt giữ trên khắp nước Anh. Nhiều người bị đưa tới tháp London.

Một nhà chép biên niên sử nói rằng 300 người đã bị treo cổ. Tài sản của họ

thuộc về nhà vua, và tổng số tiền thu về khiến Edward muốn đi xa hơn.

Giai đoạn tiếp theo là buộc tội người Do Thái về thói quen cắt mép tiền xu.

12 người bị treo cổ ở Norwich vì tội này. Cuối cùng, vào cuối những năm

1280, Edward thấy mình cần một khoản tiền lớn hơn để chuộc người anh

họ là Charles ở xứ Salemo. Ông tịch thu tài sản của người Do Thái ở

Gascony, trục xuất họ hoàn toàn vào năm 1289. Năm sau đó, cho rằng việc

né luật cho vay lãi đang diễn ra tràn lan, ông bèn trục xuất họ ra khỏi Anh,

lấy hết tài sản của họ. Người Do Thái giàu nhất ở Norwich mang lại 300

bảng. Người Do Thái ở 11 thành phố khác nhau mang lại tổng số tiền 9.100

bảng, trong đó 18 gia đình mang lại khoảng 6.000 bảng. Đây là một số tiền

đáng thất vọng, nhưng vào lúc này, cộng đồng Do Thái đã co lại còn một

nửa so với thời cực đại - chỉ còn 2.500 người để trục xuất. 102

Vào lúc này, các chính quyền Kitô trung cổ nhận thấy mình đang đương

đầu với một “vấn đề Do Thái” mà trục xuất là “giải pháp cuối cùng.” Giải

pháp này đã được thử trước đó: ở vùng sông Rhine năm 1012, ở Pháp năm

1182, ở Thượng Bavaria năm 1276. Giải pháp này có vẻ hiệu quả ở Anh do

có rào cản là eo biển giữa Anh và Pháp, nhưng ở châu Âu lục địa với hàng

ngàn lãnh chúa thì việc trục xuất rất khó thực hiện. Dù vậy, các chính phủ

liên tục gặp sức ép về ý thức hệ, buộc phải có các biện pháp bài Do Thái.

Innocent III trong các sắc lệnh Lateran của mình cho rằng, do sử dụng sức

mạnh đồng tiền một cách vô nguyên tắc, nên người Do Thái đã đảo lộn trật

tự tự nhiên - người Kitô tự do trở thành đầy tớ của người Do Thái nô lệ - và

chính phủ phải thiết lập lại trật tự tự nhiên bằng cách áp đặt những hạn

chế. 103 Nên các chính phủ đã ra tay. Từ thế kỷ 12 trở đi, người Do Thái trở

nên kém hữu ích hơn đối với các vua chúa. Người Kitô đã học được kỹ

năng buôn bán và quản lý tiền bạc của người Do Thái. Đây là một thời kỳ

đáng chú ý với việc lập ra các thành phố mới, nhưng người Do Thái không

còn được cần tới trong vai trò những người khai phá đô thị nữa - người

Kitô có thể tự mình làm điều đó. Cho nên nhà cầm quyền có cái nhìn thiếu

https://thuviensach.vn

nhân từ hơn đối với sự hiện diện của người Do Thái, bởi những vu cáo máu

và giết người cho nghi lễ đã biến nó thành nguyên nhân dẫn tới bạo loạn

thường xuyên. Họ cũng thực sự bắt đầu lo sợ việc người Do Thái góp phần

phổ biến những tư tưởng khiến họ phải lo lắng. Vào cuối thời trung cổ, dị

giáo thường bị gắn với chủ nghĩa cấp tiến. Người dị giáo thi thoảng liên lạc

với người Do Thái có học, nói chuyện Kinh Thánh với họ và cho họ mượn

sách. Người Do Thái lúc nào cũng có sách, đều là những cuốn mà nhà cầm

quyền coi là có tính chất lật đổ mình. Khi giáo hội giữ lại những cuốn sách

này, người Do Thái liền chuộc sách như chuộc nô lệ. Khi cộng đồng Do

Thái ở York bị thảm sát năm 1190, người Do Thái đưa sách của mình tới

Cologne để bán cho người Do Thái ở đó.104

Trên lý thuyết, người Do Thái bị cả luật Kitô lẫn luật của chính họ cấm học

đại học. Nhưng họ lại tụ họp ở các thành phố đại học. Sinh viên luôn đi đầu

trong phong trào bài Do Thái. Ở Turin, khi đợt tuyết đầu tiên của mùa đông

rơi, sinh viên có quyền ném bóng tuyết vào người Do Thái trừ phi người

Do Thái trả cho họ một khoản thế chân 25 đồng vàng; ở Mantua, “tiền

phạt” là kẹo và giấy viết, ở Padua là một con gà trống thiến béo ú. Ở Pisa,

vào dịp lễ Thánh Catherine, sinh viên đặt lên cân người Do Thái béo nhất

mà họ có thể tìm thấy và “phạt” cộng đồng số kẹo tương đương với số cân

của người Do Thái này. Ở Bologna, người Do Thái phải tổ chức một đại

tiệc sinh viên. Nơi nào có trường y thì người Do Thái phải cung cấp xác

chết, hoặc trả tiền, và điều này đôi khi dẫn tới việc phá phách nghĩa trang

của người Do Thái. 105 Tất cả những điều này cho thấy người Do Thái là một

phần được chấp nhận, tuy không được ưa thích, của cộng đồng đại học. Họ

thường dạy ở đó. Năm 1300 chẳng hạn, Jacob ben Machir trở thành Hiệu

trưởng trường y Montpellier. Đầu thế kỷ 15, Elias Sabot dạy y ở Pavia (và

được triệu tới Anh để chữa bệnh cho Henry IV đang ốm yếu). Người Do

Thái cải đạo có vai trò quan trọng trong khắp cộng đồng Kitô. Đôi khi, như

chúng ta sẽ thấy, người cải đạo trở thành tai ương cho những đồng đạo

trước đây của mình; còn thường thì, nhất là nếu bị ép buộc, họ trở thành

yếu tố bị chỉ trích, nghi ngờ, gây lo lắng trong giới trí thức. Giáo hội không

https://thuviensach.vn

hề sai khi xác định ảnh hưởng của người Do Thái trong phong trào

Albigenses hay Hussite ở Bohemia thế kỷ 15. Người Do Thái hoạt động

tích cực trong hai lực lượng Phục hưng và Cải cách, là những lực lượng mà

cuối cùng bẻ gãy sự độc quyền của giáo hội. Họ là men đang ngấu. Những

lời cáo buộc của phe dân túy nhằm vào mọi người Do Thái thời trung cổ,

không có ngoại lệ, đều là sản phẩm của trí tưởng tượng. Nhưng tuyên bố

rằng họ mang tính lật đổ về mặt trí tuệ có một phần sự thật trong đó. Quan

điểm này được đưa ra bởi tiểu thuyết gia người Do Thái sống ở Vienna,

Jakob Wasserman, trong cuốn tự truyện nổi tiếng của mình, Mein Weg als

Deutscher und Jude (Cách của tôi với tư cách một người Đức và một người

Do Thái):

Thực tế không may là người ta không thể tranh cãi trước sự thật rằng những kẻ ngược đãi,

những kẻ tay sai cũng như những người tình nguyện, có cái gì đó để làm tới. Mọi vụ đả phá

tín ngưỡng lâu đời, mọi biến động, mọi thách thức xã hội, đều đã thấy và vẫn thấy người Do

Thái ở tuyến đầu. Bất cứ ở đâu có yêu cầu dứt khoát phải quét sạch, bất cứ ở đâu ý tưởng thay

đổi hoàn toàn chính phủ cần được thực hiện một cách cuồng nhiệt, thì người Do Thái đã và

vẫn đang là những người đi đầu. 106

Nhà nước Latin thời trung cổ không cho họ đặc ân lãnh đạo, nhưng không

thể hoàn toàn từ chối vai trò cố vấn của họ.

Do vậy, vào nửa sau thời trung cổ, giáo hội liền đề ra các biện pháp để

đương đầu với cái mà họ coi là sự lật đổ của người Do Thái. Đi đầu trong

đó là các tu sĩ. Tu sĩ Dòng Dominican và tu sĩ Dòng Franciscan thống trị

đời sống đại học thế kỷ 13, và họ cũng nắm giữ các địa phận giám mục

quan trọng. Họ giám sát mọi khía cạnh trong đời sống người Do Thái ở các

nước Latin. Họ cho rằng thái độ tương đối khoan dung của Augustine, mà

nhờ đó người Do Thái được bảo vệ như “nhân chứng” và được phép thực

hành đức tin của họ, không còn đứng vững được nữa; họ muốn tước bỏ mọi

quyền của người Do Thái. 107 Năm 1236, Giáo hoàng Gregory IX bị thuyết

phục để lên án Talmud, và dù ý định thì không phải như vậy, nhưng việc

https://thuviensach.vn

này trên thực tế đã chứng tỏ đấy là một sự chuyển dịch quyết định từ sự

khoan dung của Augustine. 108 Các tu sĩ ban đầu không phải là những người

bài Do Thái. Thánh Francis không thù địch gì người Do Thái, và Thánh

Dominic, theo lời chứng tại quá trình phong thánh của ông, “yêu quý tất

thảy mọi người, dù giàu hay nghèo, là người Do Thái hay phi Do Thái.” 109

Ban đầu, họ tập trung vào các vấn đề thần học thuần túy và thậm chí còn cố

gắng can ngăn các cáo buộc giết người cho nghi lễ.

Nhưng các tu sĩ trở nên thô lỗ do môi trường đô thị, nơi họ sống tập trung.

Họ là những nhà cải đạo hung hăng đối với người Kitô đã bỏ đạo, đối với

người phi chính thống, và nhất là đối với người Do Thái. Họ giữ “sứ mệnh”

ở các thành phố, nơi họ đánh tiếng trống chính thống cuồng tín và khuấy

động chủ nghĩa hà khắc. Họ có xu hướng mở tu viện dòng hành khất ngay

tại hoặc gần khu người Do Thái, dùng làm căn cứ quấy rối. Người Do Thái

sợ họ hơn bất cứ nhóm Kitô nào khác. Họ coi người Do Thái là hiện thân

của tai vạ mà Moses dọa trong Đệ nhị luật 32:22, “những người không phải

một dân tộc.”110 Chính sách của họ dần dà là cải đạo người Do Thái hoặc

trục xuất họ. Ở Anh, các tu sĩ dòng Franciscan đứng sau một sắc lệnh

hoàng gia tước đoạt quyền của người Do Thái được mua đất đô thị sở hữu

vô thời hạn, và họ có thể góp phần vào việc trục xuất người Do Thái.111

Chẳng mấy chốc họ quay sang chủ nghĩa bài Do Thái hoàn toàn. Năm

1247, hai tu sĩ Dòng Franciscan giúp lưu truyền một vu cáo máu ở Valréas,

dẫn đến một cuộc thảm sát đẫm máu. Năm 1288, sau một vu cáo máu ở

Troyes, các tu sĩ Dòng Dominican và Dòng Franciscan bắt tay nhau gây ra

một vụ thảm sát người Do Thái địa phương.

Thậm chí ở Ý, nơi thái độ đối với người Do Thái tương đối khoan dung kể

cả vào giai đoạn cuối trung cổ, các tu sĩ Dòng Franciscan cũng là một lực

lượng ác độc. Ở đó, các thành phố cho phép người Do Thái mở ngân hàng

dưới sự kiểm soát của họ để đổi lấy khoản tiền một cục hay thuế năm.

Người Do Thái sống sót vì lãi suất của họ, 15-20%, thấp hơn lãi suất của

người Kitô. Các tu sĩ Dòng Franciscan chuyên về các vấn đề đô thị và buôn

https://thuviensach.vn

bán, có mối quan tâm đặc biệt đối với nghề cho vay tiền. Họ theo dõi sát

sao người Do Thái và săn lùng người Do Thái một cách không thương tiếc,

dù những người này chỉ vi phạm luật ở mức nhẹ nhất. Các tu sĩ Dòng

Franciscan rao giảng tình yêu, nhưng tình yêu đó không áp dụng cho người

Do Thái: “về tình yêu trừu tượng và chung chung,” tu sĩ Dòng Bernardino

xứ Siena quy định, “chúng ta được phép yêu thương họ. Tuy nhiên, không

thể có tình yêu cụ thể dành cho họ.”112 Các tu sĩ Dòng Franciscan tổ chức

tẩy chay và dựng nên “các quỹ mộ đạo” để phá giá người Do Thái và khiến

họ hết đường làm ăn; khi đó họ có thể đưa ra yêu cầu trục xuất người Do

Thái. Một số, tu sĩ Dòng Franciscan bài Do Thái, như John xứ Capistrano,

đi lại trên một vùng rất rộng lớn, ở cả hai phía rặng Alps, rao giảng cho các

giáo đoàn lớn ngoài trời, và việc này thường dẫn tới những vụ thảm sát. * Đệ

tử của ông là Bernardino de Fletre, một người kích động thuộc Dòng

Franciscan thế hệ thứ ba, khi thực hiện sứ vụ ở Trent năm 1475 đã dẫn đến

các cáo buộc rằng người Do Thái đã sát hại một cậu bé 2 tuổi. Trong sự

giận dữ nối tiếp nhau, toàn bộ cộng đồng Do Thái bị bắt giữ, nhiều người bị

tra tấn và xử tử, số còn lại bị trục xuất.

Trên khắp châu Âu, sự khởi phát của đại dịch Cái chết đen từ Địa Trung

Hải đã lan lên phía bắc, bổ sung thêm một lớp toàn cầu nữa cho kiến trúc

thượng tầng bài Do Thái. Nguyên nhân của đại dịch không rõ từ đâu, và tác

động vô tiền khoáng hậu của đại dịch - nó giết chết từ một phần tư đến nửa

triệu dân số - khiến người ta tin rằng đó là pestis manufacta, một căn bệnh

lây lan do ác ý của con người. Điều tra tập trung vào người Do Thái, nhất là

sau khi những người Do Thái bị tra tấn đã phải sợ hãi thú nhận. Tháng 9

năm 1348 ở lâu đài Chillon bên hồ Geneva, người Do Thái thú nhận rằng

trận dịch hạch là tác phẩm của một John xứ Savoy nào đó, là người đã được

các giáo sĩ bảo rằng: “Nhìn đây, ta cho ngươi một gói nhỏ, bằng nửa gang

tay, trong đó có một liều thuốc độc và nọc rắn đựng trong một cái túi hẹp

khâu bằng da. Đem cái này rắc xuống giếng nước, bể nước và suối nước ở

Venice và những nơi khác ngươi tới.” 113 Câu chuyện tưởng tượng này lan ra

nhanh chóng, nhất là khi ngày càng có nhiều người Do Thái thú nhận do bị

https://thuviensach.vn

tra tấn - như ở Freiburg chẳng hạn, một người Do Thái thú nhận động cơ là

“vì các ngươi những người Kitô đã giết hại quá nhiều người Do Thái… và

cũng vì chúng tôi muốn làm lãnh chúa bởi các ngươi đã làm lãnh chúa đủ

lâu rồi.” Khắp mọi nơi, người Do Thái bị buộc tội bỏ thuốc độc xuống

giếng nước. Ngày 26 tháng 9 năm 1248, Giáo hoàng Clement VI ban hành

một sắc lệnh đi ngược lại cáo buộc trên và đổ lỗi cho quỷ dữ: ông cho rằng

người Do Thái cũng khổ sở như bất cứ thành phần nào khác trong cộng

đồng. Hoàng đế Charles IV, Vua Peter IV xứ Aragon và vua chúa các nơi

khác đều đưa ra những phát biểu tương tự. Mặc dù vậy, làn sóng bài Do

Thái lớn nhất kể từ năm 1096 đã nhấn chìm trên 300 cộng đồng Do Thái,

nhất là ở Đức, Áo, Pháp và Tây Ban Nha. Theo các nguồn tư liệu Do Thái,

6.000 người chết ở Mainz và 2.000 người chết ở Strasbourg. 114 Charles IV

thấy rằng mình phải tha bổng cho các thành phố đã giết hại người Do Thái:

“Sự tha bổng được [ban] cho mọi vi phạm liên quan đến việc giết hại và

hủy hoại người Do Thái được thực hiện mà không có sự hiểu biết tích cực

của những công dân chính yếu, hay trong sự thiếu hiểu biết của họ, hay

trong bất cứ hình thức nào.” Sự tha bổng này diễn ra năm 1350, vào lúc mà

nhìn chung người ta biết rằng người Do Thái không có lỗi. Thật không

may, một khi chủ nghĩa bài Do Thái lan ra, nó lại được chấp nhận; một khi

một khu dân cư học cách tấn công bạo lực người Do Thái, khả năng là nó

sẽ lại xảy ra. Đại dịch Cái chết đen đặt ra tiền lệ ở mọi nơi, nhất là ở những

nước nói tiếng Đức.

Vào đầu thời trung cổ, và thậm chí cho tới đầu thế kỷ 14, Tây Ban Nha là

lãnh thổ Latin an toàn nhất cho người Do Thái. Trong một thời gian dài, đó

là nơi người Do Thái và người Kitô chắc chắn gặp nhau để tranh luận thay

vì để đánh nhau. Điều này không có nghĩa là các chuyên gia Kitô và Do

Thái gặp nhau để tranh luận học thuật bằng tiếng Tây Ban Nha. Nhờ vào

tác phẩm của Hyam Maccoby, câu chuyện phức tạp về các cuộc tranh luận

giữa họ giờ đây được hiểu rõ hơn. 115 Quá trình tranh luận công khai bắt đầu

ở Paris từ năm 1240 nhân lệnh cấm của Giáo hoàng Gregory IX đối với

Talmud. Trong thư của ông gửi cho các vua chúa châu Âu, ông yêu cầu họ

https://thuviensach.vn

thu giữ tất cả các sách bị lên án vào ngày thứ Bảy đầu tiên ở Lent, “khi

người Do Thái đang tụ tập ở giáo đường,” và đặt chỗ sách thu giữ được

“dưới sự canh giữ của các người con yêu dấu của ta, là các tu sĩ Dòng

Dominican và Franciscan.” 116 Louis IX, một người thập tự chinh và bài Do

Thái, là vị vua duy nhất hợp tác với chiến dịch của Gregory. Cuộc đương

đầu năm 1240 do đó không phải là một cuộc tranh luận - Louis từng nói

cách tốt nhất để tranh luận với một người Do Thái là xiên cho hắn một nhát

gươm - như vụ xử Talmud, Công tố viên Nicholas Donin từng là người Do

Thái và hiện là một tu sĩ Dòng Franciscan hăng hái, lúc đầu đã xúi Gregory

phát động chiến dịch thu giữ sách. Người phát ngôn Do Thái, Giáo sĩ

Jehiel, trên thực tế là nhân chứng cho bên bị, và cuộc “tranh luận” bao gồm

phần thẩm vấn ông. Vì Donin biết rõ Talmud, nên ông có thể đưa giáo sĩ

vượt qua tất cả các đoạn trong Talmud - chỉ là một phần rất nhỏ của tất cả -

mà người Kitô có thể đã phản đối: những đoạn xúc phạm Đức Kitô (như

mô tả Jesus chết chìm trong đống phân đang sôi sùng sục nơi địa ngục) hay

báng bổ Đức Chúa cha (mô tả Chúa khóc hay bị thua trong một cuộc tranh

luận) hay cấm người Do Thái giao du với người Kitô. Về điểm cuối cùng,

Jehiel có thể chỉ ra rằng chính luật Kitô thực sự ngăn cản việc giao du, mặc

dù đúng là hầu hết người Do Thái trong lòng mình vẫn coi người Latin là

những kẻ mọi rợ. Jehiel khăng khăng: “Chúng tôi bán gia súc cho người

Kitô, chúng tôi hợp tác làm ăn với người Kitô, chúng tôi cho phép mình ở

một mình cùng họ, chúng tôi giao con mình cho vú em Kitô, và chúng tôi

dạy Torah cho người Kitô - vì bây giờ có nhiều tu sĩ Kitô có thể đọc sách

bằng tiếng Hebrew.” 117 Tuy nhiên, sách vẫn cứ bị đốt vào năm 1242. Chính

sách của chính quyền thừa nhận Talmud nhìn chung không phải dị giáo

nhưng chứa những đoạn báng bổ - do đó phải chịu kiểm duyệt chứ không

bị hủy. Các quan điểm của Donin nhanh chóng trở thành lý lẽ hằng ngày

cho chủ nghĩa bài Do Thái trong giới tăng lữ.118

Ở Tây Ban Nha, ít nhất là trong một thời gian, các cuộc tranh luận thành

thật hơn và bao trùm một lĩnh vực rộng lớn. Nhà thờ có tốt hơn đền thờ? Tu

sĩ/giáo sĩ có nên kết hôn? “Tại sao nhiều dân ngoại* có làn da trắng trẻo và

https://thuviensach.vn

xinh đẹp trong khi hầu hết người Do Thái có làn da đen xì và xấu xí?,” để

trả lời câu hỏi này người Do Thái nói rằng phụ nữ Kitô giao hợp trong kỳ

kinh nguyệt nên truyền màu đỏ của máu sang nước da của con họ, và khi

dân ngoại quan hệ tình dục thì “xung quanh họ là các bức tranh đẹp và sinh

con ra đẹp như tranh.”119 Chính người Tây Ban Nha, hay đúng hơn là Vua

James I xứ Aragon, là người đã tổ chức cuộc tranh luận hay nhất ở

Barcelona từ 20-31 tháng 7 năm 1263. Ý tưởng một lần nữa đến từ một

người cựu Do Thái, Pablo Christiani (nhiều người Do Thái cải đạo chọn tên

Paul), được hậu thuẫn bởi Raymund de Penaforte, người đứng đầu Tòa án

dị giáo Dominican ở Aragon và là trưởng dòng, và Peter de Janua đứng đầu

Dòng Franciscan Tây Ban Nha. Người Do Thái có duy nhất một người phát

ngôn, nhưng là người cừ nhất: Nahmanides, có học, ăn nói trôi chảy, con

nhà giàu, tự tin. Ông đồng ý tới Barcelona để tham gia, vì ông biết Vua

James là người tuyển nhiều người Do Thái làm quan lại, tính tình thân thiện

tử tế, và dù sao cũng đảm bảo quyền tự do phát ngôn tuyệt đối cho ông.

James là một người cao lớn, có nhiều tình nhân và con ngoài giá thú, là

người đã chọc giận Giáo hoàng bằng cách bỏ bà vợ đầu tiên và là người

không do dự làm rách lưỡi của giám mục xứ Gerona. Ông phớt lờ yêu cầu

của Giáo hoàng phải tống khứ các quan lại người Do Thái.

Chính xác tiến trình tranh luận diễn ra thế nào thì không rõ, vì ghi chép của

người Kitô và người Do Thái mâu thuẫn nhau. Ghi chép của người Kitô

cho thấy Nahmanides nói năng thiếu nhất quán, thua trong lúc tranh luận,

bị buộc phải im lặng và cuối cùng bỏ chạy trong náo loạn. Ghi chép của

Nahmanides rõ ràng hơn và được trình bày tốt hơn nhiều. Cuộc công kích

của người Kitô được thiết kế để chỉ ra rằng, từ những đoạn aggadah và

thuyết pháp trong Talmud, Chúa cứu thế quả thực đã xuất hiện, rằng Chúa

cứu thế vừa là người vừa là thánh và đã hy sinh để cứu loài người, và rằng

Do Thái giáo do đó đã đánh mất raison d’être* của mình. Nahmanides đáp

lại bằng cách phản đối ý nghĩa được gán cho những đoạn này, phủ nhận

rằng người Do Thái bị buộc phải chấp nhận aggadah, và khăng khăng rằng

giáo lý về Chúa cứu thế không có tầm quan trọng tối thượng đối với người

https://thuviensach.vn

Do Thái, ông phản công bằng cách cho rằng niềm tin vào Jesus từng tỏ ra là

thảm hoạ. Rome, một thời bá chủ thế giới, đã suy tàn khi nó chấp nhận Kitô

giáo “và giờ những người đi theo Mohammed có lãnh thổ lớn hơn họ.” Hơn

nữa, ông nói thêm, “từ thời Jesus đến nay, thế giới đã đầy rẫy bạo lực và bất

công, và người Kitô đã đổ máu nhiều hơn tất cả những người khác.” Về

giáo lý Chúa hiện thân, ông nói: “Giáo lý mà các ngươi tin, nền tảng đức

tin của các ngươi, không thể được chấp nhận bằng lý trí, tự nhiên không có

lý do gì cho nó, mà các nhà tiên tri cũng chưa từng nói đến nó.” Ông nói

với nhà vua rằng chỉ có sự hiện thân suốt đời mới có thể thuyết phục được

một người duy lý rằng Chúa được sinh ra từ tử cung người, sống trên trái

đất, bị hành hình và rồi “trở về nơi ban đầu của mình.” 120 Theo ghi chép của

người Do Thái, giới tăng lữ Kitô biết rằng cuộc tranh luận đang chống lại

họ, nên đã làm cho nó kết thúc mà không có kết luận. Ngày Sabbath tiếp

theo, nhà vua tới giáo đường, đọc phát biểu, nghe trả lời từ Nahmanides, và

cho ông về nhà với khoản tiền 300 solidos.*

Khả năng là cả hai ghi chép mâu thuẫn này trình bày điều mà mỗi bên

muốn nói, chứ không phải điều họ thực sự nói. 121 Một số học giả Do Thái

cho rằng bản của Nahmanides là tác phẩm tuyên truyền và không thành

thật, vì trong các bài viết của mình ông chú trọng vào các diễn giải aggadah

nhiều hơn là những gì ông thừa nhận trong cuộc tranh luận. Theo quan

điểm này, Pablo nhận thức rõ về xung đột nội bộ Do Thái giữa các nhà duy

lý với các nhà phản duy lý; chương trình của cuộc tranh luận được thiết kế

khéo léo để khai thác xung đột này và khiến Nahmanides tự mâu thuẫn

hoặc buộc ông phải phủ nhận các quan điểm trước.122 Nhưng như Maccoby

chỉ ra, phần lớn cuộc tranh luận nhằm tới những mục đích khác nhau. Quan

điểm về Chúa cứu thế trong Do Thái giáo đa dạng tới mức gần như không

thể nào biến chủ đề này thành dị giáo được. 123 Do Thái giáo là về Luật và sự

tuân theo Luật; Kitô giáo là về thần học giáo lý. Một người Do Thái có thể

gặp rắc rối với một chi tiết tinh tế trong việc thực hiện ngày Sabbath mà

một người Kitô thấy nực cười. Mặt khác, một người Kitô có thể bị thiêu

sống vì có quan điểm về Chúa mà mọi người Do Thái đều coi đó là vấn đề

https://thuviensach.vn

quan niệm và tranh cãi chính đáng. Barcelona cho thấy sự khó khăn mà

người Kitô và người Do Thái gặp phải trong việc tranh luận thẳng thắn về

điểm trung tâm làm chia rẽ đức tin của họ, vì họ không thể nào nhất trí

được điểm đó là gì.

Từ kinh nghiệm lâu đời, người Do Thái đã học được cách nhìn ra các dấu

hiệu của hiểm nguy rình rập. Nahmanides chần chừ tham gia vào cuộc

tranh luận: việc cuộc tranh luận được tổ chức cho thấy có điềm gở. Những

cuộc tranh luận như vậy chẳng mang lại điều gì cho người Do Thái cả.

Nhưng chúng có vai trò quan trọng đối với giới tăng lữ Kitô: vừa là các bài

tập tuyên truyền cho những người cuồng tín trong số họ, vừa là các hoạt

động thăm dò để tìm ra điểm yếu biện chứng hoặc dễ tổn thương của người

Do Thái mà họ không biết là chúng tồn tại. Vào năm sau cuộc tranh luận,

Raymund de Penaforte là người đứng đầu một ủy ban kiểm tra xem Talmud

có báng bổ thánh thần không, và năm 1265 tham gia vào phiên xét xử

Nahmanides vì đã xuất bản ghi chép của ông về cuộc tranh luận.

Nahmanides bị kết tội, và dù chỉ bị nhà vua trừng phạt nhẹ, nhưng đã quyết

định rời khỏi Tây Ban Nha vĩnh viễn và đi Palestine. Do đó, một trụ cột lớn

của Do Thái giáo Tây Ban Nha đã mất theo.

Vào thời Nahmanides, người Do Thái ở Tây Ban Nha vẫn có thể có lý khi

coi mình là cộng đồng có trí tuệ vượt trội. Những kỹ năng của họ cực kỳ

hữu ích, nếu không muốn nói là không thể thay thế được, đối với giới cai trị

Kitô. Nhưng người Kitô bắt kịp rất nhanh, và vào cuối thế kỷ 13, họ đã hấp

thụ triết lý Aristotle, đã viết summa của riêng mình, trong thương mại và

quản trị hành chính đã tương đương với bất cứ thứ gì mà người Do Thái có

thể có. Trong thế kỷ 14, người Do Thái, kể cả ở Tây Ban Nha, rơi vào tình

trạng suy thoái tương đối liên tục. Vị thế kinh tế của họ bị suy yếu do các

điều luật bài Do Thái. Dân số của họ suy giảm do tình trạng ép buộc cải

đạo. Hơn nữa, lần đầu tiên, dường như việc một người Do Thái tham vọng

và khôn ngoan sẵn sàng chấp nhận rửa tội là một điều có lý: anh ta đang

tham gia vào một nền văn hóa rộng lớn, tiến bộ hơn. Tàn dư Do Thái giờ

https://thuviensach.vn

nương náu trong kabbalah, các câu chuyện aggadah, mê tín và thi ca. Đó là

chiến thắng của phi lý trí. Tác phẩm của Maimonides và các nhà duy lý

khác không hẳn bị đốt, nhưng chúng không còn quan trọng nữa. Sau đại

dịch Cái chết đen và vô số sự bạo tàn gây ra cho người Do Thái, trào lưu

của giới chính thống là đổ lỗi cho chủ nghĩa duy lý và các tội lỗi khác

chống lại Chúa đã gây ra những thảm hoạ này.

Thế nên Do Thái giáo, vào thế kỷ 12 và 13 từng ở tuyến đầu tri thức, đã trở

nên hướng nội. Maimonides từng coi niềm tin vào Chúa cứu thế là một đức

tin Do Thái, nhưng ông lại luôn kịch liệt phản đối thuyết tận thế và thuyết

cứu thế, cho đó là “thần thoại của dân chúng.” “Chớ có nghĩ,” ông viết

trong tác phẩm Mishneh Torah của mình, “rằng Chúa cứu thế sẽ làm ra các

dấu hiệu và điều kỳ diệu… Torah cùng tất cả các lề luật và quy định của nó

mãi mãi có giá trị và nó sẽ không được thêm vào hay bớt đi gì hết.” Sẽ

không có “chệch hướng khỏi đường đi thông thường của mọi sự hay bất cứ

thay đổi nào trong trật tự đã được tiền định” - bất cứ gợi ý nào ngược lại

trong Kinh Thánh chỉ là “lối nói hình tượng.” 124 Khi mà các cộng đồng Do

Thái ngày càng khốn khổ, thì thuyết tận thế và thuyết cứu thế liền bắt đầu

hồi sinh. Thiên thần và quỷ dữ tăng gấp bội. Những đắn đo trong lòng cùng

các kiểu sùng bái kỳ quặc cũng vậy. Giáo sĩ Jacob ben Yakar từng dùng râu

làm sạch một chỗ trước cái Rương Thánh tích; Giáo sĩ Shalom ở Áo ăn các

món ăn chứa thịt trong một phòng và đồ ăn từ sữa trong một phòng khác,

và nhất nhất cho rằng dân ngoại mà mang nước đến cho ông thì phải mặc

áo choàng trắng. Nhiều người tin rằng lòng mộ đạo sẽ đưa Chúa cứu thế

đến nhanh hơn và do đó sẽ đập tan các đoàn quân áp bức. Người Do Thái

tiến hành một cuộc săn tìm nội bộ những kẻ chỉ điểm, thường bị nguyền rủa

mỗi khi ngày Sabbath đến và đôi khi bị xử tử nếu bắt được. Họ vẫn rất

khoan dung theo một số cách: ở những cộng đồng nhỏ hơn, một người Do

Thái mà cảm thấy mình bị đối xử tệ hoặc oan sai thì có thể tạo ra cái được

gọi là “một vụ tai tiếng được phép” bằng cách ngắt lời cầu nguyện hay các

buổi đọc Torah. Nhưng người ta ngày càng viện đến việc rút phép thông

công. Có các mức độ trừng phạt: nazifah, đuổi bảy ngày; niddui, cách ly

https://thuviensach.vn

khỏi cộng đồng; herem,* một hình thức đuổi khắc nghiệt hơn, có thể đồng

nghĩa với việc can thiệp của các quan lại hoàng gia Kitô và tịch thu tài sản

của người vi phạm. Maimonides đã liệt kê 24 vi phạm mà các nhà hiền triết

nói là đáng bị niddui, từ việc xúc phạm một học giả (kể cả sau khi ông ta đã

qua đời) cho tới chuyện nuôi các loài chó nguy hiểm. Nhưng vào thời trung

cổ, hình phạt trở nên phức tạp và hà khắc hơn, và do ảnh hưởng của thủ tục

Kitô nên việc rút phép thông công phát triển thành một nghi lễ kịch tính và

đáng sợ. Một herem hà khắc được tuyên trong giáo đường trước cái Rương

Thánh tích đang mở hoặc trong khi cầm một cuộn sách Torah, giữa âm

thanh của shofar, khi bản án được tuyên, người có tội bị rút phép thông

công và bị nguyền rủa, cùng lúc đó tất cả các ngọn nến bị dập tắt.

Nhưng kỷ luật nội bộ cũng không thể ngăn được sự chảy máu người cải

đạo, vì áp lực của người Kitô gia tăng. Thậm chí vào cuối thế kỷ 13, các

vua Kitô xứ Aragon bị giám mục của chính họ báo cáo với Rome là đã

thiên vị người Do Thái, hoặc không kiềm chế người Do Thái đủ cương

quyết. Năm 1282, Thái tử Sancho nổi loạn chống lại cha, chơi quân bài bài

Do Thái để kêu gọi giới tăng lữ đứng về phía mình. 125 Người Do Thái dần

được đưa ra khỏi bộ máy hoàng gia một cách êm thấm. Sau những náo loạn

của đại dịch Cái chết đen, vị thế của người Do Thái ở Tây Ban Nha bắt đầu

sa sút khá nhanh, giữa lúc những cáo buộc máu và các câu chuyện bài Do

Thái khác chi phối người dân. Ở Seville chẳng hạn, có các cuộc bạo động

bài Do Thái năm 1378 và một cơn bùng phát bạo lực năm 1391.

Những cuộc bạo động này thường được đổ lỗi là tại nhà thuyết pháp Dòng

Dominican vĩ đại Vicente Ferrer (khoảng năm 1350-1419), là người sau đó

được phong thánh. Nhưng vai trò của ông tinh vi và nham hiểm hơn nhiều

dưới góc nhìn của người Do Thái. Quả thực, ông đã giúp phát triển một mô

hình bài Do Thái mà sau này vang rền như sấm trong thế kỷ 20. Đúng là

các bài thuyết pháp công cộng của ông thường gắn với sự kích động và

giận dữ bài Do Thái. Nhưng ông không khuyến khích bạo động; ngược lại -

ông kịch liệt phản đối bạo động. Ông công khai lên án các cuộc bạo động

https://thuviensach.vn

năm 1391. Ông cho rằng thật đồi bại và phi Kitô khi đám đông đặt luật

pháp vào tay mình. Thay vào đó, nhà nước có nghĩa vụ hành động theo

pháp luật. Các cuộc bạo động rõ ràng cho thấy là người Do Thái đặt ra một

“vấn đề” đối với xã hội mà “giải pháp” cho vấn đề đó phải được tìm ra. Do

đó, Ferrer và các đồng nghiệp tăng lữ của mình chịu trách nhiệm cho một

loạt các chính sách bài Do Thái được Giáo hoàng đối cử* Benedict XIII vốn

thiên vị Tây Ban Nha thông qua, và cũng chịu trách nhiệm chọn Ferdinand

I làm Vua xứ Aragon, là người bắt đầu thực thi các chính sách này. Cuộc

chiến chống người Do Thái được lấy khỏi tay đám đông để trở thành công

việc chính thức của giáo hội và chính quyền. 126

Chính trong bối cảnh này, cuộc tranh luận lớn Do Thái-Kitô cuối cùng diễn

ra ở Tortosa trong các năm 1413-1414. Đó không phải là một cuộc tranh

luận thực sự, mà giống với một màn trình diễn công cộng, thậm chí một

buổi trình diễn thử. Ferrer không chính thức tham gia mà hoạt động phía

sau hậu trường. Mục đích của ông dường như là để khuấy động sự nhiệt

tình của người dân đối với Kitô giáo như một tôn giáo có giá trị duy nhất,

để bác bỏ các tuyên bố của Do Thái giáo trong một sự kiện công cộng lớn,

và rồi với giáo hội, nhà nước và dân chúng chống lưng cùng người Do Thái

bị mất tinh thần để thực hiện cải đạo hàng loạt. Các lãnh đạo Do Thái

không muốn liên quan đến tranh luận. Nhưng trong nhiều trường hợp, các

giáo sĩ không có lựa chọn nào khác ngoài việc đến dự. Giáo hoàng đối cử,

người mà Ferrer sau này từ bỏ, chủ trì tranh luận. Ferdinand, vị vua do

Ferrer đưa lên, kiểm soát khuôn khổ chính trị. Khoảng 70 ghế được dành

cho hồng y giáo chủ, giám mục và các nhà quý tộc khác. Benedict tuyên bố

ngay từ đầu là sẽ không tổ chức một cuộc thảo luận bình đẳng giữa các bên,

mà sẽ chứng minh sự thật của Kitô giáo từ các nguồn Talmud. Trên thực tế,

đó là phiên xử tôn giáo Do Thái. Luật sư bên nguyên là Joshua Lorki, một

trong những người cải đạo của Ferrer, được đặt lại tên là Gerónimo de

Sante Fé. Có khoảng 20 người Do Thái tham gia, trong đó có triết gia và

nhà biện giải tôn giáo hàng đầu Joseph Albo, người sau này viết một

chuyên luận nổi tiếng về các nguyên tắc tôn giáo Do Thái, Sefer ha-

https://thuviensach.vn

Ikkarim, hay Sách nguyên tắc. Nhưng họ không có được sự tự do mà

Nahmanides dường như đã được hưởng ở Barcelona. Họ bị Gerónimo đe

dọa ngay từ đầu, vì “sự cứng đầu Do Thái,” và tài tình thay, vì phản đối

chính tôn giáo của mình mà họ phải đối mặt với tòa án dị giáo. 127

Lĩnh vực được thảo luận chủ yếu là lĩnh vực quen thuộc chứng minh Jesus

là Chúa cứu thế từ các nguồn Do Thái, mặc dù Tội tổ tông và nguyên nhân

của lưu đày cũng được thảo luận, nhiều câu hỏi có tính kỹ thuật về văn bản

Do Thái được đưa ra từ phía Kitô giáo. Người Kitô giờ có đủ thông tin đối

với kiểu hoạt động này và Gerónimo vừa có học vừa thông minh. Tổng

cộng 69 phiên thảo luận đã được tổ chức, kéo dài trong 21 tháng, và trong

khi các giáo sĩ đang ở Tortosa thì Ferrer và các thầy dòng của ông đã tiếp

cận những cộng đồng không có người lãnh đạo, cải đạo họ. Trong một số

trường hợp, những người cải đạo được đưa tới Tortosa để chứng minh và

mang đến một chiến thắng tương phản nhằm tuyên truyền Kitô giáo trong

cuộc tranh luận. Giáo sĩ Astruk ha-Levi phản đối mạnh mẽ khi các cuộc

tranh luận kéo dài lê thê:

Chúng tôi đang ở xa nhà. Nguồn lực của chúng tôi suy yếu và gần như chẳng còn gì nữa. Khi

chúng tôi vắng mặt, những thiệt hại lớn đã xảy ra với cộng đồng chúng tôi. Chúng tôi không

biết số phận vợ con mình. Chúng tôi không đủ sống ở đây và thậm chí còn thiếu ăn. Chúng tôi

phải chi tiêu rất nhiều. Vì sao những người khốn khổ như vậy lại phải chịu trách nhiệm về lập

luận của mình, khi đương đầu với Gerónimo và những người khác đang sống sung túc và xa

xỉ nhất? 128

Giáo sĩ Astruk cho rằng các lập luận cũ được nhắc lại đã đi tới chỗ không

còn phục vụ cho mục đích nào nữa - đó là vấn đề niềm tin của mỗi người.

Một cuộc tranh luận được dàn dựng trong bối cảnh thù địch thì chứng minh

cho điều gì? “Một người Kitô sống ở vùng đất của người Saracen,” ông nói,

“có thể bị đánh bại bởi lập luận của một người ngoại đạo hay người

Saracen, nhưng điều đó không có nghĩa là đức tin của anh ta đã bị bác

bỏ.”129 Trong những giai đoạn sau của cuộc tranh luận, người Do Thái nói

https://thuviensach.vn

họ không hiểu câu hỏi, và cố gắng bất cứ khi nào có thể, giữ im lặng một

cách đĩnh đạc.

Mặc dù vậy, Tortosa là một thất bại về mặt tuyên truyền đối với Do Thái

giáo, và ở một mức độ nào đó là một thất bại về tri thức. Lần đầu tiên ở Tây

Ban Nha, người Do Thái có thể được coi là đang lập ra những đặc khu ngu

dân và lạc hậu phi lý giữa một nền văn hóa siêu việt. Điều này, cùng với

các áp lực về pháp lý và kinh tế cũng như nỗi lo sợ của các thầy tu trước

làn sóng cải đạo lớn, khiến người cải đạo bỏ chạy tán loạn. Thế nên Ferrer

đã rất thành công với mục đích của mình. Trời ạ, cải đạo người Do Thái

không giải quyết được “vấn đề Do Thái.” Điều nó đã làm, như nhà chức

trách Tây Ban Nha nhanh chóng phát hiện ra, là thể hiện dưới một hình

thức mới và khó xử lý hơn nhiều. Vì giờ đây nó đã trở thành vấn đề chủng

tộc cũng như tôn giáo. Nhà thờ vẫn luôn mô tả người Do Thái như một mối

nguy tinh thần. Từ thế kỷ 12, tín ngưỡng dân gian cũng đã thể hiện như một

mối nguy mang tính xã hội và vật chất. Nhưng ít nhất, người Do Thái đúng

là một mối nguy công khai và công cộng: họ được biết tới, họ sống trong

các cộng đồng dễ nhận biết, họ bị buộc phải mang những dấu hiệu và trang

phục dùng để phân biệt. Nhưng khi họ là người cải đạo, converso, hay như

người dân gọi họ là marrano, một cách gọi xúc phạm xuất phát từ từ “con

lợn” trong tiếng Tây Ban Nha, 130 thì họ trở thành một mối nguy ẩn giấu.

Người Tây Ban Nha thành thị biết rằng có nhiều, hay hầu hết, người Do

Thái do dự khi cải đạo. Về hình thức họ không còn là người Do Thái nữa,

do sợ hãi hoặc muốn giành lợi thế. Là người Do Thái, họ phải chịu các hạn

chế pháp lý hà khắc. Là converso, họ có quyền lợi kinh tế, về lý thuyết thì

giống như những người Kitô khác. Một người marrano do đó ít được ưa

thích hơn nhiều so với một người Do Thái hoạt động tích cực, vì anh ta

xâm phạm vào thương mại và nghề thủ công, một mối nguy kinh tế; và vì

anh ta có thể là một người Do Thái bí mật, nên anh ta còn là kẻ đạo đức giả

và kẻ lật đổ giấu mặt nữa.

https://thuviensach.vn

Các giáo sĩ trung thành đã cảnh báo điều gì sẽ xảy ra. Giáo sĩ Yitzhak

Arama nói với những người cải đạo: “Các ngươi sẽ không yên thân giữa

dân ngoại, và mạng sống các ngươi sẽ như ngàn cân treo sợi tóc.” Về

anusim (người cải đạo do bị ép buộc) ông tiên tri: “Một phần ba bị lửa

thiêu, một phần ba bỏ trốn, số còn lại sống trong nỗi khiếp sợ cùng cực.”131

Giáo sĩ Yehuda ibn Verga coi anusim là ba cặp cu gáy: cặp thứ nhất ở lại

Tây Ban Nha và sẽ bị “vặt” mất tài sản, bị giết hại hoặc bị thiêu; cặp thứ

hai cũng sẽ bị vặt - sẽ mất của cải - nhưng giữ được tính mạng bằng cách

bỏ chạy khi có chuyện xấu; cặp thứ ba “sẽ bỏ chạy đầu tiên,” bảo toàn được

cả tính mạng lẫn của cải?132

Quan điểm bi quan này nhanh chóng được xác nhận qua các sự kiện. Một

người Do Thái Tây Ban Nha thấy mình không thể tránh được sự thù địch

bài Do Thái bằng cách cải đạo. Nếu anh ta chuyển tới một thành phố khác

như nhiều người đã làm, thì đức tin Kitô của anh ta thậm chí trở nên khả

nghi hơn. Người Kitô ngược đãi anh ta sẽ thay đổi chiến thuật. Với cải đạo,

chủ nghĩa bài Do Thái trở nên mang tính chủng tộc hơn tính tôn giáo,

nhưng như những người kế vị họ sau này ở Đức quốc xã, người bài Do

Thái thấy rằng rất khó để xác định và cô lập người Do Thái theo tiêu chí

chủng tộc. Họ buộc phải quay lại với các tiêu chí tôn giáo trước đây, như

những kẻ quốc xã sau này. Ở Tây Ban Nha thế kỷ 15, một người Do Thái

không thể bị ngược đãi dựa trên cơ sở tôn giáo, vì anh ta hoặc cha mẹ anh

ta sinh ra đã là người Do Thái; mà cần phải chứng minh rằng anh ta vẫn

thực hành Do Thái giáo một cách bí mật dưới hình thức nào đó. Vua

Alfonso VII xứ Castile được cho là đã phán rằng “Không người converso

có nguồn gốc Do Thái nào được phép làm trong chính quyền hay làm cha

xứ ở Toledo và khu vực nằm trong quyền hạn của nó, vì sự trung thành của

họ với Đức Kitô bị nghi ngờ.”133

Sự nghi ngờ này có thể được chứng minh thế nào? Ở Ciudad Real, nơi mà

thảm cảnh của người converso đã được sử gia Haim Beinart xem xét chi

tiết, cáo buộc đầu tiên rằng một “người Kitô Mới” đang bí mật tham gia

https://thuviensach.vn

vào mitzvot* đã có từ năm 1430. Người cựu Do Thái giáo thường làm việc

chăm chỉ, khao khát thành công, thông minh; họ trở nên giàu có và có vai

vế trong chính quyền, và rắc rối cũng pari passu.* Vào những năm 1440,

bạo động chống người converso nổ ra ở Toledo. Năm 1449, ở Ciudad Real

những cuộc bạo động này kéo dài nửa tháng. Người converso phản công, tổ

chức một băng nhóm có vũ trang gồm 300 người, giết chết một người Kitô

Cũ; trong cuộc chiến đấu, 22 người bị giết hại và nhiều nhà cửa bị đốt cháy.

Năm 1453, Constantinople rơi vào tay người Thổ, và Byzantine cựu thù

của người Do Thái không còn nữa; nhiều người Do Thái tin rằng giờ thì

Chúa cứu thế sẽ tới, và một số người converso cảm thấy họ có thể nhanh

chóng quay trở lại tôn giáo trước đây của mình. 134 Họ thậm chí đề xuất đi

Thổ Nhĩ Kỳ và công khai sống như người Do Thái. Bạo động xảy ra ở

Ciudad Real trong các năm 1464, 1467 và 1474, cuộc bạo động cuối cùng

vô cùng khốc liệt, có lẽ được dàn dựng bởi một nhóm bán chuyên nghiệp

của người bài Do Thái chuyển tới một thành phố, trú tại những ngôi nhà

tôn giáo thân thiện. Năm 1474, người converso ở Ciudad Real mất nhà cửa

và đồ đạc, gia súc ở ngoại ô, cửa hàng và hàng hóa ở thành phố. Những kẻ

bạo động tiêu hủy bất cứ danh sách con nợ nào được tìm thấy - một việc

làm không thể khác được. Người converso hoảng sợ, tìm tới sự che chở của

corregidor tức thống đốc trong thành, nhưng (theo biên bản chính thức),

“Những kẻ bạo động xộc vào thành, phá hủy tòa tháp trung tâm, giết chết

nhiều người; corregidor và nhiều người converso bị trục xuất; thành phố

đóng cửa đối với họ và không ai được phép quay lại.” 135 Một số tìm kiếm sự

che chở của một nhà quý tộc tốt bụng ở Palma, gần Córdoba, nơi họ sống

trong ba năm.

Bạo động chống lại người cải đạo dẫn tới một chuỗi các sự kiện giống như

bạo động chống lại người Do Thái. Nhà nước lo sợ bạo động là triệu chứng

của bất ổn xã hội. Nhà nước không thể ngăn chặn bạo động, hay thậm chí

trừng phạt đích đáng, nên nó tìm cách loại bỏ nguyên nhân bạo động bằng

cách tấn công người converso. Việc này không có gì khó khăn. Nhiều

người quả thực là người Do Thái bí mật. Một ghi chép Do Thái đương thời

https://thuviensach.vn

nói rằng những người bỏ chạy tới Palma thực hiện mitzvot công khai, duy

trì ngày Sabbath và lễ hội, ăn kiêng và cầu nguyện vào ngày Yom Kippur

(ngày Chuộc tội), làm lễ Vượt qua và các lễ khác “không khác gì người Do

Thái và không kém gì họ.” Alfonso de Espina, một người cuồng tín Dòng

Franciscan, cũng là một người converso, hay con trai của một người

converso, soạn cuốn Fortalitium Fidei (Pháo đài đức tin), liệt kê (trong

nhiều thứ khác) 25 “vi phạm” mà qua đó có thể xác định được người

converso nham hiểm. Trong số này không chỉ có những tập tục Do Thái bí

mật, mà dễ thấy hơn là có cả bằng chứng Kitô dối trá: tránh lễ ban thánh

thể, làm việc vào Chủ nhật, tránh làm dấu chữ thập, không bao giờ nhắc

đến Jesus hay Mary, hoặc dự lễ Mi-sa một cách chiếu lệ. Ông còn bổ sung

một số tội mới, kiểu như “thảo luận triết học,” vào các tội (như ăn cắp bánh

thánh) mà thường được quy cho người Do Thái. Một lần nữa, chúng ta thấy

nỗi sợ người Do Thái, nhất là dưới hình thức giấu giếm của một người

converso, đã gây ra rối loạn, bất đồng và nghi ngờ trong xã hội ra sao.

Thầy dòng Alfonso là điển hình cho giai đoạn tiếp theo của chủ nghĩa bài

Do Thái. Sau khi chỉ ra rằng quả thực có thể xác định người Do Thái bí mật

không dựa trên cơ sở chủng tộc mà dựa trên cơ sở tôn giáo, ông ủng hộ giải

pháp cô lập và phân biệt. Dân chúng nên tránh những người converso khả

nghi và nhà nước nên lập rào chắn hữu hình giữa họ với người Kitô đích

thực. Đồng thời, giáo hội và nhà nước nên kết hợp truy lùng và tiêu diệt

những người converso mà qua việc thực hành Do Thái giáo là kẻ dị giáo

hợp pháp. Ông mô tả vô cùng chi tiết các phương pháp và hình phạt cần sử

dụng, dựa trên Tòa án dị giáo thế kỷ 13 trước đây. Nhưng ông gợi ý rằng

một kiểu mới, phù hợp với nhu cầu quốc gia đặc thù của Tây Ban Nha, cần

được dựng lên. 136

Sau này, nhà nước sử dụng toàn bộ chương trình của Alfonso. Năm 1480,

Cortes (nghị viện) ở Toledo ra lệnh thực hiện sự phân biệt. Cùng lúc đó,

một tòa án dị giáo Tây Ban Nha đặc biệt được thành lập. Những quan tòa

đầu tiên, trong đó có cha xứ của Dòng Dominican, được bổ nhiệm để tiến

https://thuviensach.vn

hành một cuộc điều tra trọng tâm về Andalucia, được điều hành từ Seville.

Cuộc điều tra bắt đầu vào tháng 1 năm 1481, trong tám năm tiếp theo hơn

700 người bị trói vào cột và thiêu sống. Một số nguồn ghi con số tới 2.000

người. 137 Cũng trong năm đó, tòa án dị giáo quốc gia thay thế tòa án dị giáo

truyền thống của giáo hoàng ở Aragon, và từ tháng 2 năm 1483 toàn bộ tổ

chức này được đặt dưới sự kiểm soát trung tâm, có chủ nhân trên thực tế là

một thầy tu Dòng Dominican, Tomás de Torquemada. Trong vòng chưa đầy

12 năm, tòa án dị giáo kết tội khoảng 13.000 người converso, cả nam lẫn

nữ, vì đã bí mật thực hành Do Thái giáo. Tòa án dị giáo truy tìm đủ các loại

nạn nhân, nhưng chủ yếu là người Do Thái bí mật. Trong suốt quá trình tồn

tại, tòa án dị giáo xử lý tổng cộng khoảng 341.000 nạn nhân. Trong số này,

hơn 32.000 người bị giết bằng cách thiêu sống, 17.659 người bị thiêu bằng

hình nộm, và 291.000 người chịu những hình phạt nhẹ hơn. Đại đa số

những trường hợp bị giết, khoảng 20.226 người, xảy ra trước năm 1540

dưới thời năm tổng quan tòa đầu tiên, và hầu hết họ đều có nguồn gốc Do

Thái. Nhưng auto-da-fé* thì tiếp tục cho tới tận năm 1790.138

Torquemada trở thành cha nghe xưng tội của Nữ hoàng Isabella xứ Castile

vào năm 1469, là năm bà cưới Vua Ferdinand xứ Aragon, dẫn tới sự hợp

nhất hai xứ này vào năm 1479. Chính sách bài Do Thái, ở một mức độ nào

đó, là một sự sáng tạo cá nhân của hai vị quân chủ này. Tòa án dị giáo mà

họ thành lập có nhiều đối thủ, cả trong lẫn ngoài. Một trong số đó là thư ký

của Nữ hoàng, Fernando del Pulgar, bản thân ông cũng là một converso.

Trong một bức thư mục vụ gửi cho Hồng y-Tổng giám mục Pedro

Gonzales de Mendoza xứ Toledo, và có dự định công bố công khai, ông

than phiền về các chỉ dụ phân biệt, vốn ngăn người cải đạo sống ở

Guipuzcoa và kết hôn chéo với người xứ mình hay học nghề xây dựng; ông

thừa nhận một số người cải đạo đã quay lại tôn giáo cũ, nhưng chỉ ra rằng ở

Andalucia có đến 10.000 phụ nữ trẻ là converso, chưa bao giờ rời nhà cha

mẹ và đơn giản chỉ đi theo con đường của cha họ - thiêu hết họ là việc làm

vô cùng tàn bạo và sẽ chỉ khiến họ bỏ chạy. Trả lời thư, các cộng sự của

Torquemada nói rằng thà thiêu một số người vô tội còn hơn để cho dị giáo

https://thuviensach.vn

phát triển tràn lan: “Thà để cho một người lên thiên đường với một mắt còn

hơn xuống địa ngục với hai mắt.” Kết cục duy nhất là Pulgar bị giáng chức

từ thư ký hoàng gia xuống làm người chép biên niên sử hoàng gia. 139

Giáo hoàng cũng phản đối tòa án dị giáo, phần vì nó là một công cụ của

hoàng gia và của quốc gia nằm bên ngoài phạm vi quyền lực của giáo

hoàng, phần vì nó rõ ràng xâm phạm công lý tự nhiên. Sixtus IV vào tháng

4 năm 1482 yêu cầu Rome được quyền nghe các vụ kháng cáo, phải cho

bên bị biết tên của nhân chứng bên nguyên, rằng trong bất cứ trường hợp

nào thì những kẻ tư thù và cựu đầy tớ đều không được phép làm nhân

chứng như thế, và rằng kẻ dị giáo ăn năn hối lỗi phải được phép thú nhận

và được tha bổng thay vì phải ra tòa, họ phải được quyền chọn luật sư.

Ferdinand thẳng thừng từ chối thực hiện bất cứ yêu cầu nào trong những

yêu cầu này, và trong thư trả lời ông nói rằng điều quan trọng là ông sẽ bổ

nhiệm quan tòa dị giáo, vì nếu hệ thống này chỉ do duy nhất giáo hội điều

hành thì dị giáo sẽ phát triển ồ ạt. Các giáo hoàng tiếp tục phản đối, nhưng

chẳng mấy ích gì. 140

Cả Ferdinand lẫn Isabella đều cho rằng họ đang hoạt động thuần túy bởi sự

nhiệt thành chính thống và Công giáo. Cả hai đều kịch liệt phản đối cáo

buộc từ các kẻ thù đương thời của họ và kể cả các sử gia, rằng họ muốn

tịch thu tài sản của những kẻ dị giáo bị kết tội. Viết thư cho các thừa ủy

quyền của mình ở Rome, Isabella khẳng định rằng mình chưa bao giờ chạm

vào “dù chỉ một xu” của tài sản tịch thu - rằng một phần tiền đã được dùng

làm quỹ hồi môn cho con cái các nạn nhân của tòa án dị giáo - và rằng bất

cứ ai cho rằng bà đã hành động vì yêu tiền đều là một kẻ nói dối: bà khoe

rằng, nhờ sự tận tụy của mình dành cho đức tin mà bà đã khiến cho các

thành phố hoàng gia sụp đổ, đuổi hết người dân ra khỏi đó và làm nhiều

vùng trở nên tan hoang. 141 Ferdinand cũng nhấn mạnh những mất mát đối

với thu nhập của hoàng gia, nhưng nói rằng mọi yếu tố đều đã được cân

nhắc thận trọng trước khi quyết định áp dụng tòa án dị giáo trên quy mô

toàn quốc, và rằng họ đã “đặt việc phụng sự Đức Chúa Trời của chúng ta

https://thuviensach.vn

lên trên việc phụng sự bản thân… [và] trong bất cứ cân nhắc nào khác.”142

Sự thật dường như là cả hai vị quân chủ này đều có động cơ tôn giáo lẫn tài

chính, quan trọng hơn là khao khát áp đặt một sự thống nhất tập trung, đầy

cảm xúc đối với các lãnh thổ rời rạc và chia rẽ của mình. Nhưng trên hết,

họ bị vướng vào thứ logic nham hiểm, phi nhân tính của chủ nghĩa bài Do

Thái. Sử liệu cho thấy thứ logic này thường có sức mạnh và động lực riêng

của nó.

Nghiên cứu của Haim Beinart về Ciudad Real chỉ ra một mô hình đáng tiếc

về sự thoái hóa của con người. Mục đích của việc giấu tên nhân chứng bên

nguyên là nhằm tránh mối thù truyền kiếp giữa các gia đình, nhưng nó lại

tạo ra sự ác độc bậc nhất cho tòa án dị giáo, nhất là vì nhiều kẻ chỉ điểm có

động cơ ác ý, chống lại người giàu hoặc người có vai vế. Do đó, Juan

Gonzales Pintado, người từng là thư ký cho hai vị vua, tự nhiên lại có kẻ

thù: ông bị thiêu sống vì điều đó. Còn tồi tệ hơn nữa là lời khai của chồng

chống lại vợ và ngược lại, con chống lại cha, anh em trai chống lại chị em

gái. Một trong những kẻ chỉ điểm tồi tệ nhất là Fernan Falcon, người đã ra

làm chứng trong phiên xử cha mình sau khi ông qua đời. Người cha dường

như từng là người đứng đầu cộng đồng Do Thái bí mật địa phương: “Tất cả

những gì được khai nhằm chống lại ông ấy trong vụ kiện này là đúng, và

hơn thế - đủ để lấp đầy cả một trang giấy.” Falcon là nhân chứng trong tất

cả các vụ xử ở Ciudad Real, trong các năm 1483-1485, câu nói yêu thích

của ông ta khi mô tả một người bị buộc tội là “một người Do Thái đúng

nghĩa.” Ông ta nói về Carolina de Zamora, một trong những người bị buộc

tội, “rằng ông ta đảm bảo là họ sẽ thiêu bà ấy kể cả nếu ông ta có phải

xuống địa ngục 30 lần”; trên thực tế, nhân chứng ghê gớm nhất chống lại

bà là con trai mình, một thầy tu từng thề sẽ thấy bà bị thiêu - mặc dù bà

thoát chết và chỉ bị phạt roi. Nhiều phụ nữ bị buộc tội hóa ra lại là người có

học và sùng đạo. Leonor Gonzales trốn thoát được đến Bồ Đào Nha. Tòa án

cho phép con trai bà, Juan de la Sierra, đi Bồ Đào Nha và thuyết phục bà

quay về. Người con trai đã làm vậy, và người mẹ quay về, rồi bị xét xử, bị

kết tội và bị thiêu sống. Một số trốn thoát. Những người khác tìm cách trốn

https://thuviensach.vn

đi và bị bắt. Người converse giàu nhất thành phố, Sancho de Ciudad, mua

một cái thuyền và cùng gia đình giong buồm tới Valencia, nhưng gió thổi

họ ngược trở lại, và tất cả họ bị bắt, bị thiêu ở Toledo. Những người trốn

thoát thành công cũng bị đưa ra xét xử và bị thiêu dưới dạng hình nộm. Nếu

một người bị kết tội sau khi đã chết, thi thể của người đó sẽ bị đào lên và

cũng bị thiêu - một biểu tượng của cái được cho là xảy ra với người đó dưới

địa ngục.143

Một số ít thoát tội. Nhưng thường thì bằng chứng quá rõ. Ở Ciudad Real

trong thời kỳ này chỉ cần tra tấn hai lần. Nhiều người trong số bị buộc tội rõ

ràng là người Do Thái thực sự. Một phụ nữ bị bắt vì bà bị bắt gặp thắp một

cây nến vào tối ngày Sabbath để tránh phải thắp vào hôm sau; một người

khác bị bắt vì bà từ chối uống từ cái chén mà người ta dùng để ăn thịt lợn;

tuân thủ chặt chẽ nghi lễ giết thịt gia súc khiến nhiều người bị mang ra cột

thiêu. Không phải tất cả mọi người đều bị án tử. Một người converso tuyên

bố bỏ đạo có thể bị án tù - có thể là tù chung thân - án này có thể được thay

thế bằng tiền phạt nếu anh ta giàu có. Nhưng anh ta phải mặc một cái áo

bằng vải bố có hai hình chữ thập màu vàng ít nhất trong một năm, đôi khi

cả đời, và nếu anh ta không làm vậy thì có thể bị coi là relapso (tái phạm)

và bị thiêu. Anh ta cũng có nghĩa vụ đặc biệt là phải cung cấp thông tin cho

tòa án dị giáo, nếu không làm vậy sẽ bị coi là một “kẻ nổi loạn chống lại

giáo hội” và bị thiêu. Danh sách các hình phạt nặng nhẹ đối với một người

như vậy khá dài: anh ta bị cấm làm mọi chức vụ liên quan đến giáo hội hay

nhà nước kể cả mõ làng, không được hành nghề bác sĩ, luật sư hay công

chứng, không được mang vũ khí, nhận tiền hay hàng, chạm khắc đá, sở hữu

một quán rượu, cưỡi ngựa hay đi bằng xe ngựa kéo, đeo vàng, bạc, châu

báu, đồ trang sức bất kể loại gì, mặc đồ lụa và gấm, hoặc để râu. 144 Những

cấm đoán này áp dụng cho cả con cái của người đó, với nữ là tới thế hệ thứ

nhất, với nam là tới thế hệ thứ hai.145

Sự ngược đãi khủng khiếp này kéo dài 12 năm trong cơn bốc đồng đầu tiên,

lan tới mọi cộng đồng Do Thái ở Tây Ban Nha. Sự khốn khổ và mất mát

https://thuviensach.vn

thật kinh hoàng, nhưng mọi kết quả đều cho thấy “vấn đề Do Thái” lớn như

thế nào trong mắt nhà chức trách. Nó trùng hợp với giai đoạn cuối cùng

trong cuộc chinh phạt vương quốc cổ của người Moor là Granada, reyos

catholicos* chiến thắng tiến vào tòa thành bị thất thủ ngày 2 tháng 1 năm

1492. Sự thất thủ đã bổ sung các cộng đồng Do Thái cũng như Hồi giáo

cho quốc gia Tây Ban Nha. Xử lý người Do Thái công khai hay bí mật giờ

đây gần như là hoạt động chính của chính quyền. Mọi nhà tù đều chật kín.

Hàng chục ngàn người bị quản thúc tại gia và thường chết đói. Không còn

hy vọng chấm dứt liên lạc giữa người converso và người Do Thái bằng biện

pháp truyền thống là điều tra của tòa án dị giáo, cộng với việc đám tay chân

tham lam chỉ chực cướp bóc, nên reyos đã quyết đưa ra một “giải pháp cuối

cùng.” Ngày 31 tháng 3, họ ký Chỉ dụ trục xuất, được ban hành một tháng

sau đó, đuổi khỏi Tây Ban Nha bất cứ người Do Thái nào không chấp nhận

cải đạo ngay lập tức.

Khi đó có khoảng 200.000 người Do Thái vẫn ở trong vương quốc. Việc rất

nhiều người, trong đó có các giáo sĩ cao cấp và hầu hết các gia đình hàng

đầu, chọn được rửa tội là dấu hiệu cho thấy sự xuống tinh thần của cộng

đồng Do Thái, và cũng là dấu hiệu của sự gắn bó mà người Do Thái dù bị

ngược đãi đến vậy nhưng vẫn dành cho Tây Ban Nha, đất nước nơi họ đã

có cuộc sống thoải mái và an toàn nhất hồi trước. Khoảng 100.000 người lê

bước qua biên giới vào Bồ Đào Nha, nơi họ lại bị trục xuất bốn năm sau đó.

Khoảng 50.000 người vượt qua eo biển xuống Bắc Phi, hay đi thuyền tới

Thổ Nhĩ Kỳ. Đến cuối tháng 7 năm 1492, việc trục xuất đã xong.

Chuyện hủy diệt cộng đồng Do Thái Tây Ban Nha là sự kiện quan trọng

nhất trong lịch sử Do Thái kể từ giữa thế kỷ 2. Người Do Thái đã sống ở

Tây Ban Nha từ đầu thời cổ đại, có lẽ thậm chí từ thời Solomon, và cộng

đồng ấy mang những đặc trưng nổi bật. Trong Kỷ nguyên đen tối và đầu

thời trung cổ, người Do Thái tứ tán có xu hướng rơi vào hai nhóm chính:

nhóm những người gần gũi với các học viện ở Babylon, nhóm những người

gắn kết với Palestine. Có hai cộng đồng như vậy, mỗi cộng đồng có giáo

https://thuviensach.vn

đường riêng ở Fustat của Maimonides (và một giáo đường thứ ba cho

người của giáo phái Karaite). Tuy nhiên, từ thế kỷ 14, chính xác hơn phải

gọi là người Do Thái Tây Ban Nha hay người Do Thái Sephardi - thuật ngữ

này là một biến dạng của một từ cổ chỉ Tây Ban Nha - và người Do Thái

Ashkenazi hay người Do Thái Đức đã tỏa ra khắp vùng sông Rhine.146

Người Do Thái Sephardi tạo ra ngôn ngữ Do Thái-Tây Ban Nha của riêng

mình, là tiếng Ladino hay tiếng Judezmo, từng được viết bằng chữ thảo của

giáo sĩ, khác với chữ thảo Hebrew (gốc là Ashkenazi) hiện đại. Họ có học

thức, yêu văn chương, giàu có, vô cùng tự hào về dòng dõi của mình, thạo

đời, thường thích vui thú và không quá nghiêm khắc, tuân thủ sự pháp điển

hóa theo tinh thần tự do của Joseph Caro. Họ là đầu mối của thế giới Latin

trong văn hóa Ả-rập và ngược lại, là những người truyền bá khoa học và

triết học cổ điển. Người Do Thái Sephardi là những thợ thủ công chế tác

kim loại quý và đá quý kỳ tài, là nhà toán học, là người làm ra các dụng cụ

chính xác, bản đồ và bảng chỉ dẫn hàng hải.

Giờ thì cộng đồng lớn và tài năng này bị phân tán khắp vùng Địa Trung Hải

và thế giới Hồi giáo, còn từ Bồ Đào Nha, trong một đợt phân tán của người

Do Thái Sephardi lần thứ hai, họ bị xé lẻ tới Pháp và Tây bắc Âu. Nhiều

người đi theo Kitô giáo và tạo dấu ấn của mình ở đó. Christopher

Columbus chẳng hạn, về mặt pháp lý là người Genoa nhưng không viết

được tiếng Ý, và có thể xuất thân từ một gia đình Tây Ban Nha gốc Do

Thái. Colon là cái tên phổ biến trong người Do Thái sống ở Ý. Fie khoe

khoang về quan hệ của mình với Vua David, thích xã hội Do Thái và

marrano, chịu ảnh hưởng của tín ngưỡng Do Thái, còn những người bảo

trợ của ông ở tòa án Aragon chủ yếu là người Kitô Mới. Ông sử dụng bảng

chỉ dẫn hàng hải do Abraham Zacuto vẽ và dụng cụ do Joseph Vecinho

hoàn thiện. Thậm chí phiên dịch của ông, Luis de Torres, là người Do Thái

- dù đã được rửa tội ngay trước khi họ giong buồm tới châu Mỹ. Do đó

người Do Thái, tuy đã mất Tây Ban Nha ở Cựu thế giới, nhưng lại tái tạo

nó ở Tân thế giới.147 Người Do Thái Sephardi cũng tới Pháp, đặc trưng cho

tác động của họ ở đó là Michel de Montaigne tỏa sáng đầy tinh tế. Mẹ của

https://thuviensach.vn

Michel de Montaigne, Antoinette Louppes, là trực hệ của người Do Thái

Tây Ban Nha. 148 Thứ mà Tây Ban Nha mất thì người khác lại có được; và về

lâu dài, cộng đồng Do Thái Sephardi tỏ ra vô cùng sáng tạo và có tầm quan

trọng rất lớn trong sự phát triển của người Do Thái. Nhưng lúc đó nó

dường như là một thảm hoạ không dứt đối với người Do Thái.

Nó cũng không phải thảm hoạ duy nhất. Khi thời trung cổ châu Âu sắp kết

thúc - thời trung cổ Do Thái chưa kết thúc cho tới tận những thập niên cuối

của thế kỷ 18 - ít nhất là lúc đó, người Do Thái đã không còn đóng góp một

phần quan trọng cho kinh tế và văn hóa châu Âu nữa. Họ đã trở nên không

cần thiết, và do đó bị trục xuất. Trước các cuộc trục xuất ở Tây Ban Nha,

từng có nhiều cuộc trục xuất ở Đức và Ý. Người Do Thái bị trục xuất khỏi

Vienna và Linz năm 1421, Cologne năm 1424, Augsburg năm 1439,

Bavaria năm 1442 (một lần nữa năm 1450) và khỏi các thành phố hoàng

gia xứ Moravia năm 1454. Họ bị trục xuất khỏi Perugia năm 1485, Vicenza

năm 1486, Parma năm 1488, Milan và Lucca năm 1489, và với sự sụp đổ

của triều đại Medici thân Do Thái, khỏi Florence và toàn bộ Tuscany năm

1494. Đến cuối thập niên, họ cũng bị trục xuất khỏi vương quốc Navarre.

Cuộc trục xuất này nối theo cuộc trục xuất khác, khi người tị nạn đổ về các

thành phố vốn đã chứa nhiều người Do Thái hơn mức giới cai trị thành phố

mong muốn. Ở Ý, nghề nghiệp duy nhất của họ cuối thế kỷ 15 là cầm đồ và

cho người nghèo vay các khoản vay nhỏ. Thậm chí ở Rome lạc hậu, vai trò

của các chủ ngân hàng Do Thái cũng trên đà suy thoái. 149 Chủ ngân hàng và

thợ thủ công Kitô đã khiến cho người Do Thái bị cấm ngay khi phường

nghề của họ đủ lớn mạnh. Ở Ý, ở Provence và ở Đức, người Do Thái gần

như bị quét sạch khỏi thương mại và công nghiệp quy mô lớn vào năm

1500. Nên họ chuyển tới các lãnh thổ kém phát triển hơn ở phía đông - ban

đầu tới Áo, Bohemia, Moravia, Silesia, rồi tới Ba Lan, tới Warsaw và

Cracow, Lwov, Brest-Litovsk và tới Lithuania. Trục nhân khẩu học của

người Do Thái Ashkenazi chuyển dịch vài trăm dặm về phía Trung-Đông

Âu và Đông Âu. Ở đây cũng có rắc rối - có các cuộc bạo động bài Do Thái

https://thuviensach.vn

diễn ra ở Ba Lan trong các năm 1348-1349, năm 1407 và năm 1494; người

Do Thái bị trục xuất khỏi Cracow và khỏi Lithuania năm sau đó. Tất cả

những biến động và trục xuất này đều liên quan đến nhau. Nhưng vì người

Do Thái được cần đến nhiều hơn ở phía đông, nên họ bám trụ được; vào

năm 1500, Ba Lan được coi là đất nước an toàn nhất ở châu Âu cho người

Do Thái, và nó nhanh chóng trở thành trái tim của người Do Thái

Ashkenazi.

Sự suy thoái và nghèo khó của người Do Thái ở châu Âu, việc đóng góp

của họ cho kinh tế và văn hóa đã trở nên ít ỏi vào cuối thời trung cổ, có thể

được kỳ vọng là sẽ làm xói mòn, nếu không muốn nói là phá bỏ, bức tường

thù hận trước đó từng được dựng lên quanh họ. Nhưng điều đó đã không

xảy ra. Giống các hình thức khác của cách ứng xử phi lý, chủ nghĩa bài Do

Thái không tuân theo các quy luật kinh tế học. Ngược lại, giống như một

sinh vật nguy hiểm nào đó, nó tạo ra những đột biến mới từ chính mình.

Nhất là ở Đức, nó bắt đầu đẻ ra những hình ảnh mô tả kinh tởm về người

Do Thái - Judensau.*

Thời trung cổ, người ta hoan hỉ với việc quy mọi khía cạnh của vũ trụ về

hình ảnh. Xung đột giữa Kitô giáo và Do Thái giáo đã hình thành nên một

phần bức tranh toàn cảnh vô cùng rộng lớn của cuộc sống vốn tràn ngập

trên tường các nhà thờ. Nhưng các nhà điêu khắc đã mô tả nó thuần túy về

mặt thần học. Cặp hình ảnh được yêu thích, thường được thể hiện một cách

thú vị, là nhà thờ chiến thắng và giáo đường buồn hiu. Nhà điêu khắc thời

trung cổ không thể hiện các chủ đề bài Do Thái: anh ta không bao giờ mô

tả người Do Thái như một kẻ cho vay nặng lãi, một sinh vật xấu xa bỏ

thuốc độc xuống giếng nước, giết hại thanh niên Kitô hay tra tấn bánh

thánh.

Tuy nhiên, có những hình ảnh khác được dùng cho người Do Thái trong

nghệ thuật đồ hoạ: bê vàng, chim cú, bọ cạp. Ở Đức, tới cuối thời trung cổ,

một hình ảnh mới bắt đầu xuất hiện: lợn cái. Mô-típ này ban đầu không

https://thuviensach.vn

được dùng như một mô-típ luận chiến, nhưng dần dà nó trở thành biểu

tượng cho bất cứ ai không thanh sạch, kẻ phạm tội, kẻ dị giáo, nhưng trên

hết vẫn là người Do Thái. 150 Hình ảnh này dường như chỉ được dùng giới

hạn trong các vùng chịu ảnh hưởng của văn hóa Đức; nhưng ở đó, nó trở

thành mô-típ phổ biến nhất dùng để mô tả người Do Thái, và là một trong

những định kiến xúc phạm mạnh mẽ nhất và dai dẳng nhất.151 Nó có vô số

hình thù kinh tởm. Người Do Thái được mô tả tôn sùng con lợn, mút đầu

vú nó, ôm lấy mông nó, ăn ngấu nghiên phân nó. Nó mang lại nhiều cơ hội

cho những hoạ sĩ bình dân tục tĩu, thể hiện một mục tiêu tại nơi mà không

một quy tắc thẩm mỹ và lịch thiệp thông thường nào được áp dụng, và tại

nơi mà sự tục tĩu thô thiển nhất không chỉ được chấp nhận mà còn được ca

ngợi. Quả thực, rõ ràng sự thô tục thiếu đứng đắn của hình ảnh này là lý do

chính khiến nó phổ biến trong hơn 600 năm. Với sự ra đời của ngành in, nó

được phổ biến một cách nhanh chóng và có mặt khắp nơi ở Đức. Nó không

chỉ xuất hiện trong sách mà còn trong vô số các bản khắc gỗ, bản khắc axit,

sơn dầu, màu nước, trên tay cầm gậy đi bộ, trên đồ gốm sứ. Sự lặp đi lặp lại

không ngừng của nó góp phần vào một quá trình mà sau này trở nên rất

quan trọng và đầy bi kịch ở Đức: quá trình phi nhân tính hóa người Do

Thái. Ý tưởng cho rằng người Do Thái biết sự thật nhưng phản đối nó,

thích làm việc với các thế lực đen tối hơn - và do đó không thể là người

theo nghĩa như người Kitô - đã ăn sâu bám rễ. Mối quan hệ phi tự nhiên và

phi nhân tính của người Do Thái với Judensau khiến cho ý tưởng này ngày

càng bám chặt vào đầu óc bình dân Đức. Và nếu một kiểu người nào đó

không phải là người, thì họ có thể sẽ bị loại bỏ khỏi xã hội. Điều đó quả

thực chính là điều đã và đang xảy ra. Vì các bức tường thù hận thay vì biến

mất, lại đang được thay thế bằng các bức tường thực sự, khi mà ghetto châu

Âu xuất hiện.

https://thuviensach.vn

PHẦN BỐN

GHETTO

Cuộc đại tứ tán của người Do Thái Sephardi từ Tây Ban Nha năm 1492,

từ Bồ Đào Nha năm 1497, khiến người Do Thái bắt đầu di chuyển khắp

nơi, vì khi số lượng lớn người tị nạn đổ đến thường dẫn tới các vụ trục xuất

tiếp theo. Nhiều người Do Thái gần như kiệt quệ, bị từ chối cho vào những

thành phố mà ở đó người Do Thái đã bị cấm nên bắt đầu đi lang thang.

Không phải ngẫu nhiên mà truyền thuyết Người Do Thái lang thang trở nên

chín muồi vào khoảng thời gian này. Câu chuyện về một người Do Thái tấn

công Đức Kitô trên via dolorosa* của mình, và do đó bị trừng phạt phải đi

lang thang cho tới tận Sự đến lần hai*, xuất hiện lần đầu tiên trong một cuốn

biên niên sử Bologna năm 1223; năm năm sau Roger xứ Wendover ghi lại

nó trong cuốn Flowers of History (Những bông hoa lịch sử) của mình.

Nhưng vào những thập niên đầu tiên của thế kỷ 16, Người lang thang biến

thành Ahasuerus, người Do Thái đi rong điển hình, già nua, có râu, ăn mặc

rách rưới, buồn bã, điềm báo thảm hoạ. 1 Giám mục xứ Schleswig tuyên bố

mình trông thấy ông ta trong một nhà thờ ở Hamburg năm 1542, và khi

hàng trăm phiên bản truyện dân gian được lưu hành dưới dạng sách in, thì

ông ta liên tục được trông thấy: ở Lübeck năm 1603, Paris năm 1604,

Brussels năm 1640, Leipzig năm 1642, Munich năm 1721, London năm

1818. Ông ta trở thành đề tài của một nền văn học rộng lớn. Tất nhiên có

vô số người Do Thái lang thang thực sự: đó là khó khăn của người Do Thái

https://thuviensach.vn

thời Phục hưng, và sau đấy lại trở thành “khách trọ, người ngụ cư” giống

như Abraham.

Một người lang thang như vậy là Solomon ibn Verga (khoảng năm 1450-

1525) xứ Malaga, bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha, rồi khỏi Bồ Đào Nha, tới

Ý năm 1506 và lang thang ở đó. Chúng ta không biết cuối cùng ông định

cư ở đâu, nếu quả thực có nơi như thế; nhưng có thời gian ông ở Rome. Tại

đó ông viết một cuốn sách có tiêu đề Shevet Yehuda (Cây gậy của Judah),

đặt ra câu hỏi trên thực tế rằng, Tại sao người ta ghét người Do Thái? Cuốn

sách có thể được coi là tác phẩm đầu tiên viết về lịch sử Do Thái kể từ cuốn

Antiquities (Thời cổ đại) của Josephus cách đó 1.400 năm, vì Ibn Verga mô

tả không dưới 64 vụ ngược đãi người Do Thái. Khi viết cuốn này, ông đã

báo hiệu dấu hiệu đầu tiên, dẫu mờ nhạt, về việc quay lại của sự tự ý thức

về lịch sử của người Do Thái.

Bằng chứng của tình thế khó khăn đáng tiếc của người Do Thái ở châu Âu

Kitô là việc Ibn Verga không thể xuất bản cuốn sách của mình lúc còn

sống, nó được in lần đầu vào năm 1554 ở Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng dù vậy, Ibn

Verga vẫn là con người của Phục hưng, một người duy lý, hoài nghi, tư duy

độc lập. Ông mạnh mẽ chỉ trích Talmud, ông chế giễu Maimonides, ông

châm biếm quan điểm của Judah Halevi. Sử dụng hình thức đối thoại tưởng

tượng, ông chế nhạo giới học giả Do Thái. Nếu người Do Thái bị chà đạp

thì đó chủ yếu do lỗi của họ. Họ hãnh diện nhưng đồng thời quá thụ động

và tin vào Chúa; tràn đầy hy vọng và quá ngoan ngoãn, họ xao lãng cả khoa

học chính trị lẫn khoa học quân sự và do đó “hai lần trơ trọi.” Cả người Do

Thái lẫn người Kitô đều không thừa nhận niềm tin của nhau; cả hai ủng hộ

mê tín và truyền thuyết. Người Kitô thì thiếu khoan dung, còn người Do

Thái lại khó tính, ông chỉ ra rằng, nhìn chung, “các vị vua Tây Ban Nha và

Pháp, giới quý tộc, giới học giả và tất cả những người có phẩm giá đều thân

thiện với người Do Thái”; thành kiến chủ yếu đến từ những người nghèo,

vô học. “Tôi chưa bao giờ thấy một người có lý trí nào căm ghét người Do

Thái,” ông trích lời một người thông thái nói, “và chẳng ai căm ghét họ trừ

https://thuviensach.vn

dân thường. Có lý do cho điều này - người Do Thái ngạo mạn và luôn tìm

cách cai trị; chẳng ai nghĩ họ lại là dân lưu vong và nô lệ nay đây mai đó.

Thay vào đó, họ tìm cách thể hiện mình như là lãnh chúa và ông chủ. Do

đó, dân chúng ganh tị với họ.” 2 Vì sao người Do Thái không tìm cách phá

bỏ thành kiến bằng cách cư xử khiêm tốn và nhún nhường hơn, rao giảng

sự hiểu biết và lòng khoan dung tôn giáo?3

Ibn Verga viết bằng tiếng Hebrew và rõ ràng viết cho độc giả Do Thái có

học, là những người sẽ hiểu lẽ công bằng trong lời phê bình của ông. Nên

chúng ta phải phần nào coi trọng những cáo buộc này. Nhưng bằng chứng

mà chúng ta có lại không cho thấy sự ngạo mạn thái quá thường lý giải cho

việc người Do Thái bị tấn công. Nguyên nhân rắc rối thường là việc người

Do Thái xa lạ đổ xô đến nơi cộng đồng Do Thái đã có từ lâu, dẫn đến vượt

quá điểm tới hạn. Chẳng hạn ở Venice, nơi từng là một khu vực thương mại

lớn từ thế kỷ 10, và là một nơi tự nhiên cho người Do Thái định cư, họ gặp

phải đôi chút kháng cự. Thế kỷ 13, họ bị dồn vào các bãi được quây lại trên

đảo Spinalunga hay Giudecca; có lúc họ bị buộc phải sống trên đất liền ở

Mestte. Họ phải đeo một phù hiệu hình tròn màu vàng, đội một cái mũ màu

vàng, rồi mũ màu đỏ. Nhưng lúc nào cũng có người Do Thái ở đó. Họ sống

ổn. Họ có những đóng góp quan trọng cho nền kinh tế của Venice, ít nhất

bằng cách đóng những loại thuế đặc biệt. Họ được hưởng chính sách đặc

quyền hay condotta, liên tục được xác nhận.

Tháng 5 năm 1509, khi lực lượng Liên minh Cambrai đánh bại quân đội

Venice tại Agnadello, đã xảy ra một cuộc tháo chạy hoảng loạn từ terra

firma* tới các đảo chính. Trong số người chạy nạn có trên 5.000 người Do

Thái, nhiều trong số này là người nhập cư từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.

Hai năm sau, một cuộc biểu tình đòi trục xuất họ diễn ra, do các bài thuyết

pháp của thầy dòng khơi mào. Trong các năm 1515-1516, biểu tình dẫn tới

quyết định của nhà nước dồn toàn bộ cộng đồng Do Thái tới một khu vực

tách biệt của thành phố. Địa điểm được chọn ở một nơi trước kia là xưởng

đúc, gọi là ghetto nuovo, * tại một trong các đảo trung tâm cách biệt với

https://thuviensach.vn

quảng trường San Marco. Xưởng đúc mới được biến thành một hòn đảo

bằng các con kênh, có tường cao bao bọc, mọi cửa sổ hướng ra ngoài đều bị

bít lại bằng gạch, hai cánh cổng được đóng mở bởi bốn người Kitô canh

gác, sáu người canh gác khác điều khiển hai chiếc thuyền tuần tra, chi phí

cho tất cả 10 người này do cộng đồng Do Thái trả; và cộng đồng Do Thái

cũng được chỉ thị phải thuê nơi này lâu dài với giá cao hơn một phần ba so

với giá thông thường khi đó. 4

Khái niệm về một khu dành riêng cho người Do Thái không mới. Nó có từ

thời cổ đại. Hầu hết các thành phố Hồi giáo đều có một khu như vậy. Ở

châu Âu thời Kỷ nguyên Đen tối, người Do Thái thường yêu cầu được sống

riêng và có tường cao như là điều kiện để định cư ở một thành phố. Nhưng

họ phản đối mạnh mẽ đề xuất của Venice. Đề xuất đó rõ ràng được thiết kế

nhằm thu về lợi thế kinh tế tối đa từ sự hiện diện của người Do Thái (bao

gồm cả các loại thuế đặc biệt) trong khi người Do Thái chỉ được giao tiếp

xã hội tối thiểu với phần còn lại của dân chúng. Trên thực tế, họ được phép

làm ăn buôn bán vào ban ngày ở nơi xa xôi bất tiện, và bị khóa vào ban

đêm. Nhưng Venice khăng khăng trục xuất tất cả người Do Thái, và trên

thực tế hệ thống cầm quyền có lẽ đã ngăn cản sự chấp nhận các đề xuất về

sau. Ghetto nuovo chứa người Do Thái Ý chủ yếu có nguồn gốc Đức. Năm

1541, người Do Thái xứ Levant được chuyển tới xưởng đúc cũ gần đó hay

ghetto vecchio.* Cuối cùng, năm 1633, khu vực này tiếp tục được mở rộng

bằng cách bổ sung thêm ghetto novissimo* để chứa người Do Thái từ phía

tây. 5 Vào lúc này (1632) có 2.412 người Do Thái sống ở ghetto trên tổng

dân số Venice là 98.244 người. Với phần diện tích bổ sung này, ghetto có

thể chứa gần 5.000 người Do Thái vào năm 1655.6 Để sống trong khu có

tường bao quanh như thế, người Do Thái không chỉ phải đóng các loại thuế

bình thường và phí hải quan, mà trong suốt thế kỷ đầu tiên của ghetto, họ

còn phải đóng một loại thuế thường niên đặc biệt trị giá 10.000 ducat* một

năm và các loại thuế bắt buộc trị giá ít nhất 60.000 ducat, tổng cộng không

dưới 250.000 ducat tất tần tật. 7

https://thuviensach.vn

Tại sao người Do Thái lại kiên nhẫn chịu đựng kiểu đàn áp này đến vậy?

Trong một cuốn sách về người Do Thái ở Venice, Simhah Luzzatto (1583-

1663), từng làm giáo sĩ cho họ trong 57 năm, cho rằng tính thụ động của

người Do Thái, thứ khiến cho Ibn Verga rất khó chịu, là một vấn đề thuộc

về đức tin: “Vì họ tin rằng bất cứ thay đổi có thể nhận ra nào liên quan đến

họ… đều tới từ một đấng cao hơn chứ không phải từ nỗ lực của con

người.” 8 Nhiều người Do Thái lúc đó cảm thấy lo lắng, vì cộng đồng Tây

Ban Nha cực lớn vốn giàu có và thế lực cũng đã không làm gì được để

chống lại việc họ bị trục xuất một cách tàn bạo. Một số người chỉ ra sự

tương phản với tính hiếu chiến Do Thái thời cổ đại; tại sao người Do Thái

không thể giống như tổ tiên của họ, Mordecai? Họ trích dẫn Sách Esther:

“Quần thần của nhà vua trong triều đình nhất nhất phải cúi chào và bái lạy

Aman… Nhưng Marđôkê đã chẳng cúi chào bái lạy gì cả.”9 Nhưng sách

này - sách được người Do Thái yêu thích, hồi đó và bây giờ - có hướng dẫn

khác. Chẳng phải Esther, theo lời khuyên của Mordecai, đã che giấu nguồn

gốc Do Thái của mình hay sao? Esther “chẳng tỏ ra dân mình và quê hương

mình,” như nhiều người marrano tỏ ra. Người Do Thái che giấu, bí mật,

cũng như người Do Thái thụ động, xưa như Kinh Thánh. Rồi cũng có

Naaman, là người “cúi xuống trong đền thờ Rimmon.” Tuy nhiên, người

Do Thái ý thức được rằng Sách Esther chứa đựng lời cảnh báo, vì Haman

ác độc đã đề xuất với Vua Ahasuerus tàn sát người Do Thái. Giáo sĩ Joseph

ibn Yahia, trong bài bình chú về Sách Esther được xuất bản ở Bologna năm

1538, chỉ ra rằng lý lẽ của Haman - người Do Thái “tản mạn, rải rác ra giữa

các dân tộc” khiến họ không có khả năng chống cự - được áp dụng tương tự

cho người Do Thái sống trong thời ông. 10

Sự thật là các cộng đồng Do Thái chấp nhận sự đàn áp và thân phận hạng

hai, miễn là điều đó được xác định bằng những quy tắc bất biến và không

độc đoán. Thứ họ ghét nhất là sự không chắc chắn. Ghetto mang lại an ninh

và thậm chí sự thoải mái ở một mức độ nào đó. Nó làm cho việc tuân thủ

luật trở nên dễ dàng hơn theo nhiều cách, qua việc tập trung và tách biệt

người Do Thái. Nếu sự tách biệt, như giáo hội tuyên bố, bảo vệ người Kitô

https://thuviensach.vn

khỏi những tiếp xúc xấu xa với người Do Thái, thì nó cũng bảo vệ người

Do Thái khỏi thế tục. Bộ luật của Joseph Caro (1488-1575), trở thành văn

bản halakhah chính thức cho nhiều thế hệ Do Thái chính thống, có thể đã

được thiết kế cho sự độc lập và hướng nội mà ghetto mang lại.

Bên trong ghetto, người Do Thái có thể có một đời sống văn hóa mãnh liệt,

tuy cách biệt. Nhưng có nhiều giao tiếp liên đức tin. Vào khoảng thời gian

ghetto được hình thành, thợ in Kitô Daniel Bomberg đã đặt một máy in ở

Venice. Người Kitô, người Do Thái và người cải đạo hợp tác với nhau để

làm ra một ấn bản tuyệt vời của hai bộ Talmud (1520-1523), mà việc đánh

số trang của hai bộ này từ đó đến nay đã trở thành tiêu chuẩn. Thợ xếp chữ

và thợ đọc bản in thử Do Thái được miễn đội mũ màu vàng. Những xưởng

in tiếng Hebrew khác xuất hiện. Do đó không chỉ các tác phẩm tôn giáo

kinh điển, mà cả các tác phẩm Do Thái đương thời cũng được in ra. Bản rút

gọn bộ luật được yêu thích của Caro, Shulhan Arukh, được xuất bản ở

Venice, và vào năm 1574 nó xuất hiện tại đó dưới dạng phiên bản bỏ túi,

“để có thể mang nó trên ngực, có thể đọc bất cứ lúc nào và bất kể nơi đâu,

trong lúc nghỉ ngơi hay đang di chuyển,” trang bìa viết. 11

Bất chấp những sách nhiễu của nhà nước, cộng đồng ở Venice vẫn phát

triển thịnh vượng. Cộng đồng được chia thành ba nhóm, Penentine từ Tây

Ban Nha, Levantine là thần dân Thổ Nhĩ Kỳ, và Natione Tedesca hay người

Do Thái gốc Đức là nhóm lâu đời nhất, lớn nhất và kém giàu có nhất. Chỉ

họ mới được phép làm nghề cho vay tiền, và họ nói tiếng Ý. Nhưng họ

không được trao quyền công dân Venice; thậm chí đến cuối thế kỷ 18, luật

quy định rằng “người Do Thái Venice và quốc gia hay bất cứ người Do

Thái nào đều không thể đòi hay hưởng quyền công dân.” 12 Shakespeare đã

đúng khi nói về điều này trong tác phẩm The Merchant of Venice (Người lái

buôn thành Venice) . Ông cũng có lý khi cho Jessica nói rằng trong nhà của

Shilock cha mình chứa đầy vàng bạc châu báu. Người Do Thái thành đạt

cho vay tiền thường tích lũy đồ cầm cố không được chuộc lại, nhất là đá

quý. Luật hạn chế chi tiêu của địa phương được thực thi để ngăn họ đeo

https://thuviensach.vn

những thứ quý giá như vậy; quả thực, người Do Thái có những cấm kỵ chi

tiêu của riêng mình, nhằm tránh “sự đố kỵ và căm ghét của dân ngoại, là

những người nhìn chằm chằm chúng ta.”13

Tuy nhiên, bất chấp mọi hình thức hạn chế, vẫn không thiếu sự vui vẻ trong

ghetto Venice. Một người đương thời mô tả các nghi lễ của ngày Ăn mừng

Luật:

Một kiểu lễ hội hóa trang nửa vời được tổ chức tối nay, vì nhiều trinh nữ và phụ nữ mới lập

gia đình đeo mặt nạ để không bị ai nhận ra, và tới tất cả các giáo đường. Họ bị đàn ông đàn bà

Kitô bu lấy vì tò mò… Mọi dân tộc đều có mặt, người Tây Ban Nha, người Levantine, người

Bồ Đào Nha, người Đức, người Hy Lạp, người Ý và các dân tộc khác, mỗi dân tộc hát theo

phong tục của mình. Vì họ không sử dụng nhạc cụ, nên một số người vỗ tay trên đầu, một số

vỗ vào đùi, một số dùng ngón tay bắt chước nhạc cụ castanet, một số giả vờ chơi ghita bằng

cách cào vào áo. Tóm lại, họ làm ồn, nhảy nhót khiêu vũ, mặt mũi nhăn nhó, mồm miệng méo

mó, tay chân vặn vẹo và các bộ phận khác nữa, để bắt chước lễ hội hóa trang. 14

Việc không có nhạc cụ hoàn toàn là do sự phản đối của các giáo sĩ. Nhiều

người trong số họ phản đối âm nhạc nghệ thuật dưới bất cứ hình thức nào,

với lý do là nó lặp đi lặp lại quá nhiều những từ thiêng liêng trong lời cầu

nguyện, và nhất là tên Chúa - họ lập luận, dù không thuyết phục lắm, rằng

điều đó có thể khiến người khờ khạo tin là có hai Chúa hoặc nhiều hơn thế.

(Ở Anh thế kỷ 16 và thế kỷ 17, người Thanh giáo đưa ra những lập luận

tương tự chống lại âm nhạc đa âm, nhất nhất cho rằng chỉ được dùng một

nốt cho mỗi âm tiết trong lời cầu nguyện.) Ở Senigallia gần Ancona, còn

sót lại ghi chép về một cuộc cãi vã dữ dội giữa giáo sĩ địa phương và

maestro di capella* là Mordecai della Rocca - với sự giúp đỡ của những

trích dẫn rất chi tiết từ Talmud và các nguồn kabbalah, giáo sĩ thì khăng

khăng cho rằng âm nhạc tồn tại đơn giản là để làm nổi bật lên ý nghĩa của

văn bản, mọi thứ khác “chỉ là trò hề.”15 Mặc dù vậy, ghetto Venice chắc

chắn có một học viện âm nhạc từ đầu thế kỷ 17. Các nghiên cứu của Cecil

Roth về cộng đồng Do Thái thời Phục hưng cho thấy, thường xuyên có các

https://thuviensach.vn

lời than phiền từ những người theo chủ nghĩa khắt khe về sự xa xỉ và trần

tục của đời sống trong ghetto, và về việc người ta chuộng tiếng Ý hơn tiếng

Hebrew, nên xuất hiện yêu cầu phải có lời cầu nguyện trong ngôn ngữ hằng

ngày. Người Do Thái viết kịch và các tác phẩm về toán, thiên văn và kinh

tế, tất cả đều bằng tiếng Ý. Họ cũng đưa ra những lập luận rất hay để ủng

hộ việc đi thuyền gondola vào ngày Sabbath. 16 Họ có trường học riêng trong

ghetto, nhưng họ được phép theo học trường y ở Padua gần đấy, và được

cấp bằng ở đó. Nhiều giáo sĩ còn muốn các bức tường của ghetto cao hơn

nữa.

Quả thực, dù mối quan hệ giữa người Do Thái với thế giới bên ngoài có xu

hướng làm nên đặc điểm quan trọng nhất của lịch sử, song phần lớn thời

gian người Do Thái quan tâm nhiều hơn đến công việc nội bộ của mình,

vốn đôi khi đầy bão táp. Khi ghetto Venice đang được xây dựng, cộng đồng

Do Thái Ý bị rung chuyển vì những nỗ lực của vị giáo sĩ David

Piazzighettone dễ tính, thay mặt họ đưa ra phán quyết nhằm trừng phạt

Immanuel ben Noah Raphael da Norsa, một người giàu có cai trị cộng đồng

Ferrara như bạo chúa, ông thường nói: “Ta ngồi đây trong thành của ta giữa

người của ta, và bất cứ ai có khúc mắc gì với ta hãy để họ tới đây kiện ta.”

Người Kitô cũng như người Do Thái cúi mình trước ông, người ta nói vậy.

Hoạt động của ông bị lộ khi Abraham da Finzi đưa ông ra trước tòa án giáo

sĩ ở Bologna, vì cho rằng Norsa đã lừa mình 5.000 florin vàng, một viên đá

ruby và một viên ngọc lục bảo. Con trai của Norsa cho biết cha mình đi

vắng, từ chối chấp nhận trát tòa, nói “Cút đi, fresca di merda. ” * Vị giáo sĩ

dễ tính cũng từ chối phục vụ, kêu lên: “Ta phải làm gì với ngươi đây, putto

di Haman? ” * Vụ việc được đưa ra trước nửa tá tòa án giáo sĩ trên khắp nước Ý, và mặc dù hầu hết đều chống lại Norsa, nhưng ông có một người

ủng hộ dũng cảm ở Abraham Mintz, cha của người này là Giáo sĩ Judah

Mintz từng đứng đầu Học viện Padua trong 47 năm, và sau này là giáo sĩ

xứ Mantua. Những bức thư từ phía bên kia và trát đòi hầu tòa bị xé hết; các

giáo sĩ bị đọa nhốt vào cũi và bị đưa ra tòa án Kitô. Nhóm giáo sĩ này xúc

phạm nhóm giáo sĩ kia vì không có gia đình và không có học; mỗi nhóm

https://thuviensach.vn

khoe khoang về gia phả và học vấn của mình, cuộc tranh cãi bị đầu độc bởi

sự chia rẽ Sephardi-Ashkenazi. Mintz buộc tội Giáo sĩ Abraham Cohen xứ

Bologna là “một kẻ Sephardi miệng lưỡi ngọt xớt… quỷ Satan.” Cohen đáp

trả: “Ngươi gọi tổ tiên ta là tư tế hay sinh sự… Ta tự hào với cái tên đó

[Sephardi] vì chúng ta, người Sephardi thánh hóa tên thiêng trước toàn thế

giới, có ta trong đó, và đi qua mọi cám dỗ lớn nhất… Ngươi là một kẻ khốn

khổ, vô giá trị, dối trá lừa đảo… Đồ dốt nát, ngu ngốc, ngớ ngẩn, xuẩn

ngốc vô nghĩa.” Ông nói Mintz toàn kiếm sống bằng ăn cướp và biển thủ,

“khắp nơi trên thế giới đều biết tiếng ngươi là kẻ bất lương và quân lừa

đảo.” Người ta cũng nói rằng Mintz kế vị cha mình chỉ vì ông chơi shofar

giỏi. Cuối cùng, hơn 50 giáo sĩ, một số đến từ bên ngoài nước Ý, tham gia

vào vụ việc và Norsa phải đầu hàng. Vụ kiện chống lại ông trông có vẻ đen

tối, nhưng câu chuyện đến nay còn sót lại là do các giáo sĩ chống ông ghi

lại; các giáo sĩ ở hai phía được kết nối bằng mạng lưới hôn nhân và quan

điểm pháp lý-giáo lý bị phức tạp hóa do những tranh cãi giữa các triều đại

trước đây.17

Vụ Norsa gây ấn tượng về một nhóm gồm các cộng đồng Do Thái Ý mạnh

mẽ, hoàn toàn có khả năng tự bảo vệ. Người Do Thái có xu hướng thành

công nhờ vào năng lực của mình, giống như bất cứ ai. Có một số câu

chuyện thành công đáng chú ý của người Do Thái ở Ý thế kỷ 16. Chẳng

hạn, có nhà thông thái Abraham Colorni, sinh ở Mantua năm 1540, là

người nổi tiếng đáng kinh ngạc với vai trò kỹ sư phục vụ các công tước xứ

Ferrara. Giống như Leonardo da Vinci, ông chuyên về thiết bị quân sự,

thiết kế mỏ, thuốc nổ, cầu phao, thuyền buồm có thể xếp lại, thang leo

tường, pháo đài. Ông sản xuất ra một kiểu súng máy thô sơ, gồm 2.000

súng hỏa mai mà mỗi súng có thể bắn được chục phát từ một lần mồi. Ông

cũng là một nhà toán học xuất sắc, soạn bảng cửu chương và phát triển một

phương pháp mới để đo khoảng cách. Ông là người biểu diễn trò trộm đồ

rất tài tình, ông viết về thuật viết mật mã và lên án trò xem tay. Đặc biệt,

ông là một nhà ảo thuật trứ danh, chuyên về ảo thuật chơi bài. Nên chẳng

https://thuviensach.vn

có gì ngạc nhiên khi ông được mời tới triều đình lộng lẫy ở Prague của

Rudolph, hoàng đế-phù thủy. 18

Tuy nhiên, vẫn có những người Do Thái khốn khổ là nạn nhân của cuộc

chiến trên nhiều lĩnh vực tuy không liên tục giữa người Kitô và người Thổ

ở Địa Trung Hải, và bị bán làm nô lệ. Chính sách của người Do Thái là duy

trì quan hệ tốt với cả hai phía. Người Do Thái bỏ chạy khỏi Tây Ban Nha

và Bồ Đào Nha trong những năm 1490 được tiếp đãi tử tế ở

Constantinople, và để đáp lại, họ đã giúp tạo ra một ngành công nghiệp vũ

khí ở địa phương. Họ củng cố cộng đồng Do Thái hiện thời ở Ottoman

Salonika cho tới khi nó trở thành một trong những cộng đồng lớn nhất trên

thế giới, với hơn 20.000 người Do Thái sống ở thành phố này vào năm

1553. Có các nhà buôn Do Thái ở khắp vùng Levant, biển Aegean và biển

Adriatic, và đôi khi người Do Thái Venice, nhờ vào các mối quan hệ của họ

ở bán đảo Balkan và những nơi xa hơn về phía đông, có thể thống trị phần

lớn nền thương mại ở phía đông thành phố. Người Do Thái hoạt động từ

các cảng khác ở Ý, nhất là Ancona, Leghorn (Livorno), Naples và Genoa.

Hầu như mọi tàu buôn đều có một thương gia Do Thái trên tàu. Nhưng họ

đều gặp rủi ro từ tàu chiến và tàu cướp biển của Ottoman và người Kitô.

Người Do Thái được coi là tù nhân đặc biệt có giá trị, vì người ta tin, mà

thường là đúng, rằng kể cả nếu họ nghèo thì vẫn có thể thuyết phục một

cộng đồng Do Thái ở đâu đó bỏ tiền ra chuộc họ về.

Nếu một người Do Thái bị người Thổ bắt được trên một con tàu Kitô, thì

việc thả người đó ra thường được thương lượng từ Constantinople. Ở

Venice, các giáo đoàn Do Thái tại Levant và Bồ Đào Nha lập ra một tổ

chức đặc biệt để chuộc lại tù nhân Do Thái bị người Kitô bắt từ tàu Thổ

Nhĩ Kỳ. Lái buôn Do Thái đóng một loại thuế đặc biệt cho mọi loại hàng

hóa để hỗ trợ tổ chức này, vốn hoạt động như một dạng bảo hiểm vì lái

buôn Do Thái là nạn nhân tiềm tàng. Kẻ săn mồi chủ yếu là Dòng Hiệp sĩ

Thánh John, những người biến căn cứ của mình ở Malta thành trung tâm

cuối cùng ở châu Âu của ngành buôn bán nô lệ. Họ luôn để mắt đến người

https://thuviensach.vn

Do Thái và bắt họ thậm chí từ cả tàu của người Kitô với lý do họ là thần

dân của đế chế Ottoman. Các hiệp sĩ giữ tù nhân trong một trại nô lệ và

định kỳ bán tống bán táng họ cho các nhà đầu cơ chuyên mua người Do

Thái cao hơn giá thông thường; người ta cho rằng người Do Thái ai cũng

giàu có và sẽ được chuộc về. Người Do Thái Venice nuôi một đại diện ở

Malta, người này ghi nhận thông tin khi có tù nhân Do Thái đến và thu xếp

để thả họ ra nếu có tiền. Người Kitô sở hữu tù nhân bèn khai thác hệ thống

cứu trợ này của người Do Thái để đòi mức giá trên trời. Một Judah Surnago

nào đó, 75 tuổi, bị nhốt trong một căn hầm trong hai tháng đến mức mù lòa

và không đứng dậy được. Người chủ nói sẽ nhổ hết râu và lông mi, thậm

chí xích ông lại nếu người đại diện Do Thái không trả 200 ducat. Giao kèo

này hoàn tất, nhưng người đại diện từ chối trả 600 ducat cho Aaron Afia xứ

Rhodes cũng đang bị người chủ đầu cơ đối xử tồi tệ, và chỉ ra rằng nếu

người đàn ông tội nghiệp này chết tại nơi giam giữ thì người chủ sẽ mất hết

vốn liếng. Điều này xảy ra trong trường hợp của Joseph Levy, đã chết vì bị

người chủ đánh đập hòng đòi tăng giá. 19

Kiểu kinh doanh khủng khiếp này kéo dài 300 năm. Năm 1663, Philip

Skippon cao tuổi theo phái Cromwell khi mô tả nhà tù nô lệ Malta đã viết

rằng: “Người Do Thái, người Moor và người Thổ bị biến thành nô lệ tại

đây và được bán công khai ở chợ… Phân biệt người Do Thái với những

người còn lại bằng một mảnh vải nhỏ màu vàng trên mũ mềm hay mũ

cứng, v.v. Chúng tôi thấy một người Do Thái giàu có bị bắt khoảng một

năm trước và bị đem bán ở chợ với giá 400 scudi vào buổi sáng chúng tôi

tới thăm nhà tù. Cho rằng mình đã tự do vì có tấm hộ chiếu từ Venice, anh

ta bèn tấn công người lái buôn đã mua mình. Nhưng anh ta ngay lập tức bị

bắt lại, râu và tóc bị cạo trọc, một cái xích lớn tròng vào hai chân, và bị vụt

50 roi.” 20 Năm 1768, cộng đồng Do Thái ở London từng gửi 80 bảng để

giúp chuộc lại một nhóm nô lệ Do Thái ở Malta, và phải mất thêm 30 năm

nữa trước khi Napoleon chấm dứt nạn kinh doanh này.

https://thuviensach.vn

Do mối quan hệ của họ với Ottoman, nên sau khi bị trục xuất khỏi Tây Ban

Nha, người Do Thái bị nhiều người Ý coi là kẻ thù. Đó là một lý do nữa

cho việc hệ thống ghetto tách biệt. Chẳng hạn, họ thường được cho là đã

tìm cách giúp người Thổ chiếm Malta trong cuộc đại vây hãm hồi năm

1565. Nhưng yếu tố chủ chốt tác động đến số phận người Do Thái ở châu

Âu thế kỷ 16 là phong trào Cải cách. Về sau, sự xuất hiện của đạo Tin Lành

có tác dụng vô cùng lớn đối với người Do Thái. Nó phá vỡ sự thống nhất

vững như bàn thạch của châu Âu Latin. Nó có nghĩa là người Kitô giờ đây

không thể ao ước có được dù chỉ một xã hội có mỗi một đức tin. Do đó, nó

chấm dứt sự cô lập nguy hiểm của người Do Thái như là nhóm bất phục

tùng duy nhất. Ở nhiều nơi tại châu Âu, nó dẫn đến sự tuyệt diệt của thầy

dòng, kẻ thù bị căm ghét nhất của người Do Thái, và sự chấm dứt của

những thiết chế như độc thân tăng lữ và đời sống tu viện, vốn là hai thiết

chế đi ngược lại lợi ích của người Do Thái.

Phong trào Cải cách, dựa trên công sức của các học giả Phục hưng, cũng

nối lại mối quan tâm đối với việc học tiếng Hebrew nói chung và đối với

Cựu ước nói riêng. Nhiều nhà biện giải Kitô đổ lỗi cho người Do Thái và

nhất là người marrano, vì đã hỗ trợ và truyền cảm hứng cho các nhà tư

tưởng Tin Lành. Người Do Thái lưu truyền những câu chuyện về người

Kitô đầy quyền lực, như vua Tây Ban Nha, có dòng dõi từ người marrano

và bí mật hỗ trợ cho việc hủy diệt người Kitô; những nhà chép biên niên sử

của họ cho rằng sự xuất hiện của đạo Tin Lành, ở Navarre chẳng hạn, là do

yếu tố marrano. Nhưng không có nhiều bằng chứng thực tế cho thấy mối

quan tâm của người theo phong trào Cải cách đối với Cựu ước là thứ khiến

họ ủng hộ người Do Thái như vậy. Những chuyên gia về tiếng Hebrew là

người Kitô như Pico della Mirandola (1463-1494), Johannes Reuchlin

(1455-1522), Sebastian Münster, giáo sư tiếng Hebrew tại Basel sau năm

1528, và Philip Melanchthon (1497-1560) phản đối mạnh mẽ Do Thái giáo

như bất cứ tu sĩ Dòng Dominican nào, mặc dù Melanchthon đã từng chỉ

trích lời vu cáo máu và các hành vi bài Do Thái thái quá khác. Họ phản đối

Mishnah, Talmud và mọi tác phẩm chú giải Do Thái, trừ một số phần trong

https://thuviensach.vn

kabbalah. Erasmus, người quan trọng nhất trong số họ, cũng phản đối

kabbalah và coi sự uyên bác Do Thái là vô cùng nguy hiểm - gây hại đối

với đức tin hơn là chủ nghĩa ngu dân của các học giả thời trung cổ: “Không

có gì đối nghịch và băng hoại đối với Đức Kitô hơn thứ dịch bệnh này.” 21

ông viết cho quan tòa dị giáo Cologne: “Ai trong chúng ta mà lại chẳng

ghét cái giống người này?… Nếu ghét người Do Thái là việc của người

Kitô, thì đây, người Kitô chúng ta có vô khối.”22

Đúng là ngay từ đầu, người Do Thái đã chào đón phong trào Cải cách, vì

nó chia rẽ kẻ thù của họ. Cũng đúng là Luther đã quay sang người Do Thái

khi họ ủng hộ ông diễn giải Kinh Thánh theo cách mới và ủng hộ ông phản

đối các tuyên bố của giáo hoàng. Trong cuốn sách nhỏ năm 1523 của mình,

Das Jesus Christus ein geborener Jude sei (Rằng Jesus Christ sinh ra là

người Do Thái), ông cho là giờ chẳng có lý do gì để họ lại không theo Đức

Kitô, và ngờ nghệch mong ngóng một sự tự nguyện cải đạo tập thể. Khi

người Do Thái đáp lại rằng Talmud giúp hiểu Kinh Thánh còn tốt hơn ông

và mời ông cải đạo, lúc đầu Luther công kích họ vì sự cứng đầu ấy (1526),

rồi vào năm 1543 thì giận dữ chỉ trích. Cuốn sách nhỏ của ông Von den

Juden und ihren Lügen (Về người Do Thái và những lời dối trá của họ),

được xuất bản ở Wittenberg, có thể được gọi là tác phẩm đầu tiên của chủ

nghĩa bài Do Thái hiện đại, và là một bước tiến khổng lồ trên con đường

dẫn đến Holocaust. “Đầu tiên,” ông giục giã, “phải đốt hết giáo đường của

họ, và phải chôn xuống đất bất cứ cái gì còn sót lại để không ai có thể nhìn

thấy một hòn đá hay tro tàn của nó.” Phải tiêu hủy sách kinh Do Thái và

cấm giáo sĩ rao giảng. Sau đó người Do Thái sẽ bị xử lý, nhà của họ sẽ bị

“đập bỏ và phá hủy” và họ sẽ được “đưa vào chung một nhà hay chuồng

ngựa giống như dân Digan, để dạy cho họ biết rằng họ không phải là chủ

trên đất chúng ta.” Người Do Thái sẽ bị cấm ra đường và vào chợ, tài sản

của họ sẽ bị tịch thu, rồi phải cho “những con giun độc” này đi lao động

khổ sai và kiếm cái ăn “bằng mồ hôi nước mắt.” Cuối cùng, họ phải bị tống

khứ “mãi mãi.” 23 Trong bài đả kích người Do Thái của mình, Luther tập

trung vào vai trò kẻ cho vay lãi của họ, và khăng khăng cho rằng của cải

https://thuviensach.vn

của họ không thuộc về họ vì nó đã được “moi từ những đồng tiền lãi ở

chúng ta.” Luther viết:

Người cho vay lãi là một tên trộm và tên giết người thâm căn cố đế… Bất cứ ai ăn hết, làm

hỏng và đánh cắp đồ ăn của người khác, thì người đó coi như phạm tội giết người (vì dối trá)

cũng như khi bỏ đói một người hay hại chết người ta. Người cho vay lãi làm như vậy, và ngồi

đó ung dung trên ghế khi lẽ ra phải bị treo cổ trên giá, ăn cướp được bao nhiêu đồng thì để

cho bấy nhiêu quạ rỉa xác… Để cho trên trái đất không còn kẻ thù lớn hơn nào của con người,

sau quỷ Satan, như kẻ ham tiền và cho vay nặng lãi, vì kẻ đó muốn làm Chúa của muôn

người… Kẻ cho vay nặng lãi là một con quỷ khổng lồ, như một người đã hóa thành sói… Và

vì chúng ta bẻ xương chúng trên bánh xe và chặt đầu những kẻ cướp đường, kẻ giết người và

kẻ trộm nhà, chúng ta còn phải bẻ xương và giết thêm bao nhiêu kẻ nữa đây… săn lùng,

nguyền rủa và chặt đầu tất cả những kẻ cho vay nặng lãi!

Luther không hài lòng với việc chửi bới. Thậm chí trước khi viết cuốn sách

nhỏ bài Do Thái, ông còn khiến người Do Thái bị trục xuất khỏi Saxony

năm 1537, và vào những năm 1540, ông đuổi họ ra khỏi nhiều thành phố ở

Đức; ông cố thuyết phục cử tri bỏ phiếu trục xuất họ khỏi Brandenburg

năm 1543 nhưng không thành. Môn đệ của ông tiếp tục phản đối người Do

Thái ở đó, họ cướp phá giáo đường Berlin năm 1572, rốt cuộc vào năm sau

họ đã có được cái mình muốn: người Do Thái bị cấm trên toàn bộ đất nước

họ. Mặt khác, Jean Calvin có thiện chí hơn với người Do Thái, phần vì ông

có xu hướng đồng ý với họ về vấn đề cho vay lãi; ông bình luận khách quan

về lập luận của người Do Thái trong các bài viết của mình và thậm chí bị

kẻ thù theo giáo lý Luther buộc tội là người Do Thái hóa. 24 Dù sao đi nữa,

người Do Thái đã bị trục xuất khỏi các thành phố và vùng Palatinate theo

giáo lý Calvin.25

Do thái độ thù địch của đạo Tin Lành, nên người Do Thái bị đẩy vào vòng

tay của hoàng đế. Charles V khi cai trị Tây Ban Nha chẳng phải bạn bè gì.

Ông ta khiến giáo hoàng lập ra một tòa án dị giáo ở Bồ Đào Nha năm 1543,

tống nhiều người marrano ra khỏi Lisbon bảy năm sau đó, trục xuất người

https://thuviensach.vn

Do Thái khỏi Naples năm 1541 và đuổi họ ra khỏi các lãnh thổ của ông ta ở

vùng Flanders. Nhưng ở Đức, ông ta thấy người Do Thái là đồng minh có

ích, và tại Đại hội đồng hoàng thân xứ Augsburg (1530), Speyer (1544) và

Regensburg (1546), nhờ có ông ta bảo vệ mà họ không bị trục xuất. Các

hoàng thân-giám mục Kitô cũng thấy người Do Thái là đồng minh có ích

để chống lại người theo đạo Tin Lành, kể cả nếu họ không sẵn sàng thừa

nhận điều đó nơi công cộng. Do đó, trong Hoà ước Augsburg, các bên nhất

trí loại các nhà nước giáo hội khỏi điều khoản trung tâm, cuius regio, eius

religio (tôn giáo theo đức tin của hoàng thân), điều này cho phép người Do

Thái ở lại Đức. Josel xứ Rosheim, giáo sĩ trưởng ở Alsace, phát ngôn viên

của người Do Thái trong giai đoạn căng thẳng này, tố cáo Luther là một

“tên côn đồ” và gọi Hoàng đế Charles là “thiên sứ của Chúa”; người Do

Thái cầu nguyện cho sự thành công của quân đội hoàng gia trong giáo

đường của mình, cung cấp tiền và quân nhu cho quân đội - do đó tạo ra một

mô hình sinh tồn mới và quan trọng của người Do Thái.26

Dù vậy, phong trào phản Cải cách khi xuất hiện đã hà khắc với người Do

Thái lẫn người Tin Lành. Các giáo hoàng, giống như các hoàng thân khác,

có truyền thống sử dụng và bảo vệ người Do Thái. Đã có 50.000 người Do

Thái ở Ý ngay trước khi các cuộc trục xuất Tây Ban Nha diễn ra, và con số

này nhanh chóng gia tăng do người tị nạn đổ đến. Việc người tị nạn đổ đến

gây rắc rối giống như ở Venice, nhưng nhìn chung chính sách của giáo

hoàng vẫn nhân từ. Paul III (1534-1549) thậm chí khuyên khích sự định cư

của người Do Thái bị trục xuất khỏi Naples (1541), và sáu năm sau chấp

nhận cả người marrano nữa, hứa sẽ bảo vệ họ khỏi tòa án dị giáo. Người kế

vị ông, Julius III, tiếp tục duy trì những đảm bảo này. Tuy nhiên, tháng 5

năm 1555, Hồng y giáo chủ Caraffa, chánh án tòa dị giáo và là tai hoạ với

những người Do Thái bất đồng quan điểm và dị giáo, trở thành giáo hoàng

với tước hiệu Paul IV và ngay lập tức đảo ngược chính sách này. Không chỉ

ở Ancona mà tại nhiều thành phố khác của Ý, của giáo hoàng và những nơi

khác, người Kitô và người Do Thái tự do qua lại với nhau, và ông theo

quan điểm của Erasmus khi cho rằng ảnh hưởng của Do Thái giáo là một

https://thuviensach.vn

mối đe dọa chí tử đối với đức tin. Hai tháng sau khi được bầu làm giáo

hoàng, với sắc lệnh Cum nimis absurdam (Điều phi lý), ông áp dụng giải

pháp Venice ở Rome, nơi người Do Thái bị đưa tới tả ngạn sông Tiber và

sống trong mấy bức tường. Đồng thời ở Ancona, ông tiến hành trừ khử

người marrano, thiêu 25 người này nơi công cộng. Ghetto nhanh chóng

được mở rộng tới mọi thành phố ở các lãnh địa giáo hoàng, và từ năm 1562

ghetto trở thành từ chính thức được dùng trong các điều luật bài Do Thái.

Sách tiếng Hebrew bị đem đốt, không chỉ ở Rome và Bologna mà còn ở

Florence. Pius V (1566-1572) thậm chí còn ác hơn, ra sắc lệnh

Hebraeorum Gens (1569) (Dân tộc Do Thái) trục xuất các cộng đồng Do

Thái, trong đó có một số đã tồn tại liên tục từ thời cổ đại. Các giáo hoàng

sau này xử lý khác nhau, nhưng chính sách giáo hoàng vẫn là đưa người Do

Thái vào sống trong ghetto ở các lãnh địa giáo hoàng và gây áp lực bắt các

nhà cai trị khác phải làm theo. Do đó, ghetto được áp dụng ở Tuscany trong

các năm 1570-1571, ở Padua trong các năm 1601-1603, ở Verona năm

1599 và ở Mantua trong các năm 1601-1603. Các công tước xứ Ferrara từ

chối tuân thủ, nhưng họ đồng ý cấm người Do Thái in sách. 27 Cuối cùng,

Leghorn là thành phố duy nhất không lập ra một ghetto kiểu vậy.

Giáo hoàng không phải là thiết chế duy nhất tấn công người Do Thái.

Những nền quân chủ mạnh nhất, vốn có truyền thống bảo vệ người Do Thái

hăng hái và hữu hiệu nhất, cũng điên cuồng chống dị giáo. Ở nhiều nơi tại

châu Âu, phong trào phản Cải cách là một làn sóng phản ứng mới trước

những tư tưởng gây lo lắng được lưu truyền trong nửa đầu thế kỷ, một sự

trở lại của việc đúng mực và trật tự, được dẫn dắt từ bên trên nhưng có sự

hậu thuẫn mạnh mẽ từ bên dưới. Đó là một phong trào chống lại chủ nghĩa

phân biệt chủng tộc, lật đổ và cải cách đủ loại. Nhìn chung người Do Thái

được coi như một phần tử gây lo lắng, đặc biệt dưới dạng người marrano.

Những người cải đạo ép buộc này và con cháu của họ, bị cắt đứt khỏi kỷ

luật của Do Thái chính thống, có xu hướng quay sang bất cứ cái gì, trong

đó có chủ nghĩa tái thanh tẩy vốn là thứ mà nhà chức trách ghét nhất - đây

là một từ chung dùng để nói về sự bất tuân tôn giáo. Nhiều người marrano

https://thuviensach.vn

mở ra những kết hợp kỳ quặc giữa đức tin Kitô với đức tin Do Thái. Họ là

những người hoài nghi, châm chọc Đức mẹ đồng trinh Mary cùng các

thánh, cười nhạo các hình ảnh và tập quán sùng đạo. Họ đưa ra phán xét cá

nhân đối với nhà chức trách thuộc đủ thể loại. Người marrano bị coi là

những kẻ phản bội nhà nước tiềm tàng cũng như kẻ dị giáo - nhà chức trách

có thể đưa ra một ví dụ tiêu biểu là João Miguez, nhân vật bị công chúng

căm ghét, công tước xứ Naxos, có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất trong tất cả

người Do Thái trước đây từng là người Kitô, làm cố vấn cho sultan.

Phong trào phản Cải cách, ở cả tôn giáo lẫn thế tục, nghi ngờ người nhập

cư nhất, mà trong đó người marrano là một thành phần. Kinh nghiệm khiến

nhà chức trách hiểu rằng phong trào đó đồng nghĩa với rắc rối. Những

người Do Thái đã có từ lâu thì không đáng lo lắm. Nhưng số mới đến mới

là những người mang tới tư tưởng nguy hiểm. Mối lo sợ này diễn ra trên

nhiều cung bậc. Hội Thợ làm bánh Venice công khai tố cáo những thợ làm

bánh nhập cư: “Họ đi theo bước chân của người Luther và khoe khoang

rằng đã khiến cho nước Đức một thời đậm chất Kitô rơi vào hỗn loạn… giờ

đây đang ra sức hủy hoại phường thợ làm bánh ở đây.” Từ phía trên, đại sứ

của Charles V ở Venice cảnh báo với công chúng rằng, nếu không loại trừ

được dị giáo thì nó sẽ gây ra “thù hằn giữa các hoàng thân vì tranh giành

tình hữu nghị của các dân tộc… vì họ mong rằng không chư hầu nào vâng

lệnh hoàng thân xứ mình, họ tìm cách phá hoại mọi sự thống trị và tìm cách

làm cho các dân tộc được tự do.” 28 Đại sứ của Pius V ở Venice, Giovanni

Antonio Facchinetti, không ngần ngại quy những thất bại quân sự của

Venice trong cuộc chiến chống lại người Thổ cho thất bại đáng trách của

Venice trong việc tiêu diệt người Do Thái và kẻ dị giáo: chính Chúa, chứ

không phải người Thổ, đang gây chiến với công chúng, và giới cai trị công

chúng nên tự hỏi mình câu hỏi: “Tại sao Chúa lại cho rằng mình bị xúc

phạm bởi tình trạng này?” 29 Nhà chức trách yêu người Do Thái với tư cách

người tạo ra của cải; ghét người Do Thái với tư cách người truyền bá tư

tưởng.

https://thuviensach.vn

Song, hai hoạt động này là hai mặt khác nhau của cùng một đồng xu người.

Kinh nghiệm cho thấy người Do Thái di cư chắc chắn sẽ mang đến các tư

tưởng đáng lo ngại, nhưng đồng thời cũng là những người chắc chắn sẽ

mang đến các cách làm mới hoặc hiệu quả hơn để gia tăng sự giàu có cho

một quốc gia. Lịch sử liên tục nói với chúng ta rằng việc di cư và tái định

cư có tác động làm mới ý tưởng và cách làm mọi việc, do đó biến người di

cư thành con người kinh tế hiệu quả hơn. Từ thế kỷ 8 và thế kỷ 7 TCN,

những người chăn gia súc và những người trồng ô-liu Hy Lạp nghèo khó đã

rời bỏ vùng đất cổ xưa của mình, trở thành các lái buôn-khai hoang thành

công khắp vùng Địa Trung Hải. Vào thế kỷ 19, những thành viên thị tộc

vốn đói lả ở vùng cao nguyên Scotland, những người Ireland khốn khổ từ

Clare và Kerry, những người nửa nông nô từ Ba Lan, những người nông

dân không tấc đất từ Mezzogiorno, đã biến thành các công dân dám nghĩ

dám làm ở Ontario và New Zealand, ở Boston, New York và Chicago, ở

vùng Trung Tây, Argentina và New South Wales. Vào thời chúng ta hiện

nay, chúng ta thường xuyên thấy tác động gần như kỳ diệu của sự di cư khi

người Trung Quốc lục địa tới định cư ở Đài Loan và Hồng Công, người

Việt Nam tới California và Úc, người Cuba tới Florida.

Phong trào Cải cách, phong trào phản Cải cách và các cuộc Chiến tranh tôn

giáo đã giẫm lên tổ kiến lửa châu Âu, khiến các cộng đồng nhỏ chăm chỉ

phải bỏ chạy tan tác. Đôi khi, để thoát khỏi việc bị quấy rầy và ngược đãi,

họ chuyển nơi ở hai hay ba lần trước khi có thể định cư lâu dài. Gần như

luôn là vậy, những vùng họ ở lại sau cùng đều phát triển thịnh vượng. Max

Weber và R. H. Tawney từng cho rằng chủ nghĩa tư bản hiện đại là sản

phẩm của các ý niệm tôn giáo, được gọi bằng các tên khác nhau như “đạo

đức Tin Lành” và “cơn hoảng loạn cứu rỗi” của giáo lý Calvin, cả hai đều

mang tinh thần làm việc chăm chỉ và tích lũy. Nhưng có nhiều phản đối

không thể vượt qua đối với giả thuyết này, và giờ đây có vẻ như chắc chắn

rằng di cư, chứ không phải đức tin giáo phái, là yếu tố chung. Động năng

cho các nền kinh tế quốc gia, nhất là ở Anh và Hà Lan, và sau này là ở Bắc

Mỹ và Đức, được tạo ra không chỉ bởi người theo giáo lý Calvin, mà còn

https://thuviensach.vn

bởi người theo giáo lý Luther, người Kitô từ Bắc Ý, và nhất là bởi người

Do Thái. 30

Thứ mà những cộng đồng di cư này chia sẻ không phải là thần học, mà là

sự sẵn lòng sống dưới sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước đối với tư tưởng

tôn giáo và đạo đức theo lệnh từ các cơ sở tăng lữ. Tất cả họ phản đối hệ

thống thứ bậc tăng lữ, ủng hộ việc quản lý tôn giáo của giáo đoàn và lương

tâm cá nhân. Xét theo mọi khía cạnh này, người Do Thái là điển hình nhất

cho các nhánh người di cư khác nhau. Họ đã phản đối chế độ tăng lữ kể từ

khi Ngôi đền thứ hai bị phá hủy. Họ đã sử dụng chế độ giáo đoàn từ lâu

trước khi có bất cứ giáo phái Tin Lành nào. Cộng đồng của họ chọn ra giáo

sĩ cho riêng mình, và hình thức phân quyền này khả thi là do không có giáo

lý thần học và do tinh thần bao dung tri thức. Trên tất cả, họ là những người

định cư rất giỏi giang. Họ đã di cư trong suốt chiều dài lịch sử của mình. Là

khách trọ và người ngụ cư từ thuở xa xưa nhất, họ đã trải qua nhiều thế hệ,

và trong vô vàn các tình huống khác nhau, hoàn thiện nhiều nghệ thuật di

cư, nhất là kỹ năng tập trung của cải của mình để nó có thể nhanh chóng

được chuyển từ một điểm nguy hiểm tới một khu vực tái định cư. Công

việc buôn bán, nghề thủ công, nền văn hóa dân gian và luật pháp của họ kết

hợp lại để hỗ trợ cho việc di cư đầy sáng tạo ấy.

Đó là một lý do tại sao những người Do Thái mới đến, bất kể rủi ro của họ

là gì, luôn có vẻ như có vốn lưu động. Và điều đó khiến họ nhìn chung

được chào đón. Như một nhà biện giải Do Thái, Manasseh ben Israel, nói

vào giữa thế kỷ 17:

Do đó, có thể thấy rằng Chúa chưa bỏ chúng ta; vì nếu một người ngược đãi chúng ta, thì một

người khác lại đón tiếp chúng ta lịch sự nhã nhặn; và nếu hoàng thân này đối xử tệ với chúng

ta, thì hoàng thân kia lại đối xử tốt với chúng ta; nếu một người trục xuất chúng ta ra khỏi đất

của họ, thì một người khác lại mời chúng ta tới với cả ngàn đặc quyền; như các hoàng thân

của Ý, Vua Đan Mạch kiệt xuất nhất, và Công tước Savoy hùng mạnh ở Nissa, đã từng làm.

https://thuviensach.vn

Và chúng ta há chẳng thấy những nền cộng hoà chấp nhận người Do Thái lại đang phát triển

thịnh vượng và buôn bán phát đạt đó sao?31

Ngoài khuynh hướng chung của mình, người Do Thái còn có những đóng

góp đặc biệt cho tinh thần đổi mới sáng tạo và dám nghĩ dám làm trong

kinh tế. Thời trung cổ, như chúng ta đã thấy, các kỹ năng đô thị, buôn bán

và tài chính của họ được các cộng đồng Kitô xung quanh học hỏi dần dần;

khi đó người Do Thái đã không còn hữu dụng về mặt xã hội và kinh tế nữa,

nên thường bị xua đuổi hoặc bị phân biệt đối xử. Họ sau đó có thể chuyển

tới một vùng kém phát triển hơn, nơi các kỹ năng của họ vẫn còn được cần

đến. Nhưng lựa chọn của họ là phát triển các phương pháp mới, và người

Do Thái cũng giỏi trong chuyện này. Họ đi trước cuộc cạnh tranh một

bước, hoặc bằng cách tăng hiệu suất của các phương pháp hiện tại qua đó

giảm giá thành, hoặc bằng cách đề ra phương pháp mới. Khi họ bước vào

một lĩnh vực mới cũng là lúc tinh thần đổi mới sáng tạo của họ được thấy

rõ nhất, thường vì đó là lúc để một thế hệ mới tiếp quản. Quan trọng không

kém, người Do Thái nhanh chóng thích ứng với các hiện tượng và tình

huống hoàn toàn mới. Tôn giáo của họ dạy họ phải duy lý. Trong mọi giai

đoạn phát triển của mình, chủ nghĩa tư bản đã đi lên bằng duy lý và qua đó

cải thiện được sự hỗn loạn của các phương pháp hiện tại. Người Do Thái có

thể làm việc này, vì trong khi (nhìn chung) vô cùng bảo thủ bên trong thế

giới nhỏ hẹp và biệt lập của mình, họ lại không được dự phần trong xã hội

hay gắn bó cảm xúc với xã hội nói chung, và do đó có thể nhìn truyền

thống, phương pháp, thiết chế cũ của xã hội bị phá hủy mà không một chút

đau đớn - quả thực có thể đóng vai trò đi đầu trong quá trình phá hủy. Vì

thế họ là những doanh nghiệp tư bản bẩm sinh.

Sự tự do tương đối đi theo logic lý trí này, thứ logic mà người Do Thái có

được nhờ vị thế người ngoài cuộc, được minh chứng tốt nhất qua thái độ

của họ đối với tiền bạc. Một trong những đóng góp lớn nhất của người Do

Thái đối với tiến bộ của con người là buộc văn hóa châu Âu phải chấp nhận

tiền bạc và sức mạnh của tiền bạc. Các xã hội loài người cho đến nay vẫn

https://thuviensach.vn

luôn thể hiện một sự không sẵn lòng đặc biệt trong việc làm sáng tỏ và nhìn

ra đúng bản chất của tiền bạc - một thứ hàng hóa như bất cứ thứ hàng hóa

nào khác mà giá trị của nó chỉ là tương đối. Các xã hội loài người quả thực

có xu hướng gắn giá trị tuyệt đối cho mọi thứ hàng hóa - mà không thấy

rằng giá trị của một thứ thay đổi theo thời gian và không gian - nhất là tiền

bạc vì nó có một giá trị cố định rành rành. Các xã hội loài người cũng đầu

tư tiền bạc bằng những hàm ý đạo đức đặc biệt. Tại sao Thánh Paul lại cho

rằng, và vô số triệu người nhắc lại không chút suy nghĩ, “Vì tham tiền là

cội rễ mọi sự dữ”? Tại sao không phải là tình yêu đất đai hoặc tình yêu gia

súc hay đàn ngựa; hoặc nhà cửa hay tranh vẽ? Nhất là tình yêu quyền lực?

Không có lý do chắc chắn nào để giải thích tại sao tiền bạc lại được nhìn

nhận với sự sỉ nhục như vậy. Hơn nữa, khác biệt đạo đức giữa tiền bạc với

mọi thứ hàng hóa khác lan sang cả khái niệm đầu tư, khiến cho việc xây

dựng một khuôn khổ đạo đức cho việc tiết kiệm và phát triển kinh tế trở

nên vô cùng khó khăn. Con người chăn nuôi gia súc với niềm vinh dự; họ

gieo hạt và thu hoạch một cách xứng đáng. Nhưng nếu họ khiến tiền bạc

sinh lời cho họ thì họ là loài ký sinh và sống dựa vào “tiền lời không xứng

đáng,” như cách người ta gọi nó sau này.

Người Do Thái ban đầu cũng là nạn nhân của sự ngụy biện này như bất cứ

ai. Quả thực, họ sáng tạo ra nó. Nhưng kỹ thuật duy lý tôn giáo và tình thế

khó khăn của họ trong vai trò nhà buôn tiền bạc bất đắc dĩ, cuối cùng khiến

họ sẵn lòng đối mặt với vấn đề này và giải quyết nó. Như chúng ta đã thấy,

họ khởi đầu bằng việc đề ra một tiêu chuẩn kép cho các giao dịch tiền bạc

với người Do Thái và dân ngoại. Một số yếu tố của việc này còn sót lại

thậm chí cho tới ngày nay: nhiều ngân hàng Do Thái ở Israel (và các nơi

khác) dán thông báo về việc những khoản vay giữa người Do Thái với nhau

sẽ tuân thủ luật tôn giáo. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ 15, những người duy lý

Do Thái tìm cách tước bỏ ma thuật của tiền bạc. Trong một cuộc tranh chấp

ở Ferrara năm 1500, Giáo sĩ Abraham Farissol xứ Avignon, sử dụng một

lập luận quen thuộc (và có phần thiếu trung thực) của các nhà đổi mới sáng

https://thuviensach.vn

tạo, rằng mọi thứ đã thay đổi kể từ thời Kinh Thánh, và rằng tiền bạc đã trở

thành một thứ hàng hóa đơn thuần:

Điều này đã đưa tới một tình huống mới và các nghĩa vụ mới. [Cho không kẻ nghèo khó một

thứ gì đó là lẽ tự nhiên, vì lòng thương cảm, nhưng] trong các trường hợp khác khi một người

cần một cái gì đó mà bạn mình có rất nhiều… anh ta ngã giá để mua nó. Do đó… tập quán trả

tiền thuê nhà và nhân công lâu đời… mọi thứ đều có giá của nó… Vì nếu tự nhiên và trí khôn

phải yêu cầu hỗ trợ cho mọi người cần được hỗ trợ để thỏa mãn mong muốn của họ, và cho

những ai cần tiền vay tiền không lãi, thì tự nhiên cũng yêu cầu rằng nếu ai đó cần một mái

nhà, một con ngựa hay công ăn việc làm, thì họ sẽ được cung cấp tất cả những thứ đó mà

không phải trả tiền. 32

Farissol cảm thấy rằng một hệ thống giá cả, tiền lương và lãi suất thống

nhất có lợi về mặt xã hội, vì nó giúp điều tiết một cách thân thiện trong một

xã hội có trật tự. Việc kiếm thu nhập từ sở hữu tiền bạc không nhục nhã

hơn mà cũng chẳng kém nhục nhã hơn việc kiếm thu nhập từ sở hữu đất

đai, hay bất cứ thứ hàng hóa nào khác; “nó tuân theo tập quán và tự nhiên

rằng ai hưởng lợi từ tiền bạc của bạn mình thì có nghĩa vụ trả lại bằng cái

gì đó.” Gần như đồng thời, Isaac Abrabanel cũng đưa ra một lời biện hộ

tương tự trong lời chú giải của mình về cuốn Đệ nhị luật, được xuất bản lần

đầu năm 1551: “Chẳng có gì là không xứng đáng về lãi suất… vì kiếm lời

từ tiền, rượu và ngô của mình đều là đúng cả, và nếu ai đó muốn có tiền của

người khác… tại sao một nông dân [người] đã nhận lúa mì để gieo trồng

trên cánh đồng nhà mình lại không đưa người đã cho mình vay 10% nếu

thành công, mà thường thì vẫn luôn thành công như vậy? Đây là một giao

dịch kinh doanh bình thường và đúng đắn.” Một giao dịch không có lãi

suất, ông nói thêm, là dành cho ai đó mà chúng ta nợ họ một sự tử tế đặc

biệt, chẳng hạn như một người đồng đạo thiếu thốn. 33

Sự sẵn lòng đối mặt với ý tưởng về tiền bạc, xử lý nó một cách trung thực

và duy lý, có gốc rễ sâu xa cả trong Do Thái giáo dòng Kinh Thánh lẫn Do

Thái giáo dòng giáo sĩ. Do Thái giáo không phân chia sự sùng đạo và thịnh

https://thuviensach.vn

vượng thành hai cực. Nó ca ngợi người nghèo, nó phản đối sự thèm khát

của cải, nhưng nó cũng thường xuyên gợi ra mối liên hệ giữa những điều

tốt đẹp của cuộc sống với sự đáng trọng về đạo đức. Sách Đệ nhị luật có

một đoạn rất hay trong đó Moses nhấn mạnh sự hào phóng mà Chúa sẽ ban

cho những ai tuân theo luật của Người: “Người sẽ yêu mến ngươi, chúc

lành cho ngươi, cho ngươi tăng số; Người sẽ chúc lành cho hoa quả lòng dạ

ngươi và cho hoa quả đất đai: lúa, rượu mộng, dầu tươi, lứa con đàn bò, ổ

con dê cừu trên thửa đất Người đã thề với cha ông ngươi là Người sẽ ban

cho ngươi.” 34 Israel rồi sẽ giàu có: “Ngươi sẽ cho nhiều dân vay mượn, và

ngươi sẽ thống trị trên nhiều dân, mà chẳng hề bị người ta thống trị.” 35 Sách

Thánh Thi nói, “Những ai kính sợ Người, sẽ chẳng lâm cơn thiếu thốn.” 36

Sách Thánh Thi và Sách Châm ngôn, Sách Nhã ca, Sách Giảng sư, Sách

Huấn ca đầy những tình cảm như vậy. Talmud nhắc lại: “Gặp lúc thiếu thốn

người ta biết cách trân trọng của cải nhất.” “Có bảy đặc điểm ‘thu hút

người công bình và thu hút thế giới.’ Một trong số đó là của cải.” Halakhah

Do Thái đã luôn xử lý trực tiếp các vấn đề kinh doanh thực tế chứ không

chỉ các vấn đề lý thuyết, dựa trên giả định rằng việc buôn bán được tiến

hành hợp lý không chỉ hoàn toàn tương thích với đạo đức nghiêm ngặt, mà

còn rất đúng đắn, vì nhờ nó mới có những việc làm tốt và công việc từ

thiện có hệ thống, là những thứ mà cộng đồng Do Thái xoay quanh. Chế độ

giáo sĩ trị đã phán quyết và viết một cách rất thực tế về việc buôn bán, vì

nhiều thành viên của chế độ tham gia buôn bán. Rất đặc trưng cho giới trí

thức Kitô, những người như Maimonides và Nahmanides chưa bao giờ giả

định rằng có một sự khác biệt tuyệt đối giữa một bên là đọc và viết sách với

một bên là giữ sổ sách. Do Thái giáo dòng giáo sĩ nói những điều về việc

kinh doanh mà mọi người có lý trí đều biết là đúng và công bằng, nhưng là

những thứ mà truyền thống thường loại ra khỏi địa hạt của đàm luận tôn

giáo.

Do đó, người Do Thái rất sẵn sàng tận dụng sự tăng trưởng trong kinh tế

thế giới vốn là đặc trưng của thế kỷ 16; quả thực, với việc bị trục xuất khỏi

bán đảo Tây Ban Nha và việc bị đối xử tệ ở châu Âu thời Cải cách và phản

https://thuviensach.vn

Cải cách, họ không có lựa chọn nào khác ngoài việc đẩy cộng đồng lưu

vong ra xa hơn và tìm kiếm đầu ra mới cho các kỹ năng kinh doanh của

mình, về phía tây, các chuyến hải trình của Columbus không chỉ là chuyến

đi duy nhất có nền tảng Do Thái và marrano trên phương diện tài chính và

công nghệ. Người Do Thái bị trục xuất tới châu Mỹ với tư cách là các nhà

buôn sớm nhất. Họ xây dựng nhà máy. Ở St Thomas chẳng hạn, họ trở

thành các chủ đồn điền quy mô lớn đầu tiên. Những điều luật của Tây Ban

Nha cấm người Do Thái di cư tới thuộc địa tỏ ra không hiệu quả và bị bãi

bỏ vào năm 1577. Người Do Thái và người marrano đặc biệt năng động

trong việc định cư ở Brazil; tổng đốc đầu tiên, Thomas de Souza, được cử

đi năm 1549, chắc chắn có nguồn gốc Do Thái. Họ sở hữu hầu hết các đồn

điền mía đường. Họ kiểm soát ngành buôn bán đá quý và đá bán quý.

Người Do Thái bị trục xuất khỏi Brazil năm 1654 đã tạo ra ngành công

nghiệp mía đường ở Barbados và Jamaica. Các thuộc địa mới của Anh ở

miền tây chào đón họ. Thống đốc Jamaica, khi phản đối một đề nghị trục

xuất họ năm 1671, đã viết rằng, “Ông có quan điểm là nhà vua chẳng thể có

những thần dân nào sinh lợi nhiều hơn người Do Thái và người Hà Lan; họ

tích rất nhiều đồ trong kho và rất giỏi việc thư từ.” Chính quyền ở Surinam

tuyên bố: “Chúng tôi thấy rằng người Hebrew… đã… chứng tỏ là hữu ích

và có lợi đối với thuộc địa.” 37

Về phía đông, người Do Thái đã tích cực hoạt động ở các lãnh thổ trong

biên giới của Nga, đặc biệt trên bờ Biển Đen, ít nhất từ thời Hy Lạp cổ.

Quả thực, theo truyền thuyết, việc người Do Thái tới Armenia và Grudia có

liên quan đến Mười bộ lạc bị thất lạc của vương quốc miền bắc bị phá hủy

là Israel. Trong nửa đầu thế kỷ 8, vương quốc của người Khazar đã cải sang

Do Thái giáo. Từ đầu thời trung cổ, người Do Thái đã tích cực hoạt động

trên một vùng lãnh thổ rộng lớn ở phía nam Á-Âu, vừa trong vai trò nhà

buôn vừa trong vai trò nhà truyền giáo cải đạo. Trong những năm 1470, ở

Công quốc Moscow đang phát triển nhanh chóng, các hoạt động của người

Do Thái tạo nên một giáo phái nửa bí mật mà giới chức gọi là giáo phái Do

Thái hóa, khiến các nỗ lực khủng khiếp nhằm loại bỏ nó xuất hiện. Sa

https://thuviensach.vn

hoàng Ivan IV Vasilievich, tức “Ivan Bạo chúa” (1530-1584), ra lệnh rằng

người Do Thái nào từ chối theo Kitô giáo phải bị dìm chết, và người Do

Thái chính thức bị trục xuất khỏi lãnh thổ Nga cho tới khi Ba Lan bị chia

cắt vào cuối thế kỷ 18.

Rào cản Nga đối với sự thâm nhập sâu hơn về phía đông dẫn tới sự định cư

Do Thái cao độ ở Ba Lan, Lithuania và Ukraine. Như ở Tây Âu thời Kỷ

nguyên Đen tối và trung cổ, người Do Thái là một thành tố chính trong quá

trình thuộc địa hóa rộng lớn, với đặc trưng là sự mở rộng nhanh chóng về

kinh tế nông nghiệp và kinh tế thương mại cũng như sự gia tăng dân số rất

lớn. Khoảng năm 1500, chỉ có khoảng 20.000-30.000 người Do Thái sống

ở Ba Lan, trên tổng dân số năm triệu người. Đến năm 1575, khi tổng dân số

đã tăng lên bảy triệu người, thì số người Do Thái đã vọt lên 150.000 người,

và sau đó sự gia tăng này còn diễn ra nhanh hơn. Năm 1503, Ba Lan quân

chủ bổ nhiệm Giáo sĩ Jacob Polak là “Giáo sĩ của Ba Lan,” và sự xuất hiện

của vị trí giáo sĩ trưởng, được triều đình hậu thuẫn, cho phép phát triển một

hình thức tự quản mà người Do Thái vốn không biết đến kể từ cuối thời

ông hoàng Do Thái lưu vong. Từ năm 1551, vị trí giáo sĩ trưởng được

người Do Thái bầu chọn. Đây chắc chắn là cai trị kiểu đầu sỏ chứ không

phải cai trị kiểu dân chủ. Giáo sĩ có quyền hành rộng lớn đối với pháp luật

và tài chính, bổ nhiệm quan tòa và rất nhiều vị trí khác trong chính quyền.

Khi giáo sĩ chia sẻ quyền lực với các hội đồng địa phương, chỉ từ 1% đến

5% hộ gia đình Do Thái có quyền bầu cử.38 Mục đích của hoàng gia trong

việc phân quyền cho người Do Thái tất nhiên mang tính tư lợi. Sự thù địch

đối với người Do Thái ở Ba Lan là rất lớn. Chẳng hạn ở Cracow, nơi tầng

lớp lái buôn địa phương khá vững mạnh, người Do Thái thường bị đẩy ra

ngoài. Các vị vua nhận thấy rằng mình có thể kiếm được tiền từ người Do

Thái bằng cách bán đặc quyền de non tolerandis Judaeis* cho một số thành

phố và thị trấn nhất định, như Warsaw chẳng hạn. Nhưng họ có thể kiếm

được thậm chí nhiều tiền hơn bằng cách cho phép các cộng đồng Do Thái

phát triển, rồi vắt kiệt họ. Giáo sĩ và các hội đồng Do Thái địa phương chủ

yếu làm việc thu thuế. Chỉ 30% những gì họ thu về được dành cho phúc lợi

https://thuviensach.vn

và lương của quan chức; toàn bộ phần còn lại được chuyển giao cho triều

đình để đổi lại sự bảo vệ.

Việc gắn giáo sĩ với tài chính cộng đồng và do đó với việc làm ăn của

những người phải cung cấp khoản tài chính ấy khiến người Do Thái phía

đông hay người Do Thái Ashkenazi còn đi xa hơn người Ý đầu thế kỷ 16,

trong việc dành sự ủng hộ halakhah cho các phương pháp tín dụng-tài

chính mới. Người Do Thái Ba Lan hoạt động gần ranh giới của văn minh

có mối liên hệ với các công ty gia đình Do Thái ở Hà Lan và Đức. Một loại

công cụ tín dụng mới là mamram* xuất hiện và được giáo sĩ ủng hộ. Năm

1607, các cộng đồng Do Thái ở Ba Lan và Lithuania cũng được phép sử

dụng heter iskah, một hệ thống vay mượn nội bộ Do Thái cho phép một

người Do Thái cấp tài chính cho một người Do Thái khác để đổi lấy 1%.

Sự giải thích luật kiểu duy lý này cuối cùng khiến cả giới chức bảo thủ, như

Giáo sĩ Judah Loew nổi tiếng, Maharal xứ Prague, cho phép việc cho vay

lãi.

Với việc dễ dàng tiếp cận tín dụng, những người định cư tiên phong Do

Thái đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển phía đông Ba Lan,

vùng nội địa của Lithuania và Ukraine, nhất là từ sau những năm 1560 trở

đi. Dân số Tây Âu lúc này tăng nhanh. Nó cần nhập khẩu ngày càng nhiều

lương thực. Giới địa chủ Ba Lan giàu tham vọng, sốt sắng đáp ứng nhu cầu,

hợp tác với doanh nghiệp Do Thái để tạo ra những vùng trồng lúa mì mới

cung cấp cho thị trường, chở lúa mì dọc theo sông ra các cảng biển Baltic,

rồi chở về phía tây. Giới quyền quý Ba Lan - nhà Radziwill, nhà Sovieski,

nhà Zamojki, nhà Ostrogski, nhà Lubomirski - sở hữu hoặc xâm chiếm đất

đai. Hải cảng thì do người Luther Đức điều hành. Người Calvin Hà Lan sở

hữu hầu hết tàu bè. Nhưng người Do Thái làm những việc còn lại. Họ

không chỉ quản lý đất đai, mà trong một số trường hợp còn giữ giấy tờ nhà

đất làm vật thế chấp để đổi lấy vốn lưu động. Đôi khi họ còn cho thuê đất.

Họ quản lý thuế cầu đường. Họ xây dựng và vận hành nhà máy xay bột và

nhà máy rượu. Họ sở hữu thuyền trên sông, chở lúa mì đi và mang về rượu

https://thuviensach.vn

vang, quần áo, hàng xa xỉ, bán chúng trong cửa hàng của mình. Họ làm xà

phòng, lắp cửa kính, thuộc da, bán lông thú. Họ tạo ra cả những ngôi làng

và thị trấn (shtetl), nơi đây họ sống ở trung tâm, trong khi nông dân (người

Kitô ở Ba Lan và Lithuania, người Chính thống ở Ukraine) sống nơi ngoại

ô.

Trước năm 1569, là năm Liên hiệp Brest-Litovsk cho phép người Ba Lan

định cư ở Ukraine, chỉ có 24 khu định cư Do Thái với 4.000 dân; đến năm

1648 có 115 khu định cư, với số dân 51.325 người, còn tổng dân số thì lớn

hơn nhiều. Phần lớn những nơi này thuộc sở hữu của quý tộc Ba Lan, địa

chủ vắng mặt, người Do Thái làm trung gian môi giới với nông dân - một

vai trò đầy nguy hiểm trong tương lai. Thường thì người Do Thái trên thực

tế cũng là giới quyền quý. Vào cuối thế kỷ 16, Israel xứ Zloczew chẳng

hạn, thuê cả một vùng rộng hàng trăm dặm vuông từ một nhóm nhà quý tộc

với một khoản tiền thuê khổng lồ hằng năm là 4.500 zloty. Ông cho những

người họ hàng nghèo hơn của mình thầu lại phí cầu đường, quán trọ và nhà

máy xay lúa. 39 Người Do Thái từ khắp châu Âu tới đây để tham gia vào quá

trình thuộc địa hóa này. Ở nhiều khu định cư, họ chiếm đa số dân cư, nên

lần đầu tiên bên ngoài Palestine họ thống trị văn hóa địa phương. Họ đóng

vai trò quan trọng trong mọi tầng lớp xã hội và chính quyền. Họ thầu thuế

và hải quan. Họ làm cố vấn cho chính quyền. Những người quyền quý Ba

Lan có một luật sư Do Thái trong lâu đài của mình, giữ sổ sách, biên thư,

điều hành việc làm kinh tế.

Quả thực, vào cuối thế kỷ 16, có rất ít người quan trọng ở Trung-Đông Âu

mà “không biết đến Joseph.” Một điển hình về người Do Thái vĩ đại rốt

cuộc đã được thừa nhận xứng đáng. Đến 25 năm cuối thế kỷ 16, cuộc tấn

công tư tưởng của phong trào phản Cải cách đã kiệt sức. Philip II của Tây

Ban Nha là một trong những ông hoàng cuối cùng theo phong trào này, hợp

tác chặt chẽ với giáo hoàng. Khi về già, theo tinh thần của Paul IV, ông

đuổi người Do Thái ra khỏi công quốc Milan của mình (1597). Nhưng các

ông hoàng khác lại hậu thuẫn phong trào Kitô, hay thật ra là phong trào Tin

https://thuviensach.vn

Lành, vì lý do tư lợi. Hoặc họ trở nên politiques* và thỏa hiệp. Quyền lực và ảnh hưởng của giáo hội giảm; quyền lực của nhà nước tăng. Các tác giả

pháp luật và chính trị có ảnh hưởng - Montaigne, Jean Bodin, Lipsius,

Francis Bacon - ủng hộ quan điểm thế tục về chính sách công. Các quốc gia

không cần phải lo ngại và gây chia rẽ bởi những tranh cãi tôn giáo om sòm.

Chức năng của nhà nước là lập ra các khu định cư hợp lý, thúc đẩy sự

thống nhất và thịnh vượng. Trong bầu không khí khoan dung và realpolitik*

mới này, người Do Thái tinh thông được chào đón nhờ vào giá trị của họ.40

Do đó, Cộng hoà Venice, từ năm 1577 trở đi, cho phép người marrano xứ

Dalmatia, Daniel Rodriguez, lập ra cảng mới Spalato (Split), như là một

phần của một chính sách mới nắn dòng thương mại dọc theo các con sông ở

bán đảo Balkan, trong đó người Do Thái đóng một vai trò nổi bật.41 Công

tước xứ Tuscany ban đặc quyền cho người Do Thái ở Leghorn. Công tước

xứ Savoy giúp lập ra các khu định cư Do Thái ở Nice và Turin. Các vị vua

Pháp đưa ra những chỉ dụ bảo vệ lái buôn Do Thái. Henri IV thậm chí còn

chơi bài với một trong số họ, Manoel de Pimentel, người mà ông gọi là

“vua cờ bạc.” Ở Amsterdam, giới chức Calvin không điều tra quan điểm

tôn giáo của người marrano, hay của người Do Thái Sephardi đến đây vào

những năm 1590, hay của những người định cư Ashkenazi đến đây từ

khoảng năm 1620. Họ làm lễ, ban đầu bí mật. Họ điều hành một trường

Torah từ năm 1616, tự in sách từ những năm 1620. Đối với người Hà Lan,

họ là một sự bổ sung hữu ích và biết cách cư xử với cộng đồng lái buôn.42 Ở

Frankfurt, cộng đồng Do Thái trở nên thịnh vượng tới mức đại hội đồng

giáo sĩ được tổ chức tại đó trong các năm 1562,1582 và 1603.

Các thành phố và công quốc nói tiếng Đức vốn đã trục xuất người Do Thái

từ đầu thế kỷ nay lại tái chấp nhận họ. Hoàng đế triều Habsburg,

Maximilian II, cho phép người Do Thái trở lại Bohemia, và vào năm 1577

người kế vị ông là Rudolph II đã ban cho họ đặc quyền. Cộng đồng Do

Thái lâu đời ở Vienna được tái lập, và ở Prague nơi Rudolph đã lập ra triều

đình có đến 3.000 người Do Thái vào cuối thế kỷ. Các giáo sĩ thuyết giảng

https://thuviensach.vn

nổi tiếng như Maharal, Ephraim Solomon ben Aaron xứ Luntschits và

Isaiah ben Abraham ha-Levi Horowitz sống ở khu người Do Thái, cạnh các

hoàng thân lái buôn như Jacob Bassevi von Treuenberg, Mordecai Zemah

Cohen và Marcus Meisel. Rudolph có một cuộc trò chuyện nổi tiếng với

Maharal ở cung điện của mình, ông còn bảo trợ cho đa dạng người Do Thái

tài năng, từ nhà thiên văn học tới thợ kim hoàn. Nhưng ông thấy người Do

Thái hữu ích nhất trong vai trò nhà tài phiệt, ông biến Meisel thành “người

Do Thái triều đình” đầu tiên - một loại người sau này thống trị tài chính

chính phủ ở nhiều nơi tại Trung Âu trong 150 năm, và ít nhiều vẫn có vai

trò quan trọng cho tới tận năm 1914.

Sức mạnh lớn lao của người Do Thái nằm ở khả năng tận dụng nhanh

chóng các cơ hội mới, khả năng nhận ra tình huống vô tiền khoáng hậu khi

nó xuất hiện và có biện pháp xử lý. Người Kitô từ lâu đã học cách giải

quyết các vấn đề tài chính truyền thống, nhưng họ lại bảo thủ và chậm phản

ứng trước những thứ mới mẻ. Tới cuối thế kỷ 16, thứ mới mẻ chủ yếu là

quy mô và chi phí chiến tranh ngày càng tăng. Meisel cung cấp cho

Rudolph, một nhà sưu tập hàng đầu, objets d’art* và các thiết bị khoa học,

nhưng chức năng chính của ông là giúp cung cấp tài chính cho cuộc chiến

chống Thổ Nhĩ Kỳ. Đổi lại, hoàng đế cho phép ông cho vay tiền, chấp nhận

không chỉ các vật thế chấp cụ thể như đồ trang sức mà còn cả giấy nợ và

đất đai. Mối quan hệ giữa hai bên - người Do Thái thông minh, sùng đạo và

người Habsburg ích kỷ, bê tha - là mối quan hệ lợi dụng không tránh khỏi ở

cả hai phía. Khi Meisel qua đời năm 1601, để lại trên nửa triệu florin, nhà

nước bèn tịch thu tài sản với lý do là các giao dịch của ông, dù được hoàng

gia cho phép, đều phi pháp. Nhưng Meisel, chắc chắn thấy trước điều này,

nên đã tiêu những khoản tiền cực lớn cho cộng đồng Prague rồi. Ông xây

một giáo đường mà Rudolph ban cho đặc quyền là cảnh sát không được

phép vào, được trưng hình ngôi sao David và được miễn thuế; ông cấp vốn

cho một nghĩa trang Do Thái; ông cho xây một bệnh viện; thậm chí cho lát

đá những con phố trong khu Do Thái. Ông cấp tiền cho các cộng đồng ở Ba

Lan, và đóng góp cho tất cả mọi loại quỹ Do Thái, bao gồm cả các quỹ ở

https://thuviensach.vn

Palestine. Dòng chữ trên bia mộ ông ở Prague (còn sót lại đến nay) là sự

thật không nghi ngờ: “Không ai trong những người cùng thời thực sự xứng

với ông trong việc làm từ thiện.” 43 Trên thực tế, các thành viên hàng đầu của

cộng đồng Do Thái đều bị chính quyền hoàng gia khai thác hòng mang lại

lợi ích cho chính họ, với điều kiện đó là chính quyền duy nhất và bảo vệ họ

khỏi những kẻ săn mồi khác.

Trong thời kỳ này, ít nhất nhà Habsburg còn giữ được phần thỏa thuận của

mình. Khi đám đông Frankfurt do Vincent Fettmilch cầm đầu xộc vào khu

Do Thái ở Frankfurt năm 1614, trục xuất người Do Thái và cướp phá nhà

họ, Hoàng đế Matthias đã tuyên bố họ là những kẻ nổi loạn ngoài vòng

pháp luật và treo cổ các lãnh đạo của họ hai năm sau đó. Người Do Thái

được đưa trở về nhà với nghi lễ hoàng gia và đặc quyền mới, một sự kiện

vô cùng mãn nguyện mà sau đó được họ kỷ niệm hằng năm và gọi là “Lễ

Purim của Vincent.” Đến lượt mình, người Do Thái đã giúp nhà Habsburg.

Năm 1618, Chiến tranh Ba mươi năm nổ ra ở Đức, và trong giai đoạn đầu

của cuộc chiến, nhà Habsburg suýt bị hủy diệt. Chính người Do Thái, nhất

là nhà tài phiệt Jacob Bassevi xứ Prague, là người giữ cho họ tại quyền. Do

đó, khi gió đổi chiều trong trận Núi trắng, và quân đội hoàng gia tái chiếm

thành phố (1620), khu Do Thái là nơi duy nhất mà quân đội không cướp

phá. Hoàng đế Ferdinand II đích thân tặng Bassevi hai trong số những ngôi

nhà Tin Lành đẹp nhất bị trưng thu.

Cuộc xung đột kinh khủng này, vốn hủy hoại Đức, đã đẩy người Do Thái

tới trung tâm kinh tế châu Âu. Những đội quân khổng lồ có lúc phải được

duy trì trên chiến trường hàng năm trời, và thường qua cả mùa đông. Mạng

lưới cung cấp thực phẩm Do Thái ở Đông Âu cho phép họ cung cấp đồ ăn

cho cả người lẫn vật. Họ lập ra xưởng rèn và nhà máy thuốc súng, họ sục

sạo khắp châu Âu và phía đông để tìm vũ khí. Đặc biệt, họ quyên tiền,

thường bằng những cách mới lạ để khai thác tài sản hoàng gia không dùng

đến. Chính Bassevi là người vào năm 1622 đã lập ra một tập đoàn cùng với

Hoàng tử Liechtenstein và Tướng hoàng gia Wallenstein, tập đoàn này cho

https://thuviensach.vn

thuê xưởng đúc xu bạc hoàng gia. Hoàng đế thu về một khoản tiền cực lớn

để chu cấp cho cuộc chiến, còn Bassevi và các đồng sự của mình thì lấy lại

nó bằng cách phá giá tiền xu. Bassevi được cộng đồng của mình gọi là

Judenfurst (hoàng tử Do Thái); ông được thăng quý tộc hoàng gia. Nhưng

sau này, tài sản của ông đã bị trưng thu vào năm 1631, và khi ông qua đời

hồi năm 1634 ngay sau khi người bảo trợ ông là Wallenstein bị ám sát, thì

mọi đặc quyền của ông liền bị rút lại. Cuộc sống của một nhà tài phiệt Do

Thái thời chiến thật dễ bị tổn thương. Nhưng có khi nào cuộc sống của bất

cứ người Do Thái nào lại không dễ bị tổn thương?

Khi chiến tranh nổ ra, nhất là kiểu chiến tranh tổng lực mới do Wallenstein

và Gustavus Adolphus khởi xướng, thì nhu cầu chiến thắng - hay đơn giản

chỉ sống sót - chiếm ưu tiên so với ý thức hệ, tôn giáo, chủng tộc và truyền

thống. Người Do Thái, với khả năng đặc biệt trong việc tiếp cận nguồn

cung khan hiếm và quyên tiền giữa một thế giới ảm đạm và thù địch, đã

nhanh chóng khiến họ trở nên không thể thiếu đối với tất cả các bên. Khi

người Thụy Điển đảo ngược cơn thủy triều Kitô, và hầu hết người Do Thái

Đức nằm dưới sự cai trị Luther, họ liền bắt đầu trừng phạt người Do Thái

bằng các khoản vay ép buộc. Nhưng trong vòng một năm, người Do Thái

đã điều hành các nhà thầu chính của quân đội Thụy Điển. Giống như với

nhà Habsburg, họ cung cấp lương thực, vũ khí đạn dược và nhất là ngựa.

Hơn nữa, cũng như nhà Habsburg Kitô, các viên chỉ huy Luther nhận thấy,

vì người Do Thái là công dân hạng hai và thường là thiểu số bị ngược đãi,

nên họ sẵn sàng nhận thanh toán dưới dạng ghi nhận công lao, bảo vệ và

đặc quyền - thứ cho phép họ kiếm tiền, về sau, khi ngày càng có nhiều

cường quốc châu Âu can thiệp vào cuộc chiến, thì người Do Thái ở vùng

sông Rhine và Alsace, ở Bohemia và Vienna, đã cung ứng cho tất cả họ. Ở

Emmerich do quân Hà Lan chiếm giữ, Solomon Gomperz trở nên giàu có

bằng cách bán cho họ thực phẩm và thuốc lá. Ở Alsace, người Do Thái bán

cho đội quân của Hồng y giáo chủ ngựa và thức ăn cho ngựa. Tất cả những

dịch vụ này mang lại vị thế đặc quyền cho người Do Thái. Richelieu, là

người kiểm soát toàn bộ hoạt động hàng hải của Pháp, đã trao cho người

https://thuviensach.vn

marrano Bồ Đào Nha vị thế đặc biệt ở các cảng, mặc dù rõ ràng họ là

người Do Thái, chứ không phải người Kitô. Năm 1636, Ferdinand II ra lệnh

cho các viên chỉ huy của mình rằng người Do Thái ở Worms không phải

cấp các khoản vay ép buộc, hay cho quân lính trú tạm trong nhà mình, hay

bị quấy rầy dưới bất cứ hình thức nào. Trên thực tế, người Do Thái hiếm

khi bị bắt lính. Không chỉ các viên chỉ huy hoàng gia mà cả người Thụy

Điển lẫn người Luther đều nghiêm cấm việc cướp bóc khu Do Thái. Do đó,

điều kỳ lạ là trong suốt Chiến tranh Ba mươi năm, lần đầu tiên trong lịch

sử, người Do Thái được đối xử tốt hơn thay vì tệ hơn so với người dân nói

chung. Trong khi Đức trải qua giai đoạn đau đớn nhất trong lịch sử của

mình, thì người Do Thái sống sót và thậm chí hưng thịnh. Như sử gia

Jonathan Israel đã nói: “Không có một chút bằng chứng nào cho thấy quy

mô cộng đồng Do Thái ở Trung Âu suy giảm trong Chiến tranh Ba mươi

năm.”44

Trong những giai đoạn cuối của cuộc chiến, người Do Thái triều đình thầu

quân nhu cho toàn bộ các đội quân, dù những đơn thầu thực sự đầu tiên của

họ chỉ có từ những năm 1650. Hơn nữa, người ta thấy họ hữu ích trong thời

bình cũng như trong thời chiến. Họ trở thành một phần lâu dài của nhà

nước vương quyền chuyên chế, quyên tiền cho các cung điện ba-rốc vô

cùng lớn và các thành phố kinh đô được quy hoạch, và đề ra các chính sách

kinh tế trọng thương để giữ cho nhà nước đủ tiền trang trải. Các khoản cho

vay của người Do Thái đã cấp tiền cho Karlskirche (nhà thờ Thánh

Charles) ở Vienna và cung điện Schönbrunn nguy nga của nhà Habsburg.

Một số người Do Thái làm trợ thủ chính cho các hoàng thân Đức, giúp họ

tập trung trong tay quyền lực chính trị và kinh tế, để từ đó người Do Thái

cũng như các bậc quốc chủ hưởng lợi. Có khoảng 20 triều đại nổi tiếng

hoặc hơn có người Do Thái trong triều đình. Ba thế hệ của gia đình

Gomperz phục vụ các hoàng tử-giám mục xứ Munster, năm thế hệ phục vụ

triều đại Hohenzollern. Nhà Behrend phục vụ triều đình Hanover, nhà

Lehmann phục vụ Saxony. Đều xuất thân từ nhà Fuerst, một gia đình triều

đình chuyên nghiệp khác, Samuel Fuerst là người Do Thái triều đình qua

https://thuviensach.vn

nhiều đời công tước xứ Schleswig-Holstein tiếp nối, Jeremiah Fuerst là

người Do Thái triều đình thuộc công tước xứ Mecklenburg, và Israel Fuerst

là người Do Thái triều đình trong triều đình Holstein-Gottorp. Nhà

Goldschmidt phục vụ vài hoàng tử Đức và cả gia đình hoàng gia Đan

Mạch. Quả thực, người Do Thái Đức, cả Sephardi lẫn Ashkenazi, đều tích

cực hoạt động trong các triều đình Scandinavia: gia đình de Lima và gia

đình de Casseres phục vụ người Đan Mạch, gia đình de Sampaios phục vụ

người Thụy Điển. Các vị vua Ba Lan sử dụng nhà Lehmann và nhà

Abensur, các vị vua Bồ Đào Nha sử dụng nhà Da Costa, các vị vua Tây

Ban Nha sử dụng nhà Bocarro.45

Kỹ năng của người Do Thái trong việc quyên và sử dụng lượng tiền khổng

lồ đóng một vai trò quyết định của hai trong số những cuộc đụng độ quân

sự lớn nhất nửa sau thế kỷ 17: cuộc kháng cự thành công của nhà Habsburg

trước cuộc tiến quân của Thổ Nhĩ Kỳ vào châu Âu và cuộc phản công sau

đó của họ; và liên minh vĩ đại chặn đứng nỗ lực thống trị châu Âu lục địa

của Louis XIV. Samuel Oppenheimer (1630-1703) đóng vai trò quan trọng

trong cả hai cuộc đụng độ này. Ông là nhà cung cấp thời chiến cho triều

đình Áo trong cuộc chiến 1673-1679 chống Pháp, và trong cuộc chiến của

Áo chống Thổ Nhĩ Kỳ từ năm 1682 ông nhận được hợp đồng cung cấp cho

riêng quân đội Áo. Ông sản xuất đồng phục và suất ăn cho binh lính, trả

lương cho họ, cung cấp ngựa và thức ăn cho ngựa, điều hành bệnh viện

điều trị cho binh lính bị thương, thậm chí đóng bè để vận chuyển súng,

ngựa và lính trên các hệ thống sông. Chính ông, cũng như bất cứ ai, là

người đã cứu Vienna trong cuộc vây hãm điên cuồng vào năm 1683 khi

hoàng đế bỏ chạy; chính ông là người đóng vai trò quyết định trong cuộc

vây hãm và chiếm giữ Budapest (1686) và Belgrade (1689-1698). Năm

1688, Oppenheimer được kêu gọi trang bị và trả lương cho quân đội vừa

lập ra để chống lại cuộc xâm lược Palatinate của Louis XIV, nên trong một

vài năm ông quản lý tài chính của một cuộc chiến hai mặt trận, huy động

nguồn lực của một mạng lưới rộng lớn các gia đình tài chính Do Thái trên

khắp Đức và Hà Lan để quyên tiền.

https://thuviensach.vn

Người Do Thái triều đình có đủ các loại tước hiệu - Hoffaktor,* Hofjude,*

Hofprovediteur,* Hofagent, * Kabinettfaktor, *Kommenzienrat,* General-provediteur* và nhiều tước hiệu khác; Oppenheimer vĩ đại dường như được

gọi là Oberhoffaktor* thời bình và Oberkriegsfaktor* thời chiến. Họ có những đặc quyền rất lớn: tiếp cận nhà vua dễ dàng, có quyền đi bất cứ đâu,

bất cứ khi nào họ muốn; miễn trừ trước tòa án Do Thái và thường là cả các

tòa án địa phương, thay vào đó chịu sự phán xét của tòa án hoàng tử,

Hofgericht. Họ là một đẳng cấp riêng biệt không chỉ nói chung mà còn

trong cả xã hội Do Thái: người Do Thái triều đình hiếm khi kết hôn với

người thuộc đẳng cấp khác. Do đó, gần như tất cả họ đều có họ hàng với

nhau. Nhưng các liên minh này không phải lúc nào cũng có hiệu quả. Cháu

trai của Oppenheimer, Samson Wertheimer, trở thành đối thủ và kẻ thù lớn

nhất của ông. Song nhìn chung, chính các mối liên kết gia đình là điều đã

làm cho hệ thống quyên và chuyển tiền số lượng lớn của người Do Thái

hoạt động vô cùng hiệu quả.

Hơn nữa, nguyên tắc gia đình có xu hướng củng cố nguyên tắc Do Thái

trong cuộc sống của những người này, vốn tồn tại ở hai thế giới. Người Do

Thái triều đình muốn đồng hóa vào các xã hội quý tộc hào nhoáng mà mình

phục vụ. Một số được trao tặng quyền có phù hiệu, ngoài tước hiệu chính

thức. Họ được phép mang gươm hoặc súng; cưỡi ngựa và có xe ngựa; họ và

phụ nữ trong gia đình mình có thể mặc như thế nào tùy ý. Quan trọng nhất,

họ có thể sống như cách họ muốn và ở nơi họ muốn. Họ có thể mua nhà

bên ngoài khu Do Thái hay thậm chí ở một thành phố nơi người Do Thái bị

cấm - do đó, không chỉ bản thân Oppenheimer có quyền sống ở Vienna mà

ước tính còn có khoảng 100 gia đình liên quan đến ông hay phụ thuộc vào

ông sống ở đó. Nhưng rất ít trong số này, ít nhất là ở thế kỷ 17, thực sự

muốn rời bỏ cộng đồng Do Thái. Mặc dù lối sống của họ có thể rất khác

với ghetto, nhưng họ phục vụ đồng hương Do Thái bằng tiền và khả năng

thương lượng của mình. Họ biết rằng mạng lưới gia đình và vòng tay Do

Thái là nơi nương náu duy nhất của mình lúc rắc rối. Họ không thể tin

tưởng luật Kitô. Đám đông Kitô lúc nào cũng chực xuất hiện. Các ông

https://thuviensach.vn

hoàng thì thất thường và bất tín. Kể cả nếu có ai đó đáng tin thì ông ta vẫn

có thể chết, và khi đó kẻ thù của người Do Thái triều đình sẽ nhảy xổ vào

như bầy sói.

Trải nghiệm của Oppenheimer mang nhiều thông tin rất hữu ích. Không ai

từng phục vụ nhà Habsburg nhiều hơn thế. Song, khi Hoà ước Nijmegen

(1679) để lại 200.000 florin nợ ông, Ngân khố Áo đã từ chối chi trả, và kể

cả một lời thỉnh cầu cá nhân được gửi lên hoàng đế cũng chỉ giúp trả lại

từng phần. Năm 1692, khi đó ông bị nợ 700.000 florin, Ngân khố buộc tội

oan cho ông và ông buộc phải mua sự tự do của mình bằng cách nộp nửa

triệu. Hai năm sau, ông bị nợ số tiền khổng lồ năm triệu, và con số này còn

tăng lên sau đó. Tuy nhiên, trong giai đoạn hoà bình ngắn ngủi, 1698-1702,

khi nhu cầu đối với sự phục vụ của ông ít đi, đám đông được phép tấn công

và cướp phá nhà ông ở Vienna. Giới chức cuối cùng cũng hành động và

treo cổ hai trong số kẻ bạo loạn, nhưng khi ông qua đời năm 1703, nhà

nước phủ nhận các khoản nợ của ông. Vì Oppenheimer đã vay mượn rất

nhiều để có tiền cho vay lại, nên điều này khiến châu Âu nếm trải cuộc

khủng hoảng tài chính hiện đại đầu tiên của mình, và nhà Habsburg phải

muối mặt nhờ đối thủ của ông là Wertheimer giúp thoát khỏi mớ bòng bong

mà chính họ đã gây ra. Nhưng những người thừa kế không bao giờ được trả

lại tài sản, và đất đai nhà cửa phải đem bán đấu giá 60 năm sau đó. 46

https://thuviensach.vn

Một thành viên khác của gia đình, Joseph Oppenheimer (khoảng 1698-

1738), từng cố gắng hỗ trợ công tước mới xứ Württemberg từ năm 1733

nhằm thiết lập một nhà nước độc tài dựa trên sự kiểm soát của công tước

đối với nền kinh tế, cũng là một nạn nhân bi thảm khi công tước qua đời

đột ngột bốn năm sau đó. Oppenheimer bị bắt cùng ngày, bị buộc tội phá

hoại các quyền của cộng đồng và biển thủ thu nhập của cộng đồng, bị kết

tội và treo cổ. Thi thể ông được trưng nơi công cộng trong một cái lồng sắt.

Sự xuất hiện và sụp đổ của Oppenheimer, còn được biết tới dưới cái tên

Süss hay Süss “Jud” (người Do Thái), có tác dụng như một lời cảnh báo đối

với người Do Thái, vốn đặt niềm tin vào dân ngoại và sau này trở thành chủ

đề trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của Leon Feuchtwanger.

Điều quan trọng là Oppenheimer, gần như không còn là người Do Thái thời

ông phát đạt, đã quay lại với Chính thống giáo nghiêm ngặt khi ông bị cầm

tù, từ chối rửa tội như là một điều kiện để được tha chết, và chết khi thú

nhận đức tin của mình. Một bức tranh khắc đương thời cho thấy ông không

có râu ria gì. Một số người Do Thái triều đình khác cạo râu, còn hầu hết

đều từ chối. Một hoàng thái tử xứ Saxony, là người sử dụng khoảng 20 gia

đình Do Thái cho triều đình của mình, hứa tặng 5.000 thaler* cho một tộc

trưởng nếu ông cạo râu. Nhưng ông từ chối, và hoàng thái tử trong cơn giận

dữ đã lấy kéo tự tay cắt râu của ông. Samson Wertheimer không chỉ để râu

mà còn ăn mặc (theo lời các triều thần) “như một người Ba Lan.” Hầu hết

người Do Thái triều đình, tuy chỉ kết hôn với người trong giới, phục vụ các

cộng đồng Do Thái địa phương, nhưng lại thường làm shtadlan (nhà

thương lượng chính thức). Samuel Oppenheimer vĩ đại có đại diện đi khắp

Hungary, Slovakia và vùng Balkan, chuộc lại người Do Thái nghèo bị bắt

trong các cuộc chiến Áo-Thổ, và tái định cư họ ở các cộng đồng an toàn.

Người Do Thái triều đình, dù có giàu có hay quyền thế đến đâu, đều biết

rằng mình chẳng bao giờ thực sự an toàn, và không phải nhìn đâu xa cũng

đều thấy người Do Thái đang gặp các rắc rối vô cùng nghiêm trọng.

https://thuviensach.vn

Trong các năm 1648-1649, người Do Thái ở đông nam Ba Lan và Ukraine

gặp hoạ. Sự kiện này có tầm quan trọng rất lớn trong lịch sử Do Thái vì

nhiều lý do như chúng ta sẽ thấy, nhưng tác động trước mắt của nó là nhắc

người Do Thái ở mọi nơi nhớ về vị thế mong manh của họ, về sức mạnh và

sự giận dữ của các lực lượng có thể tấn công họ không báo trước. Chiến

tranh Ba mươi năm đã gây áp lực ngày càng tăng đối với các nguồn lực

xuất khẩu lương thực của Ba Lan. Nhờ có mạng lưới Ba Lan của mình mà

những nhà thầu Do Thái của các quân đội khác nhau mới thành công đến

vậy trong việc cung cấp cho các quân đội. Nhưng người hưởng lợi chính là

địa chủ Ba Lan, còn người thua thiệt chính là nông dân Ba Lan và Ukraine,

họ đã thấy một tỉ lệ ngày càng tăng nông sản của mình được đem bán cho

các quân đội đói khát với mức lãi khổng lồ. Dưới hệ thống Arenda (cho

thuê), theo đó giới quý tộc Ba Lan không chỉ cho người Do Thái thuê đất

mà còn cho họ thuê mọi loại tài sản cố định như nhà máy xay, nhà máy bia,

nhà máy rượu, quán trọ và cầu đường để đổi lấy các khoản thanh toán cố

định, người Do Thái đã phát triển hưng thịnh và dân số tăng nhanh chóng.

Nhưng hệ thống này về bản chất không ổn định và không công bằng.

Người chủ, vắng mặt và thường chi tiêu hoang phí, liên tục gây sức ép cho

người Do Thái bằng cách tăng giá mỗi lần gia hạn hợp đồng thuê; đến lượt

người Do Thái gây sức ép lên nông dân.

Ở Ukraine, sự bất công đặc biệt bị căm ghét, vì cả hai nhóm chèn ép là quý

tộc Công giáo và thương lái Do Thái đều theo một tôn giáo khác với nông

dân theo Chính thống giáo. Một số lãnh tụ Do Thái nhạy cảm với những sự

lệch pha này ở nông dân và nhận thức được mối nguy đối với người Do

Thái. Tại một hội đồng giáo sĩ và lãnh tụ cộng đồng tổ chức ở Volhinia năm

1602 chẳng hạn, những người thuê đất Do Thái được van nài hãy để cho

nông dân được nghỉ làm vào ngày Sabbath và các ngày lễ Do Thái như một

dấu hiệu thiện chí: “Hãy đừng để [người Do Thái] vô ơn trước Người ban

sự hào phóng và chính sự hào phóng đó; hãy để tên của Đức Chúa Trời

được ngợi ca thông qua họ.”47 Nhưng nhiều người Do Thái không có điều

kiện thể hiện lòng nhân từ, bản thân họ là người đi thuê lại từ người đi thuê

https://thuviensach.vn

lại, họ buộc phải bắt nông dân lao động cật lực để có thể trả tiền thuê đất.

Họ đặt niềm tin vào súng đại bác. Người Do Thái cũng như người Ba Lan

xây tường bảo vệ cho các thành phố của mình; giáo đường được xây với lỗ

cho súng đại bác và có súng đặt trên mái.

Nông dân Ukraine cuối cùng đã nổi dậy vào cuối mùa xuân năm 1648, do

một tiểu quý tộc tên là Bogdan Chmielnicki cầm đầu, với sự giúp đỡ của

người Cossack ở Dneiper và người Tartar ở Crimea. Cuộc nổi loạn về cơ

bản nhằm vào sự cai trị của Ba Lan và giáo hội Công giáo, nhiều quý tộc và

tăng lữ Ba Lan là nạn nhân của cuộc nổi loạn. Nhưng sự thù địch chủ yếu

nhằm vào người Do Thái mà nông dân tiếp xúc nhiều nhất, và cứ đến lúc

quyết định thì người Ba Lan luôn bỏ rơi đồng minh Do Thái của mình để

cứu lấy thân. Hàng ngàn người Do Thái từ các làng mạc và shtetl chen lấn

tới các thành phố lớn có tường bao để tìm kiếm sự an toàn, nhưng các thành

phố này lại trở thành những cái bẫy tử đối với họ. Ở Tulchin, quân Ba Lan

giao nộp người Do Thái cho người Cossack để đổi lấy mạng sống của

mình; ở Tarnopol, quân lính từ chối cho người Do Thái vào trong. Ở Bar,

pháo đài thất thủ và tất cả người Do Thái bị thảm sát. Có một vụ thảm sát

tàn bạo khác ở Narol. Ở Nemirov, người Cossack vào được pháo đài bằng

cách cải trang giống như người Ba Lan, “và họ giết khoảng 6.000 người

trong thành phố,” theo biên niên sử Do Thái; “họ giết vài trăm người bằng

cách dìm xuống nước và bằng mọi hình thức tra tấn tàn bạo.” Ở giáo

đường, họ dùng dao lễ để giết người Do Thái, rồi đốt trụi giáo đường, xé

sách kinh và dùng chân giẫm nát, dùng bìa da của sách kinh làm dép.

Chúng ta không biết chính xác bao nhiêu người Do Thái đã chết. Biên niên

sử Do Thái nói 100.000 người bị giết và 300 cộng đồng bị phá hủy. Một sử

gia hiện đại tin rằng hầu hết người Do Thái trốn thoát, và rằng các vụ thảm

sát là “một sự ngắt quãng tương đối ngắn trong sự tăng trưởng và phát triển

ổn định của cộng đồng người Do Thái Ba Lan hơn là một bước ngoặt quan

trọng trong lịch sử của cộng đồng này.” 48 Các con số do các nhà chép biên

niên sử đưa ra chắc chắn là con số phóng đại, nhưng những câu chuyện của

https://thuviensach.vn

người tị nạn có một tác động tình cảm sâu sắc không chỉ đối với người Do

Thái Ba Lan, mà còn đối với các cộng đồng Do Thái khắp nơi. 49

Như ở các thời kỳ trước đó, thảm hoạ có tác động củng cố các yếu tố phi lý

và khải huyền trong Do Thái giáo, nhất là làm cho người Do Thái trở nên

cực kỳ nhạy cảm với các dấu hiệu giải thoát của Chúa cứu thế. Sự lạc quan

duy lý của thế kỷ 12 được phản ánh trong các tác phẩm của Maimonides

gần như đã biến mất vào cuối thế kỷ 14, khi mà ở hầu khắp các nơi cộng

đồng Do Thái đều gặp phải sức ép. Trong các tầng lớp thượng lưu Do Thái,

chủ nghĩa thần bí kabbalah ngày càng lớn mạnh. Sự phá hủy và tứ tán của

cộng đồng lớn ở Tây Ban Nha từ những năm 1490 thúc đẩy xu hướng phi

lý theo hai cách. Thứ nhất, nó dân chủ hóa kabbalah. Từ một khoa học đặc

thù được truyền dạy bằng miệng trong giới tinh hoa có giáo dục, hoặc

thông qua văn bản được lưu hành bí mật, kabbalah trở thành tài sản công.

Rất nhiều văn bản chứa các phần của Zohar hay hợp tuyển kabbalah được

lưu hành trong các cộng đồng Do Thái khắp nơi. Sự xuất hiện của nghề in

ấn Do Thái mang lại hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ. Trong những năm 1558-

1560, hai phiên bản Zohar hoàn chỉnh được in để cạnh tranh với nhau ở

Cremona và Mantua. Các bản in sau đi cùng cộng đồng Do Thái lưu vong

tới mọi nơi, ở Leghorn và Constantinople, ở Smyrna, Salonika, và nhất là ở

Đức và Ba Lan.50 Trong các phiên bản được yêu thích của mình, kabbalah

pha trộn với mê tín dân gian và các câu chuyện aggadah được thông tục

hóa, vốn luôn chiếm một phần lớn trong tôn giáo hằng ngày ở người Do

Thái bình dân. Sau một hoặc hai thế hệ, không thể phân biệt được truyền

thống này với truyền thống kia: chúng hợp lại thành một khối kết dính của

những hiểu biết truyền miệng ma thuật-thần bí.

Thứ hai, các cuộc trục xuất Tây Ban Nha làm cho kabbalah trở nên năng

động bằng cách bổ sung một yếu tố mạt thế được tập trung vào khái niệm

Zion và sự đến của Chúa cứu thế. Kabbalah và tính mê tín ngày càng tăng

của nó không chỉ là một cách thần bí để biết về Chúa và trở thành một lực

lượng lịch sử, mà còn là một phương tiện để đẩy nhanh sự cứu rỗi Israel.

https://thuviensach.vn

Nó đi vào ngay trung tâm của đức tin Do Thái và bắt đầu có một số đặc

điểm của một phong trào đại chúng.

Quá trình này được hỗ trợ bởi sự chuyển dịch từ từ của người Do Thái lưu

vong tới Palestine và sự phát triển của một trường học kabbalah ở Safed

thuộc phía bắc Galilee. Học giả nổi bật đầu tiên của nó là David ben

Solomon ibn abi Zimra, từ Ai Cập chuyển tới Safed, và được biết đến dưới

cái tên Radbaz. Moses ben Jacob Cordovero, hay Remak (1522-1570),

cung cấp thần học kabbalah hoàn chỉnh và có hệ thống đầu tiên. Nhưng

thiên tài thực sự của phong trào mới này là Isaac ben Solomon Luria (1534-

1572), hay còn gọi là ha-Ari, Sư tử. Cha ông là người Ashkenazi từ Trung-

Đông Âu, là người tới Jerusalem và kết hôn với một phụ nữ Sephardi. Nên

trong việc truyền bá văn hóa kabbalah, Luria như cây cầu nối giữa hai cộng

đồng Ashkenazi và Sephardi, ông được một người chú làm nghề thầu thuế

nuôi dạy ở Ai Cập. Ông làm nghề buôn bán, chuyên về ớt và ngô. Luria là

một ví dụ tuyệt vời về truyền thống Do Thái khi cho rằng kinh doanh

không phải không tương thích với cuộc sống tri thức, hay thậm chí sự suy

tư thần bí dữ dội nhất. Ông buôn bán và học tập suốt đời. Dấu hiệu cho

thấy sự dân chủ hóa kabbalah là việc ông hấp thụ các truyền thuyết của nó

từ khi còn là một đứa trẻ. Nhưng đến tuổi thanh niên, ông trở thành chuyên

gia về halakhah chính thống, phi huyền bí. Một trong những cái tài của ông

là hóa giải và chuyển dịch dễ dàng giữa hai lĩnh vực này. Ông viết rất ít.

Cuốn sách duy nhất được biết tới của ông là một tác phẩm chú giải cho

“Sách Che giấu” trong Zohar, ông chỉ chuyển tới Safed lúc cuối đời, sau

khi đã dành hai năm 1569-1570 suy tư về Zohar ở một hòn đảo trên sông

Nile. Nhưng khi đã ở Safed, ông làm mê hoặc rất nhiều học trò của mình.

Họ học thuộc lòng những lời dạy của ông và sau này viết chúng ra (như các

học trò của triết gia Wittgenstein trong những năm 1930). Từ ông không

chỉ tỏa ra sự thiêng liêng mà cả sức mạnh và quyền lực. Một số người cho

rằng có thể ông chính là Chúa cứu thế. Ông dường như hiểu được ngôn ngữ

của chim muông. Ông thường chuyện trò với các nhà tiên tri. Ông thường

dạo bộ quanh Safed với học trò, dùng hiểu biết trực giác để chỉ ra những

https://thuviensach.vn

nấm mộ vô danh của các thánh nhân. Rồi ông quay lại với công việc kinh

doanh xuất nhập khẩu, ông hoàn thành bộ sổ sách chứng từ cuối cùng của

mình chỉ ba ngày trước khi qua đời. Cái chết trẻ của ông tạo ra câu chuyện

rằng ông đã lên thiên đường, và các câu chuyện kỳ diệu khác nhanh chóng

được gắn với tên tuổi ông.51

Luria gây ảnh hưởng đầu tiên khi dạy học trò cách đạt được trạng thái thiền

sâu bằng cách tập trung hoàn toàn vào chữ cái của những Danh Thiêng.

Như hầu hết các nhà kabbalah, ông tin rằng những chữ cái thực tế của

Torah và các con số mà chúng đại diện mang đến phương tiện tiếp cận trực

tiếp với Chúa. Nó là một hỗn hợp rất mạnh một khi đã tiếp nhận. Tuy

nhiên, Luria cũng có một thuyết về vũ trụ có liên quan trực tiếp tới niềm tin

vào Chúa cứu thế, mà đến nay vẫn có ảnh hưởng lớn nhất đối với mọi tư

tưởng thần bí Do Thái. Kabbalah liệt kê các tầng bậc khác nhau của vũ trụ.

Luria có suy nghĩ rằng những khốn khổ của người Do Thái là một triệu

chứng của vũ trụ tan vỡ. Lớp vỏ vỡ vụn của nó, hay klippot, vốn là cái ác,

nhưng vẫn chứa những đốm sáng li ti, tikkim, của ánh sáng từ Chúa. Thứ

ánh sáng bị giam cầm này chính là sự lưu đày của người Do Thái. Thậm chí

Shekinah* thần thánh là một phần của ánh sáng bị mắc kẹt, chịu những ảnh

hưởng ác độc của nó. Dân tộc Do Thái có một ý nghĩa kép trong vũ trụ tan

vỡ này, họ vừa là biểu tượng vừa là tác nhân. Trong vai trò biểu tượng,

thương tổn do dân ngoại gây ra đối với họ cho thấy cái ác làm tổn thương

ánh sáng như thế nào. Nhưng trong vai trò tác nhân, họ có nhiệm vụ khôi

phục vũ trụ. Bằng cách tuân thủ nghiêm ngặt nhất Luật Moses, họ có thể

giải thoát những đốm sáng bị mắc kẹt trong lớp vỏ vũ trụ. Khi việc khôi

phục này đã được thực hiện, sự lưu đày của ánh sáng sẽ chấm dứt, Chúa

cứu thế sẽ tới và sự cứu rỗi sẽ diễn ra.

Sức hấp dẫn của thuyết này đối với thường dân Do Thái là nó cho phép họ

tin rằng họ có vai trò nào đó trong số mệnh của mình. Thời cổ đại, họ từng

chiến đấu chống lại dân ngoại và cái ác - và đã thua. Thời trung cổ, họ từng

thụ động chấp nhận những sai trái gây ra cho mình - và đã không có gì xảy

https://thuviensach.vn

ra; tình thế của họ ngày càng khó khăn. Giờ thì họ được bảo rằng họ là

những diễn viên có ảnh hưởng trong một vở kịch vũ trụ, vì thảm hoạ có liên

quan đến người Do Thái càng lớn thì họ càng có thể chắc chắn rằng kịch

tính đang lên đến cao trào. Bằng chính lòng mộ đạo của mình, họ có thể

tăng tốc và giải quyết khủng hoảng, tạo ra một cơn sóng cầu nguyện và tận

hiến rất lớn mà Chúa cứu thế sẽ cưỡi trên đó để lướt tới chiến thắng.

Cũng vậy, sự phổ biến của lòng tin vào Chúa cứu thế theo truyền thống

kabbalah trong dân chúng Do Thái diễn ra hơn một thế kỷ. Một trong

những lý do khiến Maimonides phản đối sự đồn đoán về Chúa cứu thế đến

vậy, và tìm cách mô tả Kỷ nguyên Chúa cứu thế một cách duy lý gần như tẻ

ngắt, như một thời kỳ mà tất cả người Do Thái bắt đầu học hành nghiêm

túc, đó là vì ông sợ rằng thứ mà ông gọi là “dân đen” 52 sẽ bị một làn sóng

phấn khích ca tụng một Chúa cứu thế giả cuốn đi, và rồi dần rơi vào sự tan

vỡ ảo tưởng làm mất tinh thần. Có vẻ những lo lắng của ông có lý. Các

cuộc trục xuất năm 1492 được coi là mấy cơn đau đẻ của Chúa cứu thế.

Trong các năm 1500-1502, ở miền Bắc Ý, Giáo sĩ Asher Lemlein rao giảng

về một Sự đến sắp xảy ra. Các kiểu Chúa cứu thế hay đại loại như vậy xuất

hiện đúng như mong đợi. Năm 1523, một người đàn ông trẻ đáng tin cậy,

có lẽ là một người Do Thái Falasha từ Ethiopia, đến Venice. Một trong

những câu chuyện về ông là ông xuất thân từ dòng dõi Vua David. Một câu

chuyện khác thì cha ông là một Vua Solomon nào đó, còn anh trai ông là

Vua Joseph, người cai trị các bộ tộc Reuben, Gad và nửa-Manasseh bị thất

lạc. Do đó, ông được gọi là David Reubeni. Ông tiếp nhận nhiều người Do

Thái, và đôi lúc có cả một số ông hoàng Kitô. Nhưng kết cục ông bị tống

vào một nhà tù Tây Ban Nha. Các câu chuyện của ông truyền cảm hứng

cho Solomon Molcho, người cũng tuyên bố mình là Chúa cứu thế ở Rome

năm 1530. Ông này bị thiêu sống hai năm sau đó. 53

Những thất bại này - và cả những thất bại khác - khiến giới học giả không

muốn sử dụng phương pháp kabbalah để nhận ra các dấu hiệu của Sự cứu

rỗi. Joseph Caro, người đã tới Safed, cố tình phớt lờ kabbalah trong cả

https://thuviensach.vn

phiên bản học thuật lẫn phiên bản bình dân của bộ luật, và ông chẳng làm

gì để gia tăng sự đồn đoán về Chúa cứu thế. Nhưng ông cũng viết một nhật

ký thần bí, trong đó một người thầy kỳ diệu hay maggid - Mishnah được

nhân cách hóa - xuất hiện. 54 Hầu hết các giáo sĩ đều ủng hộ lòng tin vào

Chúa cứu thế, vì không rõ giáo sĩ sẽ đóng vai trò gì, nếu có, trong Kỷ

nguyên Chúa cứu thế. Học trò vĩ đại nhất của Luria, Hayyim Vital (1542-

1620), chắc chắn không nỗ lực đưa thuyết của thầy mình ra trước dân

chúng, ông dành phần sau trong cuộc đời dài của mình để che giấu hầu hết

các bài học mà Luria dạy ông. Tuy nhiên, trong cuốn Book of Visions (Sách

về những giấc mộng) của mình, được ông viết trong các năm 1610-1612,

một tự truyện ghi lại các giấc mộng gần nửa thế kỷ, ông nói rõ rằng mình

tin Luria xứng đáng trở thành Chúa cứu thế, và rằng chính mình cũng có

thể được gọi như vậy. Một giấc mộng kể lại: “Tôi nghe thấy một giọng nói

to: ‘Chúa cứu thế đang tới và Chúa cứu thế đứng trước mặt tôi.’ Người thổi

tù và, hàng ngàn và hàng chục ngàn người từ Israel được đưa đến với

người. Người nói với chúng tôi: ‘Đi với ta và các ngươi sẽ thấy sự báo thù

cho việc phá hủy Ngôi đền.’”55 Hơn nữa, vào những năm 1630, hầu hết các

lời dạy của Luria, được Vital và một học trò xuất sắc khác của ông là

Joseph ibn Tabul sửa lại, đã được in thành sách và đọc rộng rãi.

Từ Safed, kabbalah theo trường phái Luria dần lan tới các cộng đồng Do

Thái ở Thổ Nhĩ Kỳ, Balkan và Đông Âu. Ở Ba Lan, nơi có máy in của

người Do Thái ở Lublin và các nơi khác, tác động của nó thật mạnh mẽ và

rộng lớn. Vào cuối thế kỷ 16, nó được coi là một phần quy chuẩn của Do

Thái giáo. Giáo sĩ Joel Sirkes phán trong một responsum rằng “hễ ai phản

đối khoa học kabbalah” thì “sẽ bị rút phép thông công.” Trong nửa đầu thế

kỷ 17, ở các shtetl Do Thái đông đúc và các ghetto ở Ba Lan, Lithuania và

Ukraine, hình thức Do Thái giáo này, với một cực là chủ nghĩa thần bí tri

thức và lòng mộ đạo khổ hạnh còn cực kia là sự mê tín ngu ngốc, đã trở

thành tôn giáo rất quan trọng của cộng đồng.

https://thuviensach.vn

Phần lớn sự mê tín trong ghetto đã có từ rất xa xưa. Mặc dù Kinh Thánh

nhìn chung không nói đến vấn đề thiên thần-ác quỷ, song nó bắt đầu thâm

nhập Do Thái giáo trong thời kỳ đầu của giai đoạn giáo sĩ và có được vị thế

chính thức trong aggadah. Những câu chuyện kỳ diệu được kể về Luria

cũng đã lưu hành từ thời các nhà hiền triết đầu tiên. Giống như Luria, Hillel

có thể hiểu được tiếng các loài chim - và tất cả các loài vật, thậm chí cả cây

cối và mây nữa. Các nhà hiền triết sử dụng chuyện ngụ ngôn đạo đức thuộc

đủ mọi thể loại. Người ta nói rằng học trò của Hillel, Johanan ben Zakkai,

“biết các chuyện ngụ ngôn về thợ giặt và chuyện ngụ ngôn con cáo.” Giáo

sĩ Meir được cho là biết 300 chuyện ngụ ngôn con cáo. Chính nhà hiền triết

là những người để cho ác quỷ bước vào Do Thái giáo. Tất nhiên, điều khó

khăn là bất chấp sự lên án của Kinh Thánh về đồng cốt (đồng cô) (ví dụ:

“Ngươi sẽ không dung sống đồng cô” - Xuất hành 22:18), bất chấp đức tin

Do Thái rằng mọi hành động đều xuất phát từ ý chí của Chúa và bác bỏ bất

kỳ thể loại nhị nguyên luận nào, một số phép thuật đen và trắng vẫn còn rơi

rớt lại trong Kinh Thánh và dường như được ngầm cho phép. Do đó, mấy

cái chuông gắn trên áo chùng của tư tế cả được thiết kế để chống lại ác quỷ.

Có thể cho rằng chiếc hộp nhỏ đựng thánh điển là một trong những trang bị

danh giá nhất của lòng mộ đạo Do Thái đầy trách nhiệm. Không có nhiều

ác quỷ trong Kinh Thánh, nhưng chúng có tồn tại: Mevet thần chết, Lilith

kẻ ăn trộm trẻ con (đôi khi là một con chim cú), Reshev thần dịch hạch,

Dever một thần đau ốm khác, Belial một loại chỉ huy ác quỷ, Satan lãnh

đạo các lực lượng chống Chúa, Azazel thần gánh tội của miền hoang vu.56

Thế nên việc ác quỷ xâm nhập vào Do Thái giáo trong giai đoạn từ năm

150 TCN tới năm 300 có một số tiền lệ. Khỏi cần phải nói, Hillel có thể

hiểu được cả ngôn ngữ của ác quỷ. Ác quỷ rất khác nhau, mặc dù theo

Isaac xứ Acre thì chúng đều không có ngón tay cái. Một số như Satan và

Belial thật đáng sợ và nghiêm nghị. Một số là những linh hồn ác độc,

không thanh sạch, được gọi là ru’ah tezazit trong Talmud. Chúng nhập vào

một người, ám vào anh ta, nói bằng miệng anh ta. Văn học kabbalah do các

đệ tử của Luria viết ra đầy những câu chuyện về đám sinh vật ghê tởm này,

https://thuviensach.vn

mà trong các ghetto của người Do Thái Ashkenazi, nhất là ở Ba Lan, chúng

được gọi là dybbuk. Văn học kabbalah cũng dạy cách yểm trừ chúng nhờ

một người có học, thiêng liêng, hay ba’al shem, là người cứu vớt tâm hồn

bị quỷ ám bằng cách sử dụng một trong những “đốm sáng” của Luria.

Ngoài ra còn có yêu tinh-ác quỷ, được gọi là kesilitn hay lezim, chuyên ném

đi mọi thứ, và đánh những ai để mở sách thiêng. Bên cạnh Lilith, còn có

các nữ ác quỷ, một trong số đó là Nữ hoàng xứ Sheba. Người Do Thái sống

trong ghetto tin rằng uống nước lúc giao mùa là việc làm nguy hiểm, vì đó

là lúc nữ quỷ thả huyết kinh độc hại xuống giếng và suối.

Để chiến đấu với những ác quỷ này, một đội quân thiên thần xuất hiện.

Thiên thần cũng được cho phép trong Kinh Thánh ở một số trường hợp.

Các thiên thần như Michael, Gabriel, Raphael và Metatron có những chữ

cái đặc biệt, có nguồn gốc từ chữ tượng hình cổ hoặc chữ Hebrew cổ,

chúng thường gồm các vòng tròn nhỏ trông giống như con mắt. Những chữ

cái này được viết lên bùa hộ mệnh hoặc các loại bùa khác để xua đuổi ác

quỷ. Hoặc ác quỷ có thể bị xua đuổi bằng cách phát âm những chữ cái được

kết hợp đặc biệt. Một trong số đó là tên của ác quỷ bằng tiếng Aram, được

kết hợp thành abracadabra; một cái tên khác là shabriri, để nói về ác quỷ

mù lòa. 57 Phép thuật kết hợp chữ cái, thực hiện bằng cách sử dụng các tên bí

mật của Chúa và các thiên thần với những công thức đặc biệt, được gọi là

“Kabbalah thực tế.” Trên lý thuyết, chỉ có ba người rất thiêng liêng mới có

thể, nói gì đến nên, thực hiện thứ phép thuật trắng này. Trên thực tế, bùa hộ

mệnh được sản xuất hàng loạt và được lưu hành tự do trong ghetto. Ngoài

ra còn có phép thuật đen, được thực hiện bằng cách thao túng “những cái

tên không thiêng liêng.” Theo Zohar, nguồn gốc của thứ phép thuật bị cấm

này là những chiếc lá của Cây biết điều thiện và điều ác trong Sách Sáng

thế ký. Các thiên thần Azael và Aza đã xuống trần để dạy nó cho các thầy

đồng cốt, họ phải đi tới dãy núi Đen tối để học. Các nhà kabbalah đức hạnh

có quyền học những phép thuật này nhưng chỉ cho mục đích lý thuyết. Trên

thực tế, những câu chú làm hại cũng được sử dụng trong ghetto.

https://thuviensach.vn

Phép thuật ấn tượng nhất là tạo ra golem, một người nhân tạo mà ba’al

shem, hay Thầy của tên, có thể thổi hồn sự sống bằng cách phát âm một

trong những cái tên bí mật của Chúa theo một công thức đặc biệt. Ý tưởng

này bắt nguồn từ câu chuyện tạo ra Adam, nhưng từ được thực sự sử dụng

xuất hiện duy nhất một lần trong Kinh Thánh, ở một đoạn khó hiểu trong

Sách Thánh Vịnh. 58 Tuy nhiên, các truyền thuyết trong Talmud tích lũy

xung quanh golem. Người ta cho rằng Jeremiah đã tạo ra một người nhân

tạo như vậy. Một người nhân tạo khác được Ben Sira tạo ra. Từ thế kỷ 15

đến thế kỷ 17, ý tưởng này trở nên mạnh mẽ hơn, nên khả năng tạo ra một

golem được quy cho bất cứ ai có sự thiêng liêng và kiến thức kabbalah nổi

bật. Golem được ban sự sống để thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau, trong

đó có bảo vệ người Do Thái khỏi những kẻ thù là dân ngoại. Trên lý thuyết,

một golem bắt đầu sống khi cái tên bí mật của Chúa với các chữ cái được

sắp xếp theo đúng thứ tự, được đặt vào mồm nó; sự sống bị chấm dứt khi

đảo ngược cái tên. Nhưng một golem thi thoảng vượt ra khỏi sự kiểm soát

và quấy phá - do đó tạo ra một lớp các câu chuyện kinh sợ mới.

Ác quỷ, thiên thần, golem và các nhân vật bí hiểm khác là những thành

phần cơ bản của truyền thống dân gian trong ghetto, dẫn tới vô số tập tục

mê tín. Chúng mang lại cho cuộc sống trong ghetto một sự đậm đặc đặc

biệt, đồng thời đáng sợ và có tác dụng trấn an, luôn sống động, phong phú,

thú vị. Một số phong tục thịnh hành vào thế kỷ 16 và 17 xuất hiện trong

một tác phẩm xuất bản ở London năm 1738 có tên là The Book of Religion,

Ceremonies and Prayers of the Jews (Sách về tôn giáo, nghi lễ và cầu

nguyện của người Do Thái), được cho là của tác giả Gamaliel ben

Pedahzur, nhưng thực tế được viết bởi một người bội giáo, Abraham

Mears. Sách kể rằng các linh hồn ác độc được tìm thấy trong những cơn gió

bụi và trong những đống rác. Ma xấu có thể gây hại cho một người trong

bóng tối nhưng chỉ khi người đó đi một mình. Nếu có hai người thì ma có

thể xuất hiện nhưng không gây hại gì; nếu có ba người thì nó chẳng thể làm

được gì. Một cây đuốc có tác động tương tự. Phù thủy có thể gây hại nếu

họ thấy đồ gốm bị vứt bỏ hay vỏ trứng chưa được nghiền nhỏ; hay lá rau

https://thuviensach.vn

xanh được buộc lại thành túm. Phần lớn những hiểu biết truyền miệng này

liên quan đến đám ma và đám cưới. Do đó, nếu anh muốn được người chết

tha thứ, bởi trước kia khi người đó còn sống, anh đã làm điều gì sai với

người đó, thì anh nên đứng cạnh quan tài và cầm ngón chân cái của người

chết rồi cầu xin người đó tha thứ; nếu mũi chảy máu dữ dội thì sự tha thứ bị

từ chối. Làm vỡ một cái cốc trong tiệc cưới nghĩa là xua đuổi sự thiếu may

mắn. “Những người đàn ông độc thân,” tác giả viết, “thường cố gắng giành

lấy một mẩu vỡ của nồi đất, tin rằng nó sẽ giúp họ sớm có gia đình.” Mê tín

hoà vào trong y học dân gian tới mức khó nhận thấy:

Trong số họ có một số phụ nữ giả vờ chữa được bách bệnh, mà họ tin là do một con mắt ác

gây ra, bằng cách xông khói: quần áo của bệnh nhân được gửi tới người phụ nữ nói trên, bà ta

điềm tĩnh hơ nó trên khói, miệng lẩm bẩm vài từ, rồi quần áo được trả lại cho bệnh nhân sau

đó vài phút, bệnh nhân mặc vào ngay lập tức, không bao giờ cảm thấy không dễ chịu trừ phi

chứng bệnh đó đã quá lâu trước khi được xông khói. Bình thường giá xông khói một cái mũ

trẻ em là 1 shilling. Một váy lót nữ là 2 shilling. Một quần nam là nửa crown, chú ý: người Do

Thái Tây Ban Nha trả nhiều hơn vì Người xông khói là người Đức? 59

Truyền thống dân gian trong ghetto xoay quanh chuyện ác quỷ và tội lỗi,

nhất là tội lỗi nguyên sinh, chuyện hồn người chết nhập vào thân xác người

khác, nhất là Chúa cứu thế. Lòng tin vào Chúa cứu thế là tập hợp và là đỉnh

điểm trong mọi niềm tin của ghetto vào siêu nhiên, vì nó có sự ủng hộ cao

nhất của tôn giáo Do Thái chính thống. Giáo sĩ có học và duy lý nhất cùng

lái buôn thạo đời nhất tin vào việc Chúa cứu thế sẽ đến cũng mãnh liệt như

bà vợ bập bõm biết chữ của một người giao sữa khiêm nhường. Chúa cứu

thế liên quan đến câu chuyện về những Bộ tộc Thất lạc, vì nhiều người cho

rằng nhằm khôi phục được vương quốc của Chúa trên trái đất, Chúa cứu

thế sẽ triệu tập các bộ tộc từ nơi lưu vong xa xôi, và họ sẽ hành quân với

một đội quân hùng mạnh, để đặt người lên ngai của Vua David. Không phải

là một người kể chuyện ở ghetto, mà là nhà chú giải Mishnah vĩ đại,

Obadiah ben Abraham Yare xứ Bertinoro đã mô tả (1489), với sự cho phép

của “các lái buôn Hồi giáo đáng tin cậy,” việc một “chuyến đi 50 ngày qua

https://thuviensach.vn

sa mạc” đưa người ta đến với “dòng sông cái Sambatyon” như thế nào. Ở

đó, “những người con của Israel sống thẳng như một sợi chỉ… thánh thiện

và thuần khiết như thiên thần: không ai trong họ là kẻ tội lỗi cả. Ở phía

ngoài sông Sambatyon, có những người con của Israel nhiều như cát trên

bờ biển, như các ông hoàng bà chúa, nhưng họ không thánh thiện và thuần

khiết như những người sống ở phía trong sông.”60 Hàng triệu người này sẽ

tạo nên đội quân chinh phạt của Chúa cứu thế.

Lịch sử thường cho thấy, thứ giúp phổ biến một tư tưởng tôn giáo nhanh

nhất chính là một sự mô tả rõ ràng và thực tế về cơ chế hoạt động của cứu

rỗi. Đó chính là cái mà kabbalah của Luria làm: mô tả người Do Thái bình

thường, bằng cầu nguyện và lòng mộ đạo, có thể mang đến Kỷ nguyên

Chúa cứu thế như thế nào. Tư tưởng của Luria được phổ biến rộng rãi nhất

và nhanh chóng nhất trong thế hệ sinh vào những năm 1630, cả dưới hình

thức tinh tế lẫn hình thức thô thiển. Sử gia vĩ đại Gershom Scholem, người

dành cả đời mình nghiên cứu tác động của chủ nghĩa thần bí kabbalah đối

với xã hội Do Thái, nhấn mạnh tính phổ cập toàn cầu của đức tin ở các

cộng đồng Do Thái vào khoảng thế kỷ 17, rằng thế giới đang bên bờ vực

của những sự kiện rất lớn. 61 Hàng loạt thảm hoạ xảy ra với người Do Thái

Ashkenazi ở Đông Âu từ năm 1648 trở đi, đỉnh điểm là Chiến tranh Thụy

Điển cuối những năm 1650, là một yếu tố rất lớn trong việc gia tăng hy

vọng về Chúa cứu thế. Khổ đau càng lớn thì người ta càng khẩn thiết trông

chờ sự cứu rỗi. Trong những năm 1650 và 1660, có hàng ngàn người tị nạn

sống ở các cộng đồng Do Thái khắp nơi, và các hoạt động gây quỹ để ủng

hộ họ khiến kỳ vọng ngày càng tăng cao. Nhưng hy vọng về Chúa cứu thế,

nhờ giáo lý Luria, đã lên cao kể cả ở những cộng đồng xa xôi như

Morocco, là nơi các thảm hoạ tại Ba Lan ít được biết tới. Làn sóng phấn

khích dâng cao, nhất là ở Salonika và vùng Balkan, ở Constantinople và

khắp Thổ Nhĩ Kỳ, ở Palestine và Ai Cập; nhưng nó cũng xuất hiện tại

những trung tâm buôn bán dày dạn kinh nghiệm như Leghorn, Amsterdam

và Hamburg. Nó quét qua những cộng đồng giàu có, nghèo có, có học có

và kém hiểu biết có, dù đang lâm nguy hay cảm thấy mình an toàn. Đến

https://thuviensach.vn

những năm 1660, có cảm giác rằng quá trình Luria gần như đã hoàn tất, và

sự chờ đợi Chúa cứu thế đã đoàn kết hàng trăm cộng đồng Do Thái rải rác

trên hai lục địa lại với nhau, về điểm này thì mê tín của người dân và chủ

nghĩa thần bí của giới học giả gặp nhau.

Đúng lúc đó, ngày 31 tháng 5 năm 1665, Chúa cứu thế xuất hiện và được

tuyên bố là ở Gaza, ông tên là Shabbetai Zevi (1626-1676). Nhưng người

đứng đằng sau sự xuất hiện của ông, quân sư, nhà lý luận chính và đạo diễn

của toàn bộ hiện tượng này, là một cư dân địa phương, một Abraham

Nathan ben Elisha Hayyim Ashkenazi nào đó, còn được gọi là Nathan xứ

Gaza (khoảng năm 1643-1680). Người đàn ông trẻ này có học, thông minh,

sáng tạo và tháo vát. Ông sinh ra ở Jerusalem, con trai của một học giả giáo

sĩ và nhà kabbalah đáng kính; kết hôn với con gái một lái buôn giàu có ở

Gaza và chuyển tới đó sống; vào năm 1664, ông bắt đầu nghiên cứu chuyên

sâu kabbalah của Luria. Ông nhanh chóng làm chủ các kỹ thuật thiền và tạo

ra trạng thái cực lạc của Luria. Đầu năm 1665, ông có những ảo mộng kéo

dài. Nhưng điều quan trọng là ông điều chỉnh các khái niệm của Luria cho

phù hợp với sự xuất hiện của Chúa cứu thế mà ông đang tưởng tượng trong

đầu. Nathan là ví dụ nổi bật về một nguyên mẫu Do Thái rất giàu trí tưởng

tượng và nguy hiểm, mà sau này trở nên quan trọng trên thế giới khi trí tuệ

Do Thái được thế tục hóa. Ông có thể xây dựng một hệ thống những lời

giải thích và dự đoán về hiện tượng rất hợp lý, đồng thời cũng không hẳn

chính xác và linh hoạt đủ để cân nhắc các sự kiện mới - và thường rất bất

tiện - khi chúng xảy ra. Và ông có tài trình bày giả thuyết theo kiểu hay

thay đổi của mình, giả thuyết mang sẵn trong mình khả năng hấp thụ các

hiện tượng thông qua quá trình thẩm thấu, vô cùng thuyết phục và vững

vàng. Marx và Freud sau này cũng thể hiện một khả năng tương tự.

Trong khi vẫn ở Jerusalem, Nathan tình cờ gặp Shabbetai Zevi, hơn ông

khoảng 18 tuổi, và là một người lập dị nổi tiếng. Ông rất ít chú ý đến Zevi.

Tuy nhiên, chỉ sau khi ông đã hấp thụ kabbalah của Luria, và phát triển - ít

nhất ông hài lòng với nó - khả năng ảo mộng và tiên tri, thì Nathan mới nhớ

https://thuviensach.vn

tới trường hợp Zevi và kéo Zevi vào hệ thống của mình. Zevi hoàn toàn

thua kém Nathan: ít học hơn, kém thông minh hơn, kém sáng tạo hơn;

nhưng ông có nguyên liệu cần thiết cho một thần dân của Chúa cứu thế: tự

hấp thụ. Ông sinh ra ở Smyrna, đương thời là một trung tâm buôn bán đang

phát triển, là nơi cha ông làm đại lý cho các công ty Hà Lan và Anh. Cả hai

người anh của ông đều trở thành những lái buôn thành đạt. Ông là mọt

sách, đi học làm giáo sĩ, tốt nghiệp năm 18 tuổi, rồi nghiên cứu kabbalah,

ông có những đặc điểm của người mà sau này được gọi là rối loạn lưỡng

cực. Đang hưng phấn, hoạt bát bỗng ủ rũ, não nề. Những người kỳ bí như

thế này đều bắt gặp ở tất cả các tôn giáo, và được coi là công trình của

Chúa - Chúa “soi sáng,” rồi “che giấu mặt người.” Do đó, các sự biến đổi

đột ngột này không nhất thiết lấy đi danh tiếng thiêng liêng của đối tượng.

Không may cho Zevi, lúc hưng phấn, ông có xu hướng phạm luật và báng

bổ thánh thần, ông phát âm tên Chúa, vốn bị cấm nói ra. Ông gộp ba lễ hội

lại và ăn mừng cùng một lúc. Ông trải qua một cuộc hôn phối thần bí với

Torah dưới một tấm màn trướng đám cưới. Các vụ thảm sát năm 1648

khiến ông tuyên bố mình là Chúa cứu thế. Như nhiều người kỳ bí, ông

muốn làm những điều bị cấm đoán và hợp pháp hóa chúng. Do đó, ông đọc

kinh tạ ơn trước “Ngài người cho phép làm điều bị cấm đoán.” Trong

những năm 1650, ông lần lượt bị trục xuất khỏi Smyrna, Salonika và

Constantinople. Đôi khi tâm trạng ông bình thản và bình thường, và ông

thậm chí còn tìm cách chữa trị thứ mà ông coi là các hình ảnh tưởng tượng

kinh khủng. Nhưng rồi những thèm khát xấu xa quay lại. Ông kết hôn và ly

hôn hai lần, cả hai cuộc hôn nhân đều không trọn vẹn. Năm 1664, khi đang

trong trạng thái hưng phấn ở Cairo, ông kết hôn lần ba với một cô gái tên là

Sarah, một người tị nạn tránh những cuộc thảm sát, tên tuổi của cô gái này

không rõ ràng. Nhưng cũng có tiền lệ mang tính tiên tri trong việc này:

chẳng phải Hosea đã cưới một gái điếm sao? Tuy nhiên, trong mùa đông

năm sau, ông một lần nữa quyết định tìm kiếm sự giúp đỡ để yểm trừ

những con quỷ của mình. Nghe nói một nhà kabbalah trẻ tên là Nathan

đang có những giấc mộng đáng chú ý, ông bèn tới đó vào mùa xuân năm

1665.

https://thuviensach.vn

Khi hai người gặp nhau vào tháng 4, thì Nathan đã trải qua giấc mộng rồi,

trong đó ông nhớ rằng người tuyên bố là Chúa cứu thế đến từ Jerusalem

đóng một phần quan trọng. Nên khi Zevi xuất hiện nơi nhà mình tìm kiếm

sự giúp đỡ, thì Nathan cho rằng việc này thật đúng lúc. Thay vì yểm trừ

những con quỷ của Zevi, Nathan tập trung khả năng lập luận và sáng tạo

đáng gờm của mình vào việc thuyết phục Zevi rằng tuyên bố Chúa cứu thế

của ông là đúng và phải được theo đuổi. Lúc ấy và sau đó, Nathan tỏ ra đặc

biệt giỏi trong việc khớp tiểu sử và đặc điểm của Zevi vào các mẫu hình

của văn bản chính tác và ngụy tác, và thuyết của Luria - nhất là khi nó được

chính Nathan chỉnh sửa. Nên Nathan xưng tụng Zevi là Chúa cứu thế, và

Zevi, một lần nữa bị thuyết phục, đã nhanh chóng rơi vào một giai đoạn

hưng phấn khác. Với Nathan nhiệt thành ở bên, Zevi công khai tuyên bố, và

lần này tuyên bố của ông được chấp nhận. Chẳng bao lâu sau, ông cưỡi

ngựa quanh Gaza một cách đường bệ, và bổ nhiệm đại sứ để triệu tập tất cả

các bộ tộc của Israel.

Sự khác biệt giữa Zevi và các Chúa cứu thế của thế kỷ 16 trước đây, là vị

thế ứng viên của ông được tưởng tượng và trình bày không chỉ xét trong

bối cảnh học vấn Chính thống giáo mà cả ông và người đạo diễn của ông

đều có, mà còn xét cụ thể về mặt khoa học Luria vốn giờ đây đã trở nên

quen thuộc với toàn bộ cộng đồng Do Thái. Thời điểm đúng; trạng thái trí

tuệ đúng. Nathan Nhà tiên tri, “ngọn đèn thiêng,” được thắp bằng niềm tin

và hiểu biết chính xác đang tỏa sáng. Zevi Chúa cứu thế toát ra sự mê hoặc

và vẻ bề trên đường bệ. Sự kết hợp này có hiệu quả vô cùng lớn ở Gaza,

được các giáo sĩ nhiệt liệt hoan hô. Sự kết hợp này ít thành công hơn ở

Jerusalem, nơi nhiều giáo sĩ (trong đó có người thầy cũ của Nathan) phản

đối tuyên bố Chúa cứu thế này và cuối cùng đã cho trục xuất Chúa cứu thế

mới. Nhưng giới chức Jerusalem sốt sắng tìm cách giảm rủi ro. Họ không

gửi thư cho các cộng đồng Do Thái để cảnh báo họ về một sự mạo danh. Ở

đó và ở các nơi khác, các giáo sĩ đa nghi thường cho rằng tốt nhất là im

lặng. Đa số giáo sĩ ở các nơi thì bị lừa. Sau này, khi bong bóng đã vỡ, nhiều

https://thuviensach.vn

người khăng khăng rằng họ đã phản đối tuyên bố của Zevi. Nhưng như

Scholem đã chỉ ra, tư liệu lại kể một câu chuyện khác.

Do đó vào năm 1665 và gần suốt năm 1666, không có tuyên bố chính thức

nào chống lại Chúa cứu thế mới. Những bức thư được viết khéo léo để

công bố các sự kiện do Nathan chấp bút và gửi tới các cộng đồng Do Thái

khắp thế giới đều không được trả lời. Tất nhiên, hầu hết người Do Thái

trông đợi việc Chúa cứu thế đến sẽ diễn ra với sự trợ giúp của phép màu.

Nhưng có căn cứ - không ai ngoài Maimonides - để nói rằng điều này sẽ

không diễn ra. Hơn nữa, Nathan đoán trước sẽ chẳng có phép màu nào qua

việc điều chỉnh thuyết Luria một cách thông minh. Nathan cho rằng vì

Chúa cứu thế đã được triệu đến qua lời cầu nguyện và lòng mộ đạo của

người Do Thái, nên dẫn đến điều hợp lý là lòng tin thuần khiết, mạnh mẽ là

điều kiện duy nhất để duy trì sứ mệnh của mình. Nên cả ông lẫn nhà tiên tri

của ông đều không phải thực hiện phép màu. Trên thực tế, sự thận trọng

của Nathan là không cần thiết. Phép màu như dự kiến được thực hiện - mặc

dù luôn ở một nơi khác. Việc này là kết quả tự nhiên của phong tục truyền

tin tức về thảm hoạ và chiến thắng bằng những bức thư dài, đầy phấn

khích, thường dựa trên tin đồn của người Do Thái. Do đó, Constantinople

viết cho Leghorn, kể lại những điều kỳ diệu xảy ra ở Cairo. Tin tức về phép

màu ở Salonika được truyền từ Rome tới Hamburg, rồi Ba Lan. Tuyên bố

đầu tiên mà hầu hết người Do Thái phía tây nhận được không hề liên quan

đến Zevi, mà liên quan đến 10 bộ tộc bị thất lạc, được cho rằng đang tề tựu

ở Ba Tư hay sa mạc Sahara, và đang tiến về Mecca - hoặc Constantinople.

Tháng 9 năm 1665, Nathan gửi một bức thư dài phác ra những nét chính

trong chương trình của Chúa cứu thế. Công việc của ngài, Nathan nói, giờ

đã thay thế hệ thống Luria và mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử. Ngài

có khả năng biện minh cho mọi kẻ tội lỗi. Trước hết, ngài sẽ lấy vương

miệng của Thổ Nhĩ Kỳ, và biến sultan thành người hầu của mình. Tiếp

theo, ngài sẽ tới sông Sambatyon để tập trung các bộ tộc lại và cưới

Rebecca, người con gái 13 tuổi của Moses đã phục sinh. Khi Chúa cứu thế

https://thuviensach.vn

vắng mặt, có thể người Thổ sẽ nổi loạn và gây ra rắc rối lớn cho người Do

Thái. Do đó, mọi người Do Thái cần phải sám hối ngay lập tức. Trong lúc

đó, Zevi đã bắt đầu tiến về phía bắc để ăn mừng chiến thắng, đầu tiên tới

Aleppo, rồi tới Smyrna và Constantinople, và giờ thì cơn điên cuồng tập thể

bắt đầu nổ ra. Zevi gia tăng cơn điên cuồng bằng cách trở lại những thói

quen hưng phấn cũ của mình, ông “phát âm Tên cấm, ăn đồ mỡ [bị cấm] và

làm những điều khác chống lại Đức Chúa Trời và Luật của Ngài, thậm chí

ép người khác làm giống mình,” theo một ghi chép đương thời.62 Nếu một

giáo sĩ phản đối, thì đám đông khổng lồ hiện đang đi theo Zevi tới mọi nơi

sẽ tấn công nhà ông ta. Ở Smyrna, Zevi cầm một cây rìu tới trước cửa một

giáo đường Sephardi đã từ chối thừa nhận ông, phá cửa để vào. Khi đã ở

bên trong, ông tuyên bố những giáo sĩ không tin ông là loài súc sinh dơ

bẩn, ông cầm một cuộn sách kinh trong tay và hát một bài tình ca tiếng Tây

Ban Nha, tuyên bố ngày chuộc tội là ngày 18 tháng 6 năm 1666, tuyên bố

sẽ sớm phế truất sultan Thổ Nhĩ Kỳ, và phân phát các vương quốc trên thế

giới cho những đệ tử gần gũi nhất của mình. Khi một trong những giáo sĩ

phản đối đang có mặt hỏi ông bằng chứng đâu, Zevi liền rút phép thông

công của người đó ngay tại chỗ, và dẫn đầu đám đông trong việc tuyên bố

tên cấm là bằng chứng cho niềm tin của họ vào mình. Sau đó ông “giải

phóng” phụ nữ Do Thái bằng cách giải thoát họ khỏi lời nguyền của Eve,

và phái người đưa tin tới Constantinople để chuẩn bị cho chuyến đi của ông

tới đó bằng thuyền vào ngày 30 tháng 12 năm 1665.

Trong suốt mùa đông 1665-1666, và trong gần suốt năm sau đó, thế giới Do

Thái sục sôi. Đáp lại lời kêu gọi sám hối của Nathan - được in số lượng lớn

ở Frankfurt, Prague, Mantua, Constantinople và Amsterdam - người Do

Thái cầu nguyện, ăn kiêng và thường xuyên đi tắm lễ. Họ nằm trần truồng

trên tuyết. Họ tự vụt roi vào người mình. Nhiều người bán hết tài sản và

hành hương tới Đất Thánh, hy vọng thấy Chúa cứu thế ở đó. Một số người

tin rằng họ sẽ được đi trên mây. Những người khác thì bỏ tiền đi thuyền.

Abraham Pereira, có tiếng là người Do Thái giàu nhất ở Amsterdam, cùng

cả gia đình đi Palestine, mặc dù thuyền của ông không đi quá Leghorn. Các

https://thuviensach.vn

bài thơ được viết, các cuốn sách được in và đề thời gian là “năm thứ nhất

của sự phục hồi tiên tri và vương quốc.” Các đoàn diễu hành công cộng

được tổ chức. Sự phấn khích một phần được tạo ra bởi những người tin vào

thời đại hoàng kim Kitô, họ cũng tin rằng năm 1666 là một năm kỳ diệu.

Bạo động xảy ra ở các thành phố Ba Lan, và vào tháng 5, triều đình cấm

người Do Thái biểu tình. Sự hăng hái của người Do Thái cũng gây ra phản

ứng trong thế giới Hồi giáo, một số thông cảm, một số thù địch, và giới

chức Thổ Nhĩ Kỳ thì trở nên lo lắng.

Do đó, khi thuyền của Zevi tới lãnh hải Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 2 năm 1666,

nó đã lập tức bị giữ lại, còn Chúa cứu thế thì bị xích và đưa lên bờ. Tuy

nhiên, Chúa cứu thế được giam giữ trong danh dự và được phép tiếp khách

đến thăm. Nathan, trong nỗ lực đầu tiên của mình nhằm hợp lý hóa các sự

kiện để chúng khớp với thuyết của mình, giải thích rằng việc tống giam

Chúa cứu thế chỉ mang tính biểu tượng và bề ngoài, phản ánh cuộc đấu

tranh bên trong của ông với các thế lực ác độc ngăn những đốm sáng của

Chúa tỏa sáng. Zevi khăng khăng giữ tuyên bố của mình trong pháo đài ở

Gallipoli, nơi ông bị giữ, và nghe nói đã xua các đoàn đại biểu Do Thái đi

nhưng vẫn làm họ hoàn toàn vui lòng. Cuộc điều tra từ cộng đồng ở Venice

mang lại câu trả lời làm yên lòng những người Do Thái Constantinople,

được ngụy trang cẩn thận dưới dạng một báo cáo thương mại: “Chúng tôi

đã xem xét vấn đề và đã kiểm tra hàng hóa của giáo sĩ, vì hàng hóa của ông

được bày ở đây ngay trước mắt chúng tôi. Chúng tôi đã đi tới kết luận hàng

hóa rất có giá trị… nhưng chúng tôi phải đợi cho tới ngày diễn ra đại hội

chợ.”63 Nhưng ngày đó, theo kế hoạch là mùa hè năm 1666, đã trôi qua. Đầu

tháng 9, Zevi có khách tới thăm là một kabbalah Ba Lan tên là Nehemiah

ha-Cohen, có thể là một người Thổ được gài vào, hoặc có thể là một Chúa

cứu thế đối thủ. Ông ta tra vấn Zevi về tuyên bố của ông nhưng thấy câu trả

lời của ông không thỏa mãn, nên đã tố cáo với người Thổ rằng ông là kẻ giả

mạo. Ngày 15 tháng 9, Zevi được đưa ra trước hội đồng, hay divan, ở

Constantinople, trước sự hiện diện của sultan nấp trong một hốc tường

được che bằng lưới mắt cáo để nghe. Zevi phủ nhận mình chưa từng đưa ra

https://thuviensach.vn

tuyên bố Chúa cứu thế. Ông được cho lựa chọn giữa việc cải sang Hồi giáo

hay là chết. Trước sự thúc giục của bác sĩ của sultan, một người Do Thái đã

bỏ đạo, ông cầm lấy cái khăn trùm đầu của người Hồi giáo, lấy tên là Aziz

Mehmed Effendi và tước hiệu “Người gác cổng cung điện,” chấp nhận mức

lương hưu của chính quyền là 150 piastre một ngày.

Những gì xảy ra sau sự kiện Chúa cứu thế bỏ đạo cũng gần giống như bản

thân sứ mệnh của ông. Trạng thái phấn chấn trong thế giới Do Thái sụp đổ

đột ngột khi tin tức này lan ra, mặc dù nhiều người ban đầu từ chối tin vào

nó. Giáo sĩ và lãnh đạo cộng đồng, kể cả những người đã chấp nhận tuyên

bố Chúa cứu thế lẫn số ít người từng phủ nhận nó, đã siết chặt hàng ngũ và

tỏ ra im lặng tuyệt đối trước chuyện này. Người ta cho rằng bất cứ việc mổ

xẻ nguyên nhân nào cũng đều thách thức sự thông thái bí hiểm của thánh

thần đã cho phép thảm hoạ này xảy ra. Ngoài ra cũng có lo lắng đầy

nghiêm trọng rằng người Thổ sẽ tiến hành một cuộc truy lùng những người

lãnh đạo Do Thái mà sau tất cả, sẽ đồng ý với một cuộc nổi loạn chống lại

chế độ Ottoman. Vì vậy chính quyền thực hiện mọi nỗ lực nhằm viết lại

lịch sử, hoặc hủy đi những gì đã được viết và giả vờ rằng chuyện này chưa

từng xảy ra. Tư liệu cộng đồng nói đến chuyện này đã bị hủy.

Mặt khác, Nathan xứ Gaza đơn giản đã mở rộng thuyết của mình một lần

nữa để khớp với những sự kiện mới. Sự kiện bỏ đạo được biến thành một

nghịch lý cần thiết hay một mâu thuẫn biện chứng. Không phải là một sự

phản bội, mà trên thực tế sự kiện bỏ đạo là khởi đầu cho một sứ mệnh mới:

giải thoát các đốm sáng Luria, là thứ được phân phát trong dân ngoại và

nhất là trong Hồi giáo. Trong khi người Do Thái đang khôi phục các đốm

sáng nằm rải rác trong cộng đồng mình - phần này dễ - thì Chúa cứu thế có

nhiệm vụ khó khăn hơn nhiều: thu thập các đốm sáng trong thế giới xa lạ.

Chỉ Chúa cứu thế mới có thể làm được điều đó, và nó đồng nghĩa với việc

rơi vào lãnh địa của điều ác. Bề ngoài, Chúa cứu thế quy hàng nó, nhưng

trên thực tế Chúa cứu thế là một con ngựa thành Trojan trong trại địch. Bắt

đầu quan tâm hơn đến nhiệm vụ của Chúa cứu thế, Nathan chỉ ra rằng Zevi

https://thuviensach.vn

vốn luôn làm những điều kỳ lạ. Đây chỉ là điều kỳ lạ nhất - dùng sự nhục

nhã của việc bỏ đạo như là sự hy sinh cuối cùng trước khi bộc lộ chiến

thắng tột đỉnh vinh quang của Chúa cứu thế. Ý nghĩa bị che giấu là một

khái niệm quen thuộc với người thực hành kabbalah. Một khi khái niệm giả

vờ bỏ đạo được chấp nhận thì mọi thứ khác - trong đó có các hành động sau

này của Zevi dưới sự giám sát của người Thổ - sẽ xác nhận giả thuyết mới,

được Nathan nhanh chóng cung cấp rất nhiều tư liệu trong các văn bản

Kinh Thánh, Talmud và kabbalah. Nathan tới thăm Zevi vài lần, hai người

có thể điều chỉnh những giải thích của Nathan sao cho khớp với hành vi của

Zevi. Giai đoạn hưng phấn của ông thi thoảng tái diễn, và những lúc đó, đôi

khi ông tái khẳng định về tuyên bố cứu thế của mình. Ông cũng gây ra

những trò hề giới tính đầy hoang dại, tới mức kẻ thù của ông ở

Constantinople, cả người Do Thái lẫn người Hồi giáo, đã hợp lại với nhau

để thuyết phục và hối lộ sultan - vốn khá thích Zevi - để đày ông tới

Albania, nơi đây ông qua đời vào năm 1676. Tuy nhiên, ngay cả cái chết

của ông cũng không khiến Nathan bối rối. Nathan tuyên bố đó chỉ là một

“bí hiểm”: Zevi đã lên thiên đường và đã được hấp thụ vào “ánh sáng cao

cả.”

Nathan qua đời bốn năm sau đó, năm 1680. Nhưng tới lúc ấy, ông đã phát

triển được một học thuyết linh hoạt, nó không chỉ cân nhắc mọi hành động

của Zevi, mà còn cả bất cứ sự kiện rắc rối nào khác có thể diễn ra trong

tương lai. Ông cho rằng không phải có một tập ánh sáng, như Luria và các

nhà kabbalah đã tin, mà là hai: một tập có suy nghĩ (tốt) và một tập không

có suy nghĩ (không tốt lắm mà có khả năng là xấu). Sự sáng tạo diễn ra

mang tính biện chứng giữa hai tập ánh sáng, trong đó nhân vật Chúa cứu

thế đóng một vai trò độc nhất, hoàn toàn khác với vai trò của các linh hồn

bình thường, điều này thường đòi hỏi ông phải có những sự hy sinh anh

hùng, trong đó cái ác xuất hiện trước ông để thanh tẩy những người khác.

Học thuyết này có nghĩa là có thể Zevi sẽ tái xuất hiện, hay phái đến một

nhân vật thay thế, hay giữ im lặng và vô hình. Trong lựa chọn thay thế hay

https://thuviensach.vn

hệ thống kabbalah dị giáo này, Nathan phát triển phép biện chứng của mình

một cách vô cùng chi tiết và đầy hình ảnh phong phú.

Do đó, phong trào Shabbatai, lúc công khai lúc bí mật, không chỉ sống sót

sau thảm hoạ bỏ đạo mà còn tiếp tục tồn tại trên một thế kỷ. Hầu hết các

giáo sĩ đều ghét phong trào này, không chỉ bởi học thuyết của Nathan trong

hình thức cuối cùng của nó hiển nhiên là dị giáo, mà còn bởi khi sự tái xuất

hiện của Zevi không xảy ra theo dự đoán - như vào năm 1700 và năm 1706

- thì nhiều người theo phong trào Shabbatai thất vọng đã cải sang Kitô giáo

hay Hồi giáo. Nhưng một số giáo sĩ theo phong trào Shabbatai huyền bí, và

số ít người theo dòng phi duy lý của Do Thái giáo, lại ít nhiều bị thu hút

bởi tư tưởng dai như đỉa của Nathan. Phong trào này thoát khỏi sự chia rẽ,

những sự chệch hướng bất phục tùng và cuối cùng sản sinh ra một tôn giáo

ly khai do người đầu thai của Zevi tên là Jacob Frank (1726-1791) sáng lập.

Frank tên khai sinh là Jacob ben Judah Leib, con trai của một lái buôn Ba

Lan kiêm giáo sĩ bán thời gian. Bản thân ông trở thành người buôn vải vóc.

Ông học hành rất ít và tự gọi mình là prostak hay người đơn giản. Mặc dù

vậy, trong lúc buôn bán ở vùng Balkan, ông đã được những người theo phe

cực đoan của phong trào Shabbatai kết nạp vào các nghi lễ Shabbatai bí

mật. Ông trở thành nhà tiên tri và cuối cùng có được vị thế gần như thánh

thần trong vai trò người sở hữu linh hồn của Zevi. Khi ông trở về Ba Lan,

trong lúc đóng giả là người Do Thái Sephardi chính thống - do đó mới có

cái tên Frank, từ chỉ người Sephardi trong tiếng Yiddish* của người

Ashkenazi - ông bí mật tiến hành các lễ Shabbatai trong vai trò người đứng

đầu một phong trào bí mật của Do Thái giáo, ông và các môn đệ cũng đắm

mình trong các thực hành giới tính bị Torah cấm. Quả thực, đi theo phép

biện chứng thuận tiện do Nathan xứ Gaza tạo ra, họ phân biệt giữa Torah

halakhah bình thường bị họ phớt lờ, và tuyên bố có quyền chỉ theo những

hình thức Torah “cao hơn” hay “tâm linh,” “Torah của sự phát tỏa.”

https://thuviensach.vn

Năm 1756, Frank bị một tòa án giáo sĩ ở Brody rút phép thông công, và để

tránh bị bắt, ông bỏ chạy tới Thổ Nhĩ Kỳ, nơi ông nhận thấy theo Hồi giáo

là một việc hữu ích. Người Do Thái chính thống yêu cầu giới chức Công

giáo Ba Lan giúp đỡ để giải tán giáo phái này. Nhưng những người phe

Frank cũng quay sang cầu viện người Công giáo, với lý lẽ rằng họ phản đối

Talmud và do đó có nhiều điểm chung hơn với Rome. Các giám mục, lòng

hân hoan, tổ chức một cuộc tranh luận công khai và buộc các giáo sĩ cũng

như những người phe Frank phải tham dự. Cuộc tranh luận diễn ra vào

tháng 6 năm 1757, chủ tọa Giám mục Dembowski tuyên bố ủng hộ những

người phe Frank và ra lệnh đốt sách Talmud ở quảng trường thành phố

Kamieniec. Nhưng rồi Giám mục qua đời đột ngột trong một đám cháy lớn.

Các giáo sĩ coi đây là dấu hiệu ủng hộ của thánh thần, và nối lại việc ngược

đãi những người phe Frank bằng một sự hăng hái mới. Để trả đũa, Frank

đưa những người ủng hộ mình gia nhập Công giáo, được rửa tội năm 1759.

Ông thậm chí hỗ trợ người Công giáo điều tra các cáo buộc máu. Nhưng

ông cũng tập hợp 12 “em gái” phục vụ mình như thê thiếp, thực hành nhiều

trò khác nhau, rồi bị tống vào tù. Sau đó ông quay sang Giáo hội Chính

thống Nga.

Trong lúc theo Do Thái giáo, Hồi giáo, Công giáo La Mã và Chính thống

giáo, Frank tiếp tục theo các học thuyết tôn giáo đã được mở rộng của

Nathan, ông tạo ra một Chúa ba ngôi mới, gồm “Chúa thiện,” “Anh cả” và

“Cô ấy,” ngôi cuối cùng là sự kết hợp của Shekinah và Đức mẹ đồng trinh

Mary, và cuối cùng đề xuất rằng ý tưởng cứu thế có thể được theo đuổi tốt

như nhau trong tất cả các tôn giáo lớn hoặc trong sự khai sáng hay đồng

điệu thế tục. Do đó, kabbalah vốn khởi nguồn từ thuyết ngộ đạo không cụ

thể và không hình hài vào cuối thời cổ đại, đã quay trở lại với thuyết ngộ

đạo không cụ thể, không hình hài vào cuối thế kỷ 18.

Điều quan trọng là Frank, nhằm có được sự bao bọc pháp lý nào đó cho

giáo phái của mình, đã phải tác động đến cả tín đồ Kitô lẫn Hồi giáo. Sự

tương phản với các hoạt động của người cùng thời với ông, Samuel Jacob

https://thuviensach.vn

Hayyim Falk (khoảng năm 1710-1782), chứa nhiều thông tin hữu dụng.

Falk, sinh ra ở Galicia, là một nhà kabbalah kiêm nhà phiêu lưu khác, mặc

dù ít học hơn hẳn Frank, ông cũng xung đột với pháp luật. Ở Westphalia,

ông suýt chút nữa thì bị thiêu do làm phù thủy. Tổng giám mục xứ Cologne

trục xuất ông ra khỏi các lãnh thổ của mình. Năm 1742, ông tới Anh, ở đó

ông dường như theo đuổi vận mệnh tôn giáo của mình mà không bị cản trở

gì. Ông điều hành một giáo đường tư từ một ngôi nhà ở quảng trường

Wellclose, London. Gần cầu London cũ, ông có một phòng thí nghiệm

kabbalah, nơi ông thực hành thuật giả kim. Ông được cho là đã cứu Đại

Giáo đường khỏi bị cháy bằng cách khắc các chữ ma thuật lên hai bên

khung cửa. Vào thời mình, ông được gọi là “Ba’al Shem của London.” 64

Việc một người Do Thái như Falk có thể sống trong tự do dưới luật pháp

Anh là một sự kiện vô cùng quan trọng trong lịch sử Do Thái. Điều đó có

nghĩa là lần đầu tiên kể từ thời đế chế La Mã tự do, có một nước nơi người

Do Thái có thể hưởng một cái gì đó tương tự như quyền công dân bình

thường. Việc này diễn ra như thế nào? Để hiểu được bước ngoặt vĩ đại này,

chúng ta phải quay lại cái năm định mệnh 1648. Cuộc đại thảm sát người

Do Thái khi đó, khởi đầu cho tám năm rắc rối tuyệt vọng của người Do

Thái ở Đông Âu, là sự bùng nổ của chủ nghĩa bài Do Thái tồi tệ nhất kể từ

cuộc Thập tự chinh thứ nhất. Cho tới trước đó, xu hướng di cư của người

Do Thái luôn là về phía đông, suốt hàng trăm năm. Giờ thì xu hướng ấy bị

đảo ngược. Mặc dù cộng đồng Ashkenazi đông đúc ở Đông Âu tiếp tục gia

tăng về số lượng và độ thịnh vượng ở một mức độ nhất định, song cộng

đồng này không bao giờ thực sự an toàn nữa. Về an ninh, những người Do

Thái táo bạo hơn bắt đầu hướng về phương Tây. Do đó, năm 1648 là một

cột mốc tăm tối trên con đường dài mà cuối cùng dẫn tới Holocaust. Nhưng

năm 1648, với cuộc thảm sát và sự đau khổ của nó, đây cũng là - nhờ một

chuỗi những trùng hợp mà một số người có thể gọi là ý trời - sự kiện đầu

tiên trong chuỗi sự kiện đáng chú ý dẫn tới việc lập ra một quốc gia Do

Thái độc lập.

https://thuviensach.vn

Tác nhân trong diễn biến mới này là một học giả Do Thái lỗi lạc đến từ

Amsterdam, Manasseh ben Israel (1604-1657). Ông sinh ra là một người

marrano ở Madeira và được đặt tên thánh là Manoel Dias Soeiro. Nhưng

sau khi cha ông thoát khỏi một cuộc xử tử thiêu sống ở Lisbon và tới Hà

Lan, gia đình lấy lại bản sắc Do Thái của mình và Manasseh trở thành một

thần đồng Talmud, viết cuốn sách đầu tiên năm 17 tuổi.65 Cả cuộc đời ông

quan tâm đến việc trình bày một hình ảnh thuận lợi về Do Thái giáo cho thế

giới dân ngoại và được chấp nhận. Nhiều cuốn sách của ông được viết cho

độc giả Kitô. Ông cố gắng minh hoạ rằng Kitô giáo và Do Thái giáo có

nhiều điểm chung hơn những gì mà hầu hết mọi người vẫn tưởng, và ông

có được danh tiếng cao trong các nhà chính thống Kitô. Khi những người tị

nạn đầu tiên từ các cuộc thảm sát năm 1648 bắt đầu tới Tây Âu, Manasseh

và những người Do Thái Amsterdam khác lo sợ hậu quả của một dòng chảy

lớn những người Ashkenazi đau khổ đổ về đối với cộng đồng. Vị trí của họ

ở Hà Lan không rõ ràng. Họ không có quyền công dân. Họ không được kết

nạp vào các phường hội. Chính quyền Hà Lan không can thiệp vào việc họ

thực hành đức tin của mình, miễn là nó được thực hiện lặng lẽ; và trên thực

tế cộng đồng Do Thái, nhất là ở Amsterdam, đã phát triển thịnh vượng.

Nhưng tất cả những điều này có thể gặp nguy bởi người tị nạn. Quả thực ở

Hamburg, dòng người đổ về lớn đã dẫn tới một cuộc trục xuất tạm thời tất

cả người Do Thái vào năm 1649. Manasseh do đó đề xuất một giải pháp

triệt để: tại sao nước Anh không mở cửa để trở thành một nơi nương náu

cho người nhập cư Do Thái?

Vì Edward I đã từng trục xuất người Do Thái Anh vào năm 1290, nên

nhiều người tin rằng có một luật cấm tuyệt đối người Do Thái sinh sống ở

đó. Trên thực tế, một số ít người Do Thái sống ở đó trong suốt các thế kỷ

được cho là bị loại trừ, nhất là làm nghề bác sĩ và nhà buôn. 66 Một người Do

Thái, Ngài Edward Brampton, biệt danh Duarte Brandão, là Thống đốc xứ

Guernsey dưới thời Richard III. Một người khác, Roderigo Lopez, bác sĩ

của Elizabeth I, là nạn nhân của một cuộc truy lùng bài Do Thái khét tiếng

và cuộc xét xử tội phản quốc trong các năm 1593-1594. 67 Vào thời điểm các

https://thuviensach.vn

cuộc thảm sát Ukraine xảy ra, một trong năm lái buôn thầu cung cấp cho

quân đội Anh là một người Do Thái, Antonio Fernandez Carvajal, tới

London năm 1630, và được cho là nhập khẩu bạc trị giá 100.000 bảng hằng

năm. Mặc dù vậy, người Do Thái vẫn không chính thức được vào Anh.

Manasseh nhận thấy rằng việc đánh bại những người ủng hộ chế độ quân

chủ Anh và việc xử tử nhà vua năm 1649 mang lại một cơ hội độc nhất vô

nhị để người Do Thái vào được Anh. Các đối thủ Thanh giáo của nhà vua

giờ đây trên thực tế đang điều hành đất nước, luôn đại diện cho truyền

thống thích người Do Thái ở đó. Kinh Thánh là sách hướng dẫn họ về các

vấn đề thời sự. Họ viện đến nhà tiên tri Amos để lên án Tòa hội đồng cơ

mật. Họ trích dẫn vụ Vườn nho của Naboth như là một điềm báo của Thuế

Thuyền. Nhà thông luật theo Thanh giáo, Ngài Henry Finch, năm 1621 đã

xuất bản cuốn The World’s Great Restauration, or Calling of the Jews (Đại

phục hồi thế giới, hay tiếng gọi của người Do Thái) - một tác phẩm mà

hoàng gia lên án là phạm tội lèse-majésté. *6 8 Nhiều người tin rằng Sự đến lần hai sắp xảy ra. Nhưng cả Sách Đệ nhị luật 28:64 và Sách Daniel 12:7 đều cho rằng điều này không thể xảy ra cho tới khi sự tứ tán của người Do Thái hoàn tất, “từ cuối đầu này của trái đất đến cuối đầu kia.” Do đó, cho tới khi người Do Thái cũng bị tứ tán ở Anh, thời kỳ ngàn năm sẽ bị trì hoãn. Đây là một ý tưởng mà Manasseh chia sẻ với các nhà chính thống Anh, vì Kezeh ha-Arez, “cuối đầu này của trái đất,” là từ chỉ nước Anh trong tiếng Hebrew thời trung cổ, và ông tin rằng việc chấp nhận người Do Thái ở Anh sẽ khiến cho Chúa cứu thế đến sớm hơn. Ông mở chiến dịch vào mùa đông 1648-1649 bằng một cuốn sách có tiêu đề An Apology for the Honourable Nation of the Jews (Một lời xin lỗi cho dân tộc Do Thái đáng kính trọng), được ông ký tên

“Edward Nicholas.” Tiếp theo, năm 1650, ông cho ra đời một tác phẩm quan trọng hơn nhiều, Spes Israelis, được dịch là Hy vọng của Israel, trong đó ông đưa ra lập luận dự báo về thời kỳ ngàn năm. Cuộc chiến Anh-Hà Lan lần thứ nhất đã trì hoãn các biện pháp thực tế hơn, nhưng vào tháng 9 năm 1655, Manasseh tới London, ông trình bày một kiến nghị

với Oliver Cromwell, Hộ quốc công, yêu cầu hủy bỏ các đạo luật cấm người Do Thái vào Anh và cho phép người Do Thái vào Anh theo điều kiện do chính phủ quy định. 69

Những gì diễn ra sau đó là một mớ hỗn độn điển hình kiểu Anh, là cái đáng

để xem xét chi tiết vì nó tỏ ra có tầm quan trọng vô cùng lớn trong toàn bộ

lịch sử Do Thái. Cromwell tiếp nhận kiến nghị của Manasseh một cách tích

cực và chuyển nó tới Hội đồng. Ngày 12 tháng 11 năm 1655, Hội đồng cử

ra một tiểu ban để xem xét vấn đề này và tìm kiếm lời khuyên pháp lý từ

chuyên gia. Ngày 4 tháng 12, một hội nghị được tổ chức ở Whitehall với sự

tham dự của 25 luật sư, trong đó có Chánh án, Ngài John Glynne, và Chánh

án Tòa án Tài chính, William Steele. Trước sự ngạc nhiên của các chính trị

https://thuviensach.vn

gia, họ công bố rằng không có điều luật nào ngăn người Do Thái vào Anh.

Sự trục xuất năm 1290 của Edward là một hành động đặc quyền hoàng gia

chỉ ảnh hưởng đến những cá nhân liên quan. Có phần phi logic, khi sau đó

tiểu ban thảo luận các điều kiện để người Do Thái được phép vào Anh.

Nhưng họ không thể nhất trí được với nhau. Người Do Thái có thù cũng

như bạn trong chính quyền Anh. Sau bốn phiên họp, Cromwell giải tán tiểu

ban vào ngày 18 tháng 12. Manasseh, thất vọng cay đắng, trở lại

Amsterdam vào năm sau đó, tin rằng mình đã thất bại.

Nhưng trên thực tế, ông đã hiểu nhầm cách làm việc của người Anh. Họ

thích giải pháp thực tế hơn là một giải pháp ý thức hệ rành mạch. Nếu có

đạt được một thỏa thuận trao cho người nhập cư Do Thái một tư cách pháp

nhân đặc biệt đi nữa, thì người Do Thái nhất định vẫn bị coi là công dân

hạng hai. Khi chế độ quân chủ được khôi phục vào năm 1660, Charles II có

thể sẽ bác bỏ thỏa thuận đó, hoặc đàm phán lại với các điều kiện hà khắc

hơn. Trong bất cứ trường hợp nào, vấn đề người Do Thái sẽ trở thành một

vấn đề công khai, khuấy động sự giận dữ bài Do Thái. Trên thực tế, vấn đề

này được giải quyết một cách thực dụng mà không có một hiệp ước cụ thể

nào. Trong khi Manasseh vẫn ở London, một người tên là Antonio

Rodrigues Robles, người marrano về mặt pháp lý, dù trên thực tế là người

Do Thái, bị kiện trước tòa với tư cách người Tây Ban Nha, rồi Anh và Tây

Ban Nha rơi vào chiến tranh. Tháng 3 năm 1656, khoảng 20 gia đình người

marrano quyết định giải quyết chuyện này bằng cách công khai thừa nhận

họ theo Do Thái giáo, tuyên bố mình là người tị nạn khỏi Tòa án dị giáo

Tây Ban Nha, và đề nghị Hội đồng cho họ quyền được thực hành tôn giáo

của mình ở chỗ riêng tư. Ngày 16 tháng 5, Hội đồng ra lệnh hủy vụ kiện

chống lại Robles, và tại một cuộc họp tiếp theo ngày 25 tháng 6, Hội đồng

dường như chấp thuận lời đề nghị, mặc dù biên bản cuộc họp hôm đó sau

này đã biến mất một cách khó hiểu. Ít nhất, ngày 4 tháng 8, đến từ

Amsterdam là “một cuộn sách Luật bằng da cừu mềm, gáy và bìa bằng

nhung vàng, một miếng vải damask đỏ cho bàn đọc sách và một hộp đựng

https://thuviensach.vn

gia vị lót bằng lụa đỏ,” và người Do Thái London tiếp tục thuê một tòa nhà

ở ngõ Creechurch làm giáo đường đầu tiên của mình.

Do đó, nhờ vào một loại âm mưu ngầm, vấn đề tư cách đặc biệt cho người

Do Thái không được nói đến. Vì không có luật nào cấm họ đến nên họ đến.

Vì Hội đồng nói họ có thể thực hành tôn giáo của họ nên họ thực hành. Khi

Đạo luật Nữ tu viện nhằm vào những người không theo quốc giáo được

thông qua năm 1664, thì người Do Thái, dẫn đầu là Jacob Sasportas giáo sĩ

mới của họ, bày tỏ lo lắng của mình với Charles II, ông ta đã “cười lớn và

nhổ nước bọt,” bảo họ đừng lo lắng; và sau này Hội đồng cơ mật hoàng gia

Anh viết rằng người Do Thái có thể “vẫn có được cam kết về sự ưu ái như

trước đây họ từng có, miễn là họ cư xử hoà bình và lặng lẽ, tuân thủ luật

của đức vua và không gây tai tiếng cho chính quyền của đức vua.”

Do đó, nhờ một hành động loại bỏ, như vẫn vậy, mà người Do Thái Anh trở

thành công dân đầy đủ, không phải chịu nhiều thiệt thòi như những thiệt

thòi cố hữu mà họ không mong muốn, giống như người Công giáo và

người không theo quốc giáo, để thuộc về Giáo hội Anh, hay trong trường

hợp cụ thể của họ là để thề những lời thề Công giáo. Trong thế hệ tiếp theo,

các phán quyết của tòa án thiết lập quyền của người Do Thái được biện hộ

và đưa ra bằng chứng ở tòa, sự nhạy cảm tôn giáo của họ được công nhận

vì mục đích này. Đúng là giống như những người không phải người Anh

khác, họ bị cấm tham gia trong nhiều chức vụ hay tham gia vào nghị viện.

Nhưng không có hạn chế pháp lý nào như vậy đối với hoạt động kinh tế của

họ. Quả thực, sự phân biệt đối xử xuất hiện chủ yếu trong cộng đồng Do

Thái. Thành phần Sephardi chủ chốt của cộng đồng vẫn cảm thấy không an

tâm và phản đối bất cứ sự nhập cư nào của người Do Thái Ashkenazi

nghèo, nhất là nếu cộng đồng phải nuôi họ. Trong các năm 1678-1679, nó

không cho phép người Do Thái Đức được nắm quyền và bỏ phiếu tại các

cuộc họp hay đọc sách cuộn.

https://thuviensach.vn

Nhưng việc này đi ngược lại với luật Do Thái và phải được điều chỉnh, về

phía tòa án Anh, người Do Thái dường như đã nhận được công lý và sự bảo

vệ ngay từ đầu, quan tòa Anh nói chung có thiện cảm với những công dân

chăm chỉ làm việc, chấp hành luật pháp, không quấy rối sự an bình của nhà

vua. Quả thực, năm 1732, một phán quyết ban cho người Do Thái sự bảo

vệ của pháp luật trước những cáo buộc chung chung có thể gây nguy hiểm

cho mạng sống. Do đó, gần như ngẫu nhiên, Anh trở thành nơi đầu tiên một

cộng đồng Do Thái hiện đại có thể hình thành.

Hệ quả ở Mỹ còn quan trọng hơn. Năm 1654, tàu Pháp St Catherine chở 23

người tị nạn Do Thái từ Recife ở Brazil tới New Amsterdam, thành phố

thuộc địa của Hà Lan. Giống như ở Amsterdam, vị trí của người Do Thái

dưới chế độ thực dân Hà Lan không chắc chắn: người Calvin, tuy có thiện

cảm hơn người Luther, cũng có thể đàn áp và bài Do Thái. Thống đốc New

Amsterdam, Peter Stuyvesant, phản đối Công ty Tây Ấn Hà Lan về việc

định cư của cái mà ông gọi là “một chủng tộc dối trá” có “tôn giáo tởm

lợm” thờ phụng “bàn chân của tiền tài.” Người Do Thái được phép ở lại

nhưng họ không có bất cứ quyền gì, Công ty và Thống đốc hợp sức với

nhau để cấm họ xây giáo đường. Nhưng bất cứ điều mơ hồ nào cũng đều

được giải quyết vào năm 1664, khi thành phố rơi vào tay người Anh và trở

thành New York. Từ đó trở đi, người Do Thái không chỉ hưởng lợi từ việc

là công dân Anh, mà còn được hưởng những tự do tôn giáo bổ sung do các

thực dân ở Tân Thế giới đã mang tới cho mình.

Richard Nicholls, Thống đốc người Anh đầu tiên của New York, nhấn

mạnh quyền tự do tín ngưỡng khi ông tuyên bố vào năm 1665: “Không

người theo Kitô giáo nào sẽ bị tấn công, bị phạt hay bị tống giam vì có

quan điểm khác biệt trong các vấn đề tôn giáo.” Việc không nói tới Do Thái

giáo dường như là một sơ suất. Người Anh ưa thích các thực dân, nhất là

những người có kỹ năng buôn bán và các quan hệ thương mại tốt. Thống

đốc tiếp theo, Edmund Andros, không nhắc gì tới Kitô giáo khi ông hứa đối

xử công bằng và bảo vệ những người chấp hành pháp luật “cho dù họ theo

https://thuviensach.vn

tôn giáo nào đi nữa.” Giống như ở Anh, vấn đề Do Thái không được nêu ra.

Người Do Thái đơn giản đến, xây cất nhà cửa, hưởng các quyền công bằng,

và hình như được bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử đầu tiên; họ cũng nắm

giữ các chức vụ chính phủ.70

Họ bắt đầu định cư ở các khu vực khác, nhất là thung lũng Delaware và đảo

Rhode, là những nơi mà Roger Williams đã lập thành thuộc địa theo chủ

nghĩa tự do, không có bất cứ rào cản tôn giáo nào. Một số khó khăn xuất

hiện khi người Do Thái mong muốn có nghĩa trang riêng của họ ở New

York. Nhưng rồi vào năm 1677, một nghĩa trang của họ cũng được mở ở

Newport, đảo Rhode - sau này trở thành chủ đề của một trong những bài

thơ hay nhất của Longfellow - và New York cũng có một cái sau đó năm

năm. Năm 1730, Giáo đoàn Israel Shearith ở New York phong thánh cho

giáo đường đầu tiên của mình, và một giáo đường mới tuyệt đẹp được xây

ở Newport năm 1763, nay là một điện thờ quốc gia. Theo Đạo luật Hàng

hải Anh, buôn bán giữa các thuộc địa và nước mẹ chỉ dành cho công dân

Anh; và khi Nghị viện hoàng gia thông qua Đạo luật Nhập tịch cho các

thuộc địa Bắc Mỹ, người Do Thái được phép có quốc tịch bình đẳng với

người định cư Kitô, hai điều khoản được xóa bỏ nhằm giải tỏa các đắn đo

về người Do Thái. Vì thế, Peter Kalm người Thụy Điển, khi tới thăm New

York năm 1740, đã ghi lại rằng người Do Thái “hưởng mọi đặc quyền như

các cư dân khác của thành phố và tỉnh này.” 71 Chuyện tương tự diễn ra ở

Philadelphia, một thuộc địa Do Thái quan trọng bắt đầu lớn mạnh từ những

năm 1730 trở đi.

Vậy là người Do Thái Mỹ ra đời. Từ đầu họ đã không giống người Do Thái

ở bất kỳ nơi nào khác. Ở châu Âu và Á-Phi, nơi các rào cản tôn giáo giống

nhau về mặt hình thức nào đó, người Do Thái luôn phải thương lượng hoặc

yêu cầu được áp một tư cách đặc biệt. Điều này buộc họ phải hình thành

các cộng đồng cụ thể và thường do pháp luật quy định, dù họ định cư ở

đâu. Ở một mức độ nhất định, tất cả những cộng đồng Do Thái này đều tự

trị, dù điều kiện thực tế của người Do Thái có thể khốn khổ và rất nguy

https://thuviensach.vn

hiểm. Ở Ba Lan dưới chế độ quân chủ, người Do Thái hưởng một loại tự

trị, tự quản thông qua những Hội đồng các vùng đất, do các thành viên giàu

có hơn của họ bầu ra. Họ bị đánh thuế nặng hơn người Ba Lan xung quanh

và không có quyền tự vệ nào trên thực tế, nhưng ngoài ra họ được tự điều

hành mọi chuyện của mình. Ở một mức độ kém rõ ràng hơn, điều này cũng

đúng với mọi khu định cư Do Thái ở châu Âu lục địa. Người Do Thái luôn

điều hành trường học, tòa án, bệnh viện và dịch vụ xã hội của mình. Họ bổ

nhiệm và trả lương cho quan chức, giáo sĩ, quan tòa, đồ tể, người cắt bao

quy đầu, giáo viên trường học, thợ làm bánh và người lau chùi dọn dẹp của

mình. Họ có cửa hàng riêng. Cho dù họ ở đâu, người Do Thái cũng hình

thành kiểu nhà nước nhỏ xíu bên trong nhà nước. Đây là hệ thống ghetto,

và nó áp dụng cho cả những nơi thậm chí như Amsterdam, nơi ghetto

không tồn tại về mặt pháp lý.

Ở Bắc Mỹ lại hoàn toàn khác, kể cả trước khi Mỹ giành được độc lập. Do

gần như không có luật pháp tôn giáo xác định, nên không có lý do gì để

người Do Thái phải vận hành một hệ thống luật pháp riêng, trừ các vấn đề

có thể được coi là kỷ luật tôn giáo nội bộ thuần túy. Vì mọi nhóm tôn giáo

đều có các quyền gần như bình đẳng, nên không có lý do gì để họ lập ra

cộng đồng riêng. Mọi nhóm đều có thể tham gia vào một xã hội chung. Do

đó ngay từ đầu, người Do Thái Mỹ đã không được tổ chức theo cộng đồng

mà theo giáo đoàn, giống như các giáo hội khác. Ở châu Âu, giáo đường

chỉ là một cơ quan của cộng đồng Do Thái bao trùm tất cả. Ở Bắc Mỹ, nó

là cơ quan quản lý duy nhất trong đời sống Do Thái. Người Do Thái Mỹ

không thuộc về “cộng đồng Do Thái” như ở châu Âu. Họ thuộc về một giáo

đường cụ thể. Nó có thể là Sephardi hay Ashkenazi; hay ở Ashkenazi có

thể là giáo đường Đức, Anh, Hà Lan, Ba Lan, tất cả đều khác nhau ở một

số điểm nhỏ về nghi lễ. Các nhóm Tin Lành được chia theo cách tương tự.

Do đó, một người Do Thái đi lễ giáo đường “của mình,” cũng giống như

một người Tin Lành đi lễ nhà thờ “của mình.” Trong các khía cạnh khác, cả

người Do Thái lẫn người Tin Lành đều là một phần của cộng đồng cư dân

chung, trong đó họ hoà vào thành các đơn vị thế tục. Do đó, lần đầu tiên

https://thuviensach.vn

người Do Thái bắt đầu hoà nhập, không phải chối bỏ tôn giáo của mình

dưới bất cứ hình thức nào.

Điều này để lại hệ quả lâu dài vô cùng lớn khi dân số Do Thái của Bắc Mỹ

bắt đầu tăng lên nhanh chóng. 72 Vì điều này có nghĩa là người Do Thái

không còn gồm hai bộ phận nữa: Do Thái Israel và Do Thái bên ngoài

Israel. Thay vào đó, sự hiện diện của người Do Thái trên thế giới hình

thành bộ ba lực lượng: Do Thái Israel, Do Thái bên ngoài Israel, Do Thái

Mỹ, hoàn toàn khác về loại hình so với bất cứ sự định cư tứ tán nào và cuối

cùng chứng minh cho Lực lượng thứ ba, giúp nhà nước Zion hình thành.

Đó là trong tương lai, nhưng kể cả trong giai đoạn cận đại, sự chấp nhận

người Do Thái trong khu vực quyền lực Anglo-Saxon bắt đầu có một tác

động ngày càng lớn đối với vai trò của người Do Thái trong nền kinh tế,

mang lại cho nền kinh tế một sự ổn định lâu dài và chưa từng có trước đó.

Có nhiều lúc, vào thời cổ đại, Kỷ nguyên đen tối và giai đoạn đầu thời

trung cổ, rồi thế kỷ 17, người Do Thái đã từng là những nhà buôn, doanh

nhân rất khôn khéo và thường cực kỳ thành đạt. Nhưng sức mạnh kinh tế

Do Thái thì lại rất dễ bị tổn thương, rất ít được đảm bảo về pháp luật. Ở cả

thế giới Kitô giáo lẫn thế giới Hồi giáo, tài sản của người Do Thái có thể bị

tịch thu bất cứ lúc nào. Có thể nói rằng cuộc tấn công của Đức Quốc xã đối

với việc kinh doanh của người Do Thái thời kỳ 1933-1939, hay việc các

nhà nước Ả-rập tịch thu tài sản của người Do Thái trong những năm 1948-

1950, chỉ là những cuộc tấn công kinh tế cuối cùng và toàn diện nhất nhằm

vào người Do Thái. Kết quả là trong giai đoạn trước giữa thế kỷ 17, tài sản

của người Do Thái chỉ là nhất thời hoặc cùng lắm là chuyển từ chỗ này

sang chỗ kia, và đóng góp của người Do Thái cho sự tăng trưởng của một

nền kinh tế quốc tế cũng hạn chế theo. Người Do Thái vốn luôn giỏi giang

trong việc sử dụng và chuyển giao đồng vốn. Nhưng một khi họ đã có chỗ

đứng trong xã hội Anglo-Saxon, sự đảm bảo về pháp luật mà họ được

hưởng đã giúp họ tích lũy thêm vốn liếng. Niềm tin vào các quyền của họ

giúp người Do Thái mở rộng quy mô hoạt động. Việc buôn bán, nhất là

https://thuviensach.vn

buôn bán các mặt hàng có số lượng nhỏ và giá trị lớn, chẳng hạn như đồ

trang sức dễ dàng cất giấu và mang từ nơi này đến nơi khác, không còn là

nghề nghiệp kinh tế gần như duy nhất nữa, thứ nghề mà người Do Thái

cảm thấy an toàn.

Có thể thấy mô hình này đã được thay đổi ở Mỹ vào thế kỷ 18. Vào đầu thế

kỷ này, người Do Thái nơi đây gần như tập trung hoàn toàn vào lĩnh vực

buôn bán với nước ngoài, chủ yếu là đồ trang sức, san hô, vải dệt, nô lệ, ca

cao và gừng. Năm 1701 ở New York, mặc dù chỉ chiếm 1% dân số, song họ

chiếm tới 12% cộng đồng buôn bán với nước ngoài. Đến năm 1776, tỉ lệ

này giảm xuống chỉ còn 1%, khi người Do Thái cảm thấy ngày càng ổn

định, an toàn và được chấp nhận, đã quay lưng lại với biển - con đường

trốn tránh truyền thống của mình - và bắt đầu hướng vào đất liền, vào việc

phát triển lục địa. Họ trở thành người định cư, và bán súng, rượu rum, rượu

vang, đồ sắt, thủy tinh, lông thú, nhu yếu phẩm.

Ở châu Âu, nguồn tài chính dùng để duy trì đại liên minh chống lại Louis

XIV, và cuối cùng phá vỡ sự thống trị quân sự của ông ta đối với châu Âu -

như sau này nó sẽ làm với sự thống trị của Napoleon - chủ yếu đến từ

người Do Thái. William xứ Orange, sau này là William III của Anh, người

đứng đầu liên minh từ năm 1672 tới năm 1702, được Cung cấp tài chính và

nhu yếu phẩm từ một nhóm người Do Thái Sephardi Hà Lan hoạt động chủ

yếu tại La Hay. Hai providiteurs general* hàng đầu, như William gọi họ, là

Antonio Alvarez Machado và Jacob Pereira. Như chúng ta đã thấy, những

người này cho dù hữu dụng đến đâu với các ông hoàng ở châu Âu lục địa,

vẫn phải hoạt động trong một bầu không khí bất an về tài chính và cá nhân,

cần phải có áp lực rất lớn, chẳng hạn từ William và Hoàng đế Áo, để

Machado hay đại diện của mình có thể vào được một thành phố như

Cologne. Ngược lại, Anh là một cơ sở an toàn hơn nhiều để từ đó hoạt

động. Năm 1688, gia đình Lopez Suasso ứng cho William 2 triệu guilder*

để chi tiêu cho cuộc xâm lược Anh của ông, Suasso nói với ông: “Nếu ngài

may mắn, tôi biết ngài sẽ trả lại tôi. Nếu ngài không may mắn, tôi đồng ý

https://thuviensach.vn

mất chúng.” 73 Khi William có vị trí an toàn, nhiều nhà tài phiệt Do Thái chuyển tới London, dẫn đầu là con trai của Pereira, Isaac, người trở thành sĩ

quan phụ trách quân nhu ở đó, được trả số tiền rất lớn 95.000 bảng để chở

hàng và quân nhu trong một năm, từ tháng 9 năm 1690 tới tháng 8 năm

1691. 74

Ở London, người Do Thái trở thành một bên sáng lập trong thị trường tài

chính của trung tâm tài chính và thương mại London, vốn phát triển từ thời

William. Yếu tố tống tiền bài Do Thái, vốn thống trị quan hệ Do Thái-nhà

nước ở châu Âu lục địa, ban đầu không phải là hoàn toàn không có. Bá

tước xứ Shrewsbury, với tư cách bộ trưởng, viết thư cho Thị trưởng London

vào tháng 2 năm 1690: “Xem xét việc người Do Thái tiếp tục ở London,

với sự ủng hộ của chính phủ, với một nền thương mại hữu ích đến vậy,” thì

“khoản ủng hộ chỉ 12.000 bảng” của họ “dưới mức kỳ vọng của đức vua

đối với họ”; ông viết thêm, nó phải được tăng gấp đôi lên 20.000 bảng hay

thậm chí lên 30.000 bảng; và “đức vua tin rằng, khi nghĩ lại,” họ sẽ “đi tới

những giải pháp mới.”75 Nhưng chính phủ Anh không tịch thu tài sản của

người Do Thái hay cướp của người Do Thái bằng những vụ kiện tụng đàn

áp. Solomon de Medina, Trưởng đại lý London cho tập đoàn ở La Hay,

không bao giờ bị tính sổ vì nhiều việc làm sai trái của mình - ông ta thừa

nhận đã hối lộ Công tước xứ Marlborough, tổng chỉ huy đồng minh, 6.000

bảng một năm trong giai đoạn 1707-1711. William đã ăn tối cùng ông ta ở

Richmond năm 1699 và phong tước hiệp sĩ cho ông ta vào năm sau đó, và

nếu Solomon phá sản thì đó là do tính toán sai lầm của ông ta, chứ không

phải do cơn giận dữ bài Do Thái. 76

Trong khi ở Trung Âu, việc cướp bóc một Oppenheimer nào đó có thể gây

ra khủng hoảng tài chính, thì người Do Thái London với tài sản được đảm

bảo, có thể giúp nhà nước tránh được nó. Gia đình Menasseh Lopes dưới

thời Nữ hoàng Anne, nhà Gideon và nhà Salvador dưới thời của ba vị vua

George, từng đóng vai trò nổi bật trong việc duy trì sự ổn định của thị

trường tài chính London. Họ tránh được cuộc khủng hoảng Bong bóng

https://thuviensach.vn

Biển Nam. Khi cuộc nổi dậy Jacobin năm 1745 khiến trung tâm tài chính

và thương mại London hoảng loạn, Samson Gideon (1699-1762) đã quyên

được 1.700.000 bảng để giúp chính phủ khôi phục sự yên bình. Khi qua

đời, ông để lại trên 500.000 bảng cho người thừa kế của mình chứ không

phải cho chính phủ - mặc dù nhà Gideon vào Thượng viện và ra khỏi Do

Thái giáo.77

Bản năng tập thể vô thức của người Do Thái là phi cá nhân hóa tài chính và

hợp lý hóa quá trình kinh tế nói chung. Bất cứ tài sản nào được biết tới như

là của người Do Thái, hay có thể xác định một cách rõ ràng như thế, thì đều

luôn gặp rủi ro vào thời trung cổ và cận đại, nhất là ở Địa Trung Hải, khi đó

là khu vực buôn bán quốc tế chủ yếu. Vì hải quân Tây Ban Nha và Hiệp sĩ

Malta coi tàu thuê và hàng hóa của người Do Thái là chiến lợi phẩm hợp

pháp, nên những cái tên Kitô tưởng tượng được sử dụng trong giấy tờ giao

dịch quốc tế, trong đó có cả bảo hiểm hàng hải. Việc này dần trở thành một

thứ công thức lạnh lùng. Ngoài thư tín dụng, người Do Thái còn phát minh

ra trái phiếu vô danh, một cách thức chuyển tiền phi cá nhân khác. Với một

cộng đồng thiệt thòi mà tài sản luôn bị đe dọa và có thể bị buộc phải di

chuyển chỉ với các thông báo gấp, thì sự xuất hiện của thứ tiền giấy đáng

tin cậy, phi cá nhân, dù là hối phiếu hay nhất là giấy tờ có giá của ngân

hàng, đã trở thành một điều may mắn cực kỳ lớn.

Do đó, toàn bộ mục đích hoạt động của người Do Thái thời cận đại là tinh

chỉnh những công cụ này và đưa chúng vào sử dụng rộng rãi. Họ ủng hộ

mạnh mẽ sự hình thành các thiết chế thúc đẩy giá trị các loại giấy tờ có giá:

ngân hàng trung ương mà dẫn đầu là Ngân hàng Anh (1694) với quyền

pháp định ban hành tiền giấy, và thị trường chứng khoán. Người Do Thái

thống trị thị trường chứng khoán Amsterdam, tại đây họ nắm giữ một lượng

lớn cổ phần của cả Công ty Tây Ấn và Công ty Đông Ấn, và là những

người đầu tiên tiến hành việc giao dịch chứng khoán quy mô lớn. Ở

London, họ lập ra một mô hình tương tự như thế hệ sau đó sẽ làm vào

những năm 1690. Joseph de la Vega, một người Do Thái Amsterdam (tuy

https://thuviensach.vn

trên danh nghĩa là người Tin Lành) đã ghi lại những thống kê sớm nhất về

lĩnh vực thị trường chứng khoán năm 1688; người Do Thái có lẽ là những

người buôn bán và môi giới chứng khoán chuyên nghiệp đầu tiên ở Anh:

năm 1697, cứ trong 100 nhà môi giới trên thị trường chứng khoán London,

có 20 là người Do Thái hay người nước ngoài. Sau này người Do Thái còn

giúp lập ra thị trường chứng khoán New York vào năm 1792.

Sau tín dụng thì việc phát minh ra và nhất là việc phổ biến chứng khoán

giấy có lẽ là đóng góp lớn nhất của người Do Thái đối với quá trình tạo ra

của cải. Người Do Thái đẩy mạnh việc sử dụng chứng khoán trong những

lĩnh vực họ cảm thấy an toàn cũng như trong những lĩnh vực họ dễ bị thất

bại, vì họ coi cả thế giới là một thị trường duy nhất. Ở đây cũng vậy, tầm

nhìn toàn cầu mà cuộc tứ tán mang lại đã biến họ thành người tiên phong.

Với một chủng tộc không có đất nước thì thế giới là nhà. Thị trường càng

mở rộng thì cơ hội càng lớn. Với những người từng buôn bán thường xuyên

từ Cairo tới Trung Hoa trong thế kỷ 10 thì việc mở cửa Đại Tây dương, Ấn

Độ dương và Thái Bình dương cho thương mại trong thế kỷ 18 không phải

là một thách thức lớn. Thương gia bán buôn đầu tiên ở Úc là một người

Montefiore. Nhà Sassoon xây những nhà máy dệt đầu tiên ở Bombay.

Benjamin Norden và Samuel Marks xây dựng công nghiệp ở Mũi Thuộc

địa. Người Do Thái buôn bán cá voi ở cả hai cực. Quan trọng hơn những nỗ

lực tiên phong cụ thể này là cố gắng của người Do Thái nhằm tạo ra thị

trường thế giới cho các mặt hàng cơ bản của thương mại hiện đại - lúa mì,

len, sợi lanh, vải dệt, rượu mạnh, đường, thuốc lá. Người Do Thái đi vào

các lĩnh vực mới. Họ chấp nhận rủi ro. Họ buôn bán rất nhiều loại hàng

hóa. Họ nắm giữ những kho hàng lớn.

Hoạt động tài chính và thương mại của người Do Thái trong thế kỷ 18 được

phân bố rộng tới mức các sử gia kinh tế đến nay đôi khi vẫn muốn coi họ là

lực lượng chủ chốt trong việc tạo ra hệ thống tư bản hiện đại. Năm 1911,

nhà xã hội học người Đức Werner Sombart xuất bản một cuốn sách đáng

chú ý, Die Juden und das Wirtschlaftsleben (Người Do Thái và đời sống

https://thuviensach.vn

kinh doanh), trong đó ông lập luận rằng thương gia và nhà sản xuất Do

Thái, vốn không được tham gia vào các phường hội, đã phát triển một sự ác

cảm hủy diệt đối với những nguyên tắc cơ bản của thương mại trung cổ.

Những nguyên tắc này thật nguyên thủy và phi tiến bộ: khao khát có được

tiền lương và giá cả “công bằng” (và cố định), có được một hệ thống bình

đẳng trong đó thị phần thống nhất và không thay đổi, lợi nhuận và sinh kế

khiêm tốn nhưng được đảm bảo, và sản xuất bị giới hạn. Nằm ngoài hệ

thống này, Sombart lập luận, người Do Thái phá vỡ nó và thay thế bằng chủ

nghĩa tư bản hiện đại, trong đó cạnh tranh là không giới hạn và làm hài

lòng khách hàng là luật lệ duy nhất.78 Tác phẩm của Sombart sau này bị mất

uy tín vì nó được Đức Quốc xã sử dụng để biện minh cho sự phân biệt của

mình giữa chủ nghĩa thế giới thương mại Do Thái với văn hóa quốc gia

Đức; và bản thân Sombart, trong Deutscher Sozialismus (1934) (Chủ nghĩa

xã hội Đức), ủng hộ chính sách của Đức Quốc xã loại người Do Thái ra

khỏi đời sống kinh tế Đức. Luận đề của Sombart có chút sự thật, song

những kết luận ông đưa ra thì bị phóng đại. Giống như nỗ lực của Max

Weber nhằm quy tinh thần tư bản chủ nghĩa cho đạo đức Calvin, luận đề

này đã không đả động gì đến những sự thật bất tiện. Sombart phớt lờ yếu tố

thần bí mạnh mẽ trong Do Thái giáo. Giống như Weber, ông từ chối thừa

nhận rằng hễ nơi nào những hệ thống tôn giáo này, trong đó có Do Thái

giáo, quyền lực nhất và độc đoán nhất thì thương mại không phát triển

mạnh. Thương gia Do Thái, như những người Calvin, có xu hướng thành

công nhất khi họ rời bỏ môi trường tôn giáo truyền thống của mình và

chuyển sang những môi trường mới.

Nhưng nếu người Do Thái chỉ là một trong các yếu tố tạo ra hệ thống

thương mại hiện đại, thì chắc chắn đó là một yếu tố có sức ảnh hưởng lớn.

Họ hợp lý hóa những gì trước đây là một quá trình an nhàn, truyền thống và

thường có tính chất ngu dân. Ảnh hưởng của họ được thực hiện theo năm

cách chính. Thứ nhất, họ ủng hộ cải tiến sáng tạo. Thị trường chứng khoán

là một ví dụ. Đây là một cách hiệu quả và hợp lý để gây vốn và sử dụng

vốn cho những mục đích tốt nhất. Các nhóm lợi ích buôn bán truyền thống

https://thuviensach.vn

phản đối vì không thể phân biệt được giữa những dư thừa nhất thời của thị

trường với tính hiệu lực cơ bản của nó. Năm 1733, Nghị sĩ John Barnard,

với sự ủng hộ của toàn đảng, đã đề xuất một dự luật để biến “việc buôn bán

chứng khoán khét tiếng” thành việc làm phi pháp. Postlethwayt’s Universal

Dictionary of Trade and Commerce (1757) (Từ điển toàn cầu của

Postlethwayt về mậu dịch và thương mại) lên án “những kẻ lừa đảo mà

chúng ta gọi rất đúng là dân môi giới chứng khoán.” Buôn bán chứng

khoán là “một mối bất bình của dân chúng,” “gây tai tiếng cho quốc gia.”

Nhiều trong những lời buộc tội này được một người Do Thái Bồ Đào Nha

Joseph de Pinto nói đến trong cuốn Traité du crédit et de la circulation

(1771) (Thỏa thuận tín dụng và lưu thông) của mình. Nhìn chung, những

đổi mới tài chính mà người Do Thái tiên phong trong thế kỷ 18 và gây ra

nhiều chỉ trích khi đó, lại được chấp nhận trong thế kỷ 19.

https://thuviensach.vn

Thứ hai, người Do Thái đi đầu trong việc nhấn mạnh tầm quan trọng của

chức năng tiêu thụ. Một lần nữa ở đây, có nhiều phản đối truyền thống.

Chẳng hạn cuốn Complete English Tradesman (Nhà buôn đặc chất Anh)

của Daniel Defoe (xuất bản lần thứ năm, 1745), lên án việc trưng bày hàng

hóa một cách cầu kỳ là vô đạo đức. Cuốn Postlethwayt’s Dictionary (Từ

điển của Postlethwayt) bình luận về “cải tiến gần đây” trong ngành quảng

cáo (1751): “cho dù vài năm trước, những người có tiếng trong buôn bán

coi việc quảng cáo đến công chúng trên báo chí là việc làm đê tiện và ô

nhục đến thế, thì hiện tại việc này có vẻ như được đánh giá hoàn toàn

ngược lại, những người có uy tín lớn trong buôn bán coi đây là phương

pháp… tốt nhất để truyền tải những gì họ có đến toàn thể vương quốc.”

Một sắc lệnh ở Paris năm 1761 trên thực tế cấm các nhà buôn “đuổi theo

nhau để tìm kiếm khách hàng” hay “phân phát tờ rơi để thu hút sự chú ý đối

với hàng hóa của họ.” Người Do Thái nằm trong số người đi đầu trong việc

trưng bày, quảng cáo và khuyến mại sản phẩm.

Thứ ba, họ nhằm vào thị trường rộng lớn nhất có thể. Họ đề cao tầm quan

trọng của nền kinh tế quy mô. Như trong lĩnh vực ngân hàng và cho vay lãi

thời trung cổ, họ sẵn lòng chấp nhận lợi nhuận ít hơn để đổi lấy doanh thu

lớn hơn. Theo đó - và đây là đóng góp chính thứ tư của họ - họ rất nỗ lực

giảm giá. So với các nhà buôn có tiếng, họ sẵn sàng làm ra một sản phẩm

kém chất lượng hơn, rẻ tiền hơn và bán cho một thị trường bình dân. Họ

không đơn độc trong chuyện này. Ngài Josiah Child, trong cuốn Discourse

on Trade (Bàn về thương mại) (xuất bản lần thứ tư, 1752) của mình, đã chỉ

rõ: “Nếu chúng ta muốn có nền thương mại thế giới, chúng ta phải bắt

chước người Hà Lan, họ làm ra những sản phẩm tệ nhất cũng như tốt nhất,

để chúng ta có thể phục vụ mọi thị trường và mọi thị hiếu.” Khả năng phá

giá của người Do Thái gây nên những bình luận, giận dữ và cáo buộc rằng

họ làm ăn gian dối hoặc buôn hàng lậu hay hàng bị tịch thu. Trên thực tế,

đó thường là một trường hợp hợp lý hóa khác. Người Do Thái sẵn sàng

buôn đồ bỏ đi. Họ biết cách dùng chúng vào việc gì. Họ chấp nhận nguyên

https://thuviensach.vn

liệu thô rẻ tiền hơn, hoặc nghĩ ra đồ thay thế và chất tổng hợp. Họ bán hàng

chất lượng kém hơn cho người nghèo vì đó là tất cả những gì người nghèo

đủ tiền mua. Họ đi sâu hơn vào nền kinh tế quy mô bằng cách mở cửa hàng

bách hóa bán rất nhiều loại sản phẩm khác nhau. Việc này khiến các nhà

buôn truyền thống vốn chỉ chuyên bán một sản phẩm giận dữ, nhất là khi

người Do Thái thu hút khách hàng thông qua cái mà chúng ta bây giờ gọi là

“hàng bán lỗ để câu khách.” Quan trọng nhất, trong buôn bán, người Do

Thái có xu hướng dễ chấp nhận hơn việc người tiêu dùng là trọng tài

thương mại tối thượng, và việc các doanh nghiệp ăn nên làm ra là nhờ đáp

ứng lợi ích người tiêu dùng chứ không phải lợi ích phường hội. Khách hàng

luôn đúng. Thị trường là quan tòa cuối cùng. Những chân lý này không

nhất thiết do người Do Thái tạo ra hay chỉ có người Do Thái mới nghe

theo, nhưng người Do Thái ứng dụng chúng nhanh hơn hầu hết những

người khác.

Cuối cùng, người Do Thái đặc biệt giỏi trong việc thu thập và sử dụng tin

tức tình báo thương mại. Khi thị trường trở thành yếu tố chủ đạo trong mọi

loại hình buôn bán, và khi nó phát triển thành một chuỗi các hệ thống toàn

cầu, thì tin tức trở nên quan trọng hàng đầu. Đây có lẽ là yếu tố lớn nhất

trong thành công về buôn bán và tài chính của người Do Thái. Vào thời đại

Cách mạng công nghiệp, họ đã vận hành các mạng lưới buôn bán gia đình

trên một khu vực ngày càng mở rộng trong gần hai thiên niên kỷ. Họ đã

luôn là những người viết thư đầy đam mê. Từ Leghorn, Prague, Vienna,

Frankfurt, Hamburg, Amsterdam, và sau này là Bordeaux, London, New

York và Philadelphia - và giữa tất cả những trung tâm này - họ điều hành

các hệ thống thông tin nhạy cảm và tốc độ, cho phép họ phản ứng một cách

nhanh chóng trước các sự kiện chính trị và quân sự, trước các nhu cầu đang

thay đổi của thị trường khu vực, quốc gia và thế giới. Những gia đình như

nhà Lopez hay nhà Mende ở Bordeaux, nhà Carcere ở Hamburg, nhà

Sassoon ở Baghdad, nhà Pereira, nhà D’Acosta, nhà Conegliano và nhà

Alhadib, vận hành các chi nhánh ở nhiều thành phố, nằm trong số những

người thạo tin nhất trên thế giới, từ khá lâu trước khi nhà Rothschild thành

https://thuviensach.vn

lập mạng lưới thương mại của riêng mình. Thương mại truyền thống kiểu

trung cổ có xu hướng bị thiệt hại do cái mà cho đến nay được gọi là “ngụy

biện vật chất,” cho rằng hàng hóa có một giá trị cố định và tuyệt đối. Trên

thực tế, giá trị thay đổi theo không gian và thời gian. Thị trường càng lớn,

khoảng cách càng lớn thì giá trị càng thay đổi nhiều. Đưa đúng loại hàng

hóa đến đúng nơi đúng lúc là bản chất của thành công thương mại. Điều

này khi nào cũng vậy. Nhưng vào thế kỷ 18, kích cỡ và quy mô thị trường

gia tăng khiến nó trở nên tối quan trọng. Nó củng có ý nghĩa của việc ra

quyết định chiến lược trong kinh doanh. Quyết định dĩ nhiên phản ánh chất

lượng thông tin có được trong quá trình ra quyết định. Đó là chỗ các mạng

lưới Do Thái ghi điểm.

Vì tất cả những lý do này, đóng góp của người Do Thái cho việc tạo ra chủ

nghĩa tư bản hiện đại hoàn toàn tỉ lệ nghịch với dân số của họ. Chủ nghĩa tư

bản vẫn sẽ diễn ra nếu không có họ. Ở một số nơi, họ yếu ớt hoặc không có

mặt. Họ đóng góp một phần trực tiếp rất nhỏ, chẳng hạn trong giai đoạn

đầu của Cách mạng công nghiệp Anh. Trong một số lĩnh vực - gây vốn quy

mô lớn chẳng hạn - họ rất mạnh. Nhìn chung, họ mang tới hệ thống kinh tế

thế kỷ 18 một tinh thần hợp lý hóa mạnh mẽ, một niềm tin rằng những cách

làm hiện tại chẳng bao giờ là đủ tốt, và rằng những cách làm tốt hơn, dễ

hơn, rẻ hơn, nhanh hơn có thể và phải được tìm ra. Chẳng có gì khó hiểu về

nền thương mại của người Do Thái, cũng chẳng có gì thiếu trung thực, chỉ

đơn giản là lý trí.

Quá trình hợp lý hóa cũng diễn ra trong lòng xã hội Do Thái, dù ban đầu

rụt rè và sợ sệt hơn. Có một nghịch lý là tại cùng một thời điểm, ghetto vừa

khuyến khích đổi mới sáng tạo trong buôn bán, vừa nuôi dưỡng sự bảo thủ

trong tôn giáo. Người Do Thái thời cận đại có quan điểm nhị nguyên luận

một cách kỳ lạ. Họ thường nhìn thế giới bên ngoài bằng con mắt rõ hơn so

với thế giới bên ngoài tự nhìn nó; nhưng khi họ hướng vào bên trong, vào

chính họ, thì con mắt họ mờ đi, tầm nhìn trở nên không rõ. Thế kỷ 12,

Maimonides đã rất cố gắng để điều chỉnh Do Thái giáo với lý trí tự nhiên.

https://thuviensach.vn

Nỗ lực đó suy yếu và đi vào ngầm ẩn từ thế kỷ 14. Ghetto giúp giữ nó ở đó.

Nó củng cố quyền lực truyền thống. Nó ngăn cản sự đồn đoán. Nó khiến

các hình phạt dành cho sự phản đối cộng đồng trở nên hà khắc hơn, vì một

người Do Thái không thể rời khỏi ghetto mà không hy sinh hoàn toàn đức

tin của mình. Nhưng tất nhiên nó không giết chết tinh thần duy lý, vì cái đó

có sẵn trong Do Thái giáo và trong phương pháp halakhah. Kể cả trong

ghetto, Do Thái giáo vẫn là một chế độ giáo sĩ trị, một xã hội do những

người có học cai trị. Nơi nào có học giả, nơi đó sẽ có tranh cãi và lan truyền

ý tưởng.

Ghetto cũng là nơi lưu trữ sách. Người Do Thái lập nhà in khắp nơi. Dù bị

giới chức tôn giáo thù địch bố ráp thường xuyên, song người Do Thái vẫn

xây dựng được những thư viện đầy ấn tượng. Một thành viên của gia đình

Oppenheimer, David, giáo sĩ trưởng của Prague 1702-1736, bắt đầu sưu tập

tất cả sách tiếng Hebrew từng được in. Thừa kế một gia sản lớn từ người

chú Samuel, ông rất giàu có; nhưng chắc chắn không phải người cấp tiến.

Người Kitô buộc tội ông sử dụng quyền rút phép thông công để có được

những cuốn sách có giá trị. Trên thực tế, ông phải giữ thư viện của mình ở

Hamburg để trốn tòa án dị giáo ở Bohemia Công giáo. Bộ sưu tập của ông,

giờ đây là xương sống của hebraica* thuộc thư viện Bodleian ở Oxford,

từng có trên 7.000 cuốn và 1.000 bản thảo. Giáo sĩ Oppenheimer nhận được

phán quyết từ Hoàng đế Charles VI năm 1722 ban cho ông quyền kiểm soát

duy nhất đối với việc nghiên cứu Do Thái ở Prague. Nhưng thư viện mà

ông dành cả đời để vun đắp đã không thể tránh khỏi là mảnh đất sinh ra sự

lật đổ mang tính tri thức. 79

Cũng vậy, tinh thần duy lý bên trong thế giới Do Thái giáo chậm phát triển,

phần là do người Do Thái có ý tưởng mới đầy do dự khi thách thức truyền

thống, phần là do việc thách thức truyền thống chắc chắn sẽ vấp phải sự

phản đối dữ dội. Kinh nghiệm cho thấy, cách hiệu quả nhất để thay đổi các

phương thức tôn giáo bảo thủ là sử dụng cách tiếp cận lịch sử. Maimonides,

trong khi phác thảo các kỹ thuật phê bình Kinh Thánh hiện đại, đã không

https://thuviensach.vn

bao giờ sử dụng các tiêu chí lịch sử như vậy. Một trong những điểm yếu tri

thức của ông là ông coi lịch sử phi cứu thế như thứ “không có ích lợi thực

tế mà chỉ là một sự lãng phí thời gian.”80 Sự phản đối của ông rõ ràng là một

lý do nữa giải thích tại sao người Do Thái lại chậm đến vậy khi quay về với

việc viết sử. Nhưng cuối cùng họ cũng quay lại, vào nửa sau thế kỷ 16. Sau

cuốn sách tiên phong nhưng ngây ngô của Ibn Verga, thì Azariah del Rossi

(khoảng năm 1511-1578) đến từ Mantua cuối cùng cũng cho ra một cuốn

sách đích thực về lịch sử Do Thái, cuốn Me’or Eynayim (Ánh sáng đôi mắt)

năm 1573. Sử dụng các nguồn phi Do Thái và kỹ thuật phê bình do người

Kitô phát triển trong thời Phục hưng, ông đặt tác phẩm của các nhà hiền

triết dưới sự phân tích duy lý. Ông phân tích trong sự hối lỗi rụt rè, và rõ

ràng không lấy gì làm vui khi chỉ ra các nhà hiền triết đã sai ở chỗ nào.

Nhưng tác phẩm của ông về lịch Hebrew đã phá bỏ cơ sở truyền thống của

những tính toán cứu thế và đặt ra nghi ngờ cho nhiều tính toán khác.81

Tác phẩm của Rossi khiến những người Do Thái có học dòng chính thống

vô cùng tức giận. Nhà soạn luật vĩ đại Joseph Caro, học giả có ảnh hưởng

nhất đương thời, qua đời ngay trước khi ông có thể ký một sắc lệnh thiêu

hủy tác phẩm đó. Giáo sĩ Judah Loew, Maharal nổi tiếng xứ Prague, nhân

vật chủ chốt trong thế hệ tiếp theo, cũng chỉ trích tác phẩm của Rossi như

vậy. Ông cho rằng những điều tra đáng ngờ của Rossi về truyền thuyết

Talmud và lịch sử Do Thái sẽ làm suy yếu quyền lực và phá vỡ niềm tin.

Theo quan điểm của ông, Rossi đã không phân biệt được giữa hai dạng quá

trình trí tuệ hoàn toàn khác nhau, dạng Chúa và dạng tự nhiên. Thật phi lý

khi dùng các phương pháp phù hợp với việc tìm hiểu giới tự nhiên để tìm

hiểu cách thức hoạt động của Chúa. Giờ thì đấy là sự bác bỏ hoàn toàn

Maimonides theo một nghĩa nào đó. Tuy nhiên, Maharal không hẳn là một

người theo chủ nghĩa ngu dân và chủ nghĩa phi duy lý; ông theo nhiều xu

hướng trong Do Thái giáo. 82 Sự phản đối của ông đối với Rossi, người có

tác phẩm bị cấm cho học sinh Do Thái đọc mà không có sự đồng ý đặc biệt

của giáo sĩ, cho thấy sức mạnh của sự phản đối mà bất cứ nhà cải cách tri

thức nào cũng phải đối mặt.

https://thuviensach.vn

Sức mạnh chính thống này được thể hiện rất rõ trong trường hợp bi thảm

của Baruch (hay Benedict) de Spinoza (1632-1677) ở Amsterdam. Spinoza

thường được tiếp cận như một nhân vật trung tâm trong lịch sử triết học,

mà ông đúng là như vậy. Nhưng vai trò của ông trong lịch sử người Do

Thái (và người Kitô) còn quan trọng hơn, và theo một số cách tai hại, thì

ông đã khởi động một chuỗi các sự kiện mà đến nay vẫn ảnh hưởng tới

chúng ta. Về gốc gác, ông là con của một người tị nạn Sephardi, sau này là

một lái buôn Hà Lan thành đạt. Về nghề nghiệp, ông là một học giả (có lẽ

ông theo học Manasseh ben Israel) và là thợ mài kính mắt. Về tính khí, ông

là người u sầu và khổ hạnh, ông thanh mảnh, da ngăm, tóc xoăn dài, mắt to,

đen, sáng, ông gần như không ăn gì ngoài cháo yến mạch với một ít bơ và

cháo trộn nho khô: “Thật khó tin,” Colerus, người viết tiểu sử ông thời kỳ

đầu, mục sư Dòng Luther, ở cùng nhà với ông, “sao ông ấy có thể ăn ít thịt

và uống ít rượu đến thế mà vẫn tỏ ra hài lòng.” 83

Về dòng dõi tri thức, Spinoza là môn đệ của Maimonides. Nhưng một số

quan điểm của ông về nguồn gốc của Ngũ Thư dường như đến từ những

bóng gió trong các tác phẩm của nhà duy lý lớn tuổi hơn là Abraham ibn

Ezra (1089-1164). Ông là một thanh niên già trước tuổi vào lúc đó (những

năm 1650), ở giữa nơi có lẽ là thành phố cấp tiến nhất về trí tuệ trên thế

giới, và ngay từ khi còn trẻ ông đã trở thành một phần của giới các nhà tư

tưởng tự do đến từ nhiều tôn giáo khác nhau: cựu thầy tu Dòng Tên

Franciscus van den Enden trước đây từng là marrano, Juan de Prado một

giáo viên phổ thông khét tiếng, Daniel de Ribera, và những người theo phái

Socinus, chống lại thuyết ba ngôi và chống lại chủ nghĩa giáo quyền. Trước

đó một thế hệ, người Do Thái Uriel da Costa đã từng bị trục xuất khỏi cộng

đồng Amsterdam, không phải một mà là hai lần, vì phủ nhận sự bất tử của

linh hồn. Năm 1655, khi Spinoza 23 tuổi, Praedamnitiae, một cuốn sách

thú vị của Isaac La Peyrère trước theo phái Calvin, từng bị cấm khắp nơi,

đã được xuất bản ở Amsterdam, và Spinoza hiển nhiên đã đọc nó. La

Peyrère chắc chắn không phải là người vô thần, mà là người marrano theo

thuyết cứu thế, một người kabbalah hăng hái, một phần của làn sóng đưa

https://thuviensach.vn

Shabbetai Zevi tới danh vọng sau đó một thập niên. Nhưng tác phẩm của

ông có xu hướng coi Kinh Thánh không phải là sách khải huyền mà là sách

sử thế tục, cần được xem xét dưới góc độ phê bình nghiêm túc. Nó dường

như củng cố thêm trong đầu Spinoza những nghi ngờ do Ibn Ezra và

Maimonides đã dấy lên từ trước đó. Dù gì đi nữa, vào năm sau khi tác

phẩm xuất hiện, Spinoza và De Prado đã bị triệu tới trước giới chức Do

Thái. De Prado xin lỗi; Spinoza bị rút phép thông công nơi công cộng.

Tuyên bố chính thức của giáo sĩ, đề ngày 27 tháng 7 năm 1656, được Giáo

sĩ Saul Levi Morteira và các giáo sĩ khác ký, hiện vẫn còn. Nó viết rằng:

Những người đứng đầu hội đồng tuyên bố với các người rằng, từ lâu đã biết đến các ý kiến và

hành động xấu xa của Baruch de Spinoza, họ đã nỗ lực bằng nhiều cách và lời hứa khác nhau

để kéo hắn ra khỏi con đường xấu xa. Không thể tìm ra bất cứ phương cách cứu vãn nào, mà

ngược lại mỗi ngày còn nhận được thông tin về những trò dị giáo ghê tởm được hắn thực hành

và dạy dỗ, và thông tin về những việc làm khủng khiếp của hắn, những thông tin này đến từ

nhiều nhân chứng đáng tin cậy, họ đã làm chứng cho tất cả những điều này trước mặt Spinoza

như đã nói ở trên, là kẻ đã bị kết tội; tất cả những thông tin này đã được kiểm chứng trước mặt

các giáo sĩ, hội đồng quyết định, với sự tư vấn của các giáo sĩ, rằng Spinoza như đã nói ở trên

sẽ bị rút phép thông công và cắt đứt khỏi Dân tộc Israel.

Tiếp theo là tuyên bố tuyệt thông và rủa sả:

Với sự phán xét của các thiên thần, và bản án của các thánh, chúng tôi trục xuất, nguyền rủa,

rủa sả và tống cổ Baruch de Spinoza… tuyên phạt hắn sự trục xuất mà Joshua đã dùng để trục

xuất Jericho, sự nguyền rủa mà Elisha đã nguyền rủa các con, và mọi sự nguyền rủa được ghi

trong sách Luật. Hãy để cho hắn bị nguyền rủa vào ban ngày và bị nguyền rủa vào ban đêm;

bị nguyền rủa lúc nằm và lúc thức, lúc đi ra ngoài và lúc đi vào trong. Cầu Chúa đừng bao giờ

tha thứ hay thừa nhận hắn! Cầu cho sự tức giận và không hài lòng của Chúa thiêu cháy kẻ này

từ giờ đến mãi mãi, trút lên hắn mọi lời rủa sả được ghi trong sách Luật, và xóa tên hắn ra

khỏi bầu trời này… Do đó, mọi người được nhắc rằng không ai được nói chuyện với hắn, hay

viết thư cho hắn, không ai được giúp hắn bất cứ việc gì, ở cùng mái nhà với hắn, đến gần hắn

trong 4 cubit, hay đọc bất cứ tài liệu gì của hắn hay do tay hắn viết. 84

https://thuviensach.vn

Khi lời rủa sả này được đọc, “tiếng rền rĩ và kéo dài của chiếc tù và lớn thi

thoảng nổi lên; các ngọn đèn, cháy rực lúc đầu nghi lễ, lần lượt được dập

tắt khi nghi lễ diễn ra, cho đến khi ngọn đèn cuối cùng tắt, tượng trưng cho

sự tàn lụi của đời sống tinh thần của kẻ bị vạ tuyệt thông, và giáo đoàn

đứng trong bóng tối hoàn toàn.”85

Spinoza, 24 tuổi, bị đuổi khỏi nhà cha mình, và không lâu sau đó cũng bị

đuổi khỏi Amsterdam. Ông tuyên bố rằng mình bị mưu sát vào đêm ông

đang từ nhà hát trở về: ông từng chỉ ra vết dao đâm trên áo khoác. Khi cha

ông qua đời, mấy cô em gái tham lam của ông tìm cách chiếm đoạt thừa kế

của ông. Ông tìm đến luật pháp để khẳng định quyền thừa kế của mình,

nhưng sau khi đã làm vậy, ông lại rút hết mọi đòi hỏi trừ một cái giường

cùng các tấm màn treo trên đó. Sau cùng ông định cư ở La Hay, kiếm sống

bằng nghề mài kính mắt. Ông có một khoản lương hưu nhỏ từ nhà nước, và

một khoản tiền trợ cấp hằng năm do một người bạn để lại. Ông từ chối

những lời đề nghị giúp đỡ khác và từ chối chức giáo sư tại Heidelberg, ông

sống cuộc đời khắc khổ của một học giả nghèo, như cách ông có thể sẽ làm

nếu ông vẫn theo dòng chính thống; ông không lập gia đình, ông trái ngược

với một người Bohemia, ăn mặc rất giản dị, và khăng khăng cho rằng:

“Không phải cứ bừa bãi, luộm thuộm mới làm chúng ta trở thành nhà hiền

triết; thay vào đó, sự thờ ơ giả tạo đối với vẻ bề ngoài cá nhân là bằng

chứng về một tinh thần nghèo nàn mà ở đó trí tuệ thực sự không tìm thấy

nơi trú ngụ và khoa học chỉ gặp phải sự bừa bãi, lộn xộn.”86 Ông qua đời

năm 44 tuổi vì một dạng bệnh lao, và gia tài của ông nhỏ đến nỗi Rebecca

em gái ông từ chối quản lý.

Nguồn gốc và thực chất của cuộc tranh cãi giữa Spinoza với giới chức Do

Thái không hoàn toàn rõ ràng, ông bị buộc tội phủ nhận sự tồn tại của thiên

thần, sự bất tử của linh hồn và nguồn cảm hứng thánh thần của Torah.

Nhưng một apologia* cho quan điểm của ông, được ông viết bằng tiếng Tây

Ban Nha không lâu sau herem đến nay không còn. Tuy nhiên, năm 1670,

ông xuất bản nhưng không ký tên cuốn Tractatus Theologico-Politicus

https://thuviensach.vn

(Thỏa thuận thần học-chính trị), trong đó ông trình bày nguyên tắc phê bình

Kinh Thánh của mình. Sự phi chính thống cơ bản của ông từ đó mà ra. Ông

lập luận rằng Kinh Thánh nên được tiếp cận với một tinh thần khoa học và

được nghiên cứu như bất cứ hiện tượng tự nhiên nào. Trong trường hợp

Kinh Thánh, cách tiếp cận phải là lịch sử. Nên bắt đầu phân tích ngôn ngữ

Hebrew. Rồi tiếp đến phân tích và phân loại cách diễn đạt trong mỗi cuốn

Kinh Thánh. Giai đoạn tiếp theo là xem xét bối cảnh lịch sử:

Cuộc sống, cách xử sự, và thú vui của tác giả từng cuốn, anh ta là ai, hoàn cảnh và giai đoạn

khi anh ta viết ra sao, anh ta viết cho ai và viết bằng tiếng gì… [rồi] lịch sử của từng cuốn: nó

được đón nhận lần đầu thế nào, rơi vào tay ai, nó có bao nhiêu phiên bản, nhờ lời khuyên của

ai mà nó được thừa nhận thành Kinh điển, và cuối cùng làm thế nào mà tất cả các cuốn hiện

được mọi người chấp nhận là thiêng liêng lại được thống nhất thành một thể duy nhất.

Spinoza tiếp tục áp dụng phân tích của mình để thảo luận những phần Ngũ

Thư do Moses viết, cuộn Ezra, việc soạn thành kinh điển, nguồn gốc của

những cuốn như Job và Daniel, thời gian ra đời của tác phẩm nói chung và

các phần riêng lẻ của nó. Trên thực tế, ông phản đối gần như hoàn toàn

quan điểm truyền thống về nguồn gốc và tính xác thực của Kinh Thánh,

đưa ra giải thích thay thế từ bằng chứng nội tại của Kinh Thánh. Do đó, ông

bắt đầu quá trình phê bình Kinh Thánh mà trong 250 năm sau đó sẽ phá vỡ

niềm tin được giáo dục vào sự thật đích thực của Kinh Thánh, và giảm nó

xuống thành một ghi chép lịch sử không hoàn hảo.87 Việc làm và ảnh hưởng

của ông sau này gây ra thiệt hại rất nghiêm trọng và không thể cứu vãn đối

với sự tự tin và gắn kết nội tại của Kitô giáo. Như chúng ta sẽ sớm thấy,

chúng cũng gây ra những vấn đề mới, lâu dài và chí tử cho cộng đồng Do

Thái.

Spinoza là ví dụ lớn đầu tiên về sức mạnh hủy diệt ghê gớm của chủ nghĩa

duy lý Do Thái, một khi nó thoát khỏi những ràng buộc của cộng đồng

truyền thống. Lúc còn sống và rất lâu sau này, ông bị tất cả các nhóm tôn

giáo chính coi là người vô thần. Tác phẩm của ông bị cấm khắp nơi - mặc

https://thuviensach.vn

dù chúng vẫn sống sót và được tái bản liên tục. Năm 1671, ông gửi thư cho

nhà lãnh đạo Do Thái Orobio de Castro, phủ nhận chuyện mình là người vô

thần và phản bác cáo buộc cho rằng Tractatus là một cuốn sách phản tôn

giáo. Nhưng cuốn Ethics xuất bản sau khi ông qua đời đã cho thấy ông là

người phiếm thần thuộc loại tỉ mỉ một cách dị thường. Mặc dù điều này có

vẻ lạ lùng với chúng ta, song một số hình thức phiếm thần luận rõ ràng

được coi là tương thích với Do Thái giáo vào thế kỷ 17. Kabbalah, khi đó

được nhiều người Do Thái coi là có thể chấp nhận được, có khuynh hướng

phiếm thần; Zohar có nhiều đoạn gợi ý rằng Chúa là mọi thứ và mọi thứ là

Chúa. 20 năm sau khi Spinoza qua đời, Giáo sĩ Sephardi ở London David

Nieto (1654-1728) gặp rắc rối nghiêm trọng vì cho ra một tác phẩm bằng

tiếng Tây Ban Nha, On Divine Providence (Bàn về Chúa), đánh đồng tự

nhiên với Chúa. Cuộc tranh luận được chuyển đến học giả Talmud vĩ đại

Zevi Ashkenazi ở Amsterdam, là người phán rằng lập luận của Nieto không

chỉ mang tính Do Thái giáo có thể chấp nhận được, mà còn gần như phổ

biến trong một số nhà tư tưởng Do Thái. 88

Tuy nhiên, rắc rối với chủ nghĩa phiếm thần của Spinoza là ông đã đẩy nó

đi tới chỗ không thể nào phân biệt một cách logic hay đúng đắn giữa nó với

chủ nghĩa vô thần, ông khăng khăng cho là mình không nói rằng thế giới

vật chất, như chúng ta thấy và đối xử với nó, là Chúa, ông nói trong cuốn

Ethics của mình rằng “Chúng ta dễ dàng tưởng tượng toàn bộ tự nhiên là

một cá thể,” vì một cá thể có thể là một phần của một cá thể lớn hơn, ad

infinitum. * Nhưng ông không coi Chúa là một con người. Ông nói rằng gán

cho Chúa những thuộc tính như “ý chí” hay “trí tuệ” cũng giống với việc

yêu cầu Sirius sủa, chỉ vì chúng ta gọi nó là Sao Khuyển. Trên thực tế, ông

chỉ giữ lại từ Chúa vì lý do lịch sử và tình cảm. Đánh đồng Chúa với toàn

bộ thực tại, ông phải đồng ý với người vô thần khi người vô thần khăng

khăng cho rằng thực tại không thể được chia ra thành một phần là Chúa và

một phần không phải là Chúa - cả hai đều phủ nhận một sự tương phản trên

thực tế. 89 Nhưng nếu Chúa không thể được tách khỏi bất cứ thứ gì khác thì

không thể nói người “tồn tại” theo bất cứ nghĩa nào mà một người bình

https://thuviensach.vn

thường có thể hiểu được. Spinoza nói: “Không có Chúa theo nghĩa mà

chúng ta vẫn luôn hiểu từ đó.” Đối với hầu hết mọi người thì đó là chủ

nghĩa vô thần. Nhà toán học và triết học Đức Gottfried Wilhelm von

Leibniz (1646-1716) biết rõ Spinoza và chắc chắn có khả năng hiểu được

ông nghĩ gì trong đầu về vấn đề này. Ông là người tôn thờ sự nghiệp, và

cho tới tận hôm nay ông vẫn thường bị lên án là hèn nhát khi tìm cách tránh

xa tác phẩm của Spinoza vì nó bị chỉ trích kịch liệt. Nhưng ông tóm tắt một

cách chuẩn xác vị trí của Spinoza trong giới tôn giáo như thế này: “Ông ấy

đích thực là người vô thần ở chỗ ông ấy không thừa nhận bất cứ Chúa nào

mà phân phát vận may vận rủi theo lẽ công bằng.” 90

Tác phẩm của Spinoza đại diện cho sự giãn nở của một khía cạnh trong tinh

thần Do Thái: xu hướng không chỉ duy lý hóa mà còn tri thức hóa. Ông là

một trong những người cho rằng có thể giải quyết mọi tranh cãi và xung

đột quan điểm và đạt được sự hoàn thiện nhân văn bằng một quá trình

logic, ông tin rằng các vấn đề đạo đức có thể giải quyết được bằng kiểu

chứng minh hình học. Do đó, ông theo truyền thống Maimonides, là người

cho rằng có thể đạt được hoà bình thế giới hoàn hảo thông qua lý trí - đó là

cách ông cho rằng Kỷ nguyên Chúa cứu thế sẽ tới. Nhưng Maimonides

tưởng tượng trạng thái này tới khi Luật được tuân thủ đầy đủ trong mọi sự

duy lý cao quý của nó. Trạng thái này sẽ tới trên cơ sở Mặc khải, thông qua

Torah. Tuy nhiên, Spinoza không tin vào Mặc khải và muốn loại bỏ Torah,

ông cho rằng có thể đạt được sự kết thúc bằng trí tuệ thuần túy.

Điều đó khiến ông có thái độ chống lại chủ thuyết nhân văn. Ông tìm cách

mang đến cho con người cái mà ông gọi là “tất cả những phương thuốc

chống lại cảm xúc.” Ở một mức độ hạn chế, điều này thật hấp dẫn. Spinoza

muốn vượt qua đam mê. Ông chắc chắn thực hành điều mình rao giảng.

Trong đời ông chưa bao giờ giận dữ, bất chấp nhiều sự khiêu khích, hay

mất bình tĩnh, ông tự giác, quên mình, đạt tới mức độ của chủ nghĩa anh

hùng. Mọi tội lỗi đều do thiếu hiểu biết, ông lập luận như vậy; sự khốn khổ

phải được hiểu, được nhìn nhận trong mối quan hệ với nguyên nhân của

https://thuviensach.vn

chúng, và như một phần trong tổng thể trật tự của tự nhiên. Một khi hiểu

được điều này, người ta không còn buồn rầu, hận thù, hay khao khát trả thù

nữa. “Hận thù gia tăng khi chúng ta ăn miếng trả miếng; mặt khác, nó có

thể bị tiêu diệt bằng tình yêu. Hận thù khi bị chế ngự hoàn toàn nhờ vào

tình yêu được chuyển hóa thành tình yêu; và tình yêu do đó lớn hơn nếu

hận thù không có trước nó.” Nhưng “tình yêu” của Spinoza là một thứ lạ

kỳ. Tất cả được định trước. Ông không tin vào ý chí tự do. Thế nên hy vọng

và sợ hãi là những điều xấu; sự khiêm tốn và hối lỗi cũng vậy. “Ai mà hối

lỗi về một hành động thì thật thảm hại hay yếu ớt.” Bất cứ điều gì xảy ra

đều là ý Chúa. Người thông thái cố gắng nhìn thế giới như cách Chúa nhìn

nó. Chỉ có sự thiếu hiểu biết mới làm chúng ta nghĩ rằng mình có thể thay

đổi tương lai. Một khi đã hiểu điều này, chúng ta có thể giải phóng bản thân

khỏi sự sợ hãi; khi được giải phóng như thế, chúng ta không trầm tư về cái

chết mà về cuộc sống. Khi chúng ta hiểu bản thân mình và các cảm giác

của mình, trong đó đam mê đã được loại ra, thì chúng ta có thể yêu Chúa.

Nhưng đây không phải là tình yêu giữa người với người, tất nhiên rồi, vì

Chúa không phải là một người mà là mọi thứ; và tình yêu không phải là

một đam mê, mà là sự hiểu. Chúa, hay đúng hơn “Chúa,” không có đam mê

hay vui thú hay đau đớn, không yêu mà cũng chẳng ghét ai. Thế nên “ai mà

yêu Chúa không thể đòi hỏi Chúa yêu lại mình.” Hoặc một lần nữa: “tình

yêu trí tuệ của đầu óc đối với Chúa là một phần của tình yêu vô hạn mà nhờ

đó Chúa yêu chính mình.” 91

Không khó để hiểu tại sao Spinoza lại hấp dẫn với kiểu triết gia trí tuệ

nhưng nhẫn tâm như Bertrand Russell; hay tại sao những người khác lại

thấy ông vô cảm, thậm chí rất khó chịu. Spinoza, giống như Hobbes - là

người mà ông học được sự chặt chẽ lạnh lùng nhất định - khiến những

người cùng thời sợ hãi thực sự. Có lẽ sẽ tốt hơn nếu ông thoải mái từ bỏ

hoàn toàn việc sử dụng những từ mã hóa như “Chúa,” và viết một cách đơn

giản. Ảnh hưởng của ông đối với các tác giả châu Âu chủ chốt khác là

không thể đo đếm được, ông thu hút cả các trí thức Pháp như Voltaire, lẫn

các trí thức Đức như Lessing, là người nhận xét rằng: “Không có triết học

https://thuviensach.vn

nào khác ngoài triết học của Spinoza.” Nhưng khi nói về ngươi Do Thái,

ông đơn giản chỉ khai thác một mạch điều tra: ông không đẩy truyền thống

duy lý của Maimonides đến kết luận logic của nó tới mức như ông đẩy nó

hoàn toàn ra khỏi Do Thái giáo.

Truyền thống phi duy lý vẫn còn đó. Nó đã chiến thắng trong thế kỷ 14.

Kabbalah của nó đã được đưa vào Do Thái giáo quy chuẩn. Nó đã nhận

một cú đấm sốc với sự bội giáo của Shabbetai Zevi. Chủ nghĩa Shabbetai

đã rút vào bí mật. Trò hề Jacob Frank cho thấy truyền thống này cũng có

thể đưa những người hăng hái và cứng đầu ra khỏi Do Thái giáo. Năng

lượng và sự nhiệt tình cảm xúc vốn nuôi dưỡng phong trào cứu thế trong

những năm 1660 vẫn còn. Không có cách nào để nó có thể được phép tự

thể hiện mình trong khi vẫn bị cột - dù chỉ lỏng lẻo - vào cỗ xe Do Thái

giáo hay sao?

Vào thế kỷ 18, vấn đề này không chỉ giới hạn trong Do Thái giáo. Cuộc

cách mạng khoa học, xảy ra trước cuộc cách mạng công nghiệp, đã diễn ra

từ năm 1700 rồi. Lý thuyết của Newton về một vũ trụ cơ học do các quy

luật toán học vững chắc chi phối đã chiến thắng. Ở trên đỉnh xã hội, chủ

nghĩa hoài nghi đang lan rộng. Các lãnh tụ tôn giáo có uy tín thì tỏ ra bình

thản, tự tin, từng trải, có xu hướng khoan dung vì không quá quan tâm đến

những chi tiết giáo lý nhỏ, vì chúng mà các bậc tiền bối của họ đã giết

người và bị giết. Nhưng dân chúng, những người có cuộc sống khó khăn,

lại cần hơn. Người ta đứng dậy để trao nó cho họ. Ở Đức có phong trào mộ

đạo. Ở Anh có anh em nhà Wesley và Hội Giám lý của họ. Ở Mỹ có phong

trào Đại Giác ngộ thứ nhất. Ở Đông Âu, nơi hơn một nửa dân số Do Thái

trên toàn thế giới sinh sống lúc bấy giờ, có phong trào mộ đạo Do Thái.

Lòng nhiệt thành mộ đạo của người Do Thái Ba Lan không chỉ là một thế

lực tôn giáo. Nó còn hàm ý cấp tiến. Xã hội Do Thái mang tính chuyên chế

và thường đàn áp. Nó được điều hành bởi một chính thể đầu sỏ liên minh

giữa các lái buôn giàu có và các luật sư-giáo sĩ. Hệ thống hội đồng mang lại

https://thuviensach.vn

cho tầng lớp tinh hoa này những quyền hành đáng sợ, còn quyền bầu ra hệ

thống này thì rất hạn hẹp. Chính thể đầu sỏ không khép kín, vì giáo dục tạo

ra cái thang thăng tiến. Trên lý thuyết, kể cả người nghèo cũng được tiếp

cận đầy đủ với chính thể đầu sỏ. Chế độ giáo sĩ trị tất yếu cũng là một chế

độ trọng dụng nhân tài. Tuy nhiên, hầu hết người nghèo không có quyền

lực và cảm thấy mình không có quyền lực. Họ chẳng là gì trong giáo

đường. Họ có thể kiến nghị phản đối một giáo sĩ; nhưng không ai để ý nếu

giáo sĩ có xuất thân phù hợp. Ngược lại, nhiều sắc lệnh địa phương trừng

phạt tất cả những ai “ngồi lê đôi mách và đùa cợt về việc làm của những

người có địa vị trong thành phố.” Tinh thần đàn áp được cảm nhận không

chỉ trong cộng đồng mà còn trong cả các gia đình. Ghetto cũng là một hệ

thống gia trưởng. Người cha được phép sử dụng vũ lực để dạy Torah cho

con trai năm cậu bé 12 tuổi. Sau khi cậu bé 13 tuổi, Đệ nhị luật về Con trai

Nổi loạn được áp dụng. Trên lý thuyết, một đứa con trai nổi loạn có thể bị

đưa ra trước các bậc trưởng lão, bị kết tội và ném đá đến chết; cậu bé có thể

bị phạt roi thậm chí khi mới vi phạm lần đầu. Talmud nói chưa từng xảy ra

vụ nào như vậy, nhưng bóng của Luật phủ lên đầu đứa con trai. Một con gái

có thể được cha gả cho người khác khi cô bé vẫn còn nhỏ. Trên lý thuyết,

cô bé có thể từ chối người chồng khi cô trở thành bogeret* năm 12 tuổi

rưỡi, nhưng điều này hiếm khi xảy ra. Trẻ em được dạy rằng tôn kính cha

mẹ tương đương với tôn kính Chúa.92 Tóm lại, sự lệ thuộc trong ghetto là

rất lớn.

Nhưng một trong những danh tiếng của người Do Thái là họ không nhẫn

nhịn phục tùng giới chức được bổ nhiệm của mình. Người Do Thái mãi mãi

là người phản đối. Và truyền thống Do Thái, tuy thường lưỡng lự, nhưng

cũng cho người phản đối một chỗ đứng. Nó cho phép một thánh nhân hoạt

động bên ngoài cấu trúc tôn giáo chuẩn mực. Chúng ta đã gặp ba’al shem,

Thầy của Tên Thánh. Kiểu người này có từ thời geonim Babylon. Từ thế kỷ

16, có nhiều người như họ trong cộng đồng Do Thái Ashkenazi, thực hành

kabbalah thực tế. Một số là học giả đích thực. Hầu hết viết bùa hộ mệnh

hoặc chữa bệnh theo y học dân gian bằng những lời cầu nguyện đặc biệt,

https://thuviensach.vn

bằng thần chú, thảo dược và những miếng thịt súc vật. Họ chuyên về các

rối loạn tâm thần và yểm trừ dybbuk.

Khoảng năm 1736, một trong những người này, Israel ben Eliezer, sau này

được gọi là Ba’al Shem Tov (khoảng năm 1700-1760), hay Besht, viết tắt

từ những ký tự đầu, cảm nhận được tiếng gọi. Ông là trẻ mồ côi, sinh ra ở

Okop thuộc Podolia lạc hậu. Lúc thì ông giúp việc trong lò mổ lễ, lúc làm

việc ở các mỏ đất sét của dãy núi Carpathian, lúc làm người gác và kéo

chuông giáo đường, lúc lại trông quán trọ. Các bức chân dung thường mô tả

ông với một cái tẩu trong tay hay trong miệng, ông là người của dân chúng,

ông hoàn toàn nằm ngoài dòng dõi giáo sĩ thời sứ đồ mà trên lý thuyết có

thể truy ngược về Moses, ông học hành rất ít. Không có tác phẩm nào của

ông còn lại đến ngày nay. Các bức thư có chữ ký của ông có thể bị giả mạo.

Những bài thuyết pháp của ông được đệ tử chép lại. Ông làm việc bên

ngoài hệ thống giáo đường và dường như chưa bao giờ rao giảng ở đó.

Nhưng giống như John Wesley, ông đi khắp đất nước, ông viết bùa hộ

mệnh, ông cứu chữa cho mọi người và xua đuổi tà ma ra khỏi người họ,

trên thực tế ông làm mọi điều mà một thánh nhân thông thường sẽ làm.

Nhưng ngoài ra, ông có sức hút thực sự: đàn ông và đàn bà cảm thấy có thể

có khát vọng lớn hơn hay có hành vi trong sáng hơn khi có mặt ông. Ấn

tượng về sự thiêng liêng vô cùng lớn nhưng gần gũi này được củng cố bởi

việc chữa bệnh thường rất tuyệt vời của ông, bởi những giấc mơ của ông

trong đó ông tiên đoán chính xác các sự kiện, bởi trạng thái thần bí và bởi

những điều kỳ diệu gắn với ông. 93

Tất cả những điều này biến ông thành một cá nhân có ảnh hưởng. Khi nổi

tiếng, ông nắm giữ tòa án của mình như một giáo sĩ nổi tiếng, và mọi người

tới gặp ông từ những nơi rất xa xôi. Tuy nhiên, điều biến ông trở thành

người sáng lập của một phong trào là khả năng sáng tạo của mình. Ông sở

hữu hai sáng tạo. Sáng tạo thứ nhất là việc ông khôi phục khái niệm từ thời

cổ đại về zaddik, hay con người siêu việt - ở chỗ con người có khả năng đặc

biệt là vâng lời Chúa. Ý niệm này xưa như Noah. Nhưng Ba’al Shem Tov

https://thuviensach.vn

trao cho ông một vai trò đặc biệt. Với sự bội giáo của Shabbetai Zevi, lòng

tin vào Chúa cứu thế đã bị mất uy tín. Besht không có thời gian cho giáo

phái Frank hay bất cứ giáo phái cứu thế nào tách khỏi chủ nghĩa độc thần

Do Thái. Như ông nói, “Shekinah than khóc và nói rằng chừng nào tay hay

chân còn gắn vào cơ thể, chừng đó vẫn còn hy vọng về một phương thuốc

cứu chữa. Nhưng khi tay hay chân bị chặt đứt thì nó không thể phục hồi

được, và mỗi người Do Thái là một cái tay hay chân của Shekinah. ” Thế

nên ông không có ý định đi vào con đường cắt đứt. Nhưng ông nhận ra rằng

Chúa cứu thế biến mất đã để lại một lỗ hổng trong trái tim người Do Thái,

ông bèn lấp nó bằng cách phục sinh zaddik, là người (theo lời ông dạy) có

nguồn gốc từ trên cao, khá giống với ân sủng và lòng nhân từ của Chúa.

Trong lời dạy của Ba’al Shem Tov, zaddik không phải là Chúa cứu thế cũng

không hẳn là người bình thường - mà ở đâu đó giữa hai người này. Hơn

nữa, vì zaddik không đòi hỏi vai trò cứu thế, nên có thể có nhiều zaddik. Do

đó, một kiểu nhân vật tôn giáo mới xuất hiện để duy trì và phổ biến phong

trào.

Thứ hai, ông sáng tạo ra một hình thức cầu nguyện mang tính cách mạng.

Điều này quan trọng vì nó cho phép người Do Thái bình thường, khiêm

nhường tham gia. Sức mạnh lớn lao của kabbalah Luria là cảm giác của

người dân rằng họ có thể khiến cho Chúa cứu thế đến sớm hơn qua việc cầu

nguyện và lòng mộ đạo của mình. Bằng thuyết cầu nguyện mới do ông và

những người kế vị rao giảng, Ba’al Shem Tov đạt được một yếu tố tương tự

về sự tham gia của người dân. Ông nhấn mạnh rằng cầu nguyện không hẳn

là một hoạt động con người so với một hành động siêu nhiên, trong đó con

người phá vỡ các rào cản của sự tồn tại tự nhiên của mình và đi vào thế giới

thánh thần. Anh ta làm việc này như thế nào? Anh ta lấy sách cầu nguyện

và tập trung hết tâm lực vào các con chữ. Anh ta không đọc, mà muốn. Khi

làm như vậy, hình dạng thực tế của các con chữ hoà tan, và - đây là một ý

tưởng kabbalah điển hình - các thuộc tính thần thánh giấu trong các con

chữ có thể nhìn thấy được ở tâm linh. Điều này giống như việc nhìn qua

một vật thể trong suốt. Besht gọi nó là “bước vào các con chữ của lời cầu

https://thuviensach.vn

nguyện” hay “tòa thiên đường” - một người biết mình xứng đáng khi anh ta

“đi vào tòa cầu nguyện.”94

Besht dạy rằng, để đi vào thì con người phải xóa sạch tính cách của mình

và trở thành không gì cả. Anh ta do đó tạo ra một vùng chân không, được

lấp đầy bằng một loại sinh vật thiên đường, làm và nói hộ anh ta. Khi lời

trong sách cầu nguyện mờ đi và hoà thành một điểm duy nhất thì sự chuyển

biến diễn ra, con người dừng hoạt động, và thay vì gửi lời của mình lên, lời

được gửi xuống vào miệng anh ta. Miệng tiếp tục nói nhưng linh hồn cung

cấp ý nghĩ. Besht nói: “Ta để miệng nói bất cứ cái gì nó muốn nói.” 95 Dov

Baer người kế vị ông, lãnh đạo thế hệ thứ hai của phong trào mộ đạo Do

Thái, giải thích rằng có sức mạnh tâm linh cho phép sự kiểm soát thánh

thần này là vì Torah và Chúa thực ra là một, năng lượng thánh thần chỉ là

một cách nói và được lưu trong các con chữ của sách. Một hành động cầu

nguyện suy tư thành công giúp giải phóng năng lượng này. Dov Baer dùng

một hình ảnh ví von khác: “Khi một người học tập hay cầu nguyện, lời nói

nên được thốt ra với toàn bộ sức mạnh, như việc phóng ra một giọt tinh

dịch từ toàn bộ cơ thể, khi [toàn bộ] sức mạnh của anh ta hiện diện trong

cái giọt đó.”96

Do vậy, các nghi lễ của phong trào mộ đạo Do Thái trở nên khá ồn ào. Họ

xem nhẹ giáo đường. Họ có shtiblekh hay nhà nguyện của riêng mình, nơi

họ tụ tập trong những bộ quần áo đơn giản và mũ rộng bằng lông thú. Một

số người hút thuốc hay uống rượu nếu muốn. Khi cầu nguyện bằng giọng to

nhất có thể, họ đu đưa và vỗ tay. Họ hát một điệu có tên niggun và nhảy

theo nó. Họ có bài cầu nguyện đặc biệt của riêng mình, pha trộn giữa

Ashkenazi Ba Lan và Sephardi Luriac. Họ là những người nghèo, thô lỗ.

Họ gây sốc cho cộng đồng Do Thái, nhất là khi các tập tục của họ lan ra

khắp Ba Lan và vào Lithuania. Họ nhanh chóng bị buộc tội theo chủ nghĩa

Shabbetai bí mật. Có những lời kêu gọi giận dữ đòi đàn áp họ.

https://thuviensach.vn

Những người của phong trào mộ đạo Do Thái thời gian đầu tìm thấy ở

Elijah ben Solomon Zalman (1720-1797), gaon xứ Vilna, một kẻ thù tận

tụy. Gaon, kể cả có xét theo tiêu chuẩn thần đồng Do Thái, là một đứa trẻ

đầy ấn tượng, ông đã đọc một bài thuyết pháp ở giáo đường Vilna năm 6

tuổi. Kiến thức thế tục cũng như kiến thức tôn giáo của ông rất ấn tượng.

Khi cuộc hôn nhân năm 18 tuổi mang lại cho ông tài chính độc lập, ông

mua một ngôi nhà nhỏ bên ngoài Vilna và tập trung hoàn toàn vào việc học.

Các con trai ông nói ông không bao giờ ngủ quá hai tiếng một ngày, mỗi

lần chợp mắt không quá nửa tiếng. Để loại bỏ các yếu tố gây mất tập trung,

ông kéo rèm cửa kể cả ban ngày và học dưới ánh nến. Để không ngủ gật,

ông tắt lò sưởi và đặt hai chân lên một chậu nước lạnh. Vì quyền lực và ảnh

hưởng của ông ở Vilna tăng, nên ông càng chăm chú học hành, ông không

xem thường kabbalah, nhưng mọi thứ phải ưu tiên các đòi hỏi của

halakhah. Ông coi phong trào mộ đạo Do Thái là một sự sai trái. Ông cho

rằng trạng thái xuất thần, điều kỳ diệu và ảo ảnh của phong trào này đều là

dối trá và ảo tưởng. Tư tưởng zaddik chính là việc thờ cúng tượng thần,

một sự sùng bái con người. Quan trọng nhất, thuyết cầu nguyện của nó là

một sự thay thế đầy xúc phạm cho việc học - mục tiêu tối thượng của Do

Thái giáo. Ông là điển hình cho chế độ giáo sĩ trị, và khi được hỏi theo

quan điểm của ông thì nên làm gì với những người của phong trào mộ đạo

Do Thái, ông trả lời: ngược đãi họ.97 May cho những người chính thống,

những người của phong trào mộ đạo Do Thái đã bắt đầu sử dụng con dao

phi chính thống cho shehitah hay nghi lễ giết mổ. Herem đầu tiên được áp

lên họ năm 1772. Sách của họ bị đốt nơi công cộng. Có một herem khác

năm 1781, nói rằng: “Họ phải rời cộng đồng của chúng ta cùng với vợ và

con họ… không nên cho họ ở lại một đêm. Shehitah của họ bị cấm. Không

ai được phép làm ăn với họ, kết hôn với họ, hay hỗ trợ chôn cất họ.” Gaon

viết: “nghĩa vụ của mọi người Do Thái có đức tin là chối bỏ họ và gây cho

họ mọi đau khổ và khuất phục, vì họ có tội lỗi trong tim và là ung nhọt trên

cơ thể của Israel.”98

https://thuviensach.vn

Nhưng những người của phong trào mộ đạo Do Thái đáp lại bằng việc rút

phép thông công của riêng mình. Họ phát hành tờ rơi để tự bảo vệ mình. Ở

Lithuania và nhất là ở Vilna, gaon tạo ra một vùng đất dành cho chính

thống giáo và việc học halakhah, trước khi lên đường để sống những ngày

cuối đời ở đất thánh Israel. Nhưng ở những nơi khác, phong trào mộ đạo

Do Thái có vị trí lâu dài như một phần quan trọng và cần thiết của Do Thái

giáo. Nó lan tới Đức và từ đó ra khắp thế giới. Nỗ lực của phái chính thống

giáo nhằm phá hủy nó thất bại. Quả thực, nó nhanh chóng bị bỏ rơi khi mà

cả giới học giả lẫn những người nhiệt thành ủng hộ nó đoàn kết lại với nhau

để đối mặt với một kẻ thù chung mới - phong trào khai sáng Do Thái hay

haskalah.

Mặc dù haskalah là một giai đoạn cụ thể trong lịch sử Do Thái, và maskil

hay người Do Thái được khai sáng là một loại người đặc biệt chỉ Do Thái

giáo mới có, song phong trào khai sáng Do Thái là một phần của phong

trào khai sáng châu Âu nói chung. Nhưng cụ thể hơn, nó liên quan đến

phong trào khai sáng ở Đức, và điều này có lý do của nó. Phong trào ở cả

Pháp lẫn Đức đều quan tâm đến việc xem xét và điều chỉnh thái độ của con

người đối với Chúa. Nhưng trong khi ở Pháp, xu hướng của nó là bác bỏ

hay hạ cấp Chúa và thuần hóa tôn giáo, thì ở Đức nó lại thực sự tìm cách

đạt được một hiểu biết mới về tinh thần tôn giáo trong con người và điều

chỉnh để sống chung với nó. Phong trào khai sáng Pháp rất ấn tượng nhưng

về cơ bản là phù phiếm; phong trào khai sáng Đức thì nghiêm túc, chân

thành và sáng tạo. Do đó, người Do Thái được khai sáng cảm thấy gắn bó

với phiên bản Đức vì nó ảnh hưởng đến họ nhiều nhất, và họ có một đóng

góp đáng kể trong đó. 99 Đây có lẽ là lần đầu tiên người Do Thái Đức bắt

đầu cảm thấy thiện cảm với văn hóa Đức, và do đó gieo vào lòng họ hạt

giống của sự ảo tưởng kỳ quái.

Đối với các tri thức trong xã hội Kitô, câu hỏi mà phong trào khai sáng

thực sự đặt ra là: Chúa nên đóng vai trò, nếu có, lớn đến đâu trong một nền

văn hóa ngày càng trở nên thế tục hóa? Đối với người Do Thái, câu hỏi lại

https://thuviensach.vn

là: hiểu biết thế tục nên đóng vai trò, nếu có, như thế nào trong nền văn hóa

của Chúa? Họ vẫn bị ngợp trong ảo ảnh trung cổ về một xã hội toàn là tôn

giáo. Đúng là Maimonides đã ủng hộ mạnh mẽ việc chấp nhận khoa học

thế tục và cho thấy nó có thể được dung hoà hoàn toàn với Torah như thế

nào. Nhưng lập luận của ông không thuyết phục được hầu hết người Do

Thái. Thậm chí một người tương đối ôn hoà như Maharal xứ Prague cũng

công kích Rossi vì đã đưa các tiêu chí thế tục áp dụng cho các vấn đề tôn

giáo.100 Một số người Do Thái, chẳng hạn những người học trường y ở

Padua, quay lưng với thế giới bên ngoài Torah ngay khi họ trở lại ghetto

vào buổi tối, giống như các doanh nhân Do Thái. Tất nhiên, nhiều người đi

vào thế giới và không bao giờ trở lại; việc đó đã luôn xảy ra. Điều mà ví dụ

tuyệt vời của Spinoza đã cho thấy, trước sự thỏa mãn của hầu hết người Do

Thái, là một người không thể uống nước tại giếng hiểu biết của dân ngoại

mà không gặp rủi ro chết người vì đã đầu độc cuộc sống Do Thái giáo của

mình. Nên ghetto không chỉ là một vũ trụ xã hội, mà còn là một vũ trụ tri

thức.

Vào giữa thế kỷ 18, kết quả rõ ràng là đáng thương đối với tất cả. Như cuộc

tranh luận Tortosa trước đây, vào đầu thế kỷ 15, giới trí thức Do Thái từng

bị cho là lạc hậu và theo chính sách ngu dân. Giờ đây, hơn 300 năm sau,

người Do Thái trong con mắt người Kitô có học - kể cả người không có học

- là những nhân vật bị coi thường và bị nhạo báng, mặc bộ quần áo kỳ

quặc, giam mình trong những mê tín cổ xưa và vô lý, xa cách và biệt lập

với xã hội hiện đại như một trong các bộ tộc bị thất lạc của họ. Dân ngoại

không biết gì và cũng ít quan tâm đến việc học hành của người Do Thái.

Giống như người Hy Lạp cổ đại trước đây, họ thậm chí còn không biết đến

sự tồn tại của việc học hành ở người Do Thái. Với châu Âu Kitô, đã luôn

có một “vấn đề Do Thái.” Ở thời trung cổ, vấn đề là làm thế nào để ngăn

nhóm thiểu số lật đổ này làm ô nhiễm sự thật tôn giáo và trật tự xã hội? Giờ

thì không ai sợ chuyện đó nữa. Với người trí thức là dân ngoại, ít nhất vấn

đề bây giờ là làm thế nào để cứu những con người đáng thương này trong

nhân loại nói chung ra khỏi sự thiếu hiểu biết và tăm tối của họ.

https://thuviensach.vn

Năm 1749, nhà soạn kịch Tin Lành trẻ tuổi Gotthold Lessing dựng vở kịch

một hồi, Die Juden (Người Do Thái), gần như là vở kịch đầu tiên trong văn

học châu Âu mô tả một người Do Thái như là người có học thức, lý trí. Đó

là một cử chỉ khoan dung, được đáp lại một cách nồng nhiệt bởi người cùng

thời với Lessing, một người Do Thái ở Dessau tên là Moses Mendelssohn

(1729-1786). Hai người gặp nhau và trở thành bạn bè, và nhà soạn kịch tài

giỏi giới thiệu người bạn Do Thái này với xã hội văn chương. Mendelssohn

bị cong vẹo cột sống, chứng bệnh khiến ông rụt rè, nhẫn nhịn, khiêm tốn.

Nhưng ông có năng lượng đáng nể. Ông đã được giáo sĩ địa phương dạy

dỗ, được đào tạo làm người giữ sổ sách kế toán và làm lái buôn cả cuộc

đời. Nhưng sức đọc của ông rất ấn tượng và kiến thức thế tục của ông rất đa

dạng. Với sự giúp đỡ của Lessing, ông bắt đầu xuất bản các bài viết triết

học của mình. Frederick Đại đế ban cho ông “quyền cư trú” ở Berlin. Khả

năng xã giao của ông rất được ngưỡng mộ, và ông trở thành một nhân vật

trong các phòng khách. 101 Ông kém gaon 10 tuổi, kém Besht gần 30 tuổi,

nhưng dường như cách họ hàng thế kỷ. Học giả Talmud sôi sục, nhà thần bí

học, nhà duy lý tao nhã - toàn bộ những gì được viết về cộng đồng Do Thái

hiên đại sau này là xoay quanh ba nhân vật điển hình này!

Ban đầu, Mendelssohn không tuyên bố về một nhóm Do Thái cụ thể nào

trong phong trào khai sáng; ông đơn giản chỉ muốn vui với nó. Nhưng ông

buộc phải công khai đức tin Do Thái của mình do sự thiếu hiểu biết và miệt

thị Do Thái giáo ở khắp nơi trong thế giới dân ngoại. Thế giới dân ngoại

truyền thống nói: hãy đàn áp người Do Thái hoặc trục xuất họ. Thế giới dân

ngoại khai sáng nói: làm thế nào chúng ta có thể hỗ trợ một cách tốt nhất

những người Do Thái tội nghiệp này để họ không là người Do Thái nữa?

Mendelssohn đáp lại: chúng ta hãy chia sẻ một nền văn hóa chung, nhưng

hãy cho phép người Do Thái chúng tôi được là người Do Thái. Năm 1767,

ông xuất bản cuốn Phaedon, một nghiên cứu về tính bất tử của linh hồn dựa

trên tác phẩm đối thoại của Plato. Vào thời điểm khi mà người Đức có học

vẫn thường viết bằng tiếng Latin hay tiếng Pháp, còn người Do Thái viết

bằng tiếng Hebrew hay tiếng Yiddish, thì Mendelssohn theo bước Lessing

https://thuviensach.vn

trong việc nỗ lực biến tiếng Đức trở thành ngôn ngữ của thảo luận tri thức

và khai thác nguồn lực vĩ đại của nó. Ông viết tác phẩm của mình với văn

phong rất tao nhã, tô điểm cho nó bằng những bóng gió cổ điển chứ không

phải bóng gió Kinh Thánh - dấu hiệu của maskil. Cuốn sách được đón nhận

rất tốt trong thế giới dân ngoại, nhưng theo cách mà Mendelssohn cảm thấy

rất buồn. Thậm chí người biên dịch tiếng Pháp của ông kẻ cả tuyên bố

(1772) rằng đó là một tác phẩm đáng chú ý vì nó được viết bởi một người

“sinh ra và lớn lên ở một quốc gia sa lầy trong sự thiếu hiểu biết dung

tục.”102 Một mục sư thông minh trẻ tuổi người Thụy Sĩ, Johan Caspar

Lavater, ca ngợi thành tựu của cuốn sách và viết rằng tác giả rõ ràng đã sẵn

sàng cải đạo - ông thách Mendelssohn công khai bảo vệ Do Thái giáo của

mình.

Do đó, Mendelssohn, bất chấp bản thân, bị kéo vào cuộc bảo vệ duy lý

dành cho Do Thái giáo; hay chính xác hơn, vào việc chứng minh cho thấy

người Do Thái, trong khi vẫn gắn bó với những cốt lõi trong đức tin của

mình, có thể trở thành một phần của một nền văn hóa châu Âu nói chung

như thế nào. Công việc của ông có nhiều hình thức, ông dịch Ngũ Thư sang

tiếng Đức. Ông cố gắng khuyến khích người Do Thái Đức học tiếng

Hebrew thay vì tiếng Yiddish, thứ tiếng mà ông cho là thổ ngữ của sự bất

tử dung tục. Khi uy tín của ông tăng cao, ông thấy mình đang cùng các

cộng đồng Do Thái địa phương chiến đấu chống lại giới chức phi Do Thái,

ông phản đối việc trục xuất người Do Thái khỏi Dresden và các đạo luật bài

Do Thái mới ở Thụy Sĩ. Ông phản bác một cách chi tiết lời cáo buộc phổ

biến rằng các bài cầu nguyện Do Thái mang tính phản Kitô. Vì lợi ích của

giới chức thế tục, ông giải thích luật hôn nhân và lời tuyên thệ của người

Do Thái. Nhưng trong khi một mặt ông trình bày Do Thái giáo với thế giới

bên ngoài một cách sáng rõ nhất như có thể, mặt khác ông tìm cách khuyến

khích thay đổi để loại bỏ khía cạnh không chấp nhận được của nó. Ông

ghét cay ghét đắng thiết chế herem, nhất là sau khi có cuộc truy lùng người

theo phái Shabbetai diễn ra ở Altona những năm 1750. Ông có quan điểm

rằng trong khi quốc gia là một xã hội bắt buộc, dựa trên khế ước xã hội, thì

https://thuviensach.vn

mọi giáo hội phải là tự nguyện, dựa trên đức tin. Một người không nên bị

buộc phải thuộc về một người khác, hay bị trục xuất trái với ý muốn của

mình. 103 Ông cho rằng tốt nhất là chấm dứt quyền lực pháp lý Do Thái riêng

biệt và phản đối những dân ngoại tự do chủ nghĩa, muốn nhà nước hậu

thuẫn tòa án Do Thái, ông kêu gọi chấm dứt mọi ngược đãi và phân biệt đối

xử với người Do Thái, và nói rằng ông tin điều này rồi sẽ tới khi lý trí chiến

thắng. Nhưng ông cũng nghĩ rằng người Do Thái phải từ bỏ những thói

quen và tập tục vốn hạn chế sự tự do nhân bản hợp lý, nhất là tự do tư

tưởng.

Mendelssohn đang đu dây. Ông rất sợ phải đi con đường của Spinoza và rất

buồn nếu người ta so sánh, ông sợ phải tìm cách hạ nhiệt cơn thịnh nộ của

người Kitô, nếu trong những tranh luận công khai của mình, việc bảo vệ Do

Thái giáo của ông bao gồm việc chỉ trích không thể chấp nhận được nhằm

vào Kitô giáo. Khi tranh luận với Lavater, ông chỉ ra rằng thật nguy hiểm

nếu tranh cãi với tín điều của đa số áp đảo, và thêm: “Tôi là thành viên của

một dân tộc bị đàn áp.” Trên thực tế, ông tin rằng Kitô giáo phi lý tính hơn

nhiều so với Do Thái giáo. Ông luôn lo lắng tìm cách bảo vệ cầu nối với

phong trào khai sáng trong lúc giữ liên lạc với đa số người Do Thái có đức

tin. Nên đôi khi ông cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người. Thật khó để

tóm tắt các quan điểm của ông mà không làm chúng trở nên có vẻ rối rắm.

Ông theo bước Maimonides khi cho rằng sự thật của tôn giáo có thể được

chứng minh bằng lý trí. Nhưng trong khi Maimonides muốn sự thật lý trí

được củng cố bằng mặc khải, thì Mendelssohn muốn loại bỏ mặc khải. Do

Thái giáo không phải là tôn giáo được mặc khải mà là luật được mặc khải:

thực tế lịch sử là Moses nhận Luật tại Sinai, và Luật là phương tiện để

người Do Thái đạt được hạnh phúc trong tinh thần. Sự thật không cần đến

điều kỳ diệu để được công nhận. “Một người thông thái,” ông viết, “người

mà những lập luận triết học đích thực thuyết phục anh ta về sự tồn tại của

một đấng thánh tối cao, bị ấn tượng hơn nhiều bởi một sự kiện tự nhiên mà

anh ta có thể phần nào nhận ra mối quan hệ của nó với tổng thể, thay vì bởi

một điều kỳ diệu” (ghi chép sổ tay, 16 tháng 3 năm 1753). 104 Tuy nhiên, để

https://thuviensach.vn

chứng minh sự tồn tại của Chúa, Mendelssohn dựa vào siêu hình học lâu

đời: a priori hay bằng chứng bản thể luận và a posteriori hay bằng chứng

vũ trụ luận. Cả hai đều bị bác bỏ, theo quan điểm chung, bởi tác phẩm Phê

phán lý tính thuần túy (1781) của Kant, xuất bản trong thập niên cuối cùng

của Mendelssohn.

Với tư cách là nhà biện giải cho tôn giáo Do Thái, Mendelssohn không

thành công lắm. Sự thật là có nhiều điều về tôn giáo này mà ông đơn giản

không tin: ý tưởng về dân tộc được Chúa chọn, sứ mệnh đối với nhân loại,

Miền đất hứa. Ông dường như đã nghĩ rằng Do Thái giáo là một tín điều

thích hợp cho một dân tộc cụ thể, nên được thực hành một cách kín đáo,

riêng tư và càng duy lý càng tốt. Ý tưởng cho rằng toàn bộ một nền văn hóa

có thể được chứa đựng trong Torah đối với ông là phi lý. Người Do Thái

nên thờ cúng ở nhà, và kể cả khi anh ta đi ra thế giới để tham gia vào nền

văn hóa châu Âu nói chung. Nhưng logic của việc này là mỗi người Do

Thái lại thuộc về nền văn hóa của những người mà anh ta cùng chung sống

với họ. Nên cộng đồng Do Thái, vốn đã duy trì sự thống nhất toàn cầu của

mình trong 1.500 năm mặc dù bị đối xử vô cùng tệ bạc, đang dần tan rã,

ngoại trừ với tư cách một đức tin riêng tư, xác tín. Đó là lý do khiến nhà

biện giải vĩ đại thời hiện đại cho Do Thái giáo, Yechezkel Kaufmann

(1889-1963), gọi Mendelssohn là “Luther của người Do Thái” - vì ông cắt

rời đức tin khỏi con người. 105

Nhưng Mendelssohn dường như không coi trọng logic của mình trong việc

phản đối văn hóa Torah. Ý nghĩ rằng người Do Thái, sau khi được hấp thụ

vào “nền văn hóa của các quốc gia” sẽ dần đánh mất niềm tin vào một

Chúa Do Thái, làm ông rất buồn. Đúng là ông cho rằng Do Thái giáo và

Kitô giáo có thể song hành cùng nhau, nếu Kitô giáo loại bỏ đi những sự

phi lý của nó. Nhưng ông ghét ý nghĩ người Do Thái cải sang Kitô giáo

nhằm giải phóng bản thân, ông khuyến khích quan chức Phổ là Christian

Wilhelm von Dohm xuất bản lời kêu gọi thiện chí nhưng kẻ cả của mình

cho các quyền tự do của người Do Thái, On the Improvement of the Jews as

https://thuviensach.vn

Citizens (1781) (Về sự cải thiện của người Do Thái với tư cách công dân),

nhưng lại không hài lòng với giọng điệu của nó. Trên thực tế, Dohm nói:

người Do Thái là những người rất khó chịu nhưng bản chất thì không xấu;

dù sao cũng không xấu hơn so với sự đối xử tệ bạc của người Kitô và thứ

tôn giáo mê tín của họ đã biến họ thành như thế. Người Do Thái có “một xu

hướng phóng đại [việc tìm kiếm] lợi nhuận bằng mọi cách, một tình yêu đối

với việc cho vay lãi.” Những “khiếm khuyết” này càng trầm trọng hơn “bởi

sự phân biệt tự áp đặt do các quy tắc tôn giáo của họ cũng như sự ngụy biện

của các giáo sĩ.” Từ những khiếm khuyết đó dẫn đến “việc vi phạm luật của

nhà nước về hạn chế buôn bán, nhập khẩu và xuất khẩu những mặt hàng

cấm, việc làm giả tiền và làm giả kim loại quý.” Dohm ủng hộ cải cách của

nhà nước “qua đó họ có thể được cứu chữa khỏi sự thối nát này để trở

thành những con người tốt đẹp hơn và những công dân hữu ích hơn.”106

Nhưng tất nhiên ngụ ý là tôn giáo Do Thái cũng phải trải qua những thay

đổi triệt để.

Bởi thế, Mendelssohn thấy cần thiết phải làm rõ thái độ của mình đối với

vai trò của người Do Thái trong xã hội với cuốn Jerusalem, or upon

Religious Power and Judaism (1783) (Jerusalem, hay về sức mạnh tôn giáo

và Do Thái giáo), ông bảo vệ Do Thái giáo như một tôn giáo không giáo

điều. Nó mang lại cho con người các nguyên tắc, quy tắc sống, nhưng

không tìm cách kiểm soát suy nghĩ của con người. “Đức tin không chấp

nhận mệnh lệnh,” ông viết, “nó chỉ chấp nhận những gì đến với nó thông

qua niềm tin đã được lý giải.” Để hạnh phúc, con người cần tìm kiếm và

tìm ra sự thật. Sự thật do đó phải dễ dàng tiếp cận đối với người thuộc mọi

chủng tộc và tín ngưỡng. Do Thái giáo không phải là trung gian duy nhất

mà qua đó Chúa mặc khải sự thật. Tất cả mọi người, trong đó có người Do

Thái, phải được phép tìm kiếm sự thật: “Hãy để mỗi người, không làm rối

loạn phúc lợi công và tuân thủ pháp luật, được hành động một cách chính

trực đối với các bạn và đồng bào của anh ta, được phép nói những gì anh ta

nghĩ, cầu Chúa theo cách của anh ta hay cách của các bậc cha chú anh ta,

và tìm kiếm sự cứu rỗi vĩnh hằng ở nơi mà anh ta nghĩ có thể tìm thấy nó.”

https://thuviensach.vn

Đây là một công thức để đảm bảo sự đối xử văn minh với người Do Thái,

nhưng nó không phải là Do Thái giáo. Trên thực tế, về mặt tôn giáo, nó là

một công thức cho tôn giáo tự nhiên và đạo đức tự nhiên, dĩ nhiên người

Do Thái có đóng góp cho những thứ này, không hơn. Tiếng sấm của Moses

đã qua rồi, không thể trở lại nữa.

Hơn nữa, nếu người Do Thái, với việc chấp nhận phong trào khai sáng,

phải từ bỏ các tuyên bố cụ thể của Do Thái giáo, thì không có gì chắc chắn

rằng để đổi lại họ sẽ có một cuộc sống bình lặng. Đất nước gần nhất với lý

tưởng của Mendelssohn là Mỹ, nơi mà các ý niệm về phong trào khai sáng

dựa trên một cơ sở vững chắc của chế độ đại nghị Anh và chủ nghĩa đa

nguyên tôn giáo khoan dung. Chính vào năm Mendelssohn viết cuốn

Jerusalem, thì Thomas Jefferson, trong cuốn Notes on Virginia (1782) (Ghi

chú về Virginia), cho rằng sự tồn tại của các tôn giáo hợp lý, đạo đức khác

nhau là sự đảm bảo tốt nhất cho tiến bộ vật chất và tiến bộ tinh thần, và cho

cả sự tự do của con người. Giải pháp hai phần của Mendelssohn cho “vấn

đề Do Thái,” mà sau này được nhà thơ Judah Leib Gordon mô tả một cách

súc tích là “một người Do Thái trong lều của mình và một người ở nước

ngoài,” rất phù hợp với các tư tưởng về tôn giáo ở Mỹ. Giống như người

dân Mỹ nói chung, đa số người Do Thái Mỹ ủng hộ phong trào độc lập,

mặc dù một số người trung thành với những gì đã có và một số người có

quan điểm trung lập. Những người khác có vai trò nổi bật trong cuộc đấu

tranh. Tại buổi tiệc công tổ chức ở Philadelphia năm 1789 để ăn mừng hiến

pháp mới, có một bàn đặc biệt dành cho đồ ăn kiêng theo luật Do Thái. 107

Người Do Thái có lý do để ăn mừng. Nhờ vào lịch sử của mình, họ chắc

chắn hưởng lợi từ hiến pháp mới của Mỹ nhiều hơn bất cứ nhóm nào khác -

sự phân tách giáo hội và nhà nước, sự tự do lương tâm nói chung, và nhất là

sự chấm dứt mọi cuộc kiểm tra tôn giáo trong các vụ bổ nhiệm. Hiến pháp

cũng có hiệu quả trong việc trao quyền tự do cho người Do Thái, mặc dù

việc này bị trì hoãn ở một số bang. Ở Bắc Carolina theo Tin Lành, những

rào cản cuối cùng đối với người Do Thái, dù phải công nhận đó chỉ là

https://thuviensach.vn

những rào cản nhỏ, vẫn không biến mất cho tới năm 1868. Nhưng người

Do Thái cảm thấy tự do ở Mỹ; thậm chí còn hơn thế, anh ta cảm thấy có giá

trị. Việc anh ta thực hành đức tin của mình một cách chăm chỉ và là một

thành viên trung thành của giáo đường, thay vì là một rào cản giống như ở

châu Âu, trở thành một tấm vé đi tới việc được tôn trọng ở Mỹ, nơi mọi

hình thức mộ đạo truyền thống được trân trọng như những trụ cột xã hội.

Người Do Thái không thấy một chủ nghĩa Zion mới ở Mỹ, nhưng cuối

cùng họ tìm thấy một chốn nghỉ ngơi lâu dài và một ngôi nhà.

Ở châu Âu, phong trào khai sáng mang lại cho họ những hy vọng mà hóa ra

là ảo tưởng, và những cơ hội biến thành một loạt các vấn đề mới. Ở một số

nơi, quy tắc lý trí không hề hoạt động. Giữa ba lần chia cắt Ba Lan (1772,

1793, 1795), đế chế Nga, cho tới trước đó hoàn toàn từ chối tiếp nhận

người Do Thái, đã tiếp nhận một triệu người Do Thái do lòng tham lãnh thổ

của mình. Đế chế Nga giờ đây cho họ quyền cư trú nhưng chỉ trong khu

định cư dành riêng cho người Do Thái, là nơi dân số Do Thái, đói nghèo và

bệnh tật của người Do Thái, tất cả đều gia tăng nhanh chóng. Ở Ý cũng

vậy, chí ít là ở các nhà nước giáo hoàng, vị trí của người Do Thái cũng

giảm sút dưới thời Giáo hoàng bài Do Thái Pius VI (1775-1799) từng ra chỉ

dụ về người Do Thái, được ban hành ngay buổi đầu dưới sự cai trị kéo dài

của mình, trực tiếp dẫn tới việc ép buộc rửa tội. Người Do Thái bị pháp luật

buộc phải nghe các bài giảng đạo khinh thường và xúc phạm, và nếu một

nghi lễ rửa tội nào đó được thực hiện đối với một đứa bé Do Thái - có lẽ

được thực hiện bí mật bởi một người hầu gái Công giáo - thì giáo hội có thể

tuyên bố sở hữu sau này. Người đó sẽ được đưa tới Nhà Tân tòng dưới sự

đồng ý của anh ta (nếu đã lớn), và anh ta có thể được phép ra khỏi đó.

Ferrara, từng có thái độ tự do đối với người Do Thái, giờ còn tệ hơn cả

Rome. Năm 1817, người con gái bé bỏng của Angelo Ancona bị lấy đi khỏi

cha mẹ bởi những người có vũ trang được tòa giám mục thuê, với lý do là

năm năm trước khi mới hai tháng tuổi, cô bé đã được vú em của mình bí

mật rửa tội, vú em sau đó đã bị đuổi vì thiếu trung thực. Vụ này dẫn tới một

thời kỳ cai trị kinh hoàng trong ghetto ở Ferrara. 108

https://thuviensach.vn

Những nhà nước tự coi mình là khai sáng hơn cũng chỉ khá hơn một chút.

Nữ hoàng Áo Maria Theresa trên thực tế trục xuất người Do Thái khỏi

Prague trong những năm 1744-1745, rồi họ được nhận trở lại ba năm sau.

Frederick Đại đế, tuy được cho là ủng hộ phong trào khai sáng, nhưng đã

ban hành một đạo luật Do Thái vào năm 1750, phân biệt giữa người Do

Thái “bình thường” và người Do Thái “đặc biệt.” Người Do Thái “đặc biệt”

không có quyền thừa kế về cư trú, và ngay cả quyền cư trú của người Do

Thái “bình thường” cũng chỉ được để lại cho một người con. Người Do

Thái phải đóng thuế “bảo vệ,” nộp tiền phạt thay vì đi nghĩa vụ quân sự và

bắt buộc phải mua các sản phẩm của nhà nước. Họ chỉ được làm một số

nghề hạn chế. Các cuộc cải cách thực sự đầu tiên ở Trung Âu được con trai

của Maria Theresa là Joseph II tiến hành từ năm 1781 trở đi, và thậm chí

các cuộc cải cách này vừa hay vừa dở. Joseph II bãi bỏ thuế thân đặc biệt

và phù hiệu màu vàng, bãi bỏ lệnh cấm học đại học và một số hạn chế

thương mại đối với người Do Thái. Mặt khác, ông cấm sử dụng tiếng

Yiddish và tiếng Hebrew trong kinh doanh và hồ sơ của chính phủ, hủy bỏ

quyền lực pháp lý của giáo sĩ, áp dụng nghĩa vụ quân sự cho người Do

Thái. Người Do Thái vẫn bị hạn chế cư trú ở Vienna và các nơi khác, các

quyền mới của họ thường bị các quan chức chính phủ có thái độ thù địch từ

chối.

Quả thực, tác động của những cuộc cải cách Do Thái này, Judenreformen,

và các Chỉ dụ Khoan dung, Toleranzpatent, thường bị hủy hoại bởi tinh

thần thực hiện chúng của các quan chức nhỏ có thái độ thù địch, vốn lo sợ

rằng người Do Thái sẽ nhanh chóng lấy đi công việc của họ. Chẳng hạn,

một đạo luật của Áo năm 1787 buộc người Do Thái phải lấy tên và họ nghe

giống tiếng Đức. Trong khi người Do Thái Sephardi từ lâu đã sử dụng cách

lấy họ của Tây Ban Nha, thì người Do Thái Ashkenazi lại rất bảo thủ, vẫn

theo phong tục xa xưa là lấy tên, cộng với tên cha, và dưới dạng Hebrew-

Yiddish - như tên Yaakov ben Yitzhak chẳng hạn. Những cái tên nghe như

tiếng Hebrew bấy giờ thường bị cấm, quan chức có danh sách những cái

tên “có thể chấp nhận.” Người ta thường phải hối lộ để có được những cái

https://thuviensach.vn

tên “hay,” bắt nguồn từ các loài hoa hoặc các loại đá quý: Lilienthal,

Edelstein, Diamant, Saphir, Rosenthal. Hai cái tên rất đắt tiền là Kluger

(thông thái) và Frohlich (hạnh phúc). Hầu hết người Do Thái bị các quan

chức chán nản xếp một cách cẩu thả vào bốn nhóm và cứ theo đó mà đặt

tên: Weiss (trắng), Schwartz (đen), Gross (lợn) và Klein (nhỏ). Nhiều người

Do Thái nghèo có những cái tên khó nghe do các viên lục sự ác độc ép họ

phải nhận, chẳng hạn: Glagenstrick (dây treo cổ), Eselkopf (đầu lừa),

Taschengregger (móc túi), Schmalz (dầu nhớt), Borgenicht (đừng vay).

Người Do Thái có dòng dõi thầy tư tế hay Levi, là những người có thể yêu

cầu những cái tên như Cohen, Kahn, Katz, Levi, thì bị buộc phải Đức hóa

chúng: Katzman, Cohnstein, Aronstein, Levinthal, v.v. Một nhóm lớn được

đặt tên theo nơi sinh: Brody, Epstein, Ginzberg, Landau, Shapiro (Speyer),

Dreyfus (Trier), Horowitz và Posner. 109 Nỗi đau của quy trình làm nhục này

không hề vơi đi khi biết rằng mục đích chính của chính phủ trong việc áp

đặt nó là để dễ đánh thuế và bắt lính người Do Thái hơn.

Mâu thuẫn nội bộ của cái gọi là bạo chúa khai sáng được minh hoạ hoàn

hảo bởi chính sách Do Thái trong những năm cuối của ancien régime* ở

Pháp. Tháng 1 năm 1784, Louis XVI hủy bỏ thuế thân đối với người Do

Thái; sáu tháng sau, người Do Thái ở Alsace bị buộc phải tiến hành một

cuộc “cải cách” nhằm hạn chế quyền của người Do Thái cho vay tiền và

buôn bán gia súc cũng như ngũ cốc, buộc họ phải được hoàng gia cho phép

trước khi kết hôn, và ra lệnh điều tra dân số để những ai không đủ điều kiện

cư trú có thể sẽ bị trục xuất.110 Điều này phản ánh trực tiếp thái độ bài Do

Thái ở phía đông Pháp, nơi người Do Thái Ashkenazi lúc bấy giờ sinh sống

rất đông và bị nhiều người ghét.

Sự mâu thuẫn trong thái độ không được giải quyết hoàn toàn khi Cách

mạng Pháp nổ ra. Trên lý thuyết, cuộc cách mạng có mục đích làm cho tất

cả mọi người, trong đó có người Do Thái, bình đẳng. Đổi lại, người Do

Thái phải từ bỏ bất cứ chủ nghĩa ly khai nào. Stanilas Comte de Clermont-

Tonnerre, người mà trong cuộc tranh luận đầu tiên về “vấn đề Do Thái”

https://thuviensach.vn

ngày 28 tháng 9 năm 1789, đã đưa ra luận điệu rằng “không thể có một nhà

nước trong một nhà nước.” Do đó: “Người Do Thái nên bị từ chối mọi thứ

với tư cách một nhà nước nhưng được ban cho mọi thứ với tư cách cá

nhân.” Điều đó cũng tốt thôi, nhưng đó là tiếng nói của tầng lớp tinh hoa

khai sáng. Tiếng nói của người dân có thể rất khác. Jean-François Rewbell,

nghị sĩ cấp tiến cánh tả đến từ Alsace, chiến đấu quyết liệt chống lại quyền

bình đẳng cho người Do Thái ở Alsace, thay mặt cho “một tầng lớp đông

đảo, chăm chỉ và trung thực gồm những người đồng hương không may mắn

của tôi,” là những người đang bị “đàn áp và đối xử tệ bạc bởi những đám

đông người Phi châu tàn ác, đã tràn vào phá hoại vùng đất của tôi.” Chỉ sau

khi bị phản kháng quyết liệt thì Nghị viện mới bỏ phiếu thông qua một sắc

lệnh giải phóng hoàn toàn người Do Thái (27 tháng 9 năm 1791), kèm theo

một điều khoản bổ sung nham hiểm là chính phủ sẽ quản lý các khoản tiền

mà người ta nợ người Do Thái ở phía đông Pháp.111

Dù sao thì việc cũng xong. Người Do Thái Pháp giờ đây được tự do, kim

đồng hồ không bao giờ có thể quay ngược lại hoàn toàn nữa. Hơn nữa, sự

giải phóng dưới một hình thức nào đó diễn ra ở bất cứ nơi nào người Pháp

có thể mang trong mình tinh thần cách mạng. Ghetto và các khu Do Thái

khép kín bị đột nhập ở Avignon của giáo hoàng (1791), Nice (1792) và

vùng sông Rhine (1792-1793). Việc cách mạng lan tới Hà Lan và việc

thành lập Cộng hoà Batavia đã dẫn tới chuyện người Do Thái được pháp

luật trao cho các quyền đầy đủ và chính thức ở đó (1796). Trong các năm

1796-1798, Napoleon Bonaparte giải phóng nhiều ghetto ở Ý, lính Pháp,

thanh niên Do Thái và người ủng hộ cách mạng ở địa phương kéo sập các

bức tường cũ kỹ xập xệ bằng tay không.

Lần đầu tiên một điển hình mới, vốn đã luôn tồn tại dưới hình thức phôi

thai, bắt đầu hiện ra từ bóng tối: người Do Thái cách mạng. Những người

theo chủ nghĩa giáo quyền ở Ý thề thù địch với “người Gaul, người Jacobin

và người Do Thái.” Trong các năm 1793-1794, những người Jacobin Do

Thái thành lập một chế độ cách mạng ở Saint-Esprit, vùng ngoại ô Do Thái

https://thuviensach.vn

thuộc Bayonne. Một lần nữa, giống như trong thời Cải cách, những người

theo chủ nghĩa truyền thống nhìn thấy một mối liên hệ xấu xa nham hiểm

giữa Torah và lật đổ. Người Do Thái lật đổ được mô tả dưới nhiều hình

thức, thường là tranh biếm hoạ tàn bạo, đôi khi là trò hề. Ở Anh, người Do

Thái lật đổ có đại diện là Huân tước George Gordon, một người lập dị và

cuồng tín theo Tin Lành, đám đông đi theo ông ta đã từng gieo rắc kinh

hoàng cho London hồi năm 1780. Ba năm sau, ông ta quay sang Do Thái

giáo. Giáo sĩ David Schiff, người của đại giáo đường tại phố Quảng trường

Công tước, đã từ chối ông ta. Nên ông ta tới giáo đường Hambro và được

chấp nhận. Những người Do Thái nghèo hơn, bác sĩ Watson (là nhân vật

Gashford trong cuốn tiểu thuyết của Dickens về các cuộc bạo động,

Barnaby Rudge) cho biết, “đã coi ông ta là một Moses thứ hai và hy vọng

ngớ ngẩn là ông ta sẽ được Chúa chỉ định để đưa họ trở lại vùng đất của

cha ông mình.” 112 Tháng 1 năm 1788, Gordon bị kết án hai năm tù ở

Newgate vì tội truyền bá sự lăng mạ nhằm vào Nữ hoàng Pháp, ông ta được

ở trong buồng giam tiện nghi, dưới cái tên Israel bar Abraham Gordon, và

treo trên tường 10 điều răn bằng tiếng Hebrew, túi của ông ta chứa những

hộp nhỏ đựng thánh điển và tallit. * “Nó giống phòng làm việc của một

người sống ẩn dật trong nhà riêng hơn là nhà tù,” theo lời John Wesley, một

trong nhiều người nổi tiếng tới thăm ông ta, gồm các công tước hoàng gia,

York và Clarence, ông ta có một người hầu gái-quản gia Do Thái, Polly

Levi, có đồ ăn ngon tuyệt, không bao giờ ăn tối với ít hơn sáu vị khách và

đôi khi mời cả một ban nhạc tới chơi trong bữa ăn. Vì ông ta từ chối đổi an

ninh lấy cư xử tốt, nên tòa án giữ ông ta trong tù suốt giai đoạn đầu của

Cách mạng Pháp, cuộc cách mạng mà ông ta chào đón một cách ầm ĩ, chơi

các bản nhạc buồn bằng chiếc kèn túi của mình và mở tiệc chiêu đãi những

người lật đổ như Home Tooke. Edmund Burke, và trong cuốn Reflections

on the Revolution in France (Nghĩ về cuộc cách mạng ở Pháp), ông ta đề

xuất một sự trao đổi với chế độ Paris mới: “Hãy gửi cho chúng tôi tổng

giám mục giáo hội La Mã xứ Paris của các ngài, và chúng tôi sẽ gửi cho

các ngài giáo sĩ Tin Lành của chúng tôi.” Một vài tiếng sau khi Marie

https://thuviensach.vn

Antoinette bị chặt đầu ở Paris, Gordon qua đời trong tù, giữa lúc gào to bài

hát cách mạng, “Ça Ira - les aristocrates à la lanterne!” * 113

Một trong những động thái sớm nhất của Bonaparte với tư cách Tổng tài

Thứ nhất là cấm bài hát này. Nằm trong nỗ lực thống nhất kỷ nguyên lý trí

với các yêu cầu của trật tự, ông rất cố gắng để đưa người Do Thái vào xã

hội không phải với tư cách những kẻ lật đổ tiềm tàng hay trong thực tế, mà

với tư cách công dân tốt. Trong những năm chiến thắng của ông, các vị

quân chủ khác theo chân ông, quan trọng nhất là Phổ, mà vào ngày 11

tháng 3 năm 1812 đã công nhận người Do Thái đang sống trên đất mình là

công dân đầy đủ và bãi bỏ mọi hạn chế pháp lý cùng các loại thuế đặc biệt.

Ít nhất là trong những người Do Thái có học, có một sự đồng thuận rằng

Pháp đã làm cho họ nhiều hơn bất cứ quốc gia nào, và cảm giác này kéo dài

một thế kỷ cho tơi khi nó bị vỡ vụn bởi vụ Dreyfus.

Nhưng người Do Thái tỉnh táo từ chối đánh đồng lợi ích của mình với chủ

nghĩa đế quốc Pháp. Người Do Thái Anh lo lắng chính đáng về làn sóng bài

ngoại mà Khủng bố Cách mạng kích động và là nguyên nhân dẫn đến sự ra

đời của Đạo luật Người nước ngoài năm 1793. Chủ giáo đường Bồ Đào

Nha ở London lệnh cho giáo sĩ giảng về nghĩa vụ của người Do Thái phải

thể hiện sự dâng hiến của họ với vua và hiến pháp. Bài giảng tạ ơn của

Giáo sĩ Solomon Hirschell nhân chiến thắng Trafalgar là bài giảng đầu tiên

từ đại giáo đường được xuất bản. Gentleman’s Magazine (Tạp chí Quý ông)

viết, nó thở ra “một giọng điệu mộ đạo đích thực, một sự trung thành lớn

lao và tính độ lượng phổ quát.” 114 Người Do Thái đổ tới tham gia cùng

người tình nguyện London. Khi duyệt đội ngũ của họ ở Công viên Hyde,

George III thốt lên đầy đặc trưng về cái mà ông gọi là “toàn những cái tên

động vật, như Wolf (chó sói), Bear (gấu), Lion (sư tử) - cái gì, cái gì thế

này!” Ở đầu kia của châu Âu, tại Nga, người theo phong trào mộ đạo Do

Thái không muốn khai sáng và giàu có theo kiểu Pháp. Như một giáo sĩ đã

nói: “Nếu Bonaparte thắng, người giàu ở Israel sẽ tăng lên và sự vĩ đại của

https://thuviensach.vn

Israel sẽ tăng lên, nhưng họ sẽ rời đi và mang trái tim của Israel đi xa khỏi

Cha ở trên trời.”115

Người Do Thái có thừa lý do chính đáng khi nhìn nhận thái độ cấp tiến đối

với họ bằng sự ngờ vực nghiêm trọng. Có một con sâu trong quả táo mà nữ

thần cách mạng ban cho họ. Những sự kiện năm 1789 là sản phẩm của

phong trào khai sáng Pháp, vốn chống lại chủ nghĩa giáo quyền một cách

mạnh mẽ, và về cơ bản có thái độ thù địch với tôn giáo theo đúng nghĩa.

Điều này gây ra một vấn đề. Các nhà văn thông minh ở Pháp thế kỷ 18

được phép làm nhiều điều, nhưng tấn công trực diện Giáo hội Công giáo là

việc làm nguy hiểm. Đây là lúc họ thấy tác phẩm của Spinoza vô cùng hữu

dụng. Quan tâm đến việc phát triển một cách tiếp cận duy lý đối với sự thật

Kinh Thánh, ông đã tất yếu bóc trần những mê tín và chính sách ngu dân

chủ nghĩa của thứ tôn giáo giáo sĩ. Ông cũng đã chỉ ra con đường đi đến sự

phê bình cấp tiến nhằm vào Kitô giáo, nhưng khi làm vậy ông đã thu thập

tư liệu cho một bản cáo trạng Do Thái giáo. Các philosophes* Pháp sẵn lòng

đi theo ông trên con đường đầu tiên, nhưng họ thấy sẽ an toàn hơn nếu làm

vậy bằng cách tập trung vào con đường thứ hai. Do đó, họ đảo ngược hoàn

toàn lập luận Augustine lâu đời cho rằng Do Thái giáo là một nhân chứng

cho sự thật của Kitô giáo. Do Thái giáo đúng ra là một nhân chứng cho

những bịa đặt, mê tín và dối trá của nó. Họ coi Do Thái giáo là Kitô giáo

được đưa tới chỗ biếm hoạ, và họ tập trung vào chính trò bôi bác xấu xí

này. Họ khăng khăng rằng đây là một ví dụ cho những tác động méo mó mà

việc nô dịch tôn giáo có thể gây ra cho một dân tộc.

Trong Dictionnaire philosophique (1756) (Từ điển triết học), Voltaire cho

rằng thật vô lý khi xã hội châu Âu hiện đại lại lấy những đạo luật và đức tin

cơ bản của mình từ người Do Thái: “Họ sinh sống ở Babylon và

Alexandria, cho phép cá nhân có được trí tuệ và tri thức, chỉ dạy cho tất

thảy bọn họ nghệ thuật cho vay nặng lãi… họ là một dân tộc hoàn toàn ngu

dốt, trong nhiều năm đã kết hợp sự ti tiện đáng khinh và sự mê tín tởm lợm

nhất với một sự thù địch bạo lực trước mọi dân tộc đã khoan dung họ.” Ông

https://thuviensach.vn

bổ sung bằng một suy nghĩ kẻ cả sau đó, “Mặc dù vậy, họ không nên bị hỏa

thiêu.” 116 Diderot, chủ biên Encyclopédie (Bách khoa thư), ít chửi bới hơn,

nhưng trong bài viết Juifs (philosophie des) - Do Thái (triết học của) - của

mình, ông kết luận rằng người Do Thái có “mọi khiếm khuyết đặc thù của

một dân tộc ngu dốt và mê tín.” Nam tước d’Holbach còn đi xa hơn. Trong

nhiều cuốn sách khác nhau, nhất là cuốn L’Esprit du Judaisme (1770) (Tinh

thần Do Thái giáo) của mình, ông mô tả Moses là tác giả của một hệ thống

tàn bạo và khát máu, đã làm thối nát xã hội Kitô đồng thời biến người Do

Thái thành “kẻ thù của nhân loại… Người Do Thái luôn thể hiện sự coi

thường đối với những quy tắc đạo đức và luật pháp rõ ràng nhất của các

quốc gia… Họ được lệnh phải tàn bạo, vô nhân tính, bất khoan dung, phải

làm quân trộm cướp, kẻ phản bội và kẻ phụ bạc niềm tin. Tất cả những thứ

này được coi là làm hài lòng Chúa.”117 Trên cơ sở sự phân tích phản tôn giáo

này, d’Holbach đã chất đống những than phiền phổ biến trong xã hội và

trong kinh doanh chống lại người Do Thái.

Do đó, phong trào khai sáng Pháp, trong khi giúp ích cho những khát vọng

của người Do Thái trong ngắn hạn, đã để lại cho họ một di sản tăm tối. Vì

các tác giả Pháp này, nhất là Voltaire, được đọc rộng rãi khắp châu Âu - và

được bắt chước. Không lâu sau, những nhà duy tâm Đức đầu tiên, như

Fichte, cũng bắt đầu bàn về chủ đề này. Các tác phẩm của Voltaire và đồng

nghiệp của ông là chứng thư, tài liệu nền tảng của giới trí thức châu Âu

hiện đại, và điều bi kịch đối với người Do Thái là chúng chứa một điều

khoản bài Do Thái hiểm độc. Do đó, một tầng nữa được bồi thêm vào sự

tích lũy lịch sử của cuộc luận chiến bài Do Thái. Đặt trên tảng đá ngoại đạo

và tầng chính Kitô giờ đây là một kiến trúc thượng tầng thế tục. Theo một

nghĩa nào đó, đây là kiến trúc nghiêm trọng nhất, vì nó đảm bảo rằng sự thù

ghét người Do Thái, vốn được duy trì lâu đến thế bởi chủ nghĩa cuồng tín

Kitô, giờ đây sẽ sống sót trước sự suy thoái của tinh thần tôn giáo.

Hơn nữa, chủ nghĩa bài Do Thái thế tục mới gần như ngay lập tức phát

triển hai chủ đề khác biệt, loại trừ lẫn nhau trên lý thuyết nhưng trên thực tế

https://thuviensach.vn

lại tạo ra một phản đề quỷ quyệt. Một mặt, theo bước Voltaire, phe tả châu

Âu đang lên bắt đầu coi người Do Thái là những đối thủ ngu dân chủ nghĩa

đối với mọi tiến bộ của con người. Mặt khác, các thế lực bảo thủ và truyền

thống, khó chịu trước những lợi ích mà người Do Thái có được từ sự sụp

đổ của trật tự cổ đại, bắt đầu mô tả người Do Thái là những kẻ đồng minh

và kích động tình trạng vô chính phủ. Cả hai đều không thể đúng. Cả hai

đều không đúng. Nhưng cả hai đều được người ta tin. Chuyện hoang đường

thứ hai được những nỗ lực thiện chí của Napoleon vô tình hỗ trợ nhằm tự

mình giải quyết “vấn đề Do Thái.” Tháng 5 năm 1806, ông ban hành sắc

lệnh triệu tập một Hội đồng các yếu nhân Do Thái trên toàn đế chế Pháp

(bao gồm cả vùng sông Rhine) và vương quốc Ý. Mục đích là để tạo ra một

mối quan hệ lâu dài giữa nhà nước mới và người Do Thái, tương tự như

những mối quan hệ mà ông đã có với người Công giáo và Tin Lành. Hội

đồng có 111 thành viên, được các lãnh đạo cộng đồng Do Thái bầu ra, họp

từ tháng 7 năm 1806 tới tháng 4 năm 1807, trả lời cho 12 câu hỏi mà giới

chức đặt ra cho họ, liên quan đến luật hôn nhân, thái độ của người Do Thái

đối với nhà nước, tổ chức nội bộ, và nghề cho vay nặng lãi. Trên cơ sở

những câu trả lời này, Napoleon thay thế tổ chức cộng đồng cũ bằng cái gọi

là thượng hội nghị tôn giáo, như một phần của đạo luật Do Thái chung,

điều tiết cách cư xử của những người giờ đây không được coi là người Do

Thái mà là “các công dân Pháp theo đức tin Moses.” 118

Theo tiêu chuẩn thời đó thì đây là sự tiến bộ, đại loại vậy. Thật không may,

Napoleon bổ sung cho Hội đồng thế tục này bằng cách triệu tập một cuộc

họp song song của các giáo sĩ và học giả, để cố vấn cho Hội đồng về các

điểm mang tính kỹ thuật của Torah và halakhah. Phản ứng của các thành

phần bảo thủ hơn trong Do Thái giáo không được tốt. Họ không công nhận

Napoleon có quyền lập ra một Hội đồng như vậy, nói gì đến chuyện triệu

tập nó. Dù vậy, các giáo sĩ và học giả vẫn họp, từ tháng 2 đến tháng 3 năm

1807, khá hoành tráng và với nghi lễ phù hợp. Hội đồng được đặt tên là

Sanhedrin. 119 Nó thu hút sự chú ý nhiều hơn so với cuộc họp nghiêm túc, thế

tục, và hằn sâu trong ký ức của châu Âu rất lâu sau khi chính sách Do Thái

https://thuviensach.vn

của Napoleon đã bị lãng quên. Phía bên phải của quang phổ chính trị, vốn

đã điên cuồng nghi ngờ các hoạt động của người Do Thái vì mục đích cấp

tiến thực sự hay tưởng tượng của họ, cuộc họp của Sanhedrin giả - một tổ

chức đã không tồn tại trong một thiên niên kỷ rưỡi - tạo ra sức hút âm mưu

mạnh mẽ. Đây chẳng phải chỉ là một cuộc gặp mở và được cho phép của

một hội lúc nào cũng nào họp kín đó sao? Ký ức gợi nhớ đến các hội đồng

Do Thái quốc tế bí mật được cho là đã họp để mỗi năm chọn ra một thành

phố tổ chức lễ hiến tế. Do đó, một lý thuyết âm mưu xuất hiện, được Abbé

Barruel tung ra cùng năm đó trong cuốn sách của ông Mémoire pour servir

à l’histoire du jacobinisme (Ký ức phục vụ lịch sử phe cộng hoà cấp tiến).

Nó phác thảo hầu hết những sự tưởng tượng sau này được mô tả trong các

chuyện hoang đường về “Các bậc trưởng lão Zion” và những âm mưu bí

mật của họ. Sanhedrin cũng thu hút sự chú ý của các tổ chức cảnh sát mật

mới mà các chế độ chuyên quyền ở Trung và Đông Âu lập ra để đương đầu

với mối đe dọa cấp tiến, giờ đây được coi là một thách thức lâu dài đối với

trật tự truyền thống. Và chính từ milieu* cảnh sát mật mà Protocols of the

Elders of Zion (Bộ quy tắc ứng xử của các bậc trưởng lão Zion) cuối cùng

đã xuất hiện.

Do đó, khi các bức tường ghetto sụp đổ, người Do Thái bước ra ngoài để

đến với tự do, họ thấy mình đang bước vào một ghetto mới, vô hình hơn

nhưng thù địch không kém, một ghetto của sự ngờ vực. Họ đã đánh đổi

những hạn chế pháp lý cổ đại để lấy chủ nghĩa bài Do Thái hiện đại.

https://thuviensach.vn

PHẦN NĂM

GIẢI PHÓNG

Ngày 31 tháng 7 năm 1817, một cậu bé 12 tuổi phát triển sớm, Benjamin

Disraeli, được Đức cha Thimbleby rửa tội để gia nhập Giáo hội Anh tại nhà

thờ St Andrew’s, Holborn. Đây là đỉnh điểm của cuộc tranh cãi giữa cha

cậu bé là Issac D’Israeli với giáo đường Bevis Marks về một điểm quan

trọng trong nguyên tắc Do Thái. Trong Do Thái giáo, như chúng ta đã thấy,

phục vụ cộng đồng không phải là một lựa chọn hay đặc quyền, mà là một

nghĩa vụ. Năm 1813, quý ông D’Israeli khá giả được bầu làm người quản

lý hay chủ tịch, theo đúng luật của giáo đoàn Bevis Marks, ông phẫn nộ.

Ông luôn đóng phí và coi mình là một người Do Thái. Quả thực, là một tác

giả về sách cổ, đúng là ông có viết một bài luận tên là The Genius of

Judaism (Thiên tài Do Thái giáo). Nhưng ngược lại, tác phẩm chính của

ông lại là một cuốn tiểu sử năm tập về vua Charles Tử đạo. Ông đánh giá

thấp cả Do Thái giáo lẫn người Do Thái. Trong cuốn Curiosities of

Literature (1791) (Những kỳ thú văn chương) của mình, ông mô tả Talmud

là “một hệ thống học hành man rợ hoàn chỉnh của người Do Thái.” Ông

cho rằng người Do Thái “không có thiên tài hay người giỏi để mà mất. Tôi

có thể đếm tất cả thiên tài của họ trên các đầu ngón tay. Mười thế kỷ không

sản sinh ra được 10 người vĩ đại.” 1 Cho nên ông liền viết thư cho Hội đồng

trưởng lão, kể rằng ông là người “có thói quen sống ẩn dật,” người mà

“luôn sống bên ngoài tầm quan sát của các ngài”; và rằng một người như

ông không thể nào thực hiện được “những nhiệm vụ lâu dài luôn khiến cho

https://thuviensach.vn

người đó cảm thấy ghê tởm.”2 Ông bị phạt 40 bảng, còn sự vụ thì được

phép cho qua. Ba năm sau, nó được nối lại, và lần này D’Israeli rút khỏi Do

Thái giáo hoàn toàn và cho các con mình rửa tội. Sự đổ vỡ này có ý nghĩa

quan trọng đối với con trai ông, cho nước Anh, và nhiều người khác. Vì

theo luật thì người Do Thái không được phép tham gia nghị viện cho tới

năm 1858, và nếu không được rửa tội thì Disraeli không bao giờ có thể trở

thành Thủ tướng.

Bảy năm sau lễ rửa tội của Disraeli, ngày 26 tháng 8 năm 1824, một sự

kiện tương tự diễn ra ở thành phố Trier của Đức, lần này liên quan đến Karl

Heinrich Marx 6 tuổi, vì cậu bé hiện giờ đã được đặt lại tên. Sự bội giáo

của gia đình này nghiêm trọng hơn. Ông của Marx là giáo sĩ Do Thái cho

tới tận khi qua đời vào năm 1789; chú của Marx vẫn là giáo sĩ. Mẹ của

Marx xuất thân từ một dòng họ giáo sĩ và học giả nổi tiếng từ thời Meier

Katzelienbogen, hiệu trưởng của trường Talmud ở Padua thế kỷ 16. 3 Nhưng

cha của Marx, Heinrich, là một đứa trẻ thời khai sáng, học trò của Voltaire

và Rousseau, ông cũng là một luật sư đầy tham vọng. Trier lúc này thuộc

Phổ, người Do Thái ở đây đã được giải phóng kể từ chỉ dụ ngày 11 tháng 3

năm 1812. Trên lý thuyết, chỉ dụ vẫn có hiệu lực, bất chấp sự bại trận của

Napoleon. Trên thực tế, chỉ dụ bị né. Do đó, người Do Thái có thể học luật,

nhưng không thể hành nghề luật. Nên Heinrich Marx trở thành người Kitô,

và sau này là chủ tịch đoàn luật sư Trier. Karl Marx, thay vì học ở yeshiva,

lại học trường trung học Trier, rồi làm hiệu trưởng và sau đó bị sa thải vì

theo chủ nghĩa tự do. Việc ông được rửa tội tỏ ra có ý nghĩa quan trọng đối

với thế giới hơn việc Disraeli được rửa tội.

Cải sang Kitô giáo là một cách để người Do Thái phản ứng lại kỷ nguyên

giải phóng. Theo truyền thống, rửa tội là một cách để không bị ngược đãi,

và lẽ ra giải phóng nên làm cho rửa tội trở thành không cần thiết. Trên thực

tế, từ cuối thế kỷ 18, rửa tội trở nên phổ biến. Nó không còn là một hành vi

phản bội nghiêm trọng nữa, mà là một sự thay đổi từ thế giới này sang thế

giới khác. Với việc các tôn giáo có vai trò ngày càng suy giảm trong xã hội,

https://thuviensach.vn

cải đạo có thể là một hành vi thế tục nhiều hơn hành vi tôn giáo; nó có thể

khá tiêu cực. Heinrich Heine (1797-1856), người đã rửa tội một năm trước

Karl Marx, gọi hành vi đó một cách khinh miệt là “một chiếc vé để bước

vào xã hội châu Âu.” Trong thế kỷ 19, ở Trung-Đông Âu, ít nhất 250.000

người Do Thái đã mua chiếc vé này.4 Sử gia người Đức Theodor

Mommsen, một người bạn lớn của người Do Thái, chỉ ra rằng Kitô giáo

không hẳn là cái tên cho một tôn giáo mà như là “từ duy nhất diễn tả đặc

tính của nền văn minh quốc tế ngày nay trong đó hàng triệu người trên

khắp địa cầu đa quốc gia cảm thấy đoàn kết.” 5 Một người cảm thấy anh ta

phải trở thành người Kitô trong thế kỷ 19 cũng giống như cách anh ta cảm

thấy mình phải học tiếng Anh trong thế kỷ 20. Điều này áp dụng cho vô số

người bản xứ không phải da trắng cũng như người Do Thái.

Với một người Do Thái ở mọi nơi trừ Mỹ, việc là người Do Thái là một

hiến sinh vật chất. Tiểu thuyết gia và chủ báo người Áo Karl Emil Franzos

(1848-1904) nói rằng người Do Thái có nhiều cách khác nhau: “Một người

Do Thái không thể tự mình hiến sinh hay rửa tội. Một người thứ hai làm

việc đó, nhưng trong trái tim mình anh ta coi Do Thái giáo là một bất hạnh

và bắt đầu ghét nó. Một người thứ ba, chỉ vì hiến sinh đã quá nặng nề, nên

bắt đầu trở nên gần gũi hơn với Do Thái giáo của mình.”6 Phần thưởng của

rửa tội có thể là đáng kể. Ở Anh, từ giữa thế kỷ 18 trở đi, nó loại bỏ những

rào cản cuối cùng ngăn người Do Thái leo lên đỉnh. Triệu phú Samson

Gideon sẵn sàng hiến sinh nhưng không sẵn sàng áp đặt nó lên con trai

mình. Do đó, ông có thể đưa Samson Gideon Con trở thành tòng nam tước

khi cậu bé vẫn còn ở Eton, và sau này cậu trở thành nghị sĩ và quý tộc

Ireland. Ngài Manasseh Lopez chấp nhận rửa tội và trở thành nghị sĩ;

David Ricardo cũng vậy; một nghị sĩ từng là người Do Thái, Ralph Bemal,

trở thành Chủ tịch các ủy ban (Phó phát ngôn viên).

Ở châu Âu lục địa, Do Thái giáo vẫn là một rào cản không chỉ đối với một

sự nghiệp chính trị mà còn với nhiều hình thức hoạt động kinh tế. Thậm chí

Napoleon đã áp đặt (1806) một số hạn chế pháp lý đối với người Do Thái.

https://thuviensach.vn

Các hạn chế này hết hiệu lực năm 1815, và khi triều đại Bourbon được

phục hồi, thật đáng khen, đã không gia hạn; nhưng mãi tới năm 1831, khi

người Do Thái được trao các quyền bình đẳng với người Kitô thì họ mới

cảm thấy an toàn về mặt pháp lý, và lời thề Do Thái xưa kéo dài thêm 15

năm nữa. Các điều khoản của Liên bang Đức (1815) đã tước đi của người

Do Thái nhiều trong số những quyền mà họ đã được ban cho từ thời

Napoleon, nhất là ở Bremen và Lübeck, là những nơi họ bị cấm hoàn toàn

một thời gian, cũng như Hamburg, Frankfurt và Mecklenburg. Ở Phổ,

người Do Thái vẫn phải đóng thuế thân, thuế năm Do Thái, một loại thuế

đăng ký và một khoản “phí tạm cư tăng thêm.” Họ không thể sở hữu đất đai

hay buôn bán cũng như nghề chuyên môn nào. Họ chỉ được làm “việc khẩn

cấp được cho phép” mà các phường hội không buồn động vào, hay cho vay

tiền. Có một cuộc cải cách nữa ở Phổ năm 1847, và năm sau đó cuộc cách

mạng lập một danh sách “Các quyền cơ bản của dân tộc Đức,” thiết lập

quyền dân sự trên cơ sở phi tôn giáo, được đưa vào hiến pháp của đa số các

bang ở Đức. Tuy nhiên, hạn chế cư trú đối với người Do Thái vẫn còn ở

hầu hết các bang cho tới tận những năm 1860. Ở Áo, giải phóng pháp lý

hoàn toàn không diễn ra cho tới tận năm 1867. Ở Ý, sự sụp đổ của

Napoleon đã quay ngược kim đồng hồ đối với người Do Thái gần như khắp

mọi nơi, và mất thêm một thế hệ nữa để khôi phục các quyền đã được ban

cho lần đầu trong những năm 1790. Mãi tới năm 1848 thì giải phóng vĩnh

viễn mới diễn ra ở Tuscany và Sardinia, tiếp theo là Modena, Lombardy và

Romagna (1859), Umbria (1860), Sicily và Naples (1861), Venice (1866)

và Rome (1870). Đây là bản tóm tắt đơn giản của một quá trình kéo dài và

phức tạp, có nhiều khó khăn, thụt lùi và ngoại lệ. Do đó, kể cả ở Tây Âu,

quá trình này, vốn bắt đầu trong những năm 1789-1791 ở Pháp, đã mất 80

năm để hoàn thành về mặt pháp lý theo danh nghĩa. Xa hơn về phía đông,

nhất là ở Nga và Rumania, những hạn chế pháp lý đối với người Do Thái

vẫn trầm trọng.

Những sự chậm trễ và không chắc chắn này giải thích tại sao lại có nhiều

người Do Thái mua vé vào xã hội thông qua lễ rửa tội đến vậy. Nhưng có

https://thuviensach.vn

các giải pháp khác cho “vấn đề” là người Do Thái trong thế kỷ 19. Đối với

nhiều người Do Thái, giải pháp lý tưởng đã được nhà Rothschild tìm ra. Họ

trở thành những người đại diện danh tiếng nhất cho hiện tượng mới của nền

tài chính thế kỷ 18: ngân hàng tư nhân. Những ngân hàng tư nhân như vậy

do nhiều người Do Thái lập ra, họ chủ yếu là con cháu của người Do Thái

triều đình. Nhưng chỉ nhà Rothschild thoát được cả rửa tội lẫn thất bại. Đây

là một gia đình đáng chú ý, vì họ làm được bốn việc khó khăn và thường

không tương thích cùng một lúc: có được rất nhiều của cải một cách nhanh

chóng và trung thực; phân phối của cải rộng rãi trong khi duy trì được niềm

tin của nhiều chính phủ; tiếp tục gặt hái những khoản lợi nhuận khổng lồ và

sử dụng chúng mà không gây ra phản đối nơi người dân; vẫn là người Do

Thái trên pháp luật và chủ yếu trong tinh thần. Không có người Do Thái

nào từng làm ra nhiều tiền hơn, tiêu pha thoải mái hơn, hay được yêu thích

hơn họ.

Tuy nhiên, nhà Rothschild hay lẩn tránh. Chẳng có lấy một cuốn sách nào

vừa thú vị lại vừa chính xác viết về họ. 7 Hàng thư viện những điều nhảm

nhí đã viết về họ. Về việc này, lỗi chủ yếu là do gia đình họ. Một phụ nữ có

kế hoạch viết một cuốn sách có tiêu đề Lies About the Rothschilds (Những

lời nói dối về nhà Rothschild) nhưng đã từ bỏ kế hoạch viết sách, nói: “Để

tìm ra lời nói dối thì tương đối dễ, nhưng để tìm ra sự thật thì không thể.”8

Gia đình này vô cùng bí mật. Điều đó có thể hiểu được. Họ là chủ ngân

hàng tư nhân. Họ có mối quan hệ bí mật với một vài chính phủ cũng như vô

số cá nhân quyền lực. Họ là người Do Thái, và do đó rất dễ vướng phải

kiện tụng tiêu cực. Họ không lưu trữ tài liệu trên mức cần thiết. Họ hủy

giấy tờ có hệ thống, vì mọi lý do cá nhân cũng như công việc. Họ đặc biệt

quan tâm đến việc không để các chi tiết trong cuộc đời mình được sử dụng

vào việc thúc đẩy chủ nghĩa bài Do Thái. Nên khi họ qua đời, trước lúc

thảm sát diễn ra, giấy tờ cá nhân đã bị tiêu hủy, thậm chí còn nhiều hơn và

quyết liệt hơn so với giấy tờ của gia đình Nữ hoàng Victoria. Sử gia gần

đây nhất về họ, Miriam Rothschild, tin rằng còn một nguyên nhân nữa. Họ

không có phòng riêng lưu trữ giấy tờ. Họ không quan tâm đến lịch sử của

https://thuviensach.vn

mình. Họ tôn trọng tổ tiên mình ở một mức độ phù hợp, và cẩn trọng suy

nghĩ về ngày mai. Nhưng họ sống cho hiện tại và không quá quan tâm đến

quá khứ hay tương lai. 9

Dù vậy, sự thật quan trọng nhất về nhà Rothschild đủ rõ. Họ là sản phẩm

của các cuộc Chiến tranh Napoleon, cũng như giai đoạn đầu tiên của nền tài

chính Do Thái quy mô lớn là sản phẩm của Chiến tranh Ba mươi năm, và vì

cùng một lý do: thời chiến, sự sáng tạo của người Do Thái tiến lên phía

trước và thành kiến của dân ngoại lùi lại đằng sau. Về cơ bản, của cải gia

đình được Nathan Mayer Rothschild ở London tạo ra. Điều đó đã xảy ra

như thế này. Cho tới đầu các cuộc chiến tranh cách mạng ở Pháp, vào giữa

những năm 1790, lĩnh vực ngân hàng thương mại châu Âu do người phi Do

Thái thống trị: nhà Baring ở London, nhà Hope ở Amsterdam và nhà

Gebrüder Bethmann ở Frankfurt. Cuộc chiến nhanh chóng mở rộng thị

trường quyên tiền và do đó mở ra cơ hội cho những người mới đến.10 Trong

số họ có một nhóm Do Thái-Đức - các nhà Oppenheim, Rothschild, Heine,

Mendelssohn. Cái tên Rothschild bắt nguồn từ chiếc bảng hiệu màu đỏ thế

kỷ 16 trên ngôi nhà của họ trong ghetto Frankfurt. Tổ phụ của gia đình,

Mayer Amschel (1744-1812), làm nghề đổi tiền, buôn bán đồ cổ và tiền xu

cổ. Ông lấn sang ngành dệt, đồng nghĩa với việc có một mối quan hệ với

Anh, từ việc bán tiền xu cổ cho William IX, Hoàng thái tử xứ Hesse-

Cassel, ông trở thành đại lý tài chính của William IX. Hoàng thái tử làm

giàu bằng cách cung cấp lính đánh thuê cho quân đội Anh. Do đó tạo ra

một mối quan hệ khác với Anh.

Năm 1797, Mayer Amschel cử con trai mình là Nathan tới Anh để giải

quyết công việc ở đó. Nathan tới Manchester, trung tâm của giai đoạn đầu

trong cuộc Cách mạng công nghiệp và của nơi đang nhanh chóng trở thành

một trung tâm buôn bán vải bông trên thế giới, ông không sản xuất vải

bông mà mua nó từ các nhà quay sợi nhỏ, đưa ra ngoài để in, rồi bán trực

tiếp thành phẩm cho người mua ở châu Âu lục địa thay vì qua các chợ. Do

đó, ông mở ra một con đường mà sau này các gia đình dệt Do Thái khác

https://thuviensach.vn

cũng đi: chẳng hạn nhà Behren ở Leeds, và nhà Rothenstein ở Bradford. 11

Phương pháp bán trực tiếp của Nathan liên quan đến chuyện cấp tín dụng

ba tháng, và điều đó đồng nghĩa với việc tiếp cận thị trường tiền tệ London.

Ông đã “học” ở đó thông qua mối quan hệ của cha mình, Levi Barent

Cohen, và cưới con gái của Cohen là Hannah. Năm 1803, ông chuyển hoạt

động tới London, vừa kịp để tham gia việc cho vay của chính phủ khi cuộc

chiến mở rộng. Chính phủ Anh cần bán số cổ phiếu cho vay mỗi năm trị giá

20 triệu bảng. Thị trường không thể hấp thụ trực tiếp số lượng này, nên một

tỉ lệ được bán cho các nhà thầu để họ tìm khách hàng. Nathan Rothschild,

vốn đã có danh tiếng về hối phiếu trong ngành dệt, bèn tham gia vào các

nghiệp đoàn nhà thầu này và đồng thời hoạt động như một người chấp nhận

thanh toán hối phiếu quốc tế.12 Ông có một lợi thế đáng ganh tị trong việc

thu hút vốn luân chuyển. Sau trận chiến Jena thảm hoạ năm 1806, Hoàng

thái tử xứ Hesse-Cassel gửi tiền của mình cho Nathan ở London để đầu tư

vào chứng khoán Anh, và Nathan phát triển nguồn lực của mình trong khi

vẫn phục vụ lợi ích của William IX. Do đó, tiếng tăm của Nathan ở trung

tâm tài chính và thương mại London được thiết lập. Nhưng ông cũng rất

giỏi trong kỹ năng Do Thái truyền thống là chuyển vàng thoi một cách

nhanh chóng và an toàn trong điều kiện khó khăn. Trong sáu năm 1811-

1815, * Rothschild và Tổng chưởng lý Anh John Herries đã chuyển được

lượng vàng trị giá 42,5 triệu bảng an toàn cho quân đội Anh ở Tây Ban

Nha, trong đó hơn một nửa được xử lý bởi Nathan hoặc em trai mình là

James, hoạt động từ Pháp. 13 Vào thời Waterloo, vốn của nhà Rothschild là

136.000 bảng, trong đó Nathan ở London có 90.000 bảng.14

Hoạt động của James ở Paris từ năm 1811 đã đánh dấu sự mở rộng của

mạng lưới gia đình. Người anh thứ ba Salomon Mayer lập một chi nhánh ở

Vienna năm 1816, và người anh thứ tư Karl Mayer lập một chi nhánh ở

Naples năm 1821. Người con trai cả Amschel Mayer điều hành chi nhánh

Frankfurt sau khi tộc trưởng qua đời năm 1812. Mạng lưới này phù hợp

một cách lý tưởng với kỷ nguyên mới của tài chính thời bình, bắt đầu từ

năm 1815. Việc gây quỹ những số tiền khổng lồ để chi trả cho quân đội đã

https://thuviensach.vn

hình thành nên một hệ thống tài chính quốc tế dựa trên giấy tờ và tín dụng,

các chính phủ giờ đây nhận thấy là họ có thể sử dụng nó cho mọi loại mục

đích. Trong thập niên 1815-1825, số lượng chứng khoán được bán ra nhiều

hơn toàn bộ số lượng chứng khoán được bán ra trong thế kỷ trước, còn

Nathan Rothschild dần kế vị nhà Baring với tư cách là hãng buôn chủ yếu

và là quyền lực tài chính hàng đầu của London, ông không giao dịch với

các chế độ Mỹ Latin hay thay đổi, mà chủ yếu là với các chế độ chuyên

quyền châu Âu đáng tin cậy - Áo, Nga, Phổ, được gọi là Liên minh thần

thánh; ông gây quỹ một số tiền khổng lồ cho họ năm 1822. Ông xử lý bảy

trong số 26 khoản cho vay chính phủ nước ngoài ở London thời kỳ 1818-

1832, và một khoản ông kết hợp xử lý, đạt tổng cộng 21 triệu bảng hay

39% toàn bộ giá trị các khoản cho vay.15

Ở Vienna, nhà Rothschild bán trái phiếu cho nhà Habsburg, cố vấn cho

Metternich và xây tuyến đường sắt đầu tiên của Áo. Những tuyến đường sắt

đầu tiên của Pháp được Rothschild Frères xây dựng ở Paris. Rothschild

Frères cũng quyên tiền cho các nhà Bourbon, Orleanist và Bonaparte, cấp

tiền cho nhà vua mới của Bỉ. Ở Frankfurt, họ phát hành công trái thay mặt

một tá vua Đức. Ở Naples, họ quyên tiền cho chính phủ ở đó, cho Sardinia,

Sicily và các nhà nước giáo hoàng, vốn tổng cộng của nhà Rothschild tăng

vững chắc, tới 1,77 triệu bảng năm 1818, 4,3 triệu bảng năm 1828, và 34,35

triệu bảng năm 1875, trong đó công ty ở London kiểm soát 6,9 triệu bảng.16

Công ty có thể sử dụng sức mạnh tiền bạc hiệu quả hơn rất nhiều do sự mở

rộng các mối quan hệ của mạng lưới tạo ra. Họ khai thác tối đa năng khiếu

Do Thái truyền thống trong việc thu thập và truyền tin. Người Do Thái đến

giữa thế kỷ đã biến các ngân hàng thành các hãng thông tấn. Paul Julius

Reuter (1816-1899), tên ban đầu là Israel Beer Josaphat, đã rời ngân hàng

của chú mình ở Göttingen để thành lập hãng thông tấn lớn nhất thế giới

năm 1848. Adolf Opper, hay như ông tự gọi mình là Adolphe Opper de

Biowitz (1825-1903), với tư cách phóng viên thường trú Paris của The

Times, đã biến mình thành trung tâm của mạng lưới tin tức cá nhân tốt nhất

ở châu Âu, có các đường điện tín riêng khi cần thiết. Nhưng không tờ báo

https://thuviensach.vn

nào đến nay từng được cung cấp tin tức tài chính then chốt tốt hơn nhà

Rothschild. Vào những năm 1930, những người đưa tin của họ vẫn được

tuyển dụng ở khu vực Folkestone, con cháu của các thủy thủ đi xuồng cao

tốc để truyền tin tức giữa hai bờ eo biển nối Anh-Pháp trong kỷ nguyên

Waterloo. 17

Không giống người Do Thái triều đình trước đây, loại công ty quốc tế mới

mà nhà Rothschild lập ra chẳng hề hấn gì trước sự tấn công ở địa phương.

Năm 1819, như thể để chứng minh rằng các quyền Do Thái mới giành được

chỉ là ảo tưởng, bạo lực bài Do Thái đã nổ ra nhiều nơi ở Đức. Những cuộc

bạo động “Hep Hep” này, như chúng được đặt tên (có lẽ là theo tiếng hô

xung trận thập tự chinh, hay là theo tiếng gọi chăn dê từ Franconia), bao

gồm một cuộc tấn công vào nhà Rothschild ở Frankfurt. Nó chẳng tạo ra sự

khác biệt nào. Một cuộc tấn công khác trong cách mạng năm 1848 cũng

vậy. Tiền không còn ở đó nữa. Tiền là giấy, lưu hành khắp thế giới. Nhà

Rothschild hoàn thành một quá trình mà người Do Thái đã gây dựng trong

hàng thế kỷ: làm thế nào để đảm bảo an toàn cho tài sản hợp pháp của họ

trước nạn cướp phá bạo lực. Từ đó trở đi, của cải thực sự của họ nằm ngoài

tầm với của đám đông quậy phá, và gần như ngoài tầm với của các quốc

vương tham lam.

Nathan Mayer Rothschild, thiên tài tài chính, người làm ra của cải cho công

ty, qua đời năm 1836 ở Frankfurt trong lúc tham dự hôn lễ của người con

trai cả Lionel với Charlotte, con gái của Karl anh trai mình, trưởng chi

nhánh Naples. Nhà Rothschild gần như lúc nào cũng lấy nhau: khi họ nói

“kết hôn ngoài” thì ý họ không phải là người ngoài Do Thái mà là ngoài gia

đình họ. Mục đích của việc cưới người trong họ là để giữ của hồi môn

trong công ty; dù người ta nói rằng tài sản của các bà vợ thường là cổ phần

mà các ông chồng muốn bán, chẳng hạn như cổ phần đường sắt Nam Mỹ. 18

Đám cưới Lionel-Charlotte được tổ chức ở mấy ngôi nhà cũ của gia đình

tại Judengasse (phố Do Thái), nơi trưởng nữ 84 tuổi có tên khai sinh là

Gudule Schnappers và có 19 người con vẫn sống: bà còn sống thêm một

https://thuviensach.vn

thập niên nữa. Cái chết của Nathan là chuyện khá quan trọng: con bồ câu

đưa thư mang tin về cái chết của ông tới London bị bắn rơi ở Brighton,

nghe đâu nó mang theo mẩu tin khó hiểu, “Il est mort.” (Ông ấy đã chết)19

Nhưng chi nhánh của ông, N. M. Rothschild, trái tim của sức mạnh công ty,

tiếp tục lớn mạnh như lẽ thường: London là trung tâm tài chính của thế

giới, nhà Rothschild là trụ cột đáng tin cậy của nó. Do đó, trong 16 năm

1860-1875, các chính phủ nước ngoài đã gây quỹ được hơn 700 triệu bảng

ở London. Trong số 50 ngân hàng liên quan, có 10 ngân hàng là của người

Do Thái, bao gồm những cái tên quan trọng như Hambro, Samuel Montagu

và Helbert Wagg. 20 Tuy nhiên, nhà Rothschild đóng vai trò lớn nhất và đa

dạng nhất trong 50 ngân hàng này.

Lẽ tất yếu, lực hút tài chính như vậy cũng mang đến ảnh hưởng chính trị.

Chính Disraeli trẻ tuổi là người đầu tiên cho rằng người Do Thái và người

của Đảng Bảo thủ là những đồng minh tự nhiên, chỉ ra rằng hai cuộc bầu cử

tối quan trọng ở Trung tâm tài chính và thương mại London hồi tháng 6

năm 1841 và tháng 10 năm 1843 đều được quyết định bởi lá phiếu Do Thái:

ông ghi lại, trong cuộc bầu cử thứ hai, nhà Rothschild đã huy động người

Do Thái để giành ghế cho thành viên Đảng Tự do chống Luật Ngũ cốc

thậm chí chỉ trong một ngày thứ Bảy!21 Lionel, với vai trò người đứng đầu

gia đình, giành được ghế ở Trung tâm này vào năm 1847 (dù ông không thể

có nổi ghế trong nghị viện cho tới khi các hạn chế pháp lý cuối cùng cũng

được gỡ bỏ vào năm 1858), và lãnh đạo Đảng Bảo thủ, Ngài George

Bentinck, chỉ ra tầm quan trọng của lá phiếu Do Thái trong thư gửi J. W.

Croker: “Trung tâm tài chính và thương mại London đã bầu Lionel

Rothschild là một trong những đại diện của mình, đây là một tuyên bố về

quan điểm công chúng mà tôi không cho là đảng, với tư cách một đảng, sẽ

mang lại lợi ích gì khi nêu vấn đề này ra chống lại người Do Thái. Nó

giống như [Hạt] Clare bầu O’Connell, hay Yorkshire bầu Wilberforce.

Clare giải quyết vấn đề Công giáo, Yorkshire giải quyết vấn đề buôn bán nô

lệ còn giờ thì Trung tâm tài chính và thương mại London đã giải quyết vấn

đề Do Thái.” 22

https://thuviensach.vn

Nhưng nhà Rothschild khôn ngoan đã không cố áp đặt vấn đề này, hay bất

cứ vấn đề nào khác. Họ biết thời gian đứng về phía mình và họ sẵn sàng

chờ đợi nó. Họ ghét phải sử dụng sức mạnh tài chính của mình một cách

thái quá, hay bị người ta bắt gặp sử dụng nó vào bất cứ lúc nào. Xét về mặt

đại chúng, nhà Rothschild luôn ủng hộ hoà bình như người ta thường mong

đợi; xét về mặt cục bộ, các chi nhánh có xu hướng hậu thuẫn mục tiêu

chính sách của nước nơi đặt chi nhánh, cũng như người ta thường mong

đợi.23 Ở Anh, nơi họ có nhiều sức mạnh nhất nếu họ chọn cách sử dụng nó,

một cuộc sàng lọc chứng cớ gần đây cho thấy họ hiếm khi, nếu có, chủ

động thúc ép chính phủ. 24 Trong những khoảnh khắc nghi ngờ đối với các

vấn đề đối ngoại, thói quen của họ là hỏi chính phủ rằng những bộ trưởng

nào muốn họ hành động, như trong cuộc khủng hoảng Ai Cập năm 1884

chẳng hạn.

Trên thực tế, họ có cách phản đối bằng tiền bạc theo kiểu rất Anh - họ luôn

gọi nó là “thiếc” - và sử dụng nó để xây dựng vị thế xã hội. Họ tạo ra hai

ghetto nguy nga, một cái ở thành thị, cái kia ở nông thôn. Ghetto thành thị

nằm ở góc cuối của Piccadilly, giao với đường Park Lane. Nathan già bắt

đầu quá trình này năm 1825, khi ông thôi không sống “bên trên cửa hàng”

ở số 2 New Court, St Swithin’s Lane thuộc Trung tâm tài chính và thương

mại London, và mua nhà số 107 Piccadilly từ bà Coutts, vợ góa của chủ

ngân hàng. Các thành viên khác của gia đình ở Anh và ở châu Âu lục địa

cũng làm theo ông. Con trai ông là Lionel xây nhà ở số 148 Piccadilly, cạnh

Apsley House, trong những năm 1860, xây phòng khiêu vũ đẹp nhất

London: lễ ăn mừng nhà mới được kết hợp với đám cưới của con gái ông là

Evelina với người anh họ Ferdinand xứ Vienna; Disraeli nâng ly chúc

mừng sức khỏe cô dâu. Ferdinand mua nhà số 143 Piccadilly, ngôi nhà đó

cũng có một phòng khiêu vũ nổi tiếng, sơn toàn bộ màu trắng, số nhà 142

ngay bên cạnh là chị gái ông, Alice. Ở phía sau, Leopold de Rothschild

mua nhà số 5 Hamilton Place. Rất gần đó, ở số 1 Seamore Place, là Alfred

de Rothschild, quý ông chải chuốt nổi tiếng. Hannah Rothschild, người

thừa kế, vợ của Nam tước Rosebery, tiếp quản nhà ban đầu số 107. 25

https://thuviensach.vn

Để mua nhà ở nông thôn, Nathan già trả 20.000 bảng cho một căn ở

Gunnersbury, gần Acton, năm 1835. Nhưng đó là một khởi đầu sai lầm.

Ghetto nông thôn bắt đầu khi người vợ góa của ông mua một ngôi nhà gần

Mentmore ở thung lũng Aylesbury, Buckinghamshire. Dần dà, tất cả họ

định cư tại vùng này của Buckinghamshire, mở rộng ra Hertfordshire gần

đó. Nam tước Mayer Rothschild xây tòa nhà Mentmore Towers, lấy mẫu là

Wollaton. Ngài Anthony de Rothschild chuyển tới Aston Clinton. Năm

1873, Lionel mua Tring ở Hertfordshire với giá 250.000 bảng, ông cũng có

một mảnh đất rộng 1.400 mẫu Anh ở Halton, sau này thuộc sở hữu của

Alfred de Rothschild. Rồi có nhà của Leopold de Rothschild là tòa Ascott,

ở Wing gần Leighton Buzzard. Trong những năm 1870, Nam tước

Ferdinand xây Waddesdon, ông còn có vài ngôi nhà khác ở Leighton

Buzzard và Upper Winchendon. Chị ông là Alice có tòa Eythrop Priory.

Cho nên thung lũng Aylesbury trở thành đất của nhà Rothschild. Họ sở hữu

30.000 mẫu Anh ở đó và đại diện cho vùng đất này ở nghị viện từ năm

1865 tới năm 1923.

Tổng hành dinh nông thôn là Tring, được con trai của Lionel và là người

thừa kế Nathan mở rộng thành một khu đất 15.000 mẫu Anh. Ông trở thành

Nam tước Rothschild thứ nhất và Đại diện quốc vương ở Buckinghamshire.

Theo đúng truyền thống Do Thái, ông biến Tring thành một nhà nước phúc

lợi thu nhỏ. Ông cung cấp cho người dân địa phương nước và điện, một đội

cứu hỏa, một phòng đọc sách, một đội y tế, thậm chí một nghĩa trang cho

các con chó của họ; cung cấp cho người làm công các trại nghỉ, chế độ tiền

lương, thực tập, chính sách thất nghiệp, quà cáp và tiệc tùng. Nơi này tham

gia vào việc gây giống gia súc, trồng rừng, thử nghiệm cừu và thí nghiệm

bảo tồn.26

Cha của Nam tước Rothschild là Lionel phụ trách nhiều khoản cho vay của

chính phủ, cấp tiền cho việc cứu đói ở Ireland, chiến đấu trong cuộc chiến

Crimea, mua cổ phần kênh đào Suez của phó vương Ai Cập; ông rất gần

gũi với Disraeli, gần gũi hơn nhiều so với những gì mà cả hai vui vẻ thừa

https://thuviensach.vn

nhận, cả ở Trung tâm tài chính và thương mại London lẫn trong đời sống

công cộng. Người ta có cảm giác ông không vụ lợi, vì ông đã hy sinh một

khoản lợi nhuận 2 triệu bảng thay vì thu xếp một khoản cho vay 100 triệu

bảng cho chính phủ bài Do Thái ở Nga. 27 Ông có mối quan hệ rất tốt với

Gladstone và Bộ trưởng Ngoại giao trong chính quyền Gladstone, Nam

tước Granville. Nhưng ông cũng quan hệ rất tốt với người của Đảng Bảo

thủ. Ông biến Nam tước Randolph Churchill từ một người bán rong truyền

thống “những lợi ích riêng” Do Thái thành một người yêu Do Thái nổi

tiếng, ông cũng thay đổi hoàn toàn A. L. Balfour, biến ông này thành người

bạn Anh có lẽ là hiệu quả nhất mà người Do Thái từng có. Ông là phát

ngôn viên không chính thức cho Trung tâm tài chính và thương mại

London từ lúc cha ông qua đời năm 1879, cho đến khi chính ông qua đời

năm 1915. Khi kể về ông, người chắt gái Miriam Rothschild cho rằng trên

phạm vi toàn cầu, có lẽ ông là người có ảnh hưởng lớn hơn bất cứ người

Do Thái nào kể từ thời cổ đại. 28 “Tôi muốn biết,” Lloyd George nói trong

bài phát biểu Limehouse năm 1909 của mình, “liệu Nam tước Rothschild

có phải là nhà độc tài của đất nước này không?” Ông hoàn toàn không phải

thế: chỉ là mạnh mẽ một cách hào phóng. Năm 1915, lúc hấp hối trên

giường ở nhà số 148 Piccadilly, ông có khách tới thăm là Nam tước

Haldane (tạm thời phụ trách Bộ Ngoại giao), đề nghị ông dừng một con tàu

trung lập mang vàng đến cho Đức. Ông nói: “Đó là vấn đề rất đơn giản,”

rồi viết nguệch ngoạc chỉ thị trên mặt sau một chiếc phong bì. 29

Rothschild được yêu thích bởi những việc làm từ thiện hào phóng của ông

không chỉ khôn ngoan mà còn lập dị. Trẻ con mà vẫy tay chào ông trên xe

ngựa chắc chắn sẽ có được một cơn mưa tiền xu. Emma vợ ông coi việc

làm này là “thiếu nhạy cảm và xúc phạm,” nhưng ông đáp lại rằng trẻ con

có một cách nhìn khác, và ông đúng - một phụ nữ lớn tuổi ở Tring kể với

Miriam Rothschild rằng mình nhớ việc này đến suốt đời. Nhà Rothschild

nhìn chung được yêu thích ở Anh không chỉ vì họ có những chuồng ngựa

đua rất thành công, mà còn vì “họ không bao giờ kìm ngựa lại.” Nên dân

chúng không nghĩ ngợi gì nếu đầu bếp của bà Rothschild, Grosstephen lớn,

https://thuviensach.vn

chắc là đầu bếp giỏi nhất thế giới, có hóa đơn tiền cá lên tới 5.000 bảng một

năm. Rothschild cho những người đánh xe cho mình ở East End mỗi người

một cặp gà lôi vào dịp Giáng sinh, và khi ông qua đời, những người bán

hoa quả rong treo vải đen trên xe đẩy. Pall Mall Gazette viết “Nhờ có Nam

tước Rothschild mà Anh đã thoát khỏi những cảm giác chủng tộc… vốn đã

làm rất nhiều nước khác bối rối trong thế hệ qua. Ông vừa là một hoàng tử

ở Israel vừa là một người Anh mà cả nước Anh có thể tự hào về ông.”

Chính Disraeli là người đầu tiên nhận ra rằng cách tiếp cận của Rothschild,

với sự hân hoan chân thành của nó trong khả năng của người Do Thái, bao

gồm cả khả năng kiếm tiền - để tiêu một cách hân hoan không kém - có

nhiều điều để nói về nó. Trong giai đoạn đầu sự nghiệp của mình, ông thích

thú với sự hiếu khách ở Gunnersbury, viết thư cho chị gái mình là Hannah

(1843): “Em được người bạn cũ Amy của chúng ta đón tiếp chu đáo. Amy

cho em ăn thịt rùa hảo hạng, nếu không thì em sẽ chẳng biết mùi vị.” 30

Disraeli cho rằng nhà Rothschild là một tài sản vô cùng lớn đối với dân tộc

Do Thái, cần được hỗ trợ tối đa mỗi khi có cơ hội. Ông xuất bản cuốn tiểu

thuyết của mình Coningsby năm 1844, cũng là năm mà như chúng ta sẽ

thấy, Marx có một quan điểm không tích cực lắm về “vấn đề Do Thái.”

Người thầy biết tuốt trong truyện là Sidonia, siêu nhân Do Thái, người mà

Disraeli tiết lộ là dựa trên Lionel Rothschild. Đây là một sự mô tả rất tâng

bốc. Nhưng Disraeli luôn quan tâm đến việc phóng đại trí tuệ và tầm nhìn

của Rothschild, cũng như cách ông biến các hoạt động của họ trở nên khó

hiểu và kịch tính. Chính ông là người đã kích động việc mua cổ phần của

phó vương Ai Cập năm 1876, và chịu trách nhiệm cho nhiều trò lố bịch,

nhưng trong con mắt của Disraeli lại có giá trị và sáng tạo, khiến huyền

thoại cứ lớn dần lên xung quanh gia đình này.

Tất nhiên Disraeli sẽ thoải mái thừa nhận rằng việc mô tả thành công của

nhà Rothschild như một câu chuyện cổ tích kỳ diệu chỉ có thể có tác dụng ở

một đất nước như Anh, nơi hiện diện bầu không khí chính trị và xã hội thân

thiện. Từ năm 1826, khi mọi hạn chế được dỡ bỏ, người Do Thái được tự

https://thuviensach.vn

do tới Anh từ bất kể nơi đâu mà không bị cản trở. Khi đã ở đây và nhập

tịch, vị thế của họ được Chủ tịch Thượng viện Brougham tóm tắt vào năm

1833: “Thần dân của bệ hạ theo tôn giáo Do Thái sinh ra được hưởng mọi

quyền, quyền miễn trừ và đặc quyền giống như các thần dân khác của bệ

hạ, trừ trường hợp luật tước đi của họ những quyền đó, quyền miễn trừ và

đặc quyền.” 31 Những hạn chế này quả thực có tồn tại, và người Do Thái

thường biết đến chúng thông qua các trường hợp thử nghiệm. Nhưng một

khi hạn chế được phát hiện và được bàn luận sôi nổi, thì nghị viện hoặc một

cơ quan thích hợp thường hành động để mang lại bình đẳng cho người Do

Thái. Do đó năm 1833, năm Brougham ra tuyên bố, người Do Thái được

nhận vào hành nghề trong luật sư đoàn. 13 năm sau, một đạo luật đã giải

quyết theo hướng có lợi cho người Do Thái vấn đề gai góc: liệu người Do

Thái có được sở hữu đất đai vô thời hạn hay không.

Hơn nữa, ngay từ sớm, Anh đã không chỉ sẵn sàng chào đón và chấp nhận

người Do Thái, mà còn sẵn sàng giúp đỡ họ ở nước ngoài. Lần đầu diễn ra

là vào năm 1745, khi Maria Theresa trục xuất người Do Thái ra khỏi

Prague; đồng minh của bà là George II đã phản đối qua các kênh ngoại

giao. Năm 1814, Ngài Castlereagh, Bộ trưởng Ngoại giao, chỉ đạo phái

viên của mình là Bá tước xứ Clancarty, “khuyến khích sử dụng một hệ

thống khoan dung nói chung dành cho các cá nhân theo đức tin Do Thái

trên khắp nước Đức.” Rõ ràng là với hình ảnh của nhà Rothschild trong tâm

trí, đã khiến ông có những nỗ lực đặc biệt nhân danh cộng đồng Frankfurt.

Anh cũng giúp người Do Thái tại Đại hội nghị Aix-la-Chapelle. 32

Ngài Palmerston hoạt động rất năng nổ nhân danh người Do Thái, vì cả lý

do chính sách cũng như vì bố dượng của vợ là Nam tước Shaftesbury, và

tin tưởng mạnh mẽ rằng việc người Do Thái trở lại Jerusalem sẽ khiến cho

Sự đến lần hai diễn ra nhanh hơn.33 Từ năm 1827 đến năm 1839, chủ yếu

nhờ vào nỗ lực của Anh, dân số Jerusalem đã tăng từ 550 lên 5.500 người,

và trên toàn bộ Palestine là 10.000 người - người Do Thái thực sự bắt đầu

trở lại Miền đất hứa. Năm 1838, Palmerston bổ nhiệm Phó lãnh sự phương

https://thuviensach.vn

Tây đầu tiên ở Jerusalem, W. T. Young, và bảo ông này “bảo vệ cho người

Do Thái nói chung.” 34 Hai năm sau, ông viết thư cho Ngài Ponsonby, Đại sứ

Anh ở Constantinople, chỉ thị ông ta gây áp lực để người Thổ cho phép

người Do Thái từ châu Âu trở lại Palestine, ông lập luận rằng những người

định cư Do Thái chăm chỉ làm việc và được tiền của từ nhà Rothschild hậu

thuẫn “sẽ có xu hướng rất lớn nhằm gia tăng nguồn lực của đế chế Thổ Nhĩ

Kỳ, và thúc đẩy sự tiến bộ của nền văn minh ở đó.” Shaftesbury viết,

“Palmerston đã được Chúa chọn để làm công cụ thiện lương cho người dân

cổ xưa của Người”; thư gửi Ponsonby là “một mở đầu cho Biểu trưng về

Sắc lệnh Cyrus.”

Palmerston cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người Do Thái

phương Tây giàu có tới cứu những đồng đạo khổ sở của mình. Tháng 2

năm 1840, vụ sát hại một thầy dòng Capuchin (và đầy tớ của ông) ở

Damascus đã hồi sinh lời vu cáo máu một cách đột ngột và đáng sợ. Người

Capuchin địa phương nhanh chóng tuyên bố rằng hai người này bị người

Do Thái giết để lấy máu dùng cho lễ Vượt qua. Cả Thống đốc Thổ Nhĩ Kỳ

lẫn Lãnh sự Pháp, có nhiệm vụ chính thức là bảo vệ cộng đồng Kitô, đều

tin vào lời buộc tội đó và tiến hành một cuộc điều tra tàn bạo dựa trên cơ sở

này. Một thợ cạo Do Thái, Solomon Negrin, do bị tra tấn đã thú nhận và tố

cáo những người Do Thái khác. Hai trong số đó chết do bị tra tấn, một

người cải sang Hồi giáo để thoát chết, còn những người khác thì cung cấp

thông tin, dẫn tới việc thêm nhiều người Do Thái khác bị bắt giữ. Bạo lực

lên tới đỉnh điểm qua việc 63 đứa trẻ Do Thái bị bắt làm con tin cho tới khi

các bà mẹ tiết lộ nơi giấu máu. 35

Một trong những người Do Thái bị bắt là công dân Áo, và điều đó đã dẫn

tới việc các cường quốc quan tâm trực tiếp đến chuyện này. Ở London,

Palmerston nhận được lời kêu gọi giúp đỡ của Ngài Moses Montefiore

(1784-1885), Chủ tịch Hội đồng đại biểu, tổ chức đại diện cho người Do

Thái Anh. Montefiore, người thực ra sinh ở Leghorn, từng là một trong 12

“người môi giới Do Thái” của Trung tâm tài chính và thương mại London,

https://thuviensach.vn

thông qua cuộc hôn nhân với Judith Cohen đã trở thành anh rể của Nathan

Rothschild, và Montefiore làm môi giới chứng khoán cho ông này. Ông

nghỉ hưu năm 1824 để dành cuộc đời mình cho người Do Thái bị đàn áp ở

khắp nơi. Có lẽ ông là người shtadtlanim cuối cùng, người Do Thái danh

giá mà vị trí xã hội của mình cho phép họ can thiệp với các chính phủ

ngược đãi. Ông là bạn của Nữ hoàng Victoria, người mà khi còn là một cô

bé đã ở “ngôi nhà biển” của ông tại Ramsgate, và sau này phong tước hiệp

sĩ cho ông; có lẽ ông đã tạo nên tình cảm yêu mến của bà dành cho người

Do Thái. Với sự giúp đỡ của Palmerston, Montefiore tổ chức một đoàn đại

biểu Do Thái phương Tây, trong đó có luật sư Pháp nổi tiếng Adolphe

Crémieux (1796-1880), và tới gặp người cai trị Syria là Mohammed Ali ở

Alexandria. Montefiore và các đồng sự của mình không chỉ giúp thả tù binh

Do Thái vào tháng 8 năm 1840, mà còn thuyết phục Sultan Thổ Nhĩ Kỳ ban

hành một firman* cấm lưu hành các lời vu cáo máu hay bắt giữ người Do

Thái trên cơ sở đó. Thành công của sứ mệnh này dẫn tới nhiều sứ mệnh

khác, trong đó Montefiore, người sống tới trên 100 tuổi, làm việc với Bộ

Ngoại giao để giúp đỡ người Do Thái nạn nhân của sự bất công. 36 Nhưng

chính phủ Anh cũng tự mình can thiệp: năm 1854 thay mặt cho người Do

Thái Thụy Sĩ, năm 1856 thay mặt cho người Do Thái Balkan, Bộ Ngoại

giao chỉ thị cho phái viên Anh ở Bucharest, “Vị trí đặc biệt của người Do

Thái đặt họ dưới sự bảo vệ của thế giới văn minh”; và tại Đại hội Berlin

năm 1876, Disraeli đã tranh đấu cho quyền bình đẳng tôn giáo. 37

Tuy nhiên, Disraeli chưa bao giờ thỏa mãn với việc đẩy mạnh công cuộc

đòi công bằng của người Do Thái, ông tin rằng người Do Thái với phẩm

chất và quá khứ vinh quang của họ phải được coi trọng, ông tận hiến sự táo

bạo và trí tưởng tượng phong phú của mình để đảm bảo họ được coi trọng.

Được nuôi dạy thành một người Kitô, mối quan tâm của ông đối với chủng

tộc mình được thổi bùng sau một chuyến đi tuyệt vời vòng quanh Địa

Trung Hải và Vùng đất Thánh trong những năm 1830-1831. Ông vô cùng

thích thú với sự xuất hiện của người Do Thái thành đạt trên khắp Syria,

những Rothschild của phương Đông như cách ông gọi họ, bất chấp mọi bất

https://thuviensach.vn

lợi họ gặp phải. Phần lớn những thông tin ông có sau này được ông sử dụng

trong các tiểu thuyết của mình. Ông viết rằng các tổng trấn ưa dùng chuyên

gia tài chính Do Thái vì họ có thể dễ dàng bị ngược đãi nếu cần: “Họ ghi

chép sổ sách bằng chữ Hebrew viết theo kiểu bay bướm khó hiểu đến mức

gần như không thể đọc nổi,” và sau này ông mô tả một nhân vật như vậy

tên là Adam Besso trong cuốn Tancred. 38 Jerusalem là nơi ông yêu quý nhất,

và trong cuốn tiểu thuyết này, xuất bản năm 1847, ông tái hiện những ấn

tượng sống động của 15 năm về trước. Đó là cuốn sách yêu thích của cá

nhân ông trong các cuốn sách ông đã viết, và cho đến nay nó được gọi một

cách rất đúng là “phiên bản hư cấu của tự truyện tinh thần thời Victoria.” 39

Disraeli luôn bảo vệ quan điểm cho rằng người Do Thái không hề tệ hơn

các chủng tộc khác, ông cho rằng họ tốt hơn. Ông nói mình xem thường

“thứ học thuyết độc hại của thời hiện đại, sự bình đẳng tự nhiên của con

người.” Một sử gia hiện đại đã coi ông về cơ bản là một marrano, và có

nhiều điều để nói về nhận định này.40 Ông là hiện thân của sự ngạo mạn,

kiêu hãnh và lãng mạn mới chớm của người Sephardi, toàn là những thứ

được ông tặng cho người Do Thái. Xu hướng tự hủy hoại của người

Ashkenazi khi coi những khổ đau Do Thái kiểu Kinh Thánh là hậu quả

xứng đáng do những tội lỗi Do Thái hoàn toàn không có ý nghĩa gì với ông.

Ông có quan điểm của người Sephardi, rằng Israel, trái tim của cơ thể con

người, đã phải gánh chịu một cách bất công sự xấu xa đồi bại của loài

người. 41 Một khi được giải phóng, tài năng Do Thái sẽ tỏa sáng làm kinh

ngạc cả thế giới, về cơ bản đó là tài năng chủng tộc. “Tất cả đều là chủng

tộc,” siêu nhân Sidonia của ông nói, “không có sự thật nào khác.”

Do đó, Disraeli đã thuyết giảng về tính siêu việt bẩm sinh của một số chủng

tộc nhất định, khá lâu trước khi những người theo thuyết Darwin xã hội làm

cho nó trở nên thời thượng, hay Hitler biến nó thành khét tiếng. Ông viết

trong cuốn tiểu thuyết Contarini Fleming, rằng mình có dòng dõi “trực hệ

từ một trong những chủng tộc lâu đời nhất trên thế giới, từ chủng tộc

Bedouin hoàn toàn tách biệt và không trộn lẫn, đã phát triển một nền văn

https://thuviensach.vn

minh cao trong khi người dân Anh còn bán khỏa thân và ăn hạt dẻ trong

rừng.”42 “Sidonia,” ông viết trong cuốn Coningsby, “và những người anh em

của mình có thể giành được sự khác biệt mà người Saxon và người Hy Lạp,

và phần còn lại của các dân tộc da trắng, đã bị mất. Người Hebrew là một

chủng tộc không trộn lẫn.” Đây là một đặc quyền mà người Hebrew chia sẻ

với người Ả-rập sa mạc, vốn “chỉ là người Do Thái khi ngồi trên lưng

ngựa.” Disraeli cho rằng Moses “xét theo mọi khía cạnh là một người thuộc

mẫu da trắng hoàn toàn, và hoàn hảo gần như Adam khi Adam vừa mới

được nặn ra và đặt vào vườn Eden” (Tancred). Ông cho rằng “sự suy tàn

của một chủng tộc là một sự cần thiết tất yếu, trừ phi chủng tộc đó sống ở

sa mạc và không bao giờ trộn lẫn dòng máu của mình,” giống như chủng

Bedouin. Sự thuần khiết Do Thái đã được bảo vệ nhờ ngược đãi, nhờ di

chuyển và di cư liên tục:

Người Ả-rập Moses [tức người Do Thái] là dòng máu thuần chủng cổ xưa nhất, nếu không nói

là duy nhất, sinh sống ở các thành phố! Một chủng tộc không pha trộn của một tổ chức hạng

nhất là giới quý tộc về bản chất… Với việc trước đây chưa lâu họ đã không bị hấp thụ vào các

chủng tộc khác, vốn cả gan ngược đãi họ nhưng cứ đến kỳ là suy yếu và biến mất, trong khi

các nạn nhân vẫn phát triển thịnh vượng với mọi sức sống nguyên thủy của dòng máu châu Á

thuần khiết, Sidonia quy nó cho dòng chảy không ô nhiễm của cấu trúc da trắng của họ và cho

tài năng ngoại hạng của người làm luật vĩ đại của họ. [Coningsby]

Ông nhắc lại quan điểm trên trong cuốn tiểu thuyết này: “Không luật lệ hà

khắc, không hình thức tra tấn thể xác nào có hiệu quả. Nơi nào các chủng

tộc pha trộn đi ngược đãi biến mất, nơi đó chủng tộc thuần khiết bị ngược

đãi còn lại.”

Thế Kitô giáo của Disraeli thì sao? Tài năng tạo nghịch lý xuất chúng của

ông cũng cung cấp một câu trả lời cho câu hỏi đó. Ông có câu nói yêu

thích, “Tôi là trang sách bị thiếu giữa Cựu ước và Tân Ước.” Ông rất lấy

làm hài lòng khi đổ lỗi cho người Kitô đã không nhận ra những điều hay ho

của Do Thái giáo, và khi họ đổ lỗi cho người Do Thái đã không hiểu rằng

https://thuviensach.vn

Kitô giáo là “Do Thái giáo được hoàn thiện.” Trong lời tựa năm 1849 cho

cuốn Coningsby, ông nói: “Khi biện minh cho quyền tối cao của Giáo hội

Kitô vĩnh viễn đã tái sinh con người, tác giả cho rằng đã đến lúc phải công

bằng với chủng tộc đã sáng lập ra Kitô giáo.” Người Do Thái đã sản sinh ra

Moses, Solomon và Đức Kitô, “những nhà làm luật vĩ đại nhất, những nhà

quản lý vĩ đại nhất, và những nhà cải cách vĩ đại nhất - chủng tộc nào, dù

đã diệt vong hay còn sống, có thể sản sinh ra ba con người như vậy?” Tuy

nhiên, để công bằng, ông cũng cho rằng thật phi lý khi người Do Thái nên

chấp nhận “duy nhất phần đầu tiên của tôn giáo Do Thái.” Một ghi chú, có

từ khoảng năm 1863, còn sót lại trong số giấy tờ của ông ở Hughenden:

Tôi coi Giáo hội là thiết chế Do Thái duy nhất còn lại - Tôi chẳng biết cái nào khác… Nếu

không có Giáo hội, tôi sẽ không hiểu tại sao người Do Thái lại được biết tới. Giáo hội do

người Do Thái thành lập, và luôn trung thành với cội nguồn của nó. Nó đảm bảo lịch sử của

họ, văn học của họ được tất cả mọi người biết tới… công khai đọc lịch sử của nó, làm cho

người ta nhớ mãi về những nhân vật công chúng của nó, và đã phổ biến thơ ca của nó ra khắp

thế giới. Người Do Thái nợ Giáo hội mọi thứ… Lịch sử của người Do Thái là phát triển hoặc

chẳng là gì cả. 43

Disraeli cho rằng điều hợp logic là người của Đảng Bảo thủ nên phản đối

dự luật cho phép người Do Thái công khai đức tin được ngồi vào nghị viện,

vì niềm tin của người Sephardi vào truyền thống, vào quyền lực có thứ bậc

và vào sự cần thiết phải có tinh thần tôn giáo để tác động đến đời sống thế

tục, về cơ bản là niềm tin của Đảng Bảo thủ. Ông viết trong cuốn Life of

Lord George Bentinck (Cuộc đời của Ngài George Bentinck) rằng khi dự

luật người Do Thái được đưa ra vào năm 1847, chỉ bốn người của Đảng

Bảo thủ bỏ phiếu thuận - gồm bản thân ông, Bentinck, Thomas Baring và

Milnes Gaskell, họ “gần như độc quyền tài ăn nói trong nghị viện của

mình.” Chính bài phát biểu của Bentinck nhân dịp này, ủng hộ các quyền

của người Do Thái, đã dẫn tới việc ông này bị loại khỏi vị trí lãnh đạo

Đảng Bảo thủ ở Hạ viện. Thế nên, với một trong những nghịch lý yêu thích

của Disraeli, người của Đảng Bảo thủ, qua việc trừng phạt Bentinck vì lên

https://thuviensach.vn

tiếng ủng hộ người Do Thái, cuối cùng lại nằm dưới sự lãnh đạo của

Disraeli. Nhưng Disraeli cảm thấy điều đó là đúng: ông tin vào một sự kết

hợp giữa quý tộc với nhân tài, và người Do Thái là những siêu nhân tài.

Disraeli không những chỉ ra một cách tự hào thành tựu của những người Do

Thái đã được thừa nhận, mà ông còn phát hiện ra thiên tài Do Thái khắp

mọi nơi. Những tu sĩ Dòng Tên đầu tiên là người Do Thái. Hai nguyên soái

giỏi nhất của Napoleon, Soult và Massena (ông gọi ông này là Manasseh),

đều là người Do Thái. Mozart là người Do Thái.

Việc tuyên truyền tình yêu Do Thái của Disraeli không có tác dụng ở châu

Âu lục địa. Người Do Thái châu Âu trong bất cứ trường hợp nào đều không

đi theo ông trên những con đường rộng hơn theo tưởng tượng của ông. Mặc

dù vậy, vào đầu thế kỷ 19, có một nỗ lực cả quyết của người Do Thái có

học nhằm đáp trả việc Do Thái giáo được mô tả như một thứ gì còn sót lại

của chủ nghĩa ngu dân trung cổ, và nhằm thay thế hình ảnh đáng ghét về

người Do Thái công khai đức tin do Voltaire nhào nặn trên cơ sở Spinoza

bằng một hình ảnh thu hút về mặt trí tuệ. Điều kiện đầu tiên là xây nên một

loại cầu nối nào đó giữa những gì tốt nhất của sự học giáo sĩ với thế giới

của sự học thế tục. Giả định của Spinoza và những người chịu ảnh hưởng

của ông là khi người ta càng nghiên cứu Do Thái giáo kỹ hơn, thì nó càng

trở nên chướng hơn. Mendelssohn chưa bao giờ có thể phản bác lại được ấn

tượng phổ biến này: đơn giản là ông không đủ hiểu biết về văn hóa Do Thái

truyền thống. Một số môn đệ cấp tiến hơn của ông không có khát khao làm

vậy. Những người như Napthali Herz Homberg và Hartwig Wessely, trong

khi ủng hộ mạnh mẽ việc học tiếng Hebrew, lại muốn từ bỏ việc giáo dục

tôn giáo Do Thái truyền thống, bãi bỏ Torah và Talmud để theo một dạng

tôn giáo tự nhiên.

Nhưng trong thế hệ maskilim thứ hai, có những người vừa được khai sáng

vừa được dạy dỗ trong Do Thái giáo, trung thành với tín điều của mình

nhưng giỏi về phương pháp luận thế tục. Isaac Marcus Jost (1793-1860),

một giáo viên phổ thông đến từ miền Trung nước Đức, đã viết một bộ sử

https://thuviensach.vn

chín tập về người Do Thái, kết hợp giữa cách tiếp cận Do Thái truyền

thống và cách tiếp cận thế tục hiện đại. Đây là tác phẩm đầu tiên thuộc thể

loại này gây ấn tượng cho công chúng là dân ngoại. Tuy nhiên, quan trọng

hơn là Leopold Zunz (1794-1886), gan góc, chậm rãi, vô cùng cần mẫn,

dành cả cuộc đời khá dài của mình để tân trang sự học Do Thái kiểu cũ và

trình bày nó theo một tinh thần hiện đại, “khoa học.”

Zunz và những người bạn của ông thời hậu Napoleon gọi công việc của họ

là Wissenschaft des Judentums, tức Khoa học Do Thái giáo. Họ khởi đầu

bằng một màn trình diễn đầy tham vọng vào năm 1819, ngay sau khi các

cuộc bạo động Hep Hep cho thấy việc chấp nhận người Do Thái kể cả ở

Đức nơi có tư duy hiện đại là mong manh làm sao. Họ lập Hội Văn hóa và

Khoa học Do Thái, với mục đích tìm hiểu sâu hơn về bản chất của Do Thái

giáo bằng các phương pháp khoa học hiện đại và thể hiện giá trị phổ quát

toàn cầu của tri thức Do Thái. Họ có một viện chuyên giảng về tư duy và

lịch sử Do Thái, cùng một tờ tạp chí. Họ bắt đầu từ giả định rằng người Do

Thái đã từng có những đóng góp đáng ngưỡng mộ cho văn hóa nói chung,

nhưng rồi lại sa vào khuynh hướng cổ đại hẹp hòi về tôn giáo. Giờ sự học

Do Thái phải sống lại. “Người Do Thái một lần nữa phải cho thấy bản lĩnh

của mình như những cộng sự dũng cảm và mạnh mẽ trong nhiệm vụ chung

của nhân loại,” một trong những người sáng lập, Immanuel Wolf, viết trong

số ra đầu tiên của Zeitschrift (tạp chí) của họ. “Họ phải đưa chính mình và

nguyên tắc của mình lên trình độ của một khoa học… nếu ngày nào đó có

một mối nối liên kết toàn bộ nhân loại thì đó là mối nối khoa học, mối nối

lý trí thuần túy.”44

Điều này rất hay, nhưng nó gặp phải một số phản đối nghiêm trọng. Phản

đối đầu tiên mang tính thực tế. Năm 1819, người Do Thái Đức mới chỉ

được giải phóng một nửa. Làm thế nào anh có thể theo đuổi một cuộc sống

học hành thế tục mà vẫn là người Do Thái? Một trong những người sáng

lập nhiệt thành nhất của Hội là Eduard Gans (1798-1839), giảng viên trẻ

xuất sắc môn luật học trong lịch sử. Ông giảng dạy ở Đại học Berlin và các

https://thuviensach.vn

lớp học của ông thành công rực rỡ. Nhưng con đường thăng tiến trong sự

nghiệp học thuật của ông bị cản trở quyết liệt vì ông theo Do Thái giáo.

Những người khác cũng ở trong hoàn cảnh tương tự. “Mối nối lý trí thuần

túy” vẫn chưa tồn tại, và với đa số họ thì sự hy sinh dành cho Do Thái giáo

là quá lớn. Hội bị giải tán vào tháng 5 năm 1824. Năm sau đó, Gans tiến

hành rửa tội, được thăng hàm giáo sư và nổi tiếng. Một vài thành viên nổi

tiếng cũng đi con đường tương tự. Nhiều người Do Thái chính thống, vốn

nhìn toàn bộ chuyện này bằng sự nghi ngờ ngay từ đầu, đã gật đầu đầy

khôn ngoan: đó là nơi sự thế tục hóa luôn dẫn tới sự tuyệt chủng của đức

tin.

Zunz tiến chậm mà chắc, ông dịch một khối lượng khổng lồ văn học Do

Thái, nhất là midrash và thơ tế. Ông phát triển một triết lý về lịch sử Do

Thái. Ông đóng góp cho các cuốn bách khoa thư. Ông tới tất cả các thư

viện lớn để tìm tư liệu, và bị cấm vào Thư viện Vatican. Nhưng việc làm

của ông đã đặt ra một sự phản đối thứ hai đối với “khoa học Do Thái”: liệu

nó có trái với tinh thần thực sự của Do Thái giáo? Điều mà ông thực sự

mường tượng là một cuốn bách khoa thư về lịch sử tri thức Do Thái. Trong

cuốn này, văn học Do Thái chẳng hạn, sẽ được trình bày bên cạnh các nền

văn học lớn khác của thế giới, một người khổng lồ đứng cạnh các người

khổng lồ khác, ông nói mình muốn giải phóng văn học Do Thái khỏi các

nhà thần học và “tiến tới quan điểm Lịch sử.” 45 Nhưng quan điểm lịch sử

này gồm những gì? Trên thực tế, nó bao gồm việc chấp nhận, như Zunz đã

chấp nhận, rằng lịch sử Do Thái, một chủ đề chính trong văn học của họ,

chỉ là một thành tố trong lịch sử thế giới. Giống như mọi người khác ở

Đức, Zunz chịu ảnh hưởng của quan điểm Hegel về sự phát triển từ các

hình thức thấp lên các hình thức cao, và tất yếu đã áp dụng phép biện

chứng này cho Do Thái giáo. Ông nói, đã từng có một thời kỳ duy nhất

trong lịch sử Do Thái, khi tinh thần bên trong và hình thức bề ngoài của họ

khớp với nhau khiến họ trở thành trung tâm của lịch sử thế giới, và thời kỳ

đó diễn ra trong khối thịnh vượng chung cổ đại. Sau đó, họ được trao vào

tay các dân tộc khác. Lịch sử bên trong của họ trở thành một thứ lịch sử của

https://thuviensach.vn

ý tưởng, lịch sử bên ngoài của họ trở thành một câu chuyện dài về khổ đau.

Zunz cho rằng một loại đỉnh cao kiểu Hegel trong lịch sử thế giới cuối cùng

sẽ diễn ra, ở đó mọi sự phát triển lịch sử sẽ đến cùng lúc - đó là điều ông

hiểu về Kỷ nguyên Chúa cứu thế. Khi điều đó xảy ra, Talmud và tất cả

những gì nó ủng hộ sẽ trở nên không phù hợp. Trong lúc đó, bằng khoa học

lịch sử mới của mình, người Do Thái phải cho thấy họ đã đóng góp cho sự

hoàn thành này; việc của họ là đảm bảo rằng di sản được chưng cất của tư

tưởng Do Thái trở thành một phần trong tài sản chung của nhân loại được

khai sáng.46

Điều đó ít nhiều là một triển vọng rất hấp dẫn. Nhưng đó không phải Do

Thái giáo. Người Do Thái mộ đạo - và không thể là ai khác - không thừa

nhận sự tồn tại của hai loại hiểu biết, thiêng liêng và thế tục. Chỉ có một

loại thôi. Hơn nữa, chỉ có duy nhất một mục đích chính đáng trong việc có

được loại hiểu biết đó: phát hiện ý chí chính xác của Chúa, nhằm tuân theo

nó. Do đó, “khoa học Do Thái giáo,” một ngành học bị gián đoạn, sẽ đi

ngược lại niềm tin Do Thái. Còn tệ hơn, nó là sự đảo ngược hoàn toàn thái

độ Do Thái đối với việc học. Như Giáo sĩ Hiyya từng nói hồi thế kỷ 4:

“Nếu một người học Luật Moses mà không có ý định thực hiện Luật, thì tốt

hơn là anh ta không nên được sinh ra.”47 Một người Do Thái thực thụ không

coi lịch sử Do Thái chứa đựng một phần lịch sử thế giới, tương đương với

lịch sử của các dân tộc khác. Với họ, lịch sử Do Thái là lịch sử. Họ tin rằng

không có Israel thì sẽ không có thế giới và do đó không có lịch sử. Chúa đã

tạo ra nhiều thế giới và phá hủy chúng vì không hài lòng. Chúa tạo ra thế

giới hiện tại cho Torah, và nó làm người hài lòng. Nhưng nếu Israel, khi

được người ban cho Torah, lại từ chối nó - và một số học giả Talmud cho

rằng nó gần như đã làm vậy - thì thế giới sẽ đơn giản quay về trạng thái vô

hình trước đây. Do đó, việc phá hủy Ngôi đền thứ hai và sự chấm dứt của

cuộc nổi dậy Bar Kokhba là những sự kiện không chỉ có trong lịch sử Do

Thái mà còn trong toàn bộ lịch sử, với lời Chúa nói (theo các học giả

tannaim): “Khốn khổ cho những đứa con mà vì tội lỗi của chúng đã phá

hủy nhà của ta, đốt cháy đền của ta và trục xuất chúng cùng các giống dân

https://thuviensach.vn

của thế giới.” 48 Người Do Thái đã dừng viết sử kể từ đó, vì theo cách họ

nhìn nhận thì không có lịch sử nào để mà viết. Nó đã dừng lại. Lịch sử sẽ

được nối lại khi Chúa cứu thế tới. Tất cả những gì đã xảy ra trong lúc đó sẽ

nhanh chóng bị lãng quên, mà theo lời Giáo sĩ Nathan thì giống như một

công chúa-cô dâu quên các cơn bão tố trên hải trình của mình khi nàng đặt

chân tới đất nước của vị vua mà nàng sẽ cưới.

Do đó, mặc dù việc trình bày “khoa học” của Zunz về lịch sử và sự học Do

Thái như một đóng góp cho kho tàng thế giới có thể gây ấn tượng nào đó

đối với xã hội dân ngoại, nhưng theo định nghĩa nó gần như bao hàm một

sự cắt rời khỏi phần lớn Do Thái giáo. Nó gặp phải sự chỉ trích dữ dội và

không thể cãi nổi về mặt tôn giáo của Giáo sĩ Samson Raphael Hirsch

(1808-1888), người phát ngôn xuất sắc của Chính thống giáo thế kỷ 19.

Người Do Thái Hamburg này, với 37 năm làm giáo sĩ ở Frankfurt, không

phải là người theo chủ nghĩa ngu dân. Trước hết, ông viết tiếng Đức rất

hay. Mô tả của ông về đức tin Do Thái, được thiết kế dành cho người trẻ,

xuất bản dưới tiêu đề Nineteen Letters on Judaism (1836) (Mười chín bức

thư về Do Thái giáo), vô cùng hiệu quả. Ông không phản đối giáo dục thế

tục; mà hoàn toàn ngược lại. Ông thường trích lời Giáo sĩ Gamaliel, rằng cả

hiểu biết Torah lẫn hiểu biết trần tục đều là những đối tượng nghiên cứu

phù hợp. “Người Israel” lý tưởng, ông nói, là “một người Do Thái được

khai sáng, người thuận theo giới luật.”49 Tuy nhiên, ông cho rằng có sự khác

biệt giữa cách người Do Thái sử dụng hiểu biết thế tục và việc hiểu biết thế

tục hấp thụ Do Thái giáo. Israel không phải là một cộng đồng thế tục mà là

một cộng đồng của Chúa. Nên bất cứ khoa học nào bàn về người Do Thái

như một cộng đồng thì đều là một dạng thần học, và nhất thiết là như vậy.

Lịch sử của những gì người Do Thái làm và những gì xảy ra với họ không

thể là một phần của lịch sử thế tục, vì nó là sự diễn ra theo ý Chúa và do đó

là một phần của Mặc khải. Văn hóa nói chung và văn hóa Do Thái không

xung đột nhau: chúng hoàn toàn khác biệt. Lẫn lộn giữa hai thứ này, anh

chỉ có thể hủy hoại Do Thái giáo. Nếu anh sáp nhập lịch sử Do Thái với

https://thuviensach.vn

lịch sử thế tục, thì anh sẽ lấy đi sự thiêng liêng của nó và giết chết ý tưởng

sống động vốn là chủ đề của nó.

Trong một đoạn chua chát và mạnh mẽ, Hirsch giải thích ý nghĩa của điều

này:

Moses và Hesiod, David và Sappho, Deborah và Tyrtaeus, Isaiah và Homer, Delphi và

Jerusalem, kiềng ba chân Delphi và điện thờ tiểu thiên sứ, nhà tiên tri và lời sấm, thánh thi và

bi ca - đối với chúng ta, tất thảy chúng đều nằm yên bình trong một cái hộp, tất thảy chúng

đều an nghỉ trong một ngôi mộ, tất thảy chúng đều có một nguồn gốc con người như nhau, tất

thảy chúng đều có một ý nghĩa như nhau - con người, ngắn ngủi và thuộc về quá khứ. Mọi

đám mây đều đã tan. Những giọt nước mắt và tiếng thở dài của cha chúng ta không còn lấp

đầy trái tim chúng ta nữa mà lấp đầy các thư viện của chúng ta. Trái tim nóng ấm của cha

chúng ta đã trở thành văn học dân tộc của chúng ta, sức sống mãnh liệt của chúng ta đã trở

thành bụi trên giá sách của chúng ta… Những linh hồn chết này có lấy làm vui với lòng biết

ơn văn chương của thế hệ chúng ta hiện tại không? Những linh hồn chết này nhận ai là người

thừa kế đích thực của họ? Những người luôn cầu nguyện cho họ nhưng quên tên của họ, hay

những người quên cầu nguyện cho họ nhưng nhớ tên của họ?50

Đến cuối thế kỷ, quan điểm này còn được Nietzsche đưa ra một cách quyết

đoán hơn: một khi có thể nghiên cứu một cách khoa học về lịch sử của một

tôn giáo, thì tôn giáo đó coi như chết rồi.

Tuy nhiên, nếu theo logic phê bình của Hirsch, thì người Do Thái sẽ quay

lại nơi họ bắt đầu trước phong trào khai sáng. Họ sẽ thường xuyên phải

phân biệt giữa hai loại hiểu biết. Nó sẽ không hẳn như cách phân biệt của

Gordon về “Một người trong thành phố của mình và một người Do Thái

trong lều của mình” so với “hiểu biết thế tục cho công việc (hay vui thú),

hiểu biết Do Thái cho sự hiểu đích thực.” Đó sẽ là một rào cản chết người

đối với người Do Thái đang ngày càng được chấp nhận như là một phần

chính đáng của cộng đồng nói chung. Không thể có cách kết hợp nào đó

sao?

https://thuviensach.vn

Nỗ lực kết hợp được thực hiện bởi một người Do Thái ở Galicia, Nachman

Krochmal (1785-1840), từng tham gia phong trào Wissenschaft buổi ban

đầu, nhưng không chia sẻ quan điểm của phong trào rằng sự hội nhập trí

tuệ của người Do Thái có thể dễ dàng đạt được. Ông cũng là một kiểu

người theo triết lý Hegel, nhưng chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ chủ nghĩa

duy lý Maimonides. Quả thực, ông tìm cách cập nhật Guide of the

Perplexed, mặc dù ông rất tự ti về việc công bố hay xuất bản kết quả cập

nhật. Cuối cùng, bản thảo của ông được Zunz chỉnh lý và được in sau khi

ông qua đời năm 1851. Krochmal tin rằng người khai sáng Do Thái và

người Chính thống giáo không đổi mới đều như nhau cả, không thể chấp

nhận được. Người khai sáng Do Thái lấy đi sức sống của Do Thái giáo,

người Chính thống giáo không đổi mới làm cho Do Thái giáo trở nên đáng

ghét; trong tình hình thế kỷ 19, cả hai đều đẻ ra sự bội giáo. Rắc rối là cả

hai loại người Do Thái này đều không hiểu biết gì về lịch sử Do Thái.

Người khai sáng cho rằng nó chỉ là thứ gì đó mà anh học lúc còn nhỏ, rồi

tiếp tục học lịch sử thế tục, “người lớn” khi anh trưởng thành. Người Chính

thống giáo thì hoàn toàn phớt lờ lịch sử - như lời ông, “không có sớm cũng

chẳng có muộn trong Torah.” Cái ông đề xuất là tạo ra một triết lý Do Thái

về lịch sử. Ông theo thuyết phát triển của Hegel, như Marx sẽ sớm làm vậy,

nhưng thay vì biến đổi nó hoàn toàn, ông lại Do Thái hóa nó. Ông chia lịch

sử Do Thái thành ba giai đoạn: phát triển, trưởng thành, rồi suy-giảm-và-

sụp-đổ. Mục đích là để chỉ ra “khi những ngày tan rã và phá hủy đến, trong

chúng ta luôn xuất hiện một tinh thần và cuộc sống mới như thế nào; và nếu

chúng ta ngã, chúng ta đứng dậy và được khích lệ ra sao vì Chúa không

ruồng bỏ chúng ta.” Đây rõ ràng không chỉ là lịch sử thế tục. Nó giống kiểu

bánh xe lịch sử may mắn thời trung cổ xưa kia, hay các vòng phát triển và

suy tàn do Arnold Toynbee phổ biến vào giữa thế kỷ 20. Nhưng Krochmal

giới thiệu một yếu tố Hegel bằng cách bổ sung một sự phát triển đi lên

thông qua tất cả những vòng này - quá trình nhận thức của con người từ

gốc rễ trong bản chất thuần khiết của nó cho tới sự đồng cảm tối thượng với

tinh thần thuần khiết của nó. Mọi lịch sử dân tộc đều cho thấy điều này ở

một mức độ nào đó, nhưng trong khi các dân tộc khác là tạm thời thì người

https://thuviensach.vn

Do Thái là mãi mãi, vì họ có một mối quan hệ đặc biệt với Ý niệm Tuyệt

đối (tức Chúa). Do đó, “Lịch sử Do Thái giáo đúng là lịch sử của giáo dục

nhận thức” - có bắt đầu, có đoạn giữa và có kết thúc. 51

Thật không may, Krochmal chẳng thể thỏa mãn nổi những người Do Thái

chính thống bằng triết lý của mình về lịch sử, vì ông không thể, hoặc không

đưa Kỷ nguyên Chúa cứu thế vào trong hệ thống của mình, trừ phi nó được

thấy theo một nghĩa ẩn dụ lờ mờ nào đó. Với dân ngoại, việc làm của ông

còn kém thu hút hơn. Mặt khác, với Heinrich Graetz (1817-1891), thì cuối

cùng người Do Thái cũng sinh ra một sử gia, không chỉ được người Do

Thái khai sáng đọc và tin, mà còn được cả dân ngoại đọc trên một phạm vi

rộng - và được chấp nhận ở một mức độ nào đó. Từ năm 1856 đến năm

1876, ông xuất bản cuốn History of the Jews (Lịch sử người Do Thái) 11

tập, một trong những tượng đài lớn trong lĩnh vực viết sử thế kỷ 19. Cuốn

sách xuất hiện trên khắp thế giới dưới những hình thức rút gọn khác nhau

và bằng nhiều thứ tiếng, đến nay vẫn có giá trị đáng kể.52 Nhưng về cấu

trúc, tác phẩm có tính Do Thái giáo chứ không phải thế tục: nó kể lịch sử

Do Thái chủ yếu theo Torah và việc học Torah. Hơn nữa, động lực lịch sử

của ông cũng mang tính tôn giáo. Theo quan điểm của ông, người Do Thái

chắc chắn không phải là một dân tộc như bất cứ dân tộc nào. Họ là một

phần của một thực thể hữu cơ chính trị-tôn giáo độc đáo, “mà tâm hồn của

nó là Torah và cơ thể của nó là Vùng đất Thánh.” Mẫu người Do Thái điển

hình đóng một vai trò trung tâm và kịch tính trong lịch sử thế giới. Trong

một đoạn rất hay giới thiệu tập 4 của tác phẩm, Graetz mô tả người Do Thái

của số phận lịch sử-Chúa: “Một mặt, Judah bị nô dịch với cây gậy của

người lang thang trong tay, hành lý của người hành hương trên lưng, nét

mặt nghiêm nghị hướng lên trời, xung quanh là những bức tường ngục tối,

các dụng cụ tra tấn và ánh sáng rực của sắt nung đóng dấu; mặt khác, cũng

nhân vật đó với ánh mắt tìm kiếm trong nét mặt rạng rỡ, trong một phòng

làm việc với một thư viện mênh mông giữa mọi thứ tiếng của con người…

một nô lệ với niềm kiêu hãnh của một nhà tư tưởng.” 53 Graetz sử dụng rất

nhiều nguồn bằng nhiều thứ tiếng, nhưng tưởng tượng của ông về người Do

https://thuviensach.vn

Thái bắt nguồn từ Đệ nhị Isaiah, và nhất là “Người đầy tớ khốn khổ.” Ông

cho rằng người Do Thái luôn “mạnh mẽ và hiệu quả trong những sự thật

tôn giáo và đạo đức để cứu rỗi loài người.” Do Thái giáo (với sự can thiệp

của thánh thần) là tự sinh. Xét về mặt đó, nó không giống bất cứ tôn giáo

lớn nào. “Những đốm lửa” của nó đã thắp sáng Kitô giáo. “Những hạt

giống” của nó đã mang đến hoa trái Hồi giáo. Từ những thấu hiểu của nó

có thể tìm ra nguồn gốc của cả triết học kinh viện lẫn Tin Lành. 54 Hơn nữa,

số phận của người Do Thái vẫn đang tiếp diễn. Graetz không coi Chúa cứu

thế là một người mà là một tập thể. Người Do Thái là một dân tộc cứu thế.

Giống như Hegel, ông tin vào khái niệm nhà nước hoàn hảo, và ông coi

nhiệm vụ Do Thái cuối cùng là chuẩn bị một hiến pháp nhà nước tôn giáo,

mà bằng cách nào đó nó sẽ mở ra một kỷ nguyên vàng son.

Đoạn tóm tắt này không công bằng với Graetz; nhưng không dễ để công

bằng với ông, do các quan điểm của ông về việc người Do Thái chính xác

sẽ đạt được những thay đổi gì đáng kể, khi mà nhiệt tình của ông đối với

một “giải pháp Do Thái” cho các vấn đề của thế giới cứ trồi sụt. Có lúc

dường như ông cho rằng người Do Thái sẽ thực sự lãnh đạo thế giới. Khi

khác ông cho rằng đó sẽ chỉ là ví dụ đạo đức. Nhưng dù thế nào đi nữa, ông

cũng mô tả người Do Thái là một dân tộc siêu việt, ông không phải người

Zion. Nhưng ông chắc chắn là người theo chủ nghĩa quốc gia Do Thái, và

giống như Disraeli, ông đưa ra các tuyên bố Do Thái không theo tinh thần

nghịch lý lãng mạn hấp dẫn mà bằng khẩu khí khiến ngay cả những người

Do Thái khác cũng thấy hung hăng, và khiến dân ngoại, nhất là dân Đức,

cảm thấy khiếp sợ. Cho nên tác phẩm của Graetz, tuy có tầm quan trọng lâu

dài trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử Do Thái, nhưng lại không có câu trả

lời cho vấn đề kết nối giữa Do Thái giáo với thế giới thế tục. Với vai trò

sách sử, nó hữu ích; với vai trò triết học, nó không được bất cứ nhóm nào

chấp nhận. Quả thực, người dân tộc chủ nghĩa Đức không phải là những

người duy nhất bị xúc phạm. Graetz dường như biết rất ít về chủ nghĩa thần

bí Do Thái. Ông chẳng có gì ngoài sự khinh rẻ dành cho kabbalah và những

người hasidim. Những người đương thời theo học haskalah bị coi là “học

https://thuviensach.vn

giả Talmud Ba Lan hóa thạch.” Ông gọi tiếng Yiddish là lố bịch. Do đó,

ông không thể có thông điệp thực sự nào dành cho số lớn người Do Thái

phía đông. Nhưng ông cũng không thỏa mãn người Chính thống giáo khai

sáng, ông khởi đầu là đệ tử của Hirsch. Năm 1836 khi còn trẻ, niềm tin của

ông đã được cứu vớt khi đọc cuốn Nineteen Letters của Hirsch. Ông coi

đức tin của mình về cơ bản là Do Thái. Nhưng Hirsch cho tác phẩm của

ông là “hời hợt và phi thực tế.” Không ai thấy thỏa mãn sao? Có vẻ là thế.

Nếu không thể tìm được giải pháp hài lòng cho vấn đề làm thế nào để kết

nối văn hóa Do Thái với văn hóa thế tục, thì có thể làm cho việc thực hành

tôn giáo Do Thái hài hoà với thế giới hiện đại được chăng? Cả điều đó cũng

đã được thử. Do Thái giáo cải cách, như nó được gọi thế, là sản phẩm của

thập niên thứ hai thuộc thế kỷ 19, khi các cộng đồng Do Thái cảm nhận

được những tác động đầy đủ đầu tiên của giải phóng và khai sáng. Giống

mọi nỗ lực khác nhằm đưa Do Thái giáo vào một mối quan hệ mới với thế

giới, nỗ lực này chủ yếu là một sáng kiến Đức. Những thử nghiệm đầu tiên

được tiến hành ở Seesen năm 1810, ở Berlin năm 1815, rồi ở Hamburg, nơi

một Ngôi đền cải cách được mở năm 1818. Chúng diễn ra trong bối cảnh

của thứ mà người đương thời coi là sự đắc thắng Tin Lành. Các quốc gia

Tin Lành dường như thành công ở mọi nơi. Một nhà nước Phổ Tin Lành

đang trên đà trở thành nhà nước mạnh nhất và hiệu quả nhất ở Đức. Nước

Anh Tin Lành là cường quốc công nghiệp đầu tiên, đã chinh phục

Napoleon, trung tâm của đế chế thương mại giàu có nhất mà thế giới từng

chứng kiến. Nước Mỹ, cũng theo Tin Lành, là cường quốc đang lên ở

phương Tây. Mối liên hệ này giữa đức tin Kitô cải cách với sự thịnh vượng

chẳng phải là bằng chứng từ ân huệ của Chúa - hay ít nhất là một bài học

có giá trị trong xã hội học tôn giáo sao? Nhiều tác giả viết về chính trị ở

những nước Công giáo, nhất là Pháp, bày tỏ mối lo sợ rằng Tin Lành đang

chiếm lĩnh thế giới, và lo ngại rằng Công giáo sẽ mang những đặc điểm Tin

Lành hữu dụng nhất về mặt xã hội. Nhưng đặc điểm nào? Sự chú ý tập

trung vào các dấu hiệu bên ngoài và hữu hình của một tôn giáo: các buổi lễ

của nó. Hầu hết các buổi lễ Tin Lành đều trang trọng nhưng phù hợp, đơn

https://thuviensach.vn

giản một cách ấn tượng, bao gồm việc đọc các bài giảng bằng ngôn ngữ đời

thường và có lập luận thuyết phục. Ngược lại, Công giáo giữ lại lòng mộ

đạo đáng xấu hổ của thế giới trung cổ, thậm chí cả cổ đại: hương, đèn và

nến, trang phục cầu kỳ, di vật và tượng, một thứ ngôn ngữ tế lễ mà rất ít

người có thể hiểu được. Tất cả những thứ này được cho là cần phải thay

đổi. Nhưng những lời kêu gọi cải cách không được Giáo hội Công giáo

đoái hoài đến. Đây là nơi tập trung và áp đặt quyền lực rất nghiêm khắc.

Bên cạnh đó, phương thức Công giáo truyền thống có những người bảo vệ

rất mạnh mẽ, chẳng hạn như Chateaubriand, với tác phẩm Le Génie du

Christianisme (1802) (Thiên tài của Kitô giáo) đặt cơ sở cho một chủ nghĩa

dân túy Công giáo mới. Ở Anh, vốn là thành lũy Tin Lành, phong trào

Oxford đã sớm quay sang Rome để được hướng dẫn, chứ không phải ngược

lại. Sự thật là Công giáo nhìn chung không bị mặc cảm thấp kém, ít nhất ở

những nước quan trọng mà nó là tôn giáo chính. Cho nên các thay đổi đã bị

trì hoãn trong 150 năm cho tới những năm 1960, khi Rome cũng gặp phải

tình trạng lộn xộn thấy rõ.

Với người Do Thái, nhất là ở Đức và các nước “tiên tiến” khác, chuyện lại

khác. Người Do Thái khai sáng xấu hổ với mấy buổi lễ truyền thống: sức ì

của quá khứ, thiếu nội dung trí tuệ, kiểu cầu nguyện ồn ào và không phù

hợp của người Do Thái chính thống. Ở các nước Tin Lành, việc người Kitô

tới một giáo đường là hoàn toàn bình thường, nhưng nó gợi nên sự khinh bỉ

và thương hại. Do đó, Do Thái giáo cải cách ban đầu là một nỗ lực để loại

bỏ vết nhơ lố bịch ra khỏi các hình thức thờ cúng Do Thái. Mục đích là để

tạo ra một tâm trạng tôn giáo thích hợp. Các từ khóa là Erbauung (khai

sáng) và Andacht (tận tụy). Các bài giảng đạo kiểu Kitô giáo được áp dụng.

Nhà cải cách Joseph Wolf (1762-1826), vốn là giáo viên và thư ký cộng

đồng ở Dessau, rất ngưỡng mộ Mendelssohn, đã lấy các nhà diễn thuyết

Tin Lành Đức làm hình mẫu của mình. Người Do Thái nhanh chóng học

cách giảng đạo này, vì họ học cái mới rất nhanh. Chẳng bao lâu, các bài

giảng ở Đền Berlin là quá hay nên các mục sư Tin Lành bèn tới nghe và

học hỏi. Các bí quyết được trao đổi.55 Đàn organ, một đặc điểm mạnh mẽ

https://thuviensach.vn

khác của Tin Lành Đức được áp dụng, còn dàn đồng ca thì hát kiểu châu

Âu.

Rồi vào năm 1819, Hội Khoa học Do Thái được thành lập, Đền Hamburg

giới thiệu một cuốn sách kinh mới, và những thay đổi thẩm mỹ lan sang các

vấn đề cơ bản hơn. Nếu các thói quen tế lễ có thể bị loại bỏ vì chúng khiến

người ta xấu hổ, thì tại sao lại không loại bỏ các giáo lý phi lý và bất tiện?

Chúa cứu thế không được nhắc đến nữa; việc trở lại Vùng đất Thánh cũng

vậy. Mục đích là để thanh lọc và tái cấp năng lượng cho Do Thái giáo theo

đúng tinh thần cải cách của Luther.56 Nhưng có một khác biệt quan trọng,

chao ôi. Luther không liên tục ngoái nhìn xem người khác đang làm gì và

bắt chước họ. Dù tốt hay xấu, ông tràn đầy năng lượng bởi sự thôi thúc bên

trong thô ráp và mạnh mẽ của chính mình: “Tôi không thể làm gì khác,”

như lời ông nói. Ông là sui generis* và hình thức Kitô giáo mới của ông,

với các giáo lý cụ thể và các hình thức tế lễ đặc biệt của nó, là một sáng tạo

đích thực và độc đáo. Do Thái giáo cải cách tràn đầy năng lượng bởi tư duy

gọn gàng về xã hội và khát khao trở nên tao nhã hơn là bởi niềm tin mạnh

mẽ. Tinh thần của nó không phải là tôn giáo mà là thế tục. Nó hàm ý tốt

nhưng là một thứ nhân tạo, giống như rất nhiều hệ thống duy tâm thế kỷ 19,

từ chủ nghĩa thực chứng của Comte tới quốc tế ngữ Esperanto.

Chuyện có thể đã khác nếu phong trào sản sinh ra một trong những điều kỳ

lạ tôn giáo mà người Do Thái mộ đạo Đông Âu có rất nhiều. Nhưng phong

trào cải cách đã chờ đợi trong vô vọng một người như Luther. Người xuất

sắc nhất mà nó có thể sinh ra là Giáo sĩ Abraham Geiger (1810-1874), trên

thực tế đã dẫn dắt phong trào liên tục ở Breslau, Frankfurt và Berlin.57 ông

đầy nhiệt huyết, mộ đạo, có học và khôn ngoan. Có lẽ quá khôn ngoan, ông

thiếu sự táo bạo nhưng lại sẵn lòng vị kỷ để phá hủy, điều mà một nhà cách

mạng tôn giáo cần. Trong một bức thư riêng viết năm 1836, ông nói về sự

cần thiết phải bãi bỏ mọi thiết chế Do Thái giáo và xây dựng lại trên một cơ

sở mới. Nhưng đây không phải là cái ông cảm thấy có thể làm được trên

thực tế. Ông phản đối cầu nguyện bằng tiếng Hebrew, nhưng không loại

https://thuviensach.vn

tiếng Hebrew ra khỏi các buổi lễ. Ông cho rằng cắt bao quy đầu là “một

hành vi đổ máu man rợ,” nhưng lại phản đối việc bãi bỏ nó. Ông cho phép

một số vi phạm đối với luật cấm Sabbath, nhưng không loại bỏ hoàn toàn

nguyên tắc Sabbath và sử dụng ngày Chủ nhật Kitô giáo. Ông bỏ các đoạn

nói về sự trở lại chủ nghĩa Zion và những chỗ khác nói đến cái mà ông coi

là hoàn cảnh lịch sử lỗi thời, nhưng ông không thể buộc mình đầu hàng

nguyên tắc của Luật Moses, ông cố gắng chiết xuất ra cái mà ông gọi là

thành phần tôn giáo-toàn cầu từ một lượng niềm tin Do Thái giáo khổng lồ

đã được tích lũy. Theo quan điểm của ông thì điều đó bao gồm việc từ bỏ

giả định tự động về sự đoàn kết với người Do Thái ở khắp nơi - do đó ông

từ chối đóng một vai trò tích cực trong việc phản đối những hành vi tàn bạo

ở Damascus. Nhưng khi ông nhiều tuổi hơn, giống như rất nhiều người Do

Thái có học trước đó và kể từ đó, ông bắt đầu cảm nhận được sức hút của

Do Thái giáo truyền thống ngày càng mạnh mẽ hơn, nên ông không còn

quá hăng hái thay đổi nữa.

Những người cải cách có thể gây ra tác động nhiều hơn nếu họ có thể xây

dựng nên một nền tảng niềm tin và thực hành được xác định một cách rõ

ràng, và trung thành với nền tảng đó. Nhưng Geiger không phải là người

duy nhất thất bại trong việc tìm ra một điểm tựa cuối cùng của niềm tin.

Giữa các nhà cải cách hàng đầu có sự khác nhau. Giáo sĩ Samuel Holdheim

(1806-1860), đến từ Poznan, sau cùng lại là người đứng đầu một giáo đoàn

cải cách ở Berlin, dù khởi đầu là một nhà cải cách ôn hoà - ông chỉ mong

ước chấm dứt việc ngâm tụng Torah. Dần dà ông trở thành người cực đoan.

Geiger tin vào “mặc khải tăng tiến,” qua đó việc thực hành Do Thái giáo

phải được định kỳ thay đổi khi ý Chúa được biểu lộ. Holdheim muốn bãi

bỏ Ngôi đền và Do Thái giáo mang tính nghi lễ hoàn toàn và ngay lập tức.

Phần lớn Talmud cũng phải bỏ đi: “Vào kỷ nguyên của Talmud, Talmud

đúng. Vào kỷ nguyên của tôi, tôi đúng.” Ông coi Do Thái giáo truyền thống

là một rào cản không cho người Do Thái trở thành một phần của tình anh

em toàn cầu ở con người, thứ mà theo ông là đại diện cho kỷ nguyên cứu

thế. Nên ông cho rằng những người không cắt bao quy đầu vẫn có thể là

https://thuviensach.vn

người Do Thái. Ông cho rằng nghĩa vụ nghề nghiệp của một người quan

trọng hơn sự tuân thủ ngặt nghèo lễ Sabbath. Quả thực, ở Berlin, ông không

chỉ cải cách triệt để các buổi lễ mà cuối cùng còn tổ chức chúng vào Chủ

nhật. Khi ông mất, thậm chí còn có một cuộc tranh cãi liệu có thể chôn cất

ông ở khu giáo sĩ trong nghĩa trang được hay không.

Phiên bản cải cách của Holdheim không phải là lựa chọn thay thế duy nhất

cho phiên bản cải cách của Geiger. Ở Frankfurt, một nhóm chống cắt bao

quy đầu xuất hiện. Ở London, một phong trào cải cách chấp nhận Kinh

Thánh với tư cách tác phẩm của Chúa, và phản đối Talmud với tư cách tác

phẩm của con người. Khi phong trào cải cách lan ra nước ngoài, nó xuất

hiện dưới ngày càng nhiều hình thức. Một số nhóm giữ lại mối liên hệ với

người Do Thái chính thống. Các nhóm khác cắt đứt liên hệ hoàn toàn. Các

hội nghị giáo sĩ được tổ chức mà chẳng đem lại kết quả gì đáng kể. Sách

kinh mới được phát hành và gây ra những tranh cãi mới. Trong phiên bản

này hay phiên bản khác, Do Thái giáo cải cách rõ ràng thể hiện được tinh

thần tôn giáo cho hàng ngàn người Do Thái có học. Ở Anh chẳng hạn, cả

Do Thái giáo cải cách theo tư duy khá truyền thống lẫn Do Thái giáo tự do

là một tiểu nhóm cấp tiến hơn, đều có chỗ đứng vững chắc. Ở Mỹ, như

chúng ta sẽ thấy, phong trào cải cách, trong cả hai phiên bản bảo thủ và tự

do, trở thành một phần quan trọng trong cái sau này trở thành chân còn lại

của chiếc kiềng ba chân ở thế giới Do Thái.

Nhưng điều mà phong trào cải cách đã không làm, chẳng hơn gì “khoa học

Do Thái giáo,” là giải quyết vấn đề Do Thái. Nó không bình thường hóa

người Do Thái vì nó không bao giờ đại diện cho một nhóm thiểu số. Về bản

chất, nó là một lựa chọn thay thế cho rửa tội và đồng hóa hoàn toàn đối với

người Do Thái, những người mà đức tin hay ít nhất là lòng mộ đạo nơi họ

đủ mạnh để giữ họ ở lại với tôn giáo của mình dưới một hình thức nào đó,

nhưng không đủ mạnh để thách thức thế giới. Đến cuối những năm 1840,

rõ ràng nó sẽ không tiếp quản Do Thái giáo, kể cả ở nước Đức khai sáng.

Đến cuối thế kỷ, nó đã có đủ sự ủng hộ về mặt thể chế để tiếp tục tồn tại ít

https://thuviensach.vn

nhất là ở một số nước, nhưng sức sáng tạo của nó đã hết. Nhà văn theo

trường phái truyền thống John Lehmann ghi lại vào năm 1905: “Ngày nay,

khi sự lãnh đạm đã vượt qua giới cải cách, thật khó mà tưởng tượng rằng đã

từng có những người coi nó là nhiệm vụ của đời mình, và những người

quyết tâm bằng cả trái tim và linh hồn để cải cách Do Thái giáo, và những

người coi bản thân là một Luther, Zwingli hay Calvin thu nhỏ.” 58

Một lý do tại sao người Do Thái, vốn mong muốn tham gia đầy đủ vào thế

giới hiện đại mà không đánh mất Do Thái giáo của họ, lại không đạt được

một công thức khả thi: họ không thể đi đến thống nhất về một ngôn ngữ

dùng để diễn tả nó. Ở giai đoạn này, có ba lựa chọn khả dĩ. Lựa chọn thứ

nhất là ngôn ngữ cổ của Do Thái giáo, tiếng Hebrew. Lựa chọn thứ hai là

ngôn ngữ của chính nước họ, cho dù nó là tiếng gì đi nữa. Lựa chọn thứ ba

là ngôn ngữ thông dụng mà hầu hết người Do Thái nói, tiếng Yiddish. Hoặc

có thể có một sự kết hợp của cả ba lựa chọn. Những người của phong trào

khai sáng Do Thái muốn khôi phục tiếng Hebrew. Quả thực, chính cái từ

Haskalah mà họ chọn dùng để nhận dạng mình, là từ mà trong tiếng

Hebrew dùng để chỉ sự hiểu biết hay lý trí: họ dùng nó để thể hiện cam kết

của mình đối với lý trí chứ không phải mặc khải, như là ngọn nguồn của sự

thật. Họ viết ra các tác phẩm giáo dục bằng tiếng Hebrew. Họ điều hành

một ấn phẩm tiếng Hebrew. Nhưng có một số lý do tại sao nỗ lực của họ

thiếu tính năng động. Rất ít người trong số họ viết nhiều bằng tiếng Hebrew

- Mendelssohn, lãnh đạo của họ, viết rất ít. Họ chọn tiếng Hebrew không

phải vì họ muốn thể hiện mình bằng nó: để thể hiện mình, họ ưa dùng tiếng

Đức hơn nhiều. Cũng không phải họ tôn thờ nó vì lý do tôn giáo. Mà họ coi

nó đáng trọng về mặt trí tuệ, vì phiên bản Do Thái của tiếng Latin và tiếng

Hy Lạp vốn là di sản văn hóa cổ xưa của châu Âu Kitô. Giai đoạn này

chứng kiến buổi bình minh của ngành nghiên cứu ngữ văn hiện đại. Khắp

nơi ở châu Âu, các chuyên gia viết sách ngữ pháp, tạo ra chữ viết cho các

ngôn ngữ địa phương và trao cho chúng quy tắc và cú pháp - tiếng Phần

Lan, tiếng Hungary, tiếng Rumania, tiếng Ireland, tiếng Basque, tiếng

Catalan được nâng từ thổ ngữ lên thành “ngôn ngữ hiện đại.” Những người

https://thuviensach.vn

maskil muốn tiếng Hebrew trải qua quá trình này. Tất nhiên về mặt logic,

họ nên chọn tiếng Yiddish, một thứ tiếng mà người Do Thái thực sự dùng.

Nhưng người maskil ghét cay ghét đắng nó. Họ coi nó chẳng là gì ngoài

một biến dạng của tiếng Đức. Nó đại diện cho tất cả những gì họ phản đối

nhất về ghetto và Do Thái giáo không được tái tạo: nghèo đói, dốt nát, mê

tín, tội lỗi. Họ cho rằng những người duy nhất nghiên cứu tiếng Yiddish

một cách khoa học là cảnh sát, vì cần hiểu tiếng lóng của bọn trộm cướp.

Cho nên người maskil bèn phục hồi tiếng Hebrew. Nhưng họ không biết

viết cái gì bằng tiếng Hebrew. Dự án lớn nhất của họ là chép Kinh Thánh

theo kiểu hỗn hợp, sử dụng các từ tiếng Đức bằng các ký tự Hebrew. Dự án

khá thành công. Hàng ngàn người Do Thái, nhất là những người của thế hệ

cũ, không được đi học trường thế tục, dùng nó để học tiếng Đức văn học.

Nhưng điều này đã dẫn tới việc sử dụng tiếng Hebrew ít hơn, chứ không

phải nhiều hơn. Khi người Do Thái đọc tiếng Đức và tiếp thu văn hóa thế

tục, mối quan tâm của họ đối với tiếng Hebrew giảm hay biến mất; nhiều

người thậm chí mất luôn cả Do Thái giáo. Kể cả những người giữ lại đức

tin của mình cũng thấy tiếng Hebrew kém hữu dụng hơn, khi mà các buổi

lễ và sách kinh bắt đầu sử dụng tiếng địa phương.

Quả thực, có một truyền thống Hebrew sống động nhưng mong manh trong

văn học. Người maskil cũng thấy việc đó khó chịu, vì lý do ý thức hệ. Các

học giả trung cổ vĩ đại như Maimonides từng viết bằng tiếng Ả-rập. Nhưng

việc viết bằng tiếng Hebrew cũng tồn tại ở Tây Ban Nha Hồi giáo, và từ đó

tái xuất hiện ở Ý thời Phục hưng. Một số người Do Thái Ý tiếp tục viết chữ

Hebrew rất đẹp trong suốt thế kỷ 17. Rồi truyền thống này có một thiên tài:

Moses Hayyim Luzzatto (1707-1746). Con người đáng chú ý này xuất thân

từ một trong những gia đình lâu đời nhất và danh giá nhất của cộng đồng

Do Thái Ý ở Padua, ông là một thần đồng và có những người thầy giỏi

nhất, cũng như được học tại trường đại học lớn nhất, ông học khoa học thế

tục, ngôn ngữ và văn học Hy Lạp-La Mã cổ, tiếng Ý hiện đại, ngoài một

loạt các môn nghiên cứu Do Thái giáo. Luzzatto có biệt tài chuyển hóa tư

https://thuviensach.vn

liệu rối rắm thành văn phong mang tính học thuật cao, cũng như trình bày

các vấn đề phức tạp một cách đơn giản cho độc giả bình dân. Ông cũng có

thể diễn đạt ý mình bằng nhiều thứ tiếng, cổ đại và hiện đại. Một trong

những tác phẩm của ông được viết bằng tiếng Aram, thứ tiếng ban đầu

được dùng để viết Zohar. Nhưng phương tiện quen thuộc của ông là tiếng

Hebrew, ông viết rất nhiều thơ bằng tiếng Hebrew, một số là thơ tôn giáo

mà đến nay không còn, một số là thơ thế tục để tôn vinh những người bạn

của mình, ông viết ba vở kịch văn xuôi bằng tiếng Hebrew. Trên tất cả, ông

viết một tác phẩm đạo đức, Mesillat Yesharim, hay The Path of the Upright

(Con đường của người công bình), mà trong cuối thế kỷ 18 và phần lớn thế

kỷ 19 là cuốn sách có ảnh hưởng nhất trong mọi cuốn sách viết bằng tiếng

Hebrew, được đọc rộng rãi nhất trong các cộng đồng Do Thái ở Đông Âu. 59

Chẳng phải ông là người khởi xướng lý tưởng của sự phục sinh tiếng

Hebrew hay sao? Với người Do Thái Đức khai sáng thì không. Ngược lại,

ông là biểu tượng của cái mà họ muốn từ chối và xóa bỏ.

https://thuviensach.vn

Luzzatto là một học giả kabbalah và một nhà thần bí. Tệ hơn, ông rất có thể

là một môn đệ Shabbatai bí mật, hay cái gì đó rất giống thế. Như ông thừa

nhận, ông đã có lòng yêu thích các tác phẩm dẫn dụ chết người của Nathan

xứ Gaza, chúng có khả năng giải thích bất cứ thứ gì một khi anh đã nhảy

một bước phi lý đầu tiên. Ở Padua, dường như ông đã thu hút quanh mình

một nhóm người trẻ dạo chơi trong những suy nghĩ nguy hiểm. Các giáo sĩ

Venice cho người lục soát nhà ông và tìm thấy bằng chứng ma thuật. Để

khỏi gây tranh cãi, ông đi Amsterdam. Ở đó, ông cũng bị cấm thực hành

kabbalah. Nên cuối cùng ông tới Miền đất hứa, là nơi ông mắc dịch hạch ở

Acre. 60 Được đặt tên là Moses, kết hôn với một cô gái tên là Zipporah, có vẻ

ông đã đi đến kết luận cả hai là đầu thai của Moses và vợ ông. Nhiều người

Do Thái ở phương Đông đồng ý với điều đó, hay ít nhất coi ông như một vị

thánh. Không người Do Thái Đức khai sáng nào có thể chấp nhận một điều

như vậy. Và kể cả nếu những tuyên bố cá nhân của ông được gạt sang một

bên, thì phần nội dung về đạo đức của ông cũng không thể chấp nhận được

đối với người maskil. Trong cuốn Path of the Upright và một tác phẩm

khác, Da’ath Tevunot hay Discerning Knowledge (Nhận ra tri thức), ông có

một phần tóm tắt xuất sắc về lịch sử mục đích của Chúa trên thế giới và vai

trò của người Do Thái, chuyện giao ước và cuộc tứ tán của người Do Thái.

Ông chỉ ra chính xác tại sao người Do Thái lại có mặt trên thế giới hôm

nay, và họ phải làm gì để biện minh cho mình. Phần tóm tắt của ông về mục

đích cuộc sống rất cương quyết:

Bản chất sự tồn tại của một con người trên thế giới này là anh ta phải thực hiện những lời răn,

thờ cúng và chống lại cám dỗ. Điều không thích hợp là hạnh phúc trần tục đối với anh ta

không hơn gì một sự giúp đỡ hay hỗ trợ, theo nghĩa sự thỏa mãn và bình an trong tâm cho

phép anh ta dâng trọn lòng mình cho nghĩa vụ này của mình; và điều thích hợp là toàn bộ sự

chú ý của anh ta nên được dành riêng cho Đấng Sáng tạo - Đức Chúa Trời - và anh ta không

nên có mục đích nào khác trong mọi hành động của mình, dù nhỏ hay lớn, ngoài việc đến gần

Ngài - Đức Chúa Trời - và xóa tan mọi sự ngăn cách giữa anh ta và Đấng Chủ của mình.61

https://thuviensach.vn

Đây là một người, viết bằng tiếng Hebrew, đề ra một triết lý mạch lạc

nhưng nghiêm ngặt, truyền cảm hứng cho hàng triệu người Do Thái và

thậm chí đến nay tiếp tục là một truyền thống sống động trong Do Thái

giáo. Nhưng nó bị những người khai sáng ghét cay ghét đắng. Thay vì sử

dụng tiếng Hebrew để đưa người Do Thái từng sống trong ghetto vào thế

giới hiện đại, và bảo họ chiếm một chỗ tử tế và trang trọng ở đó, thì nó làm

ngược lại hoàn toàn. Nó bảo người Do Thái quay ngoắt 180 độ, và hướng

mắt về Chúa - như người Do Thái mộ đạo vẫn luôn làm. Nên truyền thống

Hebrew sống động như nó vẫn là, và không phù hợp với kế hoạch tổng thể

của phong trào khai sáng. Kế hoạch vừa dùng tiếng Hebrew vừa dùng tiếng

Đức của họ do đó không có tiến triển gì. Người Do Thái đơn giản học tiếng

Đức, và tự đồng hóa mình. Người maskil không tiên liệu được chuyện tiếng

Hebrew sẽ tái xuất một cách ghê gớm trong đời sống Do Thái - như là công

cụ của chủ nghĩa Zion, một hình thức Do Thái giáo đối với họ đáng ghét

như thuyết cứu thế thần bí.

Mỉa mai thay, ngôn ngữ Do Thái có tiến bộ nhiều nhất và hoàn toàn bột

phát trong thế kỷ 19 lại là tiếng Yiddish. Đáng tiếc là người maskil, mà khả

năng nói và viết tiếng Đức của họ là chứng chỉ cho vị thế khai sáng của họ,

lại biết quá ít về nó. Nó không chỉ là tiếng lóng của bọn tội phạm. Nó còn

hơn cả một biến dạng của tiếng Đức. Đối với người Do Thái mộ đạo, nó là

một thứ tiếng “tạm thời” vì nó phi Chúa, phi lịch sử (xét theo quan điểm

Do Thái). Một khi lịch sử vận động trở lại, khi Kỷ nguyên Chúa cứu thế

đến gần, thì người Do Thái có lẽ sẽ trở lại với tiếng Hebrew, thứ ngôn ngữ

của Torah, được dùng trong các trường hợp quan trọng như thực hành nghi

lễ, học hành và quản lý cộng đồng. Ngoài việc là một thứ tiếng tạm thời,

tiếng Yiddish đã có từ lâu đời, gần như ngang tuổi với một số ngôn ngữ

châu Âu. Người Do Thái ban đầu phát triển nó từ các phương ngữ tiếng

Đức được nói ở nhiều thành phố, khi họ chuyển từ Pháp và Ý tới xứ

Lotharingia nói tiếng Đức. Tiếng Yiddish cổ (1250-1500) đánh dấu sự tiếp

xúc đầu tiên của người Do Thái nói tiếng Đức với người Do Thái Slav nói

một thứ phương ngữ gọi là Knaanic. Trong 200 năm, 1500-1700, tiếng

https://thuviensach.vn

Yiddish cận đại xuất hiện, ngày càng giống tiếng Slav và nặng tính phương

ngữ hơn. Cuối cùng, tiếng Yiddish hiện đại phát triển trong thế kỷ 18. Dạng

văn học của nó được biến đổi hoàn toàn trong giai đoạn 1810-1860, ở

những thành phố của cộng đồng Do Thái Đông Âu, khi báo và tạp chí tiếng

Yiddish trở nên phổ biến, ngành kinh doanh sách tiếng Yiddish phát triển

mạnh. Các nhà ngữ văn và ngữ pháp đã dọn dẹp nó. Đến năm 1908, nó đủ

độ phức tạp để những người ủng hộ tổ chức một hội nghị tiếng Yiddish thế

giới ở Czernowitz. Khi dân số Do Thái ở Đông Âu tăng lên, ngày càng

nhiều người nói, đọc và viết nó. Đến cuối những năm 1930, nó là ngôn ngữ

chính của khoảng 11 triệu người.

Yiddish là một sinh ngữ phong phú, là tiếng nói đời thường của một sắc

dân đô thị. Nó có hạn chế về nguồn gốc. Có rất ít từ trong tiếng Yiddish chỉ

động vật hay chim muông. Nó gần như không có từ vựng quân sự. Những

khiếm khuyết đó được bù đắp từ tiếng Đức, tiếng Ba Lan, tiếng Nga. Tiếng

Yiddish rất giỏi trong chuyện vay mượn: từ tiếng Ả-rập, từ tiếng Hebrew-

Aram, từ bất cứ thứ tiếng gì đến với nó. Mặt khác, nó đóng góp cho tiếng

Hebrew và tiếng Anh-Mỹ. Tuy nhiên, phẩm chất chủ chốt của nó nằm ở sự

tinh tế bên trong, nhất là khi mô tả các loại người và cảm xúc con người. 62

Nó là ngôn ngữ của sự lọc lõi chốn thành thị, của kẻ lót đường thông minh;

của bi ai, cam chịu, khổ đau, những thứ được nó làm cho vơi đi bằng sự hài

hước, mỉa mai cùng cực và mê tín. Isaac Bashevis Singer, người sử dụng

tiếng Yiddish vĩ đại nhất, chỉ ra rằng nó là thứ tiếng duy nhất chẳng bao giờ

được người nắm quyền lực sử dụng.

Tiếng Yiddish là ngôn ngữ tự nhiên cho một quốc gia Do Thái hồi sinh, vì

nó được sử dụng rộng rãi và nó đang sống; trong nửa sau thế kỷ 19 nó bắt

đầu khá nhanh trong việc sản sinh ra một nền văn học lớn gồm truyện, thơ,

kịch, tiểu thuyết. Nhưng có nhiều lý do tại sao nó không thể hoàn thành số

phận đã định của mình. Vai trò của nó đầy những nghịch lý. Nhiều giáo sĩ

coi nó là ngôn ngữ của phụ nữ, vốn không đủ thông minh hay học vấn để

học bằng tiếng Hebrew. Mặt khác, người maskil Đức còn gắn nó với Chính

https://thuviensach.vn

thống giáo, vì việc sử dụng nó khuyến khích sự lạc hậu, mê tín và phi lý.

Trong cộng đồng Do Thái lớn ở Hungary chẳng hạn, ngôn ngữ địa phương

được sử dụng cho cuộc sống hằng ngày, và tiếng Yiddish là ngôn ngữ của

việc học tôn giáo; các cậu bé Do Thái phải dịch văn bản tiếng Hebrew và

tiếng Aram sang tiếng Yiddish - nên nó bị gắn với Chính thống giáo chưa

bị biến dạng. Tuy nhiên, ở biệt khu Do Thái tại Nga và ở xứ Galicia thuộc

Áo, nó thường là ngôn ngữ của thế tục hóa. Vào nửa sau thế kỷ 19, gần như

mọi cộng đồng Do Thái tương đối lớn ở Đông Âu đều có giới vô thần và

cấp tiến mà ngôn ngữ thể hiện sự bất đồng quan điểm của họ là tiếng

Yiddish, họ đọc sách và tạp chí tiếng Yiddish phục vụ cho quan điểm ấy.

Tuy nhiên, kể cả ở phương Đông, nơi tiếng Yiddish là ngôn ngữ Do Thái đa

số, nó vẫn không nắm được độc quyền chốn thế tục. Vì những người cấp

tiến chính trị ngày càng quay sang sử dụng tiếng Đức, rồi tiếng Nga. Theo

kiểu maskil đích thực, những người thế tục hóa phi chính trị thường trao

một vị thế siêu việt cho tiếng Hebrew. Quan điểm được Nahum Slouschz

đưa ra, là người dịch Zola, Flaubert và de Maupassant sang tiếng Hebrew:

Trong khi người Do Thái được giải phóng của phương Tây thay thế tiếng Hebrew bằng thứ

tiếng phổ thông của đất nước mình sinh sống; trong khi các giáo sĩ không tin bất cứ thứ gì

không phải là tôn giáo; và các nhà bảo trợ giàu có từ chối bảo trợ một nền văn học không

được quyền gia nhập giới thượng lưu - trong khi họ thờ ơ, thì người maskil, người “trí thức”

của thị trấn nhỏ, người mehabber [nhà văn] Ba Lan, bị khinh rẻ và vô danh, thường là một

người tử vì đạo, là người dâng cả trái tim, linh hồn và sức mạnh của mình để nâng niu duy trì

truyền thống văn học tiếng Hebrew - chỉ mỗi họ vẫn trung thành với cái đã là sứ mệnh đích

thực của ngôn ngữ Kinh Thánh từ những ngày đầu của nó. 63

Điều đó hiển nhiên là đúng. Nhưng có nhiều nhà văn tiếng Yiddish cũng có

thể đưa ra lập luận bi-hùng tương tự cho mình, ít nhất với một tuyên bố

mạnh mẽ là đang tôn vinh tinh thần Do Thái.

Tóm lại, trong những thập niên đầu thế kỷ 19, viễn cảnh và tương lai ngôn

ngữ Do Thái thật rối rắm, vì những lý do có căn nguyên sâu xa trong lịch

https://thuviensach.vn

sử và đức tin. Sự rối rắm ngôn ngữ này chỉ là một phần của một sự rối rắm

văn hóa rộng lớn hơn. Và sự rối rắm văn hóa này lại đến từ một sự rối rắm

tôn giáo gia tăng của người Do Thái, điều có thể được tóm tắt trong một

câu: Do Thái giáo là một phần của cuộc sống, hay là tất cả của cuộc sống?

Nếu nó chỉ là một phần, thì một sự thỏa hiệp với hiện đại là có thể. Nhưng

trong trường hợp đó, người Do Thái có thể đơn giản hoà tan vào các xã hội

đa số xung quanh họ. Nếu nó là tất cả, thì họ đã chỉ thay thế ghetto xây

bằng đá với ghetto dựng bằng trí tuệ. Nên trong trường hợp đó, hầu hết

người Do Thái đều sẽ chọn cách trốn thoát khỏi nhà tù, và sẽ lạc khỏi Luật

Moses mãi mãi. Mọi sự thỏa hiệp mà chúng ta đã xem xét sụp đổ trước

logic vĩ đại của sự lựa chọn khó khăn này.

Do đó, mấu chốt của tình thế khó khăn ở người Do Thái trong nửa đầu thế

kỷ 19 là không có một chương trình thống nhất hay một sự lãnh đạo thống

nhất. Nơi những dân tộc bị áp bức và nổi dậy khác có thể tập trung năng

lượng của họ vào việc diễu hành đằng sau khẩu hiệu chủ nghĩa dân tộc và

độc lập, thì người Do Thái là những người vô cớ nổi loạn. Hoặc đúng ra, họ

biết đang nổi loạn chống lại cái gì - cả xã hội thù địch nơi họ sống, miễn

cưỡng cho họ quyền công dân đầy đủ nếu có, lẫn việc đi theo Do Thái giáo

ghetto đến ngạt thở - nhưng họ không biết đang nổi loạn vì cái gì. Dù vậy,

sự nổi loạn Do Thái là có thật, tuy chỉ mới chớm. Và các cá nhân nổi loạn,

tuy thiếu một mục tiêu chung, nhưng thật đáng sợ. Ở bên nhau, họ là một

lực lượng khổng lồ trước thiện và ác. Cho đến nay, chúng ta mới chỉ nhìn

vào một phía của vấn đề giải phóng: làm thế nào người Do Thái được giải

phóng khỏi ghetto có thể thích ứng với xã hội? Nhưng phía kia cũng quan

trọng không kém: làm thế nào xã hội thích ứng với người Do Thái có thể

được giải phóng?

Đây là vấn đề vô cùng lớn, vì trong 1.500 năm xã hội Do Thái đã được thiết

kế để sản sinh ra các trí thức. Họ đúng là các trí thức giáo sĩ, phục vụ Torah

của Chúa. Nhưng họ có mọi đặc tính của trí thức: khuynh hướng theo đuổi

ý tưởng bất chấp lợi ích của mọi người; không ngừng mài sắc năng lực phê

https://thuviensach.vn

bình; sức mạnh hủy diệt cũng như sức mạnh sáng tạo to lớn. Xã hội Do

Thái được tạo ra để hỗ trợ họ. Giáo sĩ cộng đồng được chỉ định trong trát

bổ nhiệm làm “Chúa của xứ.” Ông rất được tôn trọng, như dòng dõi tinh

thần của Moses, ông là mẫu hình địa phương của người Do Thái lý tưởng.

Ông là nhà hiền triết đầy lôi cuốn. Ông dành cuộc đời mình hấp thụ những

thông tin khó hiểu rồi nhắc lại chúng theo quan điểm của mình, ông trông

đợi được hỗ trợ, và thực tế được hỗ trợ bởi sự giàu có của các trọc phú địa

phương. Người Do Thái trợ cấp cho nền văn hóa của họ từ hàng trăm năm,

trước khi tập quán này trở thành một chức năng của nhà nước phúc lợi

phương Tây. Những lái buôn giàu có kết hôn với con gái của các nhà hiền

triết; học trò xuất sắc của học viện yeshiva được người ta tìm cho một cô

dâu giàu có để anh ta có thể học tiếp. Do đó, hệ thống mà các nhà hiền triết

và các lái buôn dùng để điều hành cộng đồng là dạng phân phối lại thay vì

gia tăng của cải. Nó cũng đảm bảo sinh ra nhiều người rất thông minh,

được trao mọi cơ hội để theo đuổi ý tưởng. Đột ngột, khoảng năm 1800, cỗ

máy xã hội cổ xưa và vô cùng hiệu quả dùng để sinh ra trí thức này bắt đầu

thay đổi đầu ra. Thay vì rót tất cả sản phẩm của nó vào mạch kín của việc

học giáo sĩ, nơi sản phẩm hoàn toàn tách biệt khỏi xã hội chung, thì nó xả

một tỉ lệ sản phẩm lớn và ngày càng tăng vào đời sống thế tục. Đây là một

sự kiện có tầm quan trọng gây choáng váng trong lịch sử thế giới.

Heinrich Heine (1797-1856) là ví dụ điển hình cho hiện tượng mới này.

Ông sinh ra ở Düsseldorf trong một gia đình buôn bán. Nếu 50 năm trước

ông đã trở thành, chắc chắn vậy, một giáo sĩ và học giả Talmud, thì hẳn sẽ

rất xuất chúng. Thay vào đó, ông là sản phẩm của cơn lốc cách mạng. Đến

năm 16 tuổi, ông đã trải qua sáu lần thay đổi quốc tịch mà vẫn không rời

khỏi nơi sinh của mình. Gia đình ông được giải phóng một nửa. Mẹ ông,

Piera van Geldern, có những tham vọng thế tục đối với ông. Khi quân đội

của Napoleon tiến lên, bà coi con trai mình là một cận thần, một thống chế,

một chính trị gia hay thống đốc; khi người Pháp rút lui, cậu được biến

thành một doanh nhân triệu phú. 64 Bà thấy cậu có rất ít học vấn Do Thái,

nên đã gửi cậu tới trường Công giáo La Mã. Heine thiếu bản sắc cá nhân,

https://thuviensach.vn

tôn giáo, chủng tộc và quốc gia. Tên Do Thái của ông là Hayyim. Khi còn

nhỏ, ông được gọi là Harry. Sau này, ông gọi mình là Heinrich, nhưng ông

ký tên dưới tác phẩm của mình là H. Heine và ghét phải ghi rõ chữ “H” ra. 65

Khi còn nhỏ, ông sống dưới thời Đại công quốc Berg, một chế độ do

Napoleon tạo ra, nên ông tuyên bố tinh thần của mình là tinh thần Pháp.

Nhưng cuốn sách quan trọng nhất thời thơ ấu của ông là cuốn Kinh Thánh

Luther vĩ đại, chẳng có cuốn sách nào có chất Đức hơn nó. Ông chuyển tới

Paris năm 1831 và không trở về Đức (trừ hai chuyến thăm ngắn). Nhưng

ông không bao giờ xin quốc tịch Pháp, dù đủ điều kiện, ông viết tất cả các

tác phẩm của mình bằng tiếng Đức. Ông cho rằng người Đức thường xấu

xa nhưng lại sâu sắc hơn, còn người Pháp sống hời hợt. Thơ của họ là “sữa

đông đặc xịt nước hoa.” 66

Những mơ hồ của Heine về Do Thái giáo sẽ lấp đầy, và quả thực đã lấp đầy

nhiều cuốn sách. 67 Ông không học đọc tiếng Hebrew đúng cách. Ông ghét là

người Do Thái, ông viết về “ba chứng bệnh xấu xa là nghèo đói, đau đớn

và tính chất Do Thái.” Năm 1822, ông có quãng thời gian ngắn qua lại với

Hội Khoa học Do Thái, nhưng ông chẳng có gì để đóng góp. Ông không tin

vào Do Thái giáo theo đúng nghĩa của nó và coi nó là một lực lượng phản

nhân văn. Năm sau đó, ông viết: “Việc tôi sẽ nhiệt tình với các quyền của

người Do Thái và sự bình đẳng dân sự của họ, điều đó tôi thừa nhận, và vào

những lúc tồi tệ không thể tránh được, đám người Đức sẽ nghe thấy tiếng

tôi vang lên trong các quán bia và cung điện Đức. Nhưng kẻ thù bẩm sinh

của mọi tôn giáo tích cực sẽ không bao giờ cho rằng tôn giáo, vốn ban đầu

bới lông tìm vết con người, giờ đây lại gây ra cho chúng ta nhiều đau đớn

đến vậy.”68 Nhưng nếu ông phản đối Do Thái giáo Talmud, tức là ông khinh

miệt phiên bản cải cách mới. Người cải cách là “người chữa các bệnh về

chân” đã “cố gắng chữa thân thể Do Thái giáo khỏi bệnh ngoài da đầy gớm

ghiếc của nó bằng cách để cho chảy máu, bằng sự vụng về của họ và đống

bông băng nghều ngoào như nhện được làm từ chủ nghĩa duy lý, Israel phải

chảy máu đến chết… chúng ta không còn sức mạnh nữa để mà nuôi râu, để

ăn kiêng, để hận thù và để thoát ra khỏi hận thù; đó là động cơ phong trào

https://thuviensach.vn

cải cách của chúng ta.” Ông nói một cách khinh bỉ, toàn bộ hoạt động là để

biến “một Kitô giáo Tin Lành bé nhỏ thành một công ty Do Thái. Họ làm

khăn lễ từ lông con chiên của Chúa, áo từ lông vũ Ma Thiêng, và quần lót

từ tình yêu Kitô; họ sẽ phá sản và những người kế vị họ sẽ được gọi là

Công ty Chúa và Đức Kitô.” 69

Nhưng nếu Heine không ưa cả người Do Thái chính thống lẫn người Do

Thái cải cách, thì có lẽ ông còn không ưa người maskil hơn thế. Ông coi họ

là những người trọng sự nghiệp hướng tới rửa tội. Ông ghi rằng bốn trong

số sáu người con của Mendelssohn đã cải đạo. Người chồng thứ hai của

Dorothea con gái ông ta là Friedrich Schlegel; cô này trở thành một người

phản động Kitô. Felix cháu trai ông ta trở thành người soạn nhạc Kitô hàng

đầu. Có thể Heine không phải là người đã nói rằng, “Điều Do Thái nhất mà

Mendelssohn từng làm là trở thành một người Kitô.” Nhưng thực sự ông đã

nói là: “Nếu tôi có may mắn trở thành cháu trai của Moses Mendelssohn,

thì chắc chắn tôi sẽ không dùng tài năng của mình để soạn nhạc cho việc đi

tiểu của con chiên.”70 Khi Eduard Gans cải đạo, Heine coi ông ta là kẻ “vô

lại,” phạm “trọng tội,” tội “làm phản,” tệ hơn Burke (theo quan điểm của

Heine là kẻ tạo phản chính, kẻ đã phản bội sự nghiệp cách mạng), ông đánh

dấu sự rửa tội của Gans bằng một bài thơ cay đắng, An einen Abtrünnigen

(Gửi kẻ bội giáo).

Tuy nhiên, Heine đã trở thành người Tin Lành chỉ vài tháng trước đó, ba

ngày trước khi ông nhận bằng tiến sĩ. Lý do của ông hoàn toàn mang tính

trần tục. Do một đạo luật hồi tháng 8 năm 1822, mà người Do Thái bị đuổi

ra khỏi các vị trí học thuật nhà nước - một phán quyết nhằm trực tiếp vào

Gans. Chục năm sau, Heine bênh vực đạo Tin Lành của mình, cho đó là

“phản đối chống lại bất công,” là “nhiệt tình thời chiến khiến tôi tham gia

các cuộc đấu tranh của giáo hội quân sự này.” Nhưng điều này là vô nghĩa,

vì ông cũng cho rằng tinh thần của Tin Lành không thực sự mang tính tôn

giáo chút nào: “Thịt da mỡ màng trong các bức tranh của Titian - đó đều là

Tin Lành. Tấm lưng Vệ Nữ của ông là những luận đề cơ bản hơn nhiều so

https://thuviensach.vn

với những luận đề mà thầy tu Đức đính lên cửa nhà thờ Wittenberg.” Và lúc

ông rửa tội, ông viết cho bạn mình là Moses Moser: “Tôi sẽ không thích

đâu nếu bạn thấy tôi rửa tội trong thứ ánh sáng tốt đẹp. Tôi có thể đảm bảo

với bạn, nếu luật của chúng ta cho phép ăn trộm thìa bạc, thì tôi sẽ không

làm việc đó.” 71 Câu nói của ông rằng rửa tội là “một chiếc vé để bước vào

xã hội châu Âu” đã trở nên tai tiếng.72

Vậy tại sao Heine chửi rủa Gans vì những gì mà chính ông đã làm? Không

có lời giải thích thỏa đáng. Heine mang một cảm xúc hủy diệt mà sau này

sớm trở nên phổ biến đối với những người Do Thái được giải phóng và bỏ

đạo, một dạng đặc biệt của sự tự căm ghét bản thân. Ông công kích chính

mình trong Gans. Sau này, ông thường nói rằng mình hối tiếc vì đã rửa tội.

Ông nói nó chẳng mang lại cho ông lợi ích gì về mặt vật chất. Nhưng ông

từ chối cho phép mình xuất hiện công khai với tư cách người Do Thái. Năm

1835, ông nói dối rằng mình chưa bao giờ đặt chân đến một giáo đường.

Khao khát của ông là chối bỏ tính chất Do Thái của mình, cũng như sự tự

căm ghét bản tính Do Thái nơi mình, điều khiến ông có nhiều lời nói bài

Do Thái. Một mục tiêu cụ thể là gia đình Rothschild, ông đổ lỗi cho họ vì

đã giúp các cường quốc phản động có những khoản vay. Ít ra đó là lý do có

thể chấp nhận được để công kích họ. Nhưng mấy lời độc địa nhất được

dành cho Nam tước James de Rothschild và vợ, là những người đã đối xử

rất tử tế với ông lúc ở Paris. Ông nói mình đã trông thấy một người môi

giới chứng khoán quỳ trước cái bô của Nam tước, ông gọi người đó là

“Herr von Shilock ở Paris.” Ông nói, “Chỉ có một Chúa - Tiền. Và

Rothschild là tiên tri của người.” Ông nói giờ thì không cần đến Talmud

nữa, thứ đã từng bảo vệ người Do Thái trước La Mã, vì cứ mỗi ngày đầu

quý sứ thần giáo hoàng phải mang tới cho Nam tước James khoản tiền lãi

cho số tiền đã vay. Tất cả những việc này không ngăn ông kiếm được rất

nhiều tiền từ nhà Rothschild, hay khoe khoang rằng quan hệ của ông với họ

là (theo lời ông) famillionaire. *7 3

https://thuviensach.vn

Trên thực tế, Heine trông đợi người Do Thái giàu có nuôi mình, mặc dù

ông không phải người học để làm giáo sĩ mà là một trí thức thế tục. Cha

ông đã thất bại thảm hại trong kinh doanh; những nỗ lực của ông, vốn

chẳng nhiều nhặn, không mấy ích gì với ông. Nên ông mãi phụ thuộc vào

chú mình là Solomon Heine, một chủ ngân hàng ở Hamburg, đã trở thành

một trong những người giàu nhất ở châu Âu. Heine lúc nào cũng cần tiền,

cho dù ông có bao nhiêu tiền đi nữa. Ông thậm chí hạ mình tới mức chấp

nhận một khoản trợ cấp bí mật 4.800 franc từ chính quyền Louis-Philippe.

Nhưng ông vẫn thường vòi vĩnh chú Solomon, không được lịch sự cho lắm:

“Điều hay nhất về chú,” ông viết cho chú năm 1836, “là chú mang họ của

cháu.” Người chú nghi ngờ về phẩm chất của Heine, nên nói rằng: “Nếu nó

đã học được bất cứ cái gì, thì nó sẽ không cần phải viết sách.” Ông ta cho

rằng cháu trai mình là một loài ký sinh, một kẻ ăn mày Do Thái chuyên

nghiệp. Nhưng, trung thành với truyền thống lâu đời, ông ta vẫn chi trả hết.

Khi qua đời năm 1844, ông ta để lại cho Heine một khoản tiền thừa kế,

nhưng với điều kiện nhà thơ không được công kích mình hay gia đình

mình. Khoản tiền đó ít hơn hy vọng của Heine, nên ông bèn nhảy vào một

cuộc tranh cãi kéo dài về bản di chúc với con trai của Solomon. 74

Đây là mảnh đời riêng tư của Heine một tài năng đáng kinh ngạc. Trong

những năm 1820, ông thay thế Byron với tư cách nhà thơ được khen ngợi

nhiều nhất của châu Âu. Bước ngoặt đến với cuốn Buch der Lieder (1827)

(Sách các bài hát) của ông, bao gồm những bài thơ nổi tiếng như “Lorelei”

(Mỹ nhân ngư) và “Auf Flügeln des Gesanges” (Trên đôi cánh ca hát).

Người Đức công nhận ông là nhà thơ vĩ đại nhất kể từ Goethe. Khi ông

định cư ở Paris, ông được tung hô là một anh hùng của văn hóa châu Âu.

Văn của ông cũng xuất sắc và được ưa chuộng như thơ của ông. Ông viết

năm cuốn sách du lịch rất thú vị. Ông gần như lập ra một thể loại mới trong

văn học Pháp, truyện đăng báo hay feuilleton. Phần lớn năng lượng của ông

bị tiêu phí vào những cuộc cãi vã, giận dữ và lăng mạ, trong đó sự tự căm

ghét bản thân (hay gì đi nữa) của ông tìm được chỗ để xả, và ông thường

quá đáng đến mức nạn nhân lại thường tỏ ra thông cảm với ông. Nhưng

https://thuviensach.vn

danh tiếng của ông tiếp tục lan rộng, ông bị nhiễm trùng hoa liễu cột sống,

khiến ông ngồi một chỗ trong chục năm cuối đời. Nhưng các bài thơ cuối

cùng của ông lại hay hơn bao giờ hết. Hơn nữa, các bài thơ của ông được

chuyển soạn một cách hoàn hảo cho nền ca nhạc mới của Đức, lúc này

đang quét qua châu Âu và Bắc Mỹ, nên giới soạn nhạc hàng đầu, từ

Schubert và Schumann trở đi, đều phổ nhạc cho thơ của ông. Không thể

nào bỏ qua được Heine lúc đó hay kể từ đó đến nay, nhất là đối với người

Đức đã bị ông khuấy lên những phản ứng không thể cưỡng nổi. Các tác

phẩm của ông được dùng trong sách giáo khoa ở Đức ngay khi ông còn

sống.

Nhiều người Đức thấy khó mà thừa nhận rằng người Do Thái này có một

cái tai Đức hoàn hảo đến vậy. Họ tìm cách kết tội ông là “sự hời hợt Do

Thái,” so với sự sâu sắc Đức đích thực. Lời kết tội không được chấp nhận.

Rõ ràng nó sai sự thật. Cứ như thể một tài năng cực lớn đã lớn dần trong

ghetto qua nhiều thế hệ bí mật, thu được mã di truyền ngày càng mạnh mẽ,

và rồi đột nhiên xuất hiện để thấy tiếng Đức đầu thế kỷ 19 là công cụ hoàn

hảo cho nó. Quan điểm giờ đã rõ: người Do Thái và người Đức có một mối

quan hệ trí tuệ đặc biệt. Người Do Thái Đức là một hiện tượng mới trong

nền văn hóa châu Âu. Với người Đức bài Do Thái, điều này gây ra một vấn

đề cảm xúc gần như không thể chịu nổi, điển hình là ở Heine. Họ không thể

phủ nhận tài năng của ông; họ không thể chấp nhận được việc tài năng của

ông lại được thể hiện bằng tiếng Đức. Sự hiện diện ma quái của ông ngay

tại trung tâm của nền văn học Đức khiến Đức Quốc xã phát rồ và phá

phách như trẻ con. Họ cấm lưu hành mọi cuốn sách của ông. Nhưng họ

không thể xóa các bài thơ của ông ra khỏi các hợp tuyển văn học, họ buộc

phải in lại các bài thơ của ông với dòng chữ mà mọi học sinh phổ thông đều

biết là một lời nói dối: “Bởi một tác giả vô danh.” Họ tịch thu một bức

tượng ông, từng thuộc sở hữu của Nữ hoàng Áo Elisabeth, và dùng nó làm

bia tập bắn. Năm 1941, theo lệnh riêng của Hitler, mộ ông trong nghĩa

trang Montmartre bị phá. Phá cũng chẳng làm nên sự khác biệt. Trong 40

năm qua, tác phẩm của Heine đã được tranh luận rộng rãi hơn và dữ dội

https://thuviensach.vn

hơn, nhất là bởi người Đức, so với tác phẩm của bất cứ nhân vật nào trong

nền văn học của họ.

Heine cũng từng bị cấm lúc ông còn sống, theo yêu cầu của Metternich -

không phải như một người Do Thái mà như một kẻ lật đổ. Ở đây có một

nghịch lý khác, một nghịch lý Do Thái điển hình. Từ phong trào giải phóng

trở đi, người Do Thái bị đổ lỗi vì đã tìm cách bợ đỡ xã hội lâu đời, gia nhập

nó và thống trị nó; và vì đã tìm cách phá hủy nó hoàn toàn. Cả hai lời cáo

buộc này đều có một phần sự thật. Gia đình Heine là một ví dụ điển hình.

Sau nhà Rothschild vốn tích lũy tước hiệu từ nửa tá vương quốc và đế chế,

nhà Heine là gia đình thăng tiến nhiều nhất ở châu Âu. Anh trai Heine là

Gustav được phong tước hiệp sĩ và Nam tước von Heine-Geldern. Anh trai

ông là Maximilian cưới quý tộc Nga và được phong tước hiệu von Heine.

Con trai của chị gái ông trở thành Nam tước von Embden, còn con gái thì

cưới một hoàng tử Ý. Một trong những người họ hàng gần của Heine trở

thành công chúa nhà Murat, một người khác cưới hoàng tử đang tại vị xứ

Monaco. 75 Riêng Heine vừa là nguyên mẫu vừa là ví dụ hoàn hảo của một

nhân vật mới trong văn học châu Âu: người trí thức cấp tiến Do Thái, sử

dụng kỹ năng, uy tín và danh tiếng của mình để làm suy yếu sự tự tin tri

thức của trật tự lâu đời.

Ý tưởng cho rằng Heine là một người cấp tiến suốt đời còn cần phải được

bổ sung rất nhiều. Ít nhất trong lòng, ông luôn phân biệt giữa những người

cấp tiến chính trị nghiêm túc với những người văn chương giống mình, ông

ghét thái độ đạo đức nghiêm khắc của họ. Ông viết cho một người trong họ:

“Các ông đòi hỏi ăn mặc đơn giản, thói quen điều độ và vui thú không hợp

thời; nhưng chúng tôi đòi hỏi nước ép và xa-lát hoa quả, áo choàng tím,

nước hoa đắt tiền, nhục dục và xa xỉ, những màn múa vui vẻ của gái trẻ, âm

nhạc và hài kịch.”76 Lại nữa, trong lòng, ông ngày càng bảo thủ theo thời

gian, ông viết cho Gustav Kolb năm 1841: “Tôi có một nỗi sợ rất lớn về sự

khắc nghiệt của chính quyền vô sản, và tôi nói thật với ông rằng vì sợ hãi

mà tôi đã trở thành người bảo thủ.” Khi bệnh tật tuổi già triền miên gắn

https://thuviensach.vn

chặt ông vào cái mà ông gọi là “tấm đệm-mộ của tôi,” ông ít nhiều trở lại

với Do Thái giáo. Quả thực, ông khăng khăng nhưng không thật lòng, rằng:

“Tôi chẳng có bí mật nào về Do Thái giáo của tôi, thứ mà tôi không trở lại

vì tôi chưa từng rời bỏ nó” (1850). Những bài thơ muộn nhất và hay nhất

của ông, Romanzero (1851) và Vermischte Schriften (1854), đánh dấu một

sự trở lại với các chủ đề tôn giáo, đôi khi có bóng dáng tư duy Do Thái

giáo. Giống hàng ngàn người Do Thái thông minh trước đó và kể từ đó,

ông liên kết giữa tinh thần phiêu lưu trí tuệ Hy Lạp với sức khỏe và sức

mạnh, trong khi tuổi tác và đau đớn hướng ông tới những điều đơn giản của

niềm tin. Ông viết cho một người bạn, “Tôi không còn là một người Hy

Lạp đầy năng lượng, sung túc, cười cợt những người Nazir đang tuyệt vọng

nữa. Giờ tôi chỉ là một gã Do Thái ốm thập tử nhất sinh, một hình ảnh hốc

hác của sự khốn khổ, một người không hạnh phúc.” Hoặc: “Phát ốm với

triết lý vô thần, tôi đã quay lại với niềm tin khiêm nhường của người

thường.” 77

Mặc dù vậy, con người công chúng của Heine vô cùng cấp tiến, và về cơ

bản vẫn vậy. Với nhiều thế hệ trí thức châu Âu, cuộc đời và sự nghiệp của

ông là một bài thơ đến với tự do. Đặc biệt với người Do Thái, ông mô tả

truyền thống cấp tiến Pháp như là câu chuyện có thật về sự tiến bộ của con

người, mà mọi nam nữ thanh niên tài năng nên tìm kiếm trong thời đại của

họ, để tiến tới một hoặc hai liên minh, ông gần như tuyên bố công khai về

niềm tin khi ông viết:

Tự do là tôn giáo mới, tôn giáo của thời đại chúng ta. Nếu Đức Kitô không phải là Chúa của

tôn giáo mới này thì người là thầy cả của nó, và tên người tỏa sáng hoan hỉ trong trái tim các

tông đồ. Nhưng người Pháp là những người được lựa chọn cho tôn giáo mới này, ngôn ngữ

của họ ghi lại các phúc âm và giáo lý đầu tiên. Paris là Tân Jerusalem, sông Rhine là sông

Jordan ngăn xứ tự do được thánh hóa khỏi xứ của người Philistine.

Thậm chí có lúc Heine trở thành, hay tưởng mình trở thành, một đệ tử của

Saint-Simon. Có một nét hippy,* “người hoa” trong con người Heine: “vai

https://thuviensach.vn

trò của hoa và chim sơn ca gắn bó mật thiết với cách mạng,” ông viết, trích

lời Saint-Simon: “Tương lai thuộc về chúng ta.” Heine không bao giờ ràng

buộc mình với một học thuyết cách mạng xã hội chủ nghĩa nào. Nhưng ở

Paris, ông giao du với nhiều người đang tìm cách nghĩ ra một học thuyết

như vậy. Họ thường có gốc Do Thái.

Một trong số đó là chàng thanh niên Karl Marx, tới Paris năm 1843. Ông

từng là chủ bút tờ báo cấp tiến ở Cologne, Rheinische Zeitung (Nhật báo

sông Ranh), tờ báo mà nhà xã hội chủ nghĩa Do Thái Moses Hess (1812-

1875) đã giúp thành lập vào năm 1843. Nó chỉ tồn tại được 15 tháng trước

khi chính quyền Phổ kết liễu nó, và Marx gia nhập cộng đồng lưu vong

Paris cùng Hess. Nhưng hai nhà xã hội chủ nghĩa này ít có điểm chung.

Hess là người Do Thái đích thực, chủ nghĩa cấp tiến của ông có dạng chủ

nghĩa dân tộc Do Thái và cuối cùng có dạng chủ nghĩa Zion. Ngược lại,

Marx không chịu ảnh hưởng của giáo dục Do Thái và không bao giờ tìm

cách có nó. Ở Paris, ông và Heine trở thành bạn bè. Họ làm thơ cùng nhau.

Heine cứu sống Jennie con gái sơ sinh của Marx, khi cô bé lên cơn co giật.

Một vài bức thư giữa hai người vẫn còn đến nay, và hẳn là phải có nhiều

thư hơn thế. 78 Ví von xúc phạm của Heine về tôn giáo là một thứ “thuốc

phiện tinh thần” là có nguồn gốc từ câu viết của Marx “thuốc phiện của

nhân dân.” Nhưng ý tưởng cho rằng đối với Marx thì Heine là John Tẩy

Giả của Đức Kitô, phổ biến trong giới học thuật Đức những năm 1960, lại

phi lý. Giữa họ có một khác biệt rất lớn về tính khí. Theo Arnold Rüge,

Marx nói với Heine: “Hãy thôi những ai oán triền miên về tình yêu đi và

chỉ cho các nhà thơ cách phải yêu thế nào - bằng roi.” 79 Nhưng đó chính là

cái roi mà Heine lo sợ: “Tương lai,” ông viết, “có mùi roi, mùi máu, mùi

của vô thần và rất nhiều cú đánh”; “thời của những kẻ bài trừ thánh tượng

đen tối kia lên nắm quyền sẽ chỉ diễn ra trong sợ hãi.” Ông đã từ bỏ “Marx

người bạn ương bướng của tôi,” một trong những “chúa tự thân vô chúa.”

Thứ mà hai người có nhiều điểm chung nhất là khả năng căm thù đặc biệt

của họ, được thể hiện trong các cuộc công kích dữ dội không chỉ nhằm vào

https://thuviensach.vn

kẻ thù mà còn (có lẽ nhất là) nhằm vào bạn bè và các nhà từ thiện. Đây là

một phần của sự căm thù bản thân mà họ chia sẻ với tư cách những người

Do Thái bội giáo. Marx căm thù bản thân còn lớn hơn Heine, ông tìm cách

xua đuổi Do Thái giáo ra khỏi cuộc đời mình. Trong khi Heine vô cùng lo

lắng trước những hành vi bạo tàn ở Damascus năm 1840, thì Marx trong

suốt cuộc đời mình lại cố tình không thể hiện sự quan tâm dù là nhỏ nhất

đối với bất cứ hành vi bất công nào mà người Do Thái phải chịu. 80 Mặc dù

Marx phớt lờ Do Thái giáo như vậy, song không có gì phải nghi ngờ về tính

chất Do Thái của ông. Giống Heine và mọi người khác, khái niệm của ông

về tiến bộ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Hegel, nhưng khái niệm của ông về

lịch sử như một lực lượng tích cực và năng động trong xã hội loài người, do

các quy luật sắt đá chi phối, Torah của người vô thần, lại rất Do Thái. Kỷ

nguyên của ông có gốc rễ sâu xa trong khải huyền và thuyết cứu thế Do

Thái. Khái niệm của ông về cai trị là theo chế độ giáo sĩ trị. Việc kiểm soát

cách mạng sẽ nằm trong tay giới trí thức tinh hoa, là những người đã

nghiên cứu sách vở, hiểu biết quy luật của lịch sử. Họ sẽ hình thành cái mà

ông gọi là “giới quản lý,” ban giám đốc. Người vô sản, “người không có tài

sản,” đơn giản là phương tiện, nghĩa vụ của họ là tuân thủ - giống như Ezra

Thầy thông giáo, ông cho rằng họ không biết gì về pháp luật, đơn thuần là

“những con người của đất đai.”

Phương pháp luận của Marx cũng hoàn toàn mang tính giáo sĩ. Mọi kết

luận của ông đều đơn thuần bắt nguồn từ sách vở. Ông chưa bao giờ đặt

chân đến một nhà máy nào, ông từng từ chối đề nghị của Engels đưa ông

tới thăm một nhà máy. Giống như gaon xứ Vilna, ông tự nhốt mình cùng

sách vở và giải quyết những bí ẩn của vũ trụ trong phòng làm việc của

mình. Như lời ông nói, “Tôi là một cỗ máy bị kết tội ngấu nghiến sách.” 81

Ông gọi tác phẩm của mình là “khoa học” nhưng nó cũng mang tính thần

học. Ông xem xét bất cứ tư liệu hứa hẹn nào để cung cấp “bằng chứng” cho

những kết luận mà ông đã có sẵn trong đầu, những kết luận cũng như kết

luận của bất cứ giáo sĩ hay nhà kabbalah nào. Phương pháp của ông được

Karl Jaspers tóm tắt như sau:

https://thuviensach.vn

Phong cách viết của Marx không phải là phong cách của nhà điều tra… ông không trích dẫn

ví dụ hay thực tế trái với giả thuyết của mình mà chỉ trích dẫn những gì rõ ràng ủng hộ hay

xác nhận cái mà ông coi là sự thật tối hậu. Toàn bộ cách tiếp cận này là cách tiếp cận chứng

minh chứ không phải điều tra, nhưng là chứng minh cái được tuyên bố là sự thật hoàn hảo với

niềm tin của tín đồ…82

Khi tách khỏi thứ tư liệu không xác thực, lý thuyết của Marx về cách thức

mà lịch sử, giai cấp, sản xuất vận hành và phát triển cơ bản không khác với

lý thuyết của kabbalah Luria về Kỷ nguyên Chúa cứu thế, nhất là khi nó

được Nathan xứ Gaza chỉnh sửa, tới mức có thể hóa giải được bất cứ thực

tế khó khăn nào. Tóm lại, đây là một lý thuyết mang tính tín ngưỡng Do

Thái thông minh.

Cuối cùng, Marx mãi là học trò giáo sĩ trong thái độ của ông đối với tiền

bạc. Ông muốn được cấp tiền cho việc nghiên cứu của mình, trước tiên là

bởi gia đình mình, sau đó là bởi Engels doanh nhân, như các bức thư

schnorrer* bắt nạt dài vô tận của ông đã cho thấy. Nhưng việc nghiên cứu

của ông, như rất nhiều giáo sĩ có học khác, không bao giờ kết thúc. Sau khi

xuất bản tập 1 bộ Tư bản, ông không thể nào viết các tập còn lại được, bản

thảo là một đống hoàn toàn lộn xộn, sau này Engels dùng để soạn ra tập 2

và tập 3. Nên tác phẩm chú giải vĩ đại về Quy luật của lịch sử kết thúc

trong phức tạp và nghi ngờ. Điều gì xảy ra khi Chúa cứu thế tới, khi

“những kẻ sung công bị sung công”? Marx không thể trả lời; ông không

biết. Nhưng ông tiên tri về cuộc cách mạng cứu thế: năm 1849, tháng 8

năm 1850, năm 1851, năm 1852, “từ tháng 11 năm 1852 đến tháng 2 năm

1853,” năm 1854, năm 1857, năm 1858, năm 1859. 83 Tác phẩm về sau của

ông, giống tác phẩm của Nathan xứ Gaza, về cơ bản là một lời giải thích

cho sự không đến.

Marx không chỉ là một nhà tư tưởng người Do Thái, ông còn là một nhà tư

tưởng bài Do Thái. Đó là nghịch lý có liên quan khá quan trọng với cả lịch

sử phát triển của chủ nghĩa Marx lẫn sự hiện thực hóa của nó tại Liên Xô

https://thuviensach.vn

và con cháu của nó. Gốc rễ tư tưởng bài Do Thái của Marx ăn sâu. Chúng

ta đã thấy vai trò của cuộc luận chiến bài Do Thái trong tác phẩm của các

nhà văn khai sáng như Voltaire. Truyền thống này chia thành hai dòng. Một

là dòng “duy tâm” Đức, chảy trong Goethe, Fichte, Hegel và Bauer, ở mỗi

người này yếu tố bài Do Thái trở nên rõ ràng hơn. Dòng kia là dòng “xã hội

chủ nghĩa” Pháp. Dòng này kết nối người Do Thái với Cách mạng công

nghiệp và sự gia tăng rất lớn về thương mại và chủ nghĩa duy vật, đánh dấu

sự bắt đầu của thế kỷ 19. Trong một cuốn sách xuất bản năm 1808,

François Fourier coi thương mại là “nguồn gốc của mọi xấu xa” và người

Do Thái là “hiện thân của thương mại.” 84 Pierre-Joseph Proudhon còn đi xa

hơn khi kết tội người Do Thái “đã làm cho tầng lớp tư sản, cao cũng như

thấp, giống với họ, trên khắp châu Âu.” Người Do Thái là một “giống

người không hoà đồng, cứng đầu, vô cùng khó chịu… kẻ thù của nhân loại.

Chúng ta nên đưa giống người này trở lại châu Á, hoặc tiêu diệt chúng.”85

Môn đệ của Fourier là Alphonse Toussenel, chủ biên tờ tạp chí bài Do Thái

Phalange, vào năm 1845 đã tung ra cuốn sách tấn công tổng lực đầu tiên

nhằm vào người Do Thái như một mạng lưới những kẻ âm mưu thương mại

chống lại nhân loại, Les Juifs: rois de l’époque: histoire de la féodalité

financière (Người Do Thái: vua của kỷ nguyên: lịch sử chủ nghĩa thực dân

tài chính). Nó trở thành cuốn sách chủ đạo cho tư liệu bài Do Thái bằng

nhiều thứ tiếng trong bốn thập niên tiếp theo.

Marx hấp thụ cả hai dòng, đổ thêm vào các dòng nước đục ấy nỗi thống

khổ của riêng mình. Khi thảo luận về người Do Thái cách mạng, sử gia

Robert Wistrich coi sự căm ghét bản thân của một vài người trong số họ là

phản ánh sự giận dữ của những thành viên rất thông minh thuộc một nhóm

thiểu số thua thiệt, bị từ chối vị trí và sự công nhận trong một xã hội mà tài

năng của họ xứng đáng được hưởng. Các nhà tư tưởng khai sáng, cả Pháp

lẫn Đức, cho rằng những đặc điểm khó chịu của Do Thái giáo phải được

xóa bỏ trước khi người Do Thái có thể được tự do: những người Do Thái bị

phân biệt đối xử chấp nhận điều này, và do đó thường hướng sự giận dữ của

mình về phía những người Do Thái không ăn năn nhiều hơn so với về phía

https://thuviensach.vn

những người ngược đãi cả hai bên. 86 Sự căm ghét bản thân tập trung vào

người Do Thái ghetto, mà dĩ nhiên là các ví dụ điển hình về bài Do Thái.

Heine, thực sự biết rất ít về việc hầu hết người Do Thái sống ra sao, đã sử

dụng mọi sáo ngữ bài Do Thái tiêu chuẩn khi đang trong tâm trạng căm

ghét bản thân. Marx, thậm chí còn biết ít hơn, thì mượn lời quát mắng

thẳng thừng từ quán cà phê dành cho sinh viên là dân ngoại. Cả hai đều sử

dụng tranh biếm hoạ ghetto để chỉ trích người Do Thái có học và đã rửa tội

giống mình, nhất là người cấp tiến giống mình. Một trong những vụ công

kích dữ dội nhất và gần như không thể hiểu nổi của Heine từng được trút

lên đầu Ludwig Borne (1786-1837), tên khai sinh là Lob Baruch, một nhà

văn cấp tiến Do Thái đã rửa tội, có nền tảng và quan điểm tương tự ông.87

Marx dường như đã học được thói quen này từ Heine. 88 Do đó, bất cứ khi

nào có thể, trong khi tìm cách che giấu gốc gác Do Thái của mình, ông

thường xuyên công kích các đối thủ Do Thái vì chính điểm yếu này. Ông

từng hỏi, tại sao Joseph Moses Levy, chủ sở hữu tờ Daily Telegraph và là

một người Do Thái đã rửa tội, lại tìm cách “gia nhập chủng tộc Anglo-

Saxon… vì Mẹ thiên nhiên đã ghi dòng dõi của ông ta bằng chữ cái viết

hoa lố bịch ngay giữa mặt ông ta.” 89

Tuy nhiên, hành vi căm ghét bản thân rõ rệt nhất của Marx được nhằm vào

nhà xã hội chủ nghĩa đồng môn của ông là Ferdinand Lassalle (1825-1864),

một người Do Thái Breslau, đã đổi tên từ Lasal để bày tỏ lòng ngưỡng mộ

người anh hùng cách mạng Pháp và trở thành người sáng lập chủ nghĩa xã

hội Đức như một phong trào đại chúng. Thành tựu thực tế của ông trong sự

nghiệp này đáng kể hơn nhiều so với thành tựu của Marx. Bất chấp, hay có

lẽ vì điều này mà ông trở thành chủ đề của sự phê phán khó tin nổi trong

thư từ giữa Marx và Engels. Marx gọi ông là “Nam tước Itzig,” “Mọi đen

Do Thái.” Marx coi ông là người Do Thái Ba Lan và (như lời ông nói),

“Người Do Thái Ba Lan là giống người bẩn thỉu nhất trong mọi giống

người.” 90 Engels viết cho Marx, ngày 7 tháng 3 năm 1856: “[Lassalle] là

một người Do Thái thực sự từ biên giới Slav và ông ta luôn sẵn lòng lợi

dụng công việc của đảng cho mục đích cá nhân. Thật tởm lợm khi thấy ông

https://thuviensach.vn

ta luôn tìm cách bon chen vào thế giới quý tộc. Ông ta là một gã Do Thái

thớ lợ ngụy trang dưới lớp dầu bóng và đồ trang sức sáng lóa.” 91 Khi công

kích tính chất Do Thái của Lassalle và khinh bỉ căn bệnh giang mai của ông

ta, Marx không do dự sử dụng những lời chỉ trích bài Do Thái lâu đời nhất.

Do đó, ông viết cho Engels, ngày 10 tháng 5 năm 1861: “Về Lasalle-

Lazarus. Lepsius trong tác phẩm vĩ đại của mình về Ai Cập đã chứng minh

rằng cuộc xuất hành của người Do Thái từ Ai Cập chẳng là gì ngoài lịch sử

mà Manetho kể về việc trục xuất ‘những người bị bệnh hủi’ ra khỏi Ai Cập.

Đứng đầu những người hủi này là một tư tế Ai Cập, Moses. Do đó người

hủi Lazarus là ví dụ điển hình cho người Do Thái, và Lassalle là người hủi

điển hình.”92 Hoặc, ngày 30 tháng 7 năm 1862: “Giờ với tôi mọi chuyện

hoàn toàn rõ là, theo như hình dạng cái đầu của ông ta và kiểu mọc râu tóc

của ông ta, ông ta có nguồn gốc từ người da đen, là những người cùng với

Moses bỏ chạy khỏi Ai Cập (trừ phi mẹ hay bà nội ông ta lai với một người

da đen). Sự kết hợp giữa Do Thái với Đức này trên nền tảng da đen chắc

chắc sẽ sản sinh ra một giống lai đặc biệt.” 93

Chủ nghĩa bài Do Thái của cá nhân Marx, dù có khó chịu đến đâu, cũng có

thể không đóng một vai trò lớn hơn trong sự nghiệp của ông so với trong sự

nghiệp của Heine, nếu nó không phải là một phần của chủ nghĩa bài Do

Thái hệ thống và lý thuyết mà Marx, hoàn toàn khác với Heine, tin tưởng

sâu sắc vào nó. Spinoza đã cho thấy một bài phê bình Do Thái giáo có thể

được sử dụng thế nào để đi đến những kết luận cấp tiến về thế giới. Ví dụ

của ông đã được phong trào khai sáng Pháp làm theo, mặc dù họ đối xử với

Do Thái giáo thù địch hơn nhiều và mang tính chủng tộc. Ý tưởng cho rằng

giải quyết “vấn đề Do Thái” có thể mang đến chìa khóa để giải quyết các

vấn đề của nhân loại được các nhà văn Đức cấp tiến thảo luận nhiều. Trong

những năm 1820 và 1830, đây là con đường mà Ludwig Borne, vốn bị chửi

bới nhiều, đã đi để đến với chủ nghĩa xã hội. 94 Năm 1843, Bruno Bauer,

lãnh đạo bài Do Thái của phái tả theo Hegel, xuất bản một bài luận đòi

người Do Thái từ bỏ Do Thái giáo hoàn toàn và biến lời kêu gọi đòi quyền

https://thuviensach.vn

bình đẳng của họ thành một chiến dịch chung giải phóng con người khỏi

tôn giáo và nhà nước chuyên chế. 95

Marx đáp lại tác phẩm của Bauer trong hai bài luận xuất bản trên tạp chí

Deutsch-Francösische Jahrbücher (Biên niên sử Đức-Pháp) năm 1844,

cũng là năm Disraeli xuất bản Tattered (Tả tơi). Hai bài luận đó có tên “Về

vấn đề Do Thái.” 96 Marx chấp nhận hoàn toàn bối cảnh bài Do Thái dữ dội

trong lập luận của Bauer, lập luận mà ông nói rằng được viết “bằng sự dũng

cảm, hiểu biết, thông minh và thấu đáo với thứ ngôn ngữ chính xác, chặt

chẽ và có ý nghĩa.” Ông trích dẫn lời khẳng định bị phóng đại một cách ác

độc của Bauer rằng “người Do Thái định đoạt số phận của cả đế chế [Áo]

bằng sức mạnh đồng tiền… [và] quyết định số phận của châu Âu.” Điểm

khác biệt của ông là ở chỗ ông phản đối quan điểm của Bauer cho rằng bản

chất phản xã hội của người Do Thái có nguồn gốc tôn giáo và có thể giải

quyết được bằng cách tách người Do Thái ra khỏi tôn giáo của họ. Theo

quan điểm của Marx, cái xấu xa mang tính xã hội và kinh tế. “Chúng ta

hãy,” ông viết, “xem xét người Do Thái thực sự. Không phải người Do

Thái Sabbath… mà là người Do Thái hằng ngày.” Ông đặt câu hỏi “nền

tảng trần tục của Do Thái giáo là gì? Nhu cầu thực tế, tư lợi. Tôn giáo trần

tục của người Do Thái là gì? Bán rong. Chúa trần tục của anh ta là gì?

Tiền.” 97 Người Do Thái đã dần đưa thứ tôn giáo “thực tế” này tới mọi xã

hội:

Tiền là vị Chúa ghen tị của Israel, ngoài ra không chúa nào khác có thể tồn tại. Tiền hạ phẩm

giá mọi chúa của nhân loại và biến họ thành hàng hóa. Tiền là giá trị tự cung tự cấp của mọi

vật. Do đó, nó đã tước đoạt của toàn bộ thế giới, cả thế giới con người lẫn tự nhiên, giá trị

đúng đắn của chúng. Tiền là bản chất lạc lõng của công việc và sự tồn tại của con người: bản

chất này thống trị con người và con người tôn thờ nó. Chúa của người Do Thái đã được thế

tục hóa và trở thành chúa của thế giới này. 98

Marx nói tiếp, người Do Thái đang biến người Kitô thành bản sao của họ,

nên những người New England từng là người Kitô trung thành giờ đây trở

https://thuviensach.vn

thành nô lệ của Tiền. Sử dụng sức mạnh đồng tiền của mình, người Do

Thái đã giải phóng bản thân và tiến lên nô dịch Kitô giáo. Người Kitô bị

người Do Thái làm cho suy đồi “tin rằng mình không có số phận nào khác

ở đây ngoài việc trở nên giàu có hơn hàng xóm của mình” và “thế giới là

một thị trường chứng khoán.” Marx cho rằng mâu thuẫn giữa việc người

Do Thái thiếu các quyền chính trị trên lý thuyết với “sức mạnh chính trị

trên thực tế của người Do Thái” là mâu thuẫn giữa chính trị với “sức mạnh

của đồng tiền nói chung.” Sức mạnh chính trị được cho là quan trọng hơn

tiền; trên thực tế “nó đã trở thành người bảo lãnh của đồng tiền.” Do đó:

“Từ trong lòng mình xã hội dân sự không ngừng đẻ ra người Do Thái.”99

Giải pháp của Marx do đó không giống giải pháp của Bauer, tôn giáo mà

kinh tế. Người Do Thái-tiền đã trở thành “phần tử phản xã hội toàn cầu của

hiện tại.” Để “làm cho người Do Thái không thể tồn tại,” cần phải loại bỏ

“các điều kiện tiên quyết” và “nhất là khả năng tồn tại” của loại hoạt động

tiền tệ khét tiếng của người Do Thái. Một khi khuôn khổ kinh tế được thay

đổi, “lương tâm tôn giáo của người Do Thái sẽ bốc hơi như thứ hơi nước vô

vị nào đó trong bầu không khí xã hội mang lại sự sống thực sự.” Xóa bỏ

thái độ của người Do Thái với tiền bạc, và cả người Do Thái lẫn tôn giáo

của anh ta, phiên bản dị dạng của Kitô giáo mà anh ta đã áp đặt lên thế giới

sẽ đơn giản biến mất: “Xét đến cùng, giải phóng người Do Thái là giải

phóng nhân loại khỏi Do Thái giáo.” Hoặc: “Khi giải phóng khỏi bán rong

và đồng tiền và do đó khỏi Do Thái giáo thực sự và thực dụng, thì kỷ

nguyên của chúng ta sẽ tự giải phóng chính mình.”100

Hai bài luận của Marx về người Do Thái do đó chứa đựng bản chất lý

thuyết của ông dưới dạng phôi thai về sự tái sinh của con người: bằng

những thay đổi về kinh tế, và nhất là bằng việc bãi bỏ sở hữu tư nhân và

chạy theo đồng tiền, anh có thể biến đổi không chỉ mối quan hệ giữa người

Do Thái với xã hội, mà còn cả mọi mối quan hệ con người với bản thân

tính cách con người. Hình thức bài Do Thái của ông trở thành một buổi

tổng duyệt cho chủ nghĩa Marx. Đến cuối thế kỷ, August Bebel, thành viên

https://thuviensach.vn

Đảng Dân chủ Xã hội Đức, có câu nói được Lenin sử dụng nhiều: “Chủ

nghĩa bài Do Thái là chủ nghĩa xã hội của những kẻ ngốc.” Đằng sau câu

nói tiết lộ nhiều điều này là lập luận: tất cả chúng ta đều biết rằng người-

tiền Do Thái không bao giờ đụng tay vào ruộng đất, mà toàn bóc lột công

nhân và nông dân nghèo. Nhưng chỉ kẻ ngốc mới đổ lỗi cho mỗi mình

người Do Thái. Người trưởng thành, người xã hội chủ nghĩa, đã hiểu ra

rằng người Do Thái chỉ là triệu chứng của căn bệnh, chứ không phải bản

thân căn bệnh. Căn bệnh ở đây là tôn giáo tiền, và dạng hiện đại của nó là

chủ nghĩa tư bản. Công nhân và nông dân bị bóc lột không chỉ bởi mỗi

người Do Thái mà còn bởi cả tư sản - hay giai cấp tư bản - và về tổng thể

nó là một giai cấp chứ không chỉ mỗi người Do Thái, và đấy mới là thứ cần

tiêu diệt.

Do đó, chủ nghĩa xã hội chiến đấu mà Marx sử dụng cuối những năm 1840

là một dạng mở rộng và biến đổi của chủ nghĩa bài Do Thái trước đó của

ông. Học thuyết đã trưởng thành của ông dựa trên tinh thần tin tưởng mạnh

mẽ vào bạo lực cách mạng. Nhưng nếu như ban đầu nó dựa trên hình thức

lâu đời nhất của thuyết âm mưu bài Do Thái, thì từ cuối những năm 1840

và những năm 1850, nó được mở rộng hơn thay vì từ bỏ điều đó để đi theo

một lý thuyết về toàn bộ tầng lớp tư sản. Marx giữ lại niềm tin ban đầu rằng

việc kiếm tiền thông qua thương mại và tài chính về cơ bản là một hoạt

động ký sinh và phản xã hội, nhưng giờ thì ông đặt nó trên một cơ sở

không phải chủng tộc hay tôn giáo, mà trên cơ sở giai cấp. Việc mở rộng tất

nhiên không cải thiện giá trị của học thuyết đó. Nó chỉ làm cho học thuyết

đó mạnh mẽ hơn nếu được áp dụng, vì nó mở rộng quy mô và gia tăng số

người bị coi là kẻ âm mưu và do đó là nạn nhân. Marx không còn quan tâm

đến những phù thủy Do Thái cụ thể nữa mà quan tâm đến những phù thủy

con người nói chung. Học thuyết có diện mạo tinh vi hơn, khiến nó trở nên

vô cùng hấp dẫn với những người cấp tiến có học. Đảo ngược lại câu nói

của Bebel, nếu chủ nghĩa bài Do Thái là chủ nghĩa xã hội của những kẻ

ngốc, thì chủ nghĩa xã hội trở thành chủ nghĩa bài Do Thái của những

người trí thức. Một trí thức như Lenin, vốn rõ ràng nhìn ra sự phi lý của

https://thuviensach.vn

thảm sát ở Nga và sẽ xấu hổ nếu phải làm điều đó, lại hoàn toàn chấp nhận

tinh thần của nó một khi mục tiêu được mở rộng thành toàn bộ giai cấp tư

bản.

Một khi Marx đã khái quát hóa chủ nghĩa bài Do Thái của mình thành học

thuyết về tư bản, thì mối quan tâm của ông đối với người Do Thái được đẩy

ra đằng sau. Thi thoảng, như ở một bản viết trên da cừu, nó tái xuất hiện

nơi các trang viết của bộ Tư bản. Như thế này: “Nhà tư bản biết rằng mọi

hàng hóa, cho dù có xước sẹo hay bốc mùi đến đâu, thì thực sự và thực ra

đều là tiền cả, những người Do Thái được cắt bao quy đầu từ bên trong.”101

Quan trọng hơn là việc giữ lại giọng điệu xúc động giận dữ rất điển hình

của chủ nghĩa bài Do Thái. Người Do Thái điển hình được thay thế bằng

nhà tư bản điển hình, nhưng những đặc điểm biếm hoạ về cơ bản vẫn thế.

Lấy việc mô tả con quỷ tư bản của Marx chẳng hạn:

Chỉ khi nhà tư bản là vốn được nhân cách hóa thì anh ta mới có một giá trị lịch sử… Điên

cuồng khai thác giá trị, anh ta không ngừng khiến con người sản xuất chỉ vì sản xuất… anh ta

có chung với người keo kiệt niềm đam mê của cải với tư cách của cải. Nhưng cái ở người keo

kiệt có khía cạnh điên cuồng thì ở nhà tư bản là hiệu ứng của bộ máy xã hội mà trong đó anh

ta chỉ là một bánh xe dẫn động… những hành động của anh ta chỉ là một chức năng của vốn,

mà thông qua công cụ quan trọng là anh ta, vốn đó được ban cho ý chí và lương tâm, để cho

việc tiêu thụ cá nhân của anh ta phải được anh ta coi là một vụ cướp nhằm vào sự tích lũy. 102

Liệu một sự nhân cách hóa nhân loại kỳ quặc như vậy có thể đã từng tồn

tại? Nhưng thế thì người Do Thái bài Do Thái điển hình đã thực sự tồn tại

trong đời sống thực khi nào? Việc Marx, trong cảm xúc của mình, vẫn lẫn

lộn giữa người Do Thái với nhà tư bản được thể hiện qua chú thích mà ông

bổ sung cho đoạn vừa trích ở trên. Ông nhắc tới người cho vay lãi, gọi

người này là “hình thức cũ nhưng mãi được làm mới của nhà tư bản.” Marx

biết rằng trong đầu của hầu hết độc giả của mình người cho vay lãi là người

Do Thái như lời Toussenel, hai khái niệm người cho vay lãi và người Do

Thái có thể dùng thay cho nhau được. Phần lớn chú thích đó bao gồm luận

https://thuviensach.vn

chiến dữ dội của Luther chống lại người cho vay lãi đã được tái hiện ở đây.

Việc Marx trích dẫn lời hô hào này từ một nhà văn bài Do Thái, trong một

tác phẩm được cho là khoa học, cho thấy tính bạo lực của chính Marx cũng

như cảm xúc phi lý được dùng để diễn tả bạo lực đó, trước hết dưới dạng

chủ nghĩa bài Do Thái và rồi dưới dạng học thuyết kinh tế.

Tuy nhiên, sự kết hợp đầy nghịch lý giữa tính chất Do Thái và chủ nghĩa

bài Do Thái của Marx không làm cho các tác phẩm của ông mất đi sức hấp

dẫn đối với giới trí thức Do Thái đang lớn mạnh. Hoàn toàn ngược lại. Với

nhiều người Do Thái giải phóng, nhất là ở Đông Âu, bộ Tư bản trở thành

một kiểu Torah mới. Với bước nhảy niềm tin ban đầu trong cả hai trường

hợp, chủ nghĩa Marx có sức mạnh logic của halakhah, và sự nhấn mạnh của

nó vào việc diễn giải trừu tượng các sự kiện rất phù hợp với những người

Do Thái thông minh mà tổ tiên họ đã dành cả đời cho việc học Talmud, hay

những người đã bắt đầu ở học viện yeshivah - và rồi bỏ trốn. Trong suốt thế

kỷ, số người Do Thái giáo sĩ, từ những gia đình học giả hay lái buôn vốn

quay lưng lại với tôn giáo, ngày càng tăng. Đến cuối thế kỷ, cộng đồng Do

Thái chính thống, bất chấp sự gia tăng dân số Do Thái rất lớn gần như ở

khắp nơi, bắt đầu nhận thức được sự chảy máu này. Các cộng đồng Do Thái

cổ ở Bohemia và Moravia, nổi tiếng với giới học giả và lãnh đạo tinh thần

của mình, thấy rằng họ phải nhập khẩu giáo sĩ từ những nơi lạc hậu hơn.

Hầu hết các “giáo sĩ mất tích” dường như đã trở thành những người cấp

tiến, công kích Do Thái giáo và tính chất Do Thái của mình một cách khinh

miệt và giận dữ. Họ cũng công kích cả giai tầng của cha mẹ mình, vì một tỉ

lệ lớn xuất thân từ những gia đình giàu có. Cha Marx là luật sư; cha

Lassalle là nhà buôn lụa; Victor Adler, thành viên tiên phong của Đảng Dân

chủ Xã hội Áo, là con trai một nhà đầu cơ bất động sản; Otto Bauer, lãnh

đạo Đảng Xã hội Áo, là con trai một đại gia ngành dệt; Adolf Braun, lãnh

đạo Đảng Xã hội Đức, là con trai một nhà công nghiệp; Paul Singer, một

thành viên hàng đầu khác của Đảng Xã hội Đức, là con trai một nhà sản

xuất quần áo; Karl Hochberg, là con trai một chủ ngân hàng ở Frankfurt.

https://thuviensach.vn

Còn nhiều ví dụ khác nữa. Sự đoạn tuyệt của họ với quá khứ, với gia đình

và cộng đồng thường kết hợp với sự căm ghét bản thân, đã gây ra cho họ

một tinh thần phủ định và phá phách, phá bỏ truyền thống cũ và đôi khi là

chủ nghĩa hư vô - một sự thúc giục lật đổ mọi loại thể chế và giá trị - điều

mà người bảo thủ phi Do Thái cuối thế kỷ 19 bắt đầu coi là một căn bệnh

xã hội và văn hóa đặc thù Do Thái.

Có bốn lý do chính giải thích tại sao người Do Thái khi mới tham gia chính

trị nói chung, lại nghiêng hẳn sang phái tự do rồi phái tả. Trước hết, có

truyền thống phê bình xã hội trong Kinh Thánh, điều có thể được gọi là Hội

chứng Amos. Từ thời xa xưa nhất đã luôn có những người Do Thái ăn nói

lưu loát quyết tâm phơi bày các bất công xã hội, cất tiếng nói về sự cay

đắng và thiếu thốn của người nghèo, và kêu gọi chính quyền đền bù. Rồi có

truyền thống hỗ trợ cộng đồng trong Talmud, là truyền thống có nguồn gốc

Kinh Thánh và phác hoạ những hình thức hiện đại của chủ nghĩa tập thể

nhà nước. Người Do Thái, vốn đi theo chủ nghĩa xã hội trong thế kỷ 19 và

công kích sự phân phối không công bằng của cải được chủ nghĩa tư bản tự

do về laissez-faire* tạo ra, đã diễn đạt bằng ngôn ngữ đương đại các nguyên

tắc Do Thái 3.000 năm tuổi và trở thành một phần của bản năng dân tộc.

Nhưng như Disraeli từng nói, chẳng đúng là người Do Thái cũng rất tôn

trọng chính quyền, thứ bậc và trật tự truyền thống đó sao? Đúng, nhưng cần

phải có những bổ sung quan trọng. Như chúng ta đã thấy, người Do Thái

không bao giờ trao quyền năng tuyệt đối cho bất cứ trung gian con người

nào. Sự cai trị ngụ trong Torah và quyền hạn gián tiếp trao cho con người

mang tính hạn chế, tạm thời và có thể bị rút lại. Do Thái giáo có thể không

bao giờ phát triển học thuyết thần quyền, như Kitô giáo Latin đã làm.

Người Do Thái tôn trọng nhất pháp trị chừng nào nó còn được dựa trên đạo

đức, họ có thể và thực tế đã trở thành người ủng hộ nhiệt thành các hệ

thống dựa trên hiến pháp, như ở Mỹ và Anh. Ở mức độ đó, Disraeli đúng

khi cho rằng người Do Thái thường là những người bảo thủ tự nhiên.

Nhưng họ cũng là những kẻ thù tự nhiên của chính quyền độc đoán và

https://thuviensach.vn

chuyên chế, phi logic hay cổ lỗ sĩ. Khi Marx viết “Vì thế chúng ta thấy

đằng sau mọi kẻ chuyên chế là một người Do Thái, giống như đằng sau mọi

giáo hoàng là một tu sĩ Dòng Tên. Trên thực tế, lòng tham của những kẻ

đàn áp sẽ không được đáp ứng và chiến tranh sẽ không thể nổ ra nếu không

có một đội quân các tu sĩ Dòng Tên đi bóp nghẹt tư duy và một nhóm

người Do Thái đi lục lọi túi quần,”103 thì ông đã sai. Các khoản cho vay của

nhà Rothschild dành cho các nền quân chủ chuyên chế không phải để củng

cố sự chuyên chế mà là để làm suy yếu nó, nhất là trong việc đảm bảo cho

người Do Thái được đối xử tốt hơn (Marx dĩ nhiên không quan tâm đến

điều đó). Sức mạnh đồng tiền Do Thái thế kỷ 19, như bất cứ chính sách

chính trị tổng quát nào mà nó có, mang xu hướng hoà giải và hợp hiến.

“Hoà bình, tiết kiệm và cải cách,” khẩu hiệu Đảng Tự do nổi tiếng của

Gladstone, cũng là chân lý của nhà Rothschild.

Hơn nữa, có một khía cạnh quan trọng trong đó Disraeli hiểu nhầm tác

động của người Do Thái, ông có xu hướng coi điển hình Do Thái là người

Sephardi. Người Sephardi quả thực rất tôn trọng các thể chế lịch sử cổ xưa,

và do đó đúng với hình dung của ông về người Do Thái. Nhưng người

Ashkenazi mà ông chọn cách bỏ qua họ trong lập luận của mình, thì bứt

rứt, sáng tạo, phê phán hơn nhiều và thậm chí còn muốn lật đổ. Họ cũng

đang ngày càng đông hơn.

Dưới đây, chúng tôi nói về lực lượng thứ hai đẩy người Do Thái giải phóng

về phía tả: nhân khẩu học. Trong giai đoạn 1800-1880, gần như là thời

Disraeli sống, tỉ lệ người Sephardi trong tổng số người Do Thái giảm từ 20

xuống 10%. Hầu hết họ tập trung ở vùng Địa Trung Hải Á-Phi, là nơi tiêu

chuẩn vệ sinh vẫn còn nguyên thủy trong suốt thế kỷ 19. Ở Algiers chẳng

hạn, nơi Maurice Eisenbeth tiến hành phân tích chi tiết về dân số Do Thái,

ông thấy dân số Do Thái tăng từ 5.000 người ở thế kỷ 16 lên 10.000-20.000

người khoảng năm 1700, rồi lại giảm xuống còn 5.000 người năm 1818.104

Ở châu Phi và châu Á, số lượng người Do Thái có tăng trong giai đoạn

1800-1880, nhưng chỉ từ 500.000 người lên 750.000 người. Ở châu Âu

https://thuviensach.vn

trong cùng thời kỳ, tổng số người Do Thái tăng vọt từ hai triệu lên bảy triệu

người. Người Do Thái, và nhất là người Ashkenazi, hưởng lợi từ sự kiện

chính của thời hiện đại là cuộc cách mạng nhân khẩu học, vốn tác động đến

châu Âu đầu tiên. Nhưng họ thành công hơn mức trung bình của châu Âu.

Họ kết hôn sớm hơn. Các cuộc hôn nhân giữa nam thiếu niên 15-18 tuổi

với nữ thiếu niên 14-16 tuổi khá phổ biến. Gần như mọi cô gái Do Thái đều

lập gia đình và có xu hướng sinh con sớm sau tuổi dậy thì. Họ có khả năng

chăm sóc con cái tốt, và cùng với sự giúp đỡ của các cơ sở phúc lợi cộng

đồng thì tỉ lệ tử vong trẻ sơ sinh ở các gia đình Do Thái giảm nhanh hơn so

với mức trung bình ở châu Âu. Các cuộc hôn nhân Do Thái ổn định hơn.

Người Do Thái sống thọ hơn. Chẳng hạn một cuộc điều tra ở Frankfurt năm

1855 cho thấy tuổi thọ trung bình của người Do Thái là 48 năm 9 tháng,

còn tuổi thọ trung bình của người phi Do Thái là 36 năm 11 tháng. 105 Ở

Đông Âu, khác biệt thậm chí còn rõ rệt hơn. Ở nước Nga phần châu Âu, tỉ

lệ tử vong của người Do Thái là 14,2/1.000 người một năm, thậm chí còn

thấp hơn tỉ lệ của thiểu số Tin Lành khá giả, và chưa bằng một nửa tỉ lệ của

đa số Chính thống giáo (31,8). Do đó, trong thời kỳ tăng trưởng nhanh

nhất, 1880-1914, số lượng người Do Thái tăng trung bình 2% một năm, cao

hơn mức trung bình của châu Âu, đưa tổng số người Do Thái từ 7,5 triệu

lên trên 13 triệu người.

Những người Do Thái “mới” này đa số là người Ashkenazi, sống tập trung

ở các đô thị lớn. Năm 1800, hiếm thấy một cộng đồng Do Thái đô thị nào

có trên 10.000 người - chỉ có ba hay bốn cộng đồng như thế trên thế giới.

Vào năm 1880, Warsaw có 125.000 người Do Thái, và có trên 50.000

người Do Thái ở Vienna, Budapest, Odessa, Berlin. New York cũng có con

số tương đương, từ lúc này Bắc Mỹ hút một tỉ lệ cực lớn của sự gia tăng

dân số Do Thái châu Âu. Mặc dù vậy, số lượng người Do Thái châu Âu

tiếp tục tăng. Vào năm 1914, có tám triệu người Do Thái ở hai đế chế lớn

tại Trung-Đông Âu là Nga và Áo, gần như tất cả họ sống ở đô thị. Tóm lại,

nhân khẩu học Do Thái phản ánh, nhưng dưới hình thức phóng đại, cả cuộc

cách mạng lẫn quá trình đô thị hóa dân số châu Âu. Cũng như ghetto đông

https://thuviensach.vn

đúc vào thời của nó đã từng nhồi nhét tôn giáo Do Thái bình dân, hiện giờ

các khu công nghiệp đông đúc ở những thành phố mới hoặc những thành

phố được mở rộng, nơi đời sống Do Thái truyền thống phải vật lộn để sống

sót, đang dung dưỡng chủ nghĩa cấp tiến Do Thái thế tục dữ dội.

Lý do thứ ba là cảm giác về sự bất công của người Do Thái không bao giờ

được phép ngủ quên. Cũng như ở thế kỷ 16 và 17, những cái ăng-ten Do

Thái ở khắp nơi lúc nào cũng giương lên để bắt những tiếng rì rầm của một

Chúa cứu thế, vào thế kỷ 19 một hành vi bất công đối với người Do Thái ở

bất cứ đâu cũng gây bức xúc tại các trung tâm đô thị Do Thái đang lớn

mạnh. Bấy giờ có hàng trăm tờ báo Do Thái kể lại những bất công này, và

gần như mọi người Do Thái đều biết đọc. Trong giới trí thức thế tục hóa,

không còn xu hướng gắn các khổ đau của chủng tộc này với tội lỗi, cổ đại

hay hiện đại nữa. Lời vu cáo máu Damascus năm 1840 là một cột mốc quan

trọng trong quá trình cấp tiến hóa người Do Thái. Cậu thiếu niên 15 tuổi

Lassalle ghi lại trong nhật ký của mình, ngày 21 tháng 5 năm 1840: “Thậm

chí người Kitô kinh ngạc trước dòng máu lờ đờ của chúng ta, rằng chúng ta

không nổi dậy, rằng chúng ta không thà chết trên chiến trường còn hơn chết

vì tra tấn… Liệu đâu đó có cuộc cách mạng có thể công bằng hơn nếu

người Do Thái nổi dậy, châm lửa đốt mọi khu phố ở Damascus, cho nổ

tung kho đạn và cùng chết với bọn ngược đãi họ? Những con người hèn

nhát, các người không đáng được hưởng số phận tốt đẹp hơn.” 106 Những sự

kiện như vậy nuôi dưỡng một quyết tâm của người Do Thái thế tục hóa trẻ

tuổi chiến đấu với bất công không chỉ đối với người Do Thái mà còn đối

với nhân loại, và tận dụng các cơ hội chính trị đang gia tăng để chấm dứt

những sự kiện đó vĩnh viễn. Lassalle tiếp tục tạo ra liên minh công đoàn

lớn đầu tiên ở Đức và lập ra nền dân chủ xã hội Đức. Vô số người Do Thái

trẻ tuổi khác cũng đi theo con đường này.

Yếu tố kích thích không thiếu. Chẳng hạn, vào đêm 23 rạng ngày 24 tháng

6 năm 1858, một cậu bé Do Thái 6 tuổi, Edgardo Mortara, sống với gia

đình ở Bologna, bị cảnh sát giáo hoàng bắt và đưa tới Nhà Tân tòng ở

https://thuviensach.vn

Rome. Một người đầy tớ Kitô khai rằng năm năm trước, cho rằng đứa bé

sắp chết, bà ta đã rửa tội cho cậu bé. Theo luật của các nhà nước giáo

hoàng, cảnh sát và giáo hội có quyền làm vậy và cha mẹ không có cách nào

để giải quyết. Thế giới đồng thanh phản đối, không chỉ người Do Thái mà

cả giới chức Kitô và chính khách cũng phản đối, nhưng Giáo hoàng Pius IX

từ chối nhượng bộ và cậu bé vẫn nằm trong tay Công giáo.107 Sự phẫn nộ

không được giải tỏa này trực tiếp dẫn đến việc thành lập Liên minh người

Israel toàn cầu Pháp năm 1860, để “bảo vệ quyền dân sự và quyền tự do tôn

giáo của người Do Thái,” cũng như các tổ chức dành cho người Do Thái ở

các nơi khác. Nhưng nó càng khiến cho người Do Thái thế tục căm ghét

hơn chế độ chuyên chế ở mọi nơi.

Tuy nhiên, nước Nga Sa hoàng mới là nơi người Do Thái bị đối xử tệ bạc

một cách có hệ thống và dữ dội nhất. Quả thực, đối với người cấp tiến ở

mọi nơi, chế độ Sa hoàng là hiện thân của những khía cạnh xấu xa và cố

hữu nhất của chế độ chuyên chế. Đối với người Do Thái vốn ghét cay ghét

đắng nó, đây là yếu tố thứ tư và có lẽ là yếu tố quan trọng nhất khiến họ

ngả sang phía tả. Do đó, việc người Nga đối xử với người Do Thái, thật

kinh hoàng, là một trong những sự kiện quan trọng của lịch sử thế giới hiện

đại và phải được xem xét chi tiết. Trước tiên cần phải hiểu rằng chế độ Sa

hoàng ngay từ đầu đã có thái độ thù địch không thể thay đổi đối với người

Do Thái. Trong khi các chế độ chuyên chế khác ở Áo, Phổ, thậm chí ở

Rome, giữ một thái độ nước đôi, bảo vệ, sử dụng, khai thác và bóc lột

người Do Thái, cũng như thi thoảng ngược đãi họ, thì người Nga luôn coi

người Do Thái là những kẻ ngoại bang không thể chấp nhận được. Cho tới

lúc Ba Lan bị chia cắt, 1772-1795, họ đã gần như thành công trong việc

ngăn người Do Thái vào lãnh thổ của mình. Và khi lòng tham đất Ba Lan

mang đến cho họ một số dân Do Thái lớn, thì họ bắt đầu gọi đó là “vấn đề

Do Thái” cần phải “được giải quyết,” hoặc bằng cách đồng hóa hoặc bằng

cách trục xuất.

https://thuviensach.vn

Những gì người Nga đã làm là tham gia vào cuộc diễn tập hiện đại đầu tiên

trong lĩnh vực biến đổi xã hội, coi con người (trong trường hợp này là

người Do Thái) là đất hay bê tông, cứ thế xúc chỗ nọ đổ chỗ kia. Đầu tiên,

họ giam người Do Thái vào cái được gọi là khu định cư, tồn tại cho đến

năm 1812, bao gồm 25 tỉnh phía tây trải dài từ vùng Baltic tới Biển Đen.

Người Do Thái không thể đi lại, nói gì đến sống bên ngoài khu định cư, trừ

trường hợp đặc biệt được chính quyền cho phép. Tiếp theo, bắt đầu từ năm

1804, một loạt đạo luật quy định người Do Thái có thể sống ở đâu bên

trong khu định cư và họ có thể làm gì ở đó. Quy định tai hại nhất là người

Do Thái không được sống và làm việc ở làng quê hay bán rượu cho nông

dân. Điều này hủy hoại sinh kế của một phần ba dân Do Thái đang cho thuê

đất hay điều hành quán trọ ở làng (một phần ba khác thì buôn bán, và phần

còn lại là thợ thủ công). Trên lý thuyết, mục đích là để đưa người Do Thái

tham gia “lao động sản xuất” trên đất. Nhưng có rất ít hoặc không có đất,

và mục đích thực sự là buộc người Do Thái phải chấp nhận rửa tội, hoặc bỏ

đi hết. Trên thực tế, nó khiến người Do Thái rơi vào cảnh bần cùng và dần

đẩy người Do Thái nghèo vào các đô thị trong khu định cư.

Cú siết tiếp theo diễn ra vào năm 1827, khi Nicholas I, một trong những

nhà chuyên chế tàn bạo nhất, ban hành “Sắc lệnh Con nhà binh,” bắt lính

mọi nam giới Do Thái tuổi từ 12 đến 25, đưa những cậu bé ít tuổi hơn vào

trong các trại huấn luyện quân sự, nơi chúng chắc chắn sẽ bị buộc rửa tội,

đôi khi theo cả nhóm. Chính phủ cũng sốt sắng phá hủy các trường học Do

Thái. Họ liên tục tìm cách buộc trẻ em Do Thái vào các trường công, có

ngôn ngữ dạy học là tiếng Nga, tiếng Ba Lan và tiếng Đức, mục đích vẫn là

thúc đẩy việc rửa tội. Năm 1840, một ủy ban vì người Do Thái được thành

lập để thúc đẩy việc “giáo dục đạo đức” cho cái được công khai coi là một

cộng đồng bán tội phạm không mong muốn. Sách tôn giáo Do Thái bị kiểm

duyệt hoặc tiêu hủy. Chỉ có hai nhà in Do Thái được phép hoạt động ở

Vilna và Kiev - và người Do Thái bị trục xuất hoàn toàn khỏi Kiev ba năm

sau đó. Chính phủ khá xảo quyệt trong việc chia rẽ các cộng đồng Do Thái,

gài người maskil chống lại người Chính thống giáo. Chẳng hạn vào năm

https://thuviensach.vn

1841, họ đưa một người maskil tên là Max Lilienthal (1815-1882) lên làm

phụ trách các trường công Do Thái mới, mà trên thực tế là các cơ sở chống

Talmud được thiết kế, như tuyên bố của người Chính thống giáo, để dâng

con cái họ cho “thần Moloch của Haskalah.” Nhưng ông này nhận thấy trận

chiến chua xót diễn ra sau đó quá sức với mình, nên đã chuồn khỏi Nga bốn

năm sau đó để di cư tới Mỹ. Chính phủ cũng cấm người Do Thái dùng

trang phục truyền thống như đội mũ chỏm và mặc áo choàng dài màu đen.

Họ chia người Do Thái thành “người Do Thái hữu ích” và “người Do Thái

vô ích,” buộc nhóm sau phải hoàn thành chỉ tiêu quân dịch cao gấp ba lần.

Một con số khổng lồ các đạo luật phân biệt đối xử với người Do Thái và

kiểm soát các hoạt động của họ tích lũy dần theo thế kỷ. Một số đạo luật

không bao giờ được thực thi đúng cách. Đa phần các đạo luật mất tác dụng

do nạn hối lộ. Phụ huynh lắm tiền nhiều của có thể mua trẻ con Do Thái để

thay thế cho con đẻ của họ trong các trường công lập hay trong quân đội.

Họ có thể trả tiền để mua giấy chứng nhận hợp pháp cho phép họ được đi

lại, được sống ở thành phố, được tham gia vào các ngành nghề bị cấm. Nỗ

lực “giải quyết” vấn đề Do Thái tạo ra, hay nói đúng hơn làm trầm trọng

thêm, một vấn đề khác: nạn tham nhũng của chính quyền Sa hoàng, đã trở

nên không thể cứu vãn và làm mục rữa trái tim nhà nước.108 Hơn nữa, chính

sách của chính phủ chẳng bao giờ nhất quán trong một thời gian dài. Nó

dao động giữa tự do và trấn áp. Năm 1856, tân Sa hoàng Alexander II mang

đến một giai đoạn tự do, trao cho người Do Thái một số quyền nhất định

nếu họ là quân nhân có thời gian phục vụ lâu, sinh viên tốt nghiệp đại học

hay lái buôn “hữu ích.” Giai đoạn đó chấm dứt với cuộc nổi dậy Ba Lan

năm 1863 và vụ mưu sát Sa hoàng. Có một giai đoạn tự do khác trong

những năm 1870, một lần nữa bị chấm dứt do một vụ mưu sát - lần này là

một vụ mưu sát thành công. Từ đó trở đi, vị trí của người Do Thái ở Nga

xấu đi nghiêm trọng.

Trong nửa thế kỷ cuối cùng của nước Nga Sa hoàng, các quy định chính

thức về người Do Thái đã làm nên một tượng đài khổng lồ về sự tàn bạo,

https://thuviensach.vn

ngu ngốc và vô nghĩa của con người. Cuốn Gimpelson’s Statutes

Concerning the Jews (1914-15) (Các đạo luật Gimpelson về người Do

Thái), tuyển tập cuối cùng có chú giải, dày gần 1.000 trang. 109 Phần tóm tắt

vị trí, do sử gia người Anh Lucien Wolf soạn, cung cấp các con số sau.110

Người Do Thái chiếm 1/24 tổng dân số Nga. Khoảng 95% người Do Thái

sống trong khu định cư dành riêng cho họ, chiếm 1/23 đế chế, và trong số

này đại đa số bị mắc kẹt trong các thành phố và các shtetl trong khu định

cư, chiếm 1/2.000 lãnh thổ. Hộ chiếu của một người Do Thái ghi rõ anh ta

là người Do Thái và nơi anh ta có thể sinh sống. Kể cả trong khu định cư

dành riêng cho họ, người Do Thái bị cấm ở hầu hết các khu vực, trong khi

những khu vực “hợp pháp” thường xuyên bị thu hẹp. Người Do Thái bị

cấm ở Sebastopol và Kiev. Lãnh thổ Don đột ngột bị đưa ra khỏi khu định

cư Do Thái, tiếp đến là vùng Kuban ở Caucasus và Terek; rồi tại khu nghỉ

dưỡng Yalta, một sinh viên Do Thái mắc lao phổi bị trục xuất vì giữa lúc

đang điều trị thì sắc lệnh có hiệu lực. Người Do Thái muốn sử dụng suối

khoáng ở Caucasus phải vượt qua một bài thi do một sĩ quan quân đội tiến

hành. Một số khu nghỉ dưỡng “mở” nhưng có hạn ngạch: do đó chỉ 20 gia

đình Do Thái được phép vào Darnitza trong bất cứ một mùa nào. Người Do

Thái bị cấm vào các khu nghỉ dưỡng khác của khu định cư trong mọi hoàn

cảnh.

Có những nhóm Do Thái có đặc quyền được phép đi lại hay thậm chí sinh

sống bên ngoài khu định cư - quân nhân xuất ngũ, sinh viên tốt nghiệp đại

học, “lái buôn hữu ích” và “thợ máy, người nấu rượu, người làm bia và thợ

thủ công trong lúc đang theo đuổi nghề nghiệp của mình.” Nhưng họ cần

những giấy tờ đặc biệt, vốn rất khó xin và phải gia hạn thường xuyên. Tất

cả những quyền này có xu hướng bị cắt giảm dần, nhất là sau năm 1881.

Do đó, các cựu quân nhân đột ngột bị giới hạn với những đặc quyền đó từ

năm 1874. Lái buôn đột nhiên bị cấm mang theo thư ký hay người hầu. Bị

loại ra khỏi nhóm thợ thủ công có đặc quyền là thợ làm thuốc lá, thợ chỉnh

đàn piano, người bán thịt, thợ sửa ủng, thợ xây, thợ mộc, thợ trát và người

làm vườn. Có những hạn chế đặc biệt khắt khe đối với nhân công nữ, trừ

https://thuviensach.vn

gái điếm. (Gái điếm nếu thôi không bắt khách sẽ bị cảnh sát nhanh chóng

phát hiện và đưa trở lại ghetto.)111 Bà đỡ Do Thái có đặc quyền hành nghề

bên ngoài khu định cư nhưng không được mang con theo, trừ phi chồng bà

ta cũng là “người có đặc quyền.”

Sinh viên lấy bằng ở nước ngoài, do sự giới hạn của chỉ tiêu mang tính bài

Do Thái ở các trường đại học Nga, nên không được hưởng quy chế đặc

quyền. Ở vùng Caucasus, cái gọi là “người Do Thái miền núi,” vốn tuyên

bố tổ tiên họ bị Nebuchadnezzar trục xuất tới đó vào năm 597 TCN, có

quyền cư trú; ngoài ra, họ không được đi bất cứ nơi nào khác. Người Do

Thái có đặc quyền sống bên ngoài khu định cư thậm chí không được phép

cho con họ ngủ lại trong nhà, trừ phi con họ cũng có đặc quyền. Trên thực

tế, người Do Thái được hưởng đặc quyền vẫn phải đối mặt với một loạt các

hạn chế bổ sung bên ngoài khu định cư, và nếu họ vi phạm quy định thì sẽ

bị phạt tiền khi vi phạm lần đầu, bị trục xuất khi vi phạm lần hai. Pháp luật

về tất cả những chuyện này vô cùng phức tạp và bị thay đổi triền miên qua

các cuộc bỏ phiếu của thượng viện, thông tư của bộ, quy định của chính

quyền địa phương hay quyết định tùy tiện của quan chức cấp cao và cấp

thấp.

Thực thi những đạo luật thường xuyên thay đổi này là một cơn ác mộng

cho tất cả những ai liên quan, trừ cảnh sát hoặc công chức tham nhũng. Du

khách đến từ phương Tây bị sốc khi thấy cảnh hàng đoàn người Do Thái

hoảng sợ bị cảnh sát dẫn đi trên phố vào sáng sớm, kết quả của các oblava

hay cuộc đột kích đêm. Cảnh sát được quyền đột nhập vào nhà giữa đêm,

sử dụng vũ lực khi cần và yêu cầu xem giấy tờ chứng minh quyền cư trú

của mọi người trong nhà, bất kể tuổi tác hay giới tính. Ai đó không xuất

trình được giấy tờ ngay lúc ấy sẽ bị đưa tới đồn cảnh sát. Người Do Thái

thường xuyên bị hạ nhục trước mặt hàng xóm phi Do Thái, do đó duy trì

quan niệm cho rằng người Do Thái khác biệt, xếp dưới con người, và vẫn

còn bản năng tàn sát. Kể cả trong các khách sạn hạng nhất, cảnh sát chặn

hỏi những người khả nghi có “diện mạo Do Thái.” Họ hoàn toàn có khả

https://thuviensach.vn

năng cấm người nước ngoài có danh vị, như Oscar Straus, Đại sứ Mỹ tại

Constantinople là một nạn nhân. Các nghệ sĩ dương cầm Do Thái được

phép tranh tài tại Giải thưởng Rubinstein quốc tế ở St Petersburg, nhưng

chỉ với điều kiện họ không qua đêm trong thành phố.

Thi thoảng cảnh sát tổ chức những cuộc “săn người Do Thái” quy mô lớn.

Ở Baku, cảnh sát bao vây thị trường chứng khoán, bắt giữ tất cả người Do

Thái và đưa họ tới đồn cảnh sát, tại đây mỗi người phải chứng minh quyền

cư trú của mình. Ở quận Smolensky thuộc Pochinok vào năm 1909, cảnh

sát cưỡi ngựa bao vây cả một thị trấn nhưng chỉ bắt được 10 “người vi

phạm pháp luật”; họ tổ chức một cuộc truy tìm lớn trong rừng và tìm thêm

được 74 người.112 Luật Định cư làm thối nát toàn bộ lực lượng cảnh sát,

chuyên vắt sữa người Do Thái. Khi kinh doanh trì trệ, cảnh sát trưởng

thường xúi người Kitô kiến nghị trục xuất người Do Thái với lý do người

Do Thái “gây ra bất bình ở địa phương.” Sau đó, người Do Thái nghèo sẽ

bị trục xuất và người Do Thái giàu sẽ bị “khai thác.” Người nghèo trở lại

khu định cư ngày càng trở thành một vấn nạn xã hội. Ở Odessa chẳng hạn,

trên 30% sống dựa vào các tổ chức từ thiện Do Thái.

Tuy nhiên, các đạo luật cư trú chỉ là khởi đầu cho những rắc rối của người

Do Thái. Chính phủ yêu cầu hạn ngạch cố định bắt lính Do Thái từ các

cộng đồng địa phương. Nhưng hạn ngạch không xem xét đến di cư. Người

Do Thái đúng ra chỉ phải cung cấp không quá 4,13% số tân binh. Chính

phủ đòi 6,2%. Thực tế thì khoảng 5,7% được cung cấp, và điều này dẫn tới

những khiếu nại chính thức về “sự thiếu hụt Do Thái” - gây ra quan điểm

bài Do Thái rằng người Do Thái trốn nghĩa vụ. Trên thực tế, họ đã cung

cấp vượt quá từ 20 đến 35%, nhiều hơn so với mức họ phải chia sẻ công

bằng. 113 Từ năm 1886, các gia đình phải chịu trách nhiệm trước pháp luật

khi trong nhà có người không đi lính và phải chịu phạt nặng; không có

chuyện trốn được nghĩa vụ nếu không có những khoản hối lộ rất lớn. Dù

nhà nước bắt người Do Thái đi lính, nhưng nó vẫn có những giới hạn nhất

định. Người Do Thái bị cấm làm vệ binh, hải quân, biên phòng hay kiểm

https://thuviensach.vn

dịch, cảnh sát, quân nhu và các cấp bậc thư ký văn phòng. Năm 1887, họ bị

cấm vào học các trường quân sự và các kỳ thi của quân đội, nên trên thực tế

họ không thể trở thành sĩ quan. Năm 1888, họ bị cấm làm ở kho thuốc của

quân đội, năm 1889 bị cấm tham gia ban nhạc quân đội.

Tất cả người Do Thái đều bị cấm làm bất cứ công việc nhà nước nào ở

Moscow và St Petersburg. Trên lý thuyết, một người Do Thái có bằng thạc

sĩ hay tiến sĩ đủ điều kiện làm ở một số vị trí nhất định ở những nơi khác,

nhưng như Wolf nói, “nếu không làm lễ rửa tội thì một người Do Thái gần

như không thể đáp ứng được mọi điều kiện ban đầu để được nhà nước

tuyển dụng.”114 Không có bất kỳ một giáo viên Do Thái nào trong hệ thống

trường công. Không có giáo sư đại học là người Do Thái và chỉ có một

dúm giảng viên. Không có người Do Thái trong Bộ Tư pháp, không có

quan tòa thanh tra, chỉ có một thẩm phán (được bổ nhiệm ở thời “tự do”

cuối cùng). Các thông tư cấp bộ cấm việc bổ nhiệm người Do Thái làm

thanh tra viên cảnh sát: họ chỉ được dùng làm gián điệp hay chỉ điểm.

Người Do Thái chiếm đa số dân cư đô thị ở sáu khu vực chính, và ở nhiều

thành phố họ chiếm đa số, nhưng không được phép bỏ phiếu trong các cuộc

bầu cử thành phố hay ra tranh cử; chính phủ có thể “bổ nhiệm” họ trong

khu định cư, chiếm tối đa 1/10 tổng số bổ nhiệm. Người Do Thái không

được tham gia ban bồi thẩm, ban quản trị nhà dưỡng lão hay trại trẻ mồ côi.

Từ năm 1880, họ bị cấm hành nghề công chứng viên, và từ năm 1890 họ bị

cấm hành nghề luật sư hay cố vấn pháp luật mà không có giấy phép đặc

biệt - Wolf cho biết không có giấy phép đặc biệt nào được cấp trong vòng

15 năm. Người Do Thái bị cấm mua, thuê hay quản lý đất nằm bên ngoài

phạm vi các thành phố và shtetl trong khu định cư. Họ thậm chí không

được mua đất làm nghĩa trang. Giống như trường hợp quân dịch, người Do

Thái bị buộc tội không chịu trồng trọt, nhưng trên thực tế các quy định đã

làm cho điều này là bất khả thi, và phá hủy một số khu nông nghiệp Do

Thái từng được hình thành. Hơn nữa, mối lo sợ rằng người Do Thái sẽ né

các đạo luật về bất động sản nhờ việc giao dịch với bên thứ ba đã dẫn tới

nhiều quy định bổ sung để điều chỉnh mối quan hệ giữa các đối tác và các

https://thuviensach.vn

công ty cổ phần. Do đó, thậm chí nhiều công ty không cho người Do Thái

làm cổ đông, và thực tế này được ghi trên giấy chứng nhận cổ phần. Theo

pháp luật, người Do Thái không được làm trong ngành khai mỏ, và một

loạt các quy định khác không cho họ buôn bán vàng, dầu mỏ, than đá và

các khoáng sản khác.

Sau những quy định về cư trú, các đạo luật bài Do Thái còn kiểm soát cả

giáo dục, bị người Do Thái ghét nhất. Người Do Thái hoàn toàn bị cấm vào

các cơ sở đào tạo hàng đầu như Viện Kỹ sư Dân dụng St Petersburg, Đại

học Quân y, Viện Điện St Petersburg, Đại học Nông nghiệp Moscow,

trường Kịch St Petersburg, Viện Thú y Kharkov và các trường mỏ. Việc đi

học trường tiểu học và trung học của người Do Thái được kiểm soát bằng

hệ thống hạn ngạch hay numerus clausus. Họ chỉ có thể chiếm tối đa 10%

số học sinh của những trường đó trong khu định cư, chỉ 5% bên ngoài khu

định cư và chỉ 3% ở Moscow và St Petersburg. 25.000 trường chedarim*

với 300.000 học sinh bị cấm dạy tiếng Nga, để ngăn chúng học lên trung

học. Những biện pháp này đưa đến kết quả là số học sinh Do Thái trong các

trường học ở bậc cao hơn giảm mạnh, và phụ huynh chiến đấu đến tuyệt

vọng để đưa con em mình vào, thường bằng cách hối lộ hiệu trưởng là dân

ngoại với mức giá đã được định sẵn.

Các đạo luật bài Do Thái của nước Nga Sa hoàng do đó thành công chủ yếu

trong việc làm thối nát mọi thành phần trong khu vực nhà nước. Các đạo

luật này là một sự kết hợp đặc biệt của quá khứ và tương lai - chúng gợi

nhớ lại ghetto thời trung cổ và hướng tới nhà nước Xô Viết. Điều mà chúng

đã không làm là “giải quyết” vấn đề Do Thái. Quả thực, có thể nói là, bằng

cách cấp tiến hóa người Do Thái, chúng cuối cùng đã giải quyết vấn đề Sa

hoàng. Bất chấp mọi hạn chế, một số người Do Thái tiếp tục thịnh vượng.

Trước sự phân biệt thuần túy mang tính tôn giáo, người Do Thái hoàn toàn

có thể tránh được nó bằng cách rửa tội, ít nhất là trên lý thuyết. Trong âm

nhạc Nga chẳng hạn, Anton Rubinstein (1829-1894) và anh mình Nikolay

(1835-1881), có cha mẹ cải đạo, đã điều hành các Nhạc viện Petersburg và

https://thuviensach.vn

Moscow trong nhiều năm, thống lĩnh sân khấu âm nhạc trong đại kỷ

nguyên giao hưởng và opera Nga. Kể cả người Do Thái không theo Kitô

giáo cũng phát triển mạnh mẽ trong một nền kinh tế đang tăng trưởng

nhanh, hiện diện nhiều trong các ngành bia, thuốc lá, da, dệt may, ngũ cốc,

ngân hàng, vận tải biển, đường sắt, và bất chấp các lệnh cấm - dầu mỏ và

khai mỏ. 115

Do đó, luật của chính phủ chẳng làm gì để giảm bớt chủ nghĩa bài Do Thái.

Ngược lại là khác. Trong khi người Do Thái thông minh và đã rửa tội vẫn

thành công, thì luật của chính phủ lại làm bần cùng hóa hay tội phạm hóa

những người khác, nên người Nga vừa ganh ghét vừa khinh miệt người Do

Thái, kết tội người Do Thái là vừa thơm tho vừa bẩn thỉu, vừa trục lợi vừa

ăn mày, vừa tham lam vừa đói khát, vừa vô nguyên tắc vừa ngu dốt, vừa vô

dụng vừa quá “hữu dụng.” Chủ nghĩa bài Do Thái Nga có đủ loại nguyên

liệu. Chế độ Sa hoàng cũng ngược đãi các dân tộc thiểu số khác ngoài

người Do Thái, rất giỏi trong việc gài cho nhóm này chống lại nhóm kia, và

nhất là trong việc kích động người Ba Lan, người Latvia, người Ukraine và

người Cossack đối đầu với người Do Thái. Quả thực, bấy giờ Nga là nước

duy nhất ở châu Âu có chủ nghĩa bài Do Thái là chính sách chính thức của

chính phủ. Chính sách này có vô vàn hình dạng, từ tổ chức các vụ thảm sát

cho tới giả mạo và xuất bản Protocols of the Elders of Zion.

Mục đích của chính phủ là nhằm giảm dân số Do Thái càng nhanh và càng

nhiều càng tốt. Một cái nhìn thoáng qua về tâm thế của chế độ Sa hoàng có

thể tìm thấy trong nhật ký của Theodor Herzl, người đã phỏng vấn một vài

bộ trưởng ở St Petersburg hồi năm 1903 để xin được giúp đỡ cho chương

trình Zion của mình. Bộ trưởng Tài chính, Bá tước Serge Witte, theo tiêu

chuẩn của Sa hoàng là người theo đường lối tự do, nói với ông:

Người ta phải thừa nhận rằng người Do Thái có đủ lý do để bị thù địch. Có một sự kiêu ngạo

đặc thù nơi họ. Tuy nhiên, hầu hết người Do Thái đều nghèo, và vì nghèo nên họ bẩn thỉu và

có ấn tượng thật đáng ghét. Họ cũng tham gia vào đủ kiểu công việc xấu xa như ma cô và cho

https://thuviensach.vn

vay nặng lãi. Nên ông thấy đấy, thật khó để bạn bè của người Do Thái bênh vực họ. Mà tôi lại

là một người bạn của người Do Thái.

(Herzl nhận xét: “Nếu thế, chúng ta chắc chắn không cần kẻ thù.”) Witte

than phiền về số lượng lớn người Do Thái trong phong trào cách mạng.

Herzl: “Theo ông điều này là do đâu?” Witte: “Tôi tin đây là lỗi của chính

phủ chúng ta. Người Do Thái bị đàn áp thái quá. Tôi từng nói với Sa hoàng

quá cố, Alexander III, ‘Thưa bệ hạ, nếu có thể dìm chết sáu hay bảy triệu

người Do Thái ở Biển Đen thì thần sẽ hoàn toàn ủng hộ việc đó. Song nếu

điều đó là không thể thì chúng ta phải để họ sống.’ Thế ông muốn gì từ

chính phủ Nga?” Herzl: “Những khích lệ nhất định.” Witte: “Nhưng người

Do Thái đang được khích lệ - di cư. Những cú đá vào mông chẳng hạn.” 116

https://thuviensach.vn

Cuộc thảm sát đầu tiên ở nước Nga hiện đại xuất hiện vào năm 1871 tại

Odessa. Nó xảy ra chủ yếu là do các lái buôn Hy Lạp. Có một yếu tố sắc

tộc trong hầu hết những vụ lộn xộn vào những năm 1870, những người dân

tộc chủ nghĩa Slav tỏ ra rất bạo lực trong chủ nghĩa bài Do Thái của mình.

Nhưng sau vụ sát hại Alexander II năm 1881, nhà nước tiếp quản, và

“những cú đá vào mông” nhanh chóng liên tục diễn ra sau đó. Các vụ thảm

sát lớn xảy ra vào ngày 29 tháng 4 năm 1881 do Bộ trưởng Nội vụ là

Ignatiev, một người ngưỡng mộ nhiệt thành văn hóa Slav, xúi giục, bỏ qua

hay tổ chức. Chúng lan rộng ra trên 100 trung tâm, kéo dài gần một năm, và

trong một số trường hợp kéo theo những đám đông côn đồ khổng lồ. Không

chỉ chính phủ mà cả cảnh sát và vô số các nhóm sắc tộc cũng tham gia. Phe

cực tả tham gia. Đảng Narodnaya Volya cách mạng xúi giục người Ukraine

giết người Do Thái vào tháng 8 năm 1881 dưới khẩu hiệu: “Đứng dậy

chống lại Sa hoàng của pans [quý tộc] và zhids [người Do Thái].” 117 Các

nhà văn lớn theo đường lối tự do như Turgenev và Tolstoi giữ im lặng. Tiếp

theo các vụ thảm sát là rất nhiều các đạo luật bài Do Thái, được gọi là Luật

tháng 5. Quả thực, các vụ thảm sát được sử dụng để biện minh cho luật, với

lập luận là: các vụ tấn công của đám đông nhằm vào người Do Thái, tuy

không thể chấp nhận được, nhưng đã cho thấy mức độ căm phẫn của người

dân đối với nhóm thiểu số phản xã hội này; do đó các hoạt động của nhóm

này phải bị giới hạn. Tất nhiên chính phủ ban đầu cũng truyền cảm hứng và

cho phép đám đông hành động, và toàn bộ mục đích của chế độ là cải thiện

sự được mến mộ đang bị rơi rụng của mình bằng cách tấn công một mục

tiêu dễ xơi. Đức Quốc xã sau này cũng sử dụng kỹ thuật làm luật từ bạo lực

này. Do đó, giai đoạn 30 năm 1881-1911 là một cuốn lịch dài của các hành

động bài Do Thái: 1882, Luật tháng 5; 1886-1889, hạn chế người Do Thái

làm các nghề và giảm diện tích khu định cư Do Thái; 1891, trên 10.000

người Do Thái bị trục xuất khỏi Moscow; 1893-1895, các cuộc trục xuất rất

lớn ra khỏi các khu vực trong khu định cư; 1894-1896, đưa vào áp dụng

độc quyền rượu mạnh, một thảm hoạ kinh tế đối với người Do Thái; từ năm

1903, một loạt các cuộc tấn công dã man, trong đó người Do Thái không

https://thuviensach.vn

chỉ bị cướp mà còn bị giết. Ở Kishinev năm 1905, 50 người Do Thái bị sát

hại và 500 người bị thương. Ở Odessa, một vụ thảm sát kéo dài bốn ngày

hồi năm 1905 đã giết chết hơn 400 người Do Thái. Ở Bialystok, cảnh sát và

quân đội tham gia vào các vụ thảm sát năm 1906. Từ năm 1908 đến năm

1911, có thêm các vụ trục xuất quy mô lớn.

Do đó, từ năm 1881, áp lực ngày càng gia tăng và dữ dội ấy đối với người

Do Thái Nga đã gây ra hậu quả không thể tránh được - một cuộc tháo chạy

hoảng loạn của người Do Thái từ Nga về phía tây. Vì thế, 1881 là năm quan

trọng nhất trong lịch sử Do Thái kể từ năm 1648, mà thực ra là kể từ việc

trục xuất người Do Thái khỏi Tây Ban Nha năm 1492. Hậu quả của nó quá

rộng lớn, quá quan trọng, nên nó cũng phải được coi là một năm chủ chốt

trong lịch sử thế giới. Cuộc tháo chạy lớn đầu tiên diễn ra trong các năm

1881-1882. Từ đó trở đi, người Do Thái tháo chạy với tốc độ trung bình

50.000-60.000 người một năm. Với các cuộc trục xuất ở Moscow, 110.000

người Do Thái Nga đã bỏ đi vào năm 1891 và 137.000 người vào năm

1892. Trong các năm thảm sát 1905-1906, trên 200.000 người Do Thái đã

bỏ đi. Chuyện bỏ đi không chỉ xảy ra ở Nga. Từ năm 1881 đến năm 1914,

hơn 350.000 người Do Thái đã rời bỏ xứ Galicia thuộc Áo. Có nhiều người

Do Thái hơn di cư từ Rumania, nơi mà họ cũng bị gây áp lực. Kết quả rốt

cuộc là dân số Do Thái ở Đông Âu vẫn không giảm. Năm 1914, vẫn có 5,5

triệu người Do Thái ở Nga và 2,5 triệu người ở đế quốc Áo. Những gì mà

sự dịch chuyển này đã làm là đưa khoảng 2,5 triệu người, kết quả của sự

gia tăng dân số tự nhiên, đi nơi khác. Quá trình này có các tác động rất

quan trọng đối với cả người Do Thái lẫn thế giới. Bây giờ chúng ta phải lần

lượt xem xét chúng.

Trong số những người di cư này có hơn hai triệu người tới Mỹ, do đó hệ

quả hiển nhiên và thấy rõ nhất là sự hình thành của một cộng đồng khá lớn

người Do Thái Mỹ nơi đô thị. Đây là một hiện tượng hoàn toàn mới mà

theo thời gian đã làm thay đổi toàn bộ cán cân sức mạnh và ảnh hưởng Do

Thái trên thế giới, xuất hiện khá đột ngột. Khu định cư Do Thái đầu tiên ở

https://thuviensach.vn

Mỹ có quy mô nhỏ và chậm mở rộng. Năm 1820, chỉ có khoảng 4.000

người Do Thái ở Mỹ, và chỉ 7 trong số 13 bang đầu tiên công nhận họ về

mặt chính trị. Sự tăng trưởng chậm chạp của cộng đồng này thật khó hiểu.

Như chúng ta đã thấy, có rất ít rào cản pháp lý đối với sự tiến bộ của người

Do Thái. Bắc Carolina từ chối cho phép người không theo Tin Lành làm

trong khu vực công, và năm 1809 một người Do Thái là Jacob Henry đã có

một bài phát biểu nổi tiếng, khẳng định quyền không thể chuyển nhượng

của mình là được tham gia Hạ viện - Hạ viện ủng hộ ông. Bang Maryland

có một lệnh cấm người không phải Kitô nắm chức vụ hay hành nghề luật.

Từ năm 1797, một người Do Thái khác, Solomon Etting, đã kiên trì vận

động để phá bỏ rào cản này. Cuối cùng ông đã thành công vào năm 1826 và

ngay lập tức được bầu vào Hội đồng Thành phố Baltimore. Có một vài rắc

rối liên quan đến xung đột Sabbath-Chủ nhật. Năm 1816, ở Pennsylvania,

Abraham Wolf bị buộc tội vì “đã làm việc trần tục vào Ngày của Chúa,

thường được gọi là Chúa nhật”; ông kháng cáo và thua kiện. Nhưng tất cả

những điều này có vẻ như không quan trọng khi so với các vấn đề cơ bản

và các bất công khủng khiếp trút lên đầu người Do Thái ở Cựu Thế giới.

Tại lễ khai trương một giáo đường mới ở Savannah, Georgia, năm 1820,

bác sĩ Jacob de la Motta đã đọc một bài diễn văn tạ ơn: “Liệu ở nơi nào trên

Địa cầu có con người sinh sống này mà một người Israel được hưởng nhiều

phúc lành hơn, nhiều đặc quyền hơn, hay được thăng tiến cao hơn, và rõ

ràng là xứng đáng nhất trong những vị trí đáng kính trọng như nơi đây?…

Chẳng phải chúng ta có nhiều lý do để vui hay sao?” 118

Có 6.000 người Do Thái ở Mỹ khi Etting chiến thắng vào năm 1826;

15.000 người khi xảy ra chuyện ở Damascus năm 1840; 150.000 người vào

đêm trước Nội chiến. Các khu định cư lâu đời như Newport hay Norfolk

không phát triển. Những người Do Thái mới đến, chủ yếu nói tiếng Đức, từ

Bavaria, phía bắc Đức và các vùng Đức-Do Thái của Ba Lan, Bohemia và

Hungary, đều nghèo, sống ngăn nắp, làm việc chăm chỉ; nhiều người bắt

đầu bằng việc bán hàng rong, rồi tiến tới mở cửa hàng hay thành lập các

doanh nghiệp nhỏ. Họ định cư ở Albany, Syracuse, Buffalo và Rochester

https://thuviensach.vn

thuộc bang New York; ở Chicago và Detroit, Cleveland và Milwaukee. Có

lúc Cincinnati là trung tâm Do Thái lớn thứ hai sau New York. St Louis,

Minneapolis, Louisville và New Orleans cũng trở thành các trung tâm Do

Thái. Khoảng 10.000 người Do Thái tới California trong các cơn sốt đào

vàng hồi những năm 1840. Cho đến ngay trước Nội chiến, New York có

một cộng đồng Do Thái 40.000 người với Philadelphia đứng thứ hai. Một

dấu hiệu an ninh chắc chắn mà người Do Thái có được tại Mỹ là các cộng

đồng của họ nơi đây tích cực khuyến khích những người Do Thái khác đến

với mình. Người di cư được khích lệ bởi những bức thư đầy nhiệt huyết từ

họ hàng, những câu chuyện truyền miệng, những câu chuyện thành công

được người Do Thái đăng tải trên các tờ báo Đức địa phương. Chẳng thế

mà vào năm 1836, tờ Das Füllhorn của Bamberg đã viết:

Một người thợ nướng bánh lành nghề Do Thái từ Bavaria, sẵn sàng và muốn làm việc, đi khắp

Đức và các nước láng giềng trong 10 năm và hiếm khi kiếm được việc làm, nên thậm chí

không kiếm đủ tiền ăn trên đường, đã di cư tới Bắc Mỹ mùa hè năm ngoái. Giờ thì anh ta viết

thư về nhà cho cha mẹ, nói rằng mình đã tìm được chỗ làm trong một hiệu bánh ở Petersburg

ngay sau khi tới nơi, và rằng mình nhận được 40 florin tiền công một tháng ngoài ăn uống,

tắm giặt và nơi ở miễn phí. Chúa ban phước lành cho xứ sở tự do và thịnh vượng!119

Ở Mỹ, người Do Thái thấy mình có thể thích nghi với mô hình cuộc sống

mới không khó khăn gì. Giống như người Tin Lành Mỹ, họ lập giáo đoàn,

xây nhiều giáo đường để phù hợp với các thị hiếu tôn giáo khác nhau của

mình. Họ bắt đầu ý thức về bản thân trong cuộc biểu tình Damascus, sự

kiện đã đưa họ lại với nhau như một tổ chức quốc gia lần đầu tiên. Nhưng

chủ yếu, họ tiếp tục đi theo con đường của riêng mình. Giống các nhóm sắc

tộc hay tôn giáo khác, họ lập ra một vài khu kiều dân theo chủ nghĩa không

tưởng hoặc khu kiều dân nông nghiệp. Như các nhóm khác, họ sản sinh ra

những con người tiên phong cũng như những kẻ lập dị. Một thuyền trưởng

Mỹ than phiền với Washington về viên phó lãnh sự ở St Thomas’s, cuối thư

viết: “Tái bút. N. Levy này là người Do Thái, sống với một Phụ nữ Da Đen

và thường Dạo Phố với bà ta tay trong tay trước nỗi xấu hổ của tất cả

https://thuviensach.vn

những người Mỹ đang phải đau đớn chứng kiến điều Tương tự”; nhưng

Phó lãnh sự Levy đã không bị cách chức.120

Một trường hợp thú vị hơn là của Mordecai Noah, người Do Thái đầu tiên

có thân phận ngoại giao, từng bị James Monroe đưa ra khỏi vị trí Lãnh sự

Mỹ ở Tunis năm 1815 với lý do “Tôn giáo mà ông theo [là] một cản trở đối

với việc thực thi các chức trách lãnh sự của ông.” Noah không chịu khuất

phục và viết một cuốn sách mỏng về chuyện này. Ông là người Do Thái Mỹ

đầu tiên xuất hiện như một nhân vật huênh hoang. Nếu ở 100 năm sau thì

ông chắc chắn sẽ trở thành một ngôi sao màn bạc. Ông sinh năm 1785 tại

Philadelphia, con trai của một người bán hàng rong bị phá sản. Ông là thợ

mạ vàng, thợ khắc, thư ký ở Bộ Tài chính Mỹ, chính khách, biên tập viên tờ

City Gazette ở Charleston, rồi sau thời gian ở Tunis (nơi ông bị kết tội biển

thủ công quỹ), là biên tập viên tờ National Advocate ở New York, Cảnh sát

trưởng New York và năm 1824 là Chủ tịch Hội Tammany.

Một năm sau, ông công bố một dự án đầy tham vọng nhằm lập ra “một

thành phố trú ẩn cho người Do Thái” nơi cù lao trên sông Niagara đối diện

Buffalo. Để hỗ trợ dự án, ông viết thư cho nhà Rothschild và các chủ ngân

hàng Do Thái khác, cho các giáo sĩ và giáo sĩ trưởng trên khắp thế giới, đề

xuất đánh “thuế thân 3 shekel bạc, một năm, hoặc 1 đôla Tây Ban Nha” đối

với mỗi người Do Thái trên khắp thế giới, “sẽ do thủ quỹ của các giáo đoàn

khác nhau thu.” Trong một tuyên bố công khai, ông nói rằng khu định cư

mới, “một thành phố thương mại,” sẽ mang lại cho người Do Thái trên toàn

thế giới “hoà bình, sung túc và hạnh phúc mà họ đã từng bị từ chối do sự

bất khoan dung và quản lý nhà nước yếu kém của các thời kỳ trước.” Nói

về những người Do Thái này, ông gồm cả “người Do Thái Karaite và

Samaria, cùng với người Do Thái da đen ở Ấn Độ và châu Phi, tương tự

như vậy là những người ở Cochin, Trung Hoa và nhóm người trên bờ biển

Malabar”; ông nói thêm: “Những người Anh-điêng ở châu Mỹ… chắc chắn

là con cháu những bộ tộc thất lạc của Israel, từng bị Vua xứ Assyria bắt và

mang đi, sẽ áp dụng các biện pháp để làm họ hiểu được hoàn cảnh của

https://thuviensach.vn

mình và cuối cùng cho họ đoàn tụ với những người anh em mình mà đã

được chọn.” Noah mặc một chiếc “áo choàng lụa rất đẹp,” đeo sợi dây

chuyền vàng quanh cổ, và mô tả mình là “công dân Mỹ, cựu Lãnh sự của

nhà nước nói trên tại thành và vương quốc Tunis, Cảnh sát trưởng New

York, luật sư, và nhờ ơn Chúa, là Thống đốc và Quan tòa của Israel.” Ông

bị biên tập viên các tờ báo đối thủ và giới báo chí Do Thái ở châu Âu chế

giễu, kế hoạch của ông không tiến triển được mấy. Nhưng ông tiếp tục lập

nên Đảng Người Mỹ Thổ dân* (tiền thân của Đảng Không biết gì*), tổ chức

cho người Do Thái biểu tình phản đối các sự kiện tàn bạo ở Damascus, ủng

hộ cuộc nổi dậy Texas năm 1836, và kết thúc một vị quan tòa. 121

Người định cư Do Thái bị chia rẽ về mọi vấn đề một phần là do tính chất

Mỹ của mình. Chẳng hạn, Noah là một người miền Bắc chống phá thai. Ở

miền Nam, người Do Thái Mỹ là người phương Nam. Họ sở hữu nô lệ.

Jacob Jacobs, người điều khiển đấu giá ở Charleston, nói rõ trong di chúc:

“Cũng vậy, tôi để lại cho Katey Jacobs người vợ vô cùng yêu quý nói trên

của mình lúc góa bụa tất cả nô lệ da đen và các nô lệ khác của tôi gồm

Toby, Scipio, Jack, Jenny cùng ba con của cô ta là Peter, John, Eve, và

Flora cùng hai con của cô ta là Rachel, Lucy, và tất cả nô lệ khác, tôi sẽ

không sở hữu họ nữa lúc tôi qua đời.” Một người Do Thái miền Nam, khi

tôn giáo và danh dự của mình bị xúc phạm, sẽ phản ứng kiểu miền Nam.

Năm 1832, Philip Minis, xuất thân từ một gia đình Do Thái hàng đầu ở

Savannah, bị một thành viên cơ quan lập pháp bang Georgia, James J.

Stark, chửi rủa trong quán rượu Luddington’s, nói với ông rằng ông là “một

gã Do Thái khốn nạn,” một “gã Israel khốn nạn” và rằng “gã phải bị tè lên

đầu.” Đã có các cuộc thương lượng về một lời xin lỗi, rồi về một cuộc đấu

súng, và cuối cùng Minis bắn chết Stark trong quán rượu của khách sạn

City, khi Stark rút súng ra. Minis bị xử vì tội ngộ sát nhưng được tha bổng -

trước sự hài lòng của những người đấu súng miền Nam.122

Với sự đồng cảm của người Do Thái Mỹ dành cho vùng đất Mỹ nơi mình

cư trú, không có gì ngạc nhiên khi vào thời nội chiến họ đã chia rẽ với dân

https://thuviensach.vn

tộc mình, tùy theo bang họ đang ở. Khoảng 7.000 người Do Thái phục vụ

miền Bắc, 3.000 người phục vụ miền Nam. Khi họ phản ứng với tư cách

tập thể, một điều hiếm khi xảy ra, thì đó là phản ứng đáp lại những thách

thức cụ thể đối với các quyền của họ. Có một ví dụ nổi tiếng trong thời nội

chiến, đó là ngày 17 tháng 12 năm 1862, khi Tướng Ulysses S. Grant, ở

sông Tennessee, ban hành một mệnh lệnh như sau: “Người Do Thái với tư

cách một tầng lớp, vi phạm mọi quy định thương mại do Bộ Tài chính đề

ra, và cả các mệnh lệnh của Bộ nữa, từ đây bị đuổi khỏi Bộ.” Phản ứng thù

địch diễn ra ngay lập tức và vô cùng mạnh mẽ, và nó không chỉ đến từ

người Do Thái; theo chỉ thị của Lincoln, Grant rút lại lệnh ngày 6 tháng 1

năm 1863.

Cộng đồng Do Thái Mỹ trong những năm này lấy giọng điệu của mình từ

phong trào khai sáng Đức-Do Thái. Đó là giọng điệu tự do, lạc quan, điềm

đạm, lý trí, yêu nước, không phô trương và rất đáng kính. Người nhập cư

Do Thái có xu hướng nói tiếng Anh giọng Đức, nhưng con cái họ đi học

trường công (và trường Do Thái vào ngày Chủ nhật) và hoà nhập hoàn toàn

với xã hội địa phương. Từ những năm 1840 trở đi, Do Thái giáo cải cách

lan nhanh ở Mỹ, dưới sự đốc thúc của các giáo sĩ cấp tiến như David

Einhorn, Samuel Hirsch, Isaac Mayer Wise và Samuel Adler. Người Do

Thái Mỹ hàng đầu không quan tâm đến Chúa cứu thế hay Zion; theo quan

điểm của họ, con đường tới sự cứu rỗi là phổ biến thông điệp của chủ nghĩa

độc thần đạo đức ra khắp thế giới. Điều đó hoàn toàn phù hợp với giọng

điệu chung của tôn giáo Mỹ. Có một xu hướng bảo thủ hơn, nhất là ở

Philadelphia, nơi có lẽ là trung tâm tôn giáo Do Thái hàng đầu. Ở đó, Giáo

sĩ Isaac Leeser (1806-1868), đến từ Westphalia và tràn đầy năng lượng, cho

ra bản dịch tiếng Anh đầu tiên của Kinh Thánh Do Thái, hoàn thành các

bản dịch tiếng Anh của sách kinh Ashkenazi và Sephardi, lập ra tờ báo Do

Thái thành công đầu tiên là The Occident (1843), sau này còn lập ra Hội

Xuất bản Do Thái đầu tiên ở Mỹ, xuất bản rất nhiều sách giáo khoa Do

Thái Mỹ cho trường học. 123 Nhưng trong giai đoạn “Đức” của cộng đồng Do

Thái Mỹ, Do Thái giáo cải cách trở nên áp đảo.

https://thuviensach.vn

Cải cách là phương thức Do Thái giáo hiển nhiên thu hút được những

doanh nhân rất thành đạt, hiện đang xuất hiện như các nhân vật chính trên

sân khấu Mỹ. Đó là chủ ngân hàng Joseph Seligman (1820-1880), từng

được Tổng thống Grant mời làm Bộ trưởng Tài chính, và Jacob Henry

Schiff (1847-1920), trở thành người đứng đầu Kuhn, Loeb & Co. năm

1885. Như với Chiến tranh Ba mươi năm và các cuộc chiến Napoleon, Nội

chiến đã phát huy kỹ năng tổ chức và kỹ năng tài chính của nhiều chủ ngân

hàng, nhà thầu, nhà cung cấp quần áo Do Thái, và từ những năm 1860 trở

đi người Do Thái là một thế lực trong ngành kinh doanh Mỹ, nhất là ở New

York. Hoạt động từ thiện quy mô lớn của họ mang lại cho Do Thái giáo

một cái khung thiết chế khá tốt về cấp vốn, và việc này tất yếu có một định

hướng tự do mạnh mẽ. Liên minh Giáo đoàn Hebrew Mỹ được thành lập

năm 1873, Đại học Liên minh Hebrew hai năm sau đó, Hội nghị Trung

ương Giáo sĩ Mỹ năm 1889. Tuyên ngôn Pittsburg (1885), do Giáo sĩ

Kaufmann Kohler soạn, phản đối mọi giáo luật Torah “vì chúng không

được điều chỉnh để phù hợp với quan điểm và thói quen của nền văn minh

hiện đại,” đã trở thành tín điều tiêu chuẩn của Do Thái giáo cải cách cho tới

năm 1937. Nó phản đối các quy định lâu đời về ăn kiêng, về sự thanh khiết

và trang phục, nó khẳng định rằng người Do Thái “không còn là một dân

tộc nữa mà là một cộng đồng tôn giáo,” phủ nhận phục sinh, thiên đường

và địa ngục, bác bỏ việc quay lại Zion, mô tả thuyết cứu thế như là cuộc

đấu tranh vì sự thật, công lý và công bằng trong xã hội hiện đại - trong đó

nó sẽ tham gia bên cạnh các tôn giáo và dân tộc khác có thiện chí nói

chung. 124

Do đó, khi cuộc đại di cư diễn ra, dường như cộng đồng Do Thái Mỹ, do số

mệnh phải là một dải sợi khác lạ trong tấm vải quý của tôn giáo Tân Thế

giới, nên khi mặc đã phai màu và không thể thấy được trong tổng thể. Sự

hoảng loạn do thảm hoạ năm 1881 gây ra đã thay đổi viễn cảnh đó mãi mãi.

Trong thập niên 1881-1892, người Do Thái đến Mỹ với tốc độ 19.000

người một năm; trong thập niên 1892-1903, con số trung bình nhảy vọt lên

37.000 người một năm; và trong 12 năm 1903-1914 con số trung bình là

https://thuviensach.vn

76.000 người. Hai triệu người Do Thái tị nạn này có rất ít điểm chung với

một phần tư triệu người Do Thái lịch lãm, theo đường lối cải cách, giàu có,

tư duy kiểu Mỹ, có vị thế và ngày càng lo lắng, là những người chào đón

họ. Họ chủ yếu nói tiếng Yiddish, theo Chính thống giáo hay phong trào

mộ đạo Do Thái, giận dữ và sợ hãi, mê tín và cùng khổ. Lần đầu tiên, cộng

đồng Do Thái Mỹ bắt đầu sợ những người mới đến, nhất là khi họ đến với

số lượng đáng kinh ngạc như vậy. Họ có lý khi cho rằng một phản ứng bài

Do Thái là không thể tránh khỏi.

Cho tới lúc này, nước Mỹ Tin Lành dòng chính, giống như Anh trước đó,

đã khuấy đảo người Công giáo La Mã chứ không phải người Do Thái.

Nhưng kể từ Nội chiến, khi người Do Thái được coi là những kẻ trục lợi

chiến tranh, thì chủ nghĩa bài Do Thái đã trở nên rõ rệt. Năm 1876, một

khách sạn bên bờ biển New Jersey tuyên bố công khai trên báo chí rằng họ

không nhận khách là người Do Thái. Năm sau đó, Joseph Seligman bị từ

chối cho vào khách sạn hàng đầu trong khu nghỉ dưỡng ở Saratoga. Giới

doanh nhân Do Thái sau đó mua một vài khách sạn ở Saratoga, và kết quả

là khắp khu vực New York, các khách sạn nghỉ dưỡng chia thành hai loại,

một loại chấp nhận và một loại không chấp nhận người Do Thái. Thói quen

này lan tới các quán trọ của Hội Tam điểm và các câu lạc bộ đồng quê, một

số trường phổ thông và đại học bắt đầu áp dụng một numerus clausus* đối

với hàng dài học sinh đến từ Nga.

Dĩ nhiên, việc người Do Thái Ashkenazi nghèo ồ ạt đổ đến New York sẽ

dung dưỡng nền tiểu văn hóa bài Do Thái mới này. Nhưng quan trọng hơn

nhiều là những người nhập cư này sẽ hà hơi thổi ngạt cho cộng đồng Do

Thái Mỹ. Họ biến nó từ một bài tập về tính lịch lãm mà chắc chắn sẽ gây

xấu hổ, thành một sinh vật sống động thuộc loại hoàn toàn mới - một dân

tộc tự do, được một nền cộng hoà khoan dung ôm lấy, nhưng hét to đức tin

và bản chất của mình từ trên các mái nhà của một thành phố mà họ biến

thành đô thị Do Thái lớn nhất thế giới. Đây là một thành phố trú ẩn đích

https://thuviensach.vn

thực, và hơn thế - hạt nhân của một sức mạnh mà theo thời gian sẽ bùng nổ

một cách hiệu quả nhân danh người Do Thái trên toàn thế giới.

Người Do Thái giàu có ở New York vẫn chưa nắm bắt được cơ hội mà cuộc

tháo chạy khỏi châu Âu đã tạo ra. Giống như rất nhiều sự kiện trong lịch sử

Do Thái - chẳng hạn như các cuộc thảm sát năm 1648 - nếu cuộc tháo chạy

rốt cuộc có thể được hiểu là một phần của kế hoạch của Chúa, mang đến

chiến thắng từ thảm kịch, thì đó không phải là cách họ nhìn nhận nó vào lúc

đó. Công bằng mà nói, họ kiềm chế những lo lắng của mình và làm tất cả

trong khả năng để chào đón và hấp thụ lượng lớn người đến từ phía đông.

Nhưng một số người có hiểu biết hơn. Trong số những người làm việc cho

tổ chức cứu trợ người nhập cư Do Thái được thành lập trên đảo Ward, có

một nữ thi sĩ trẻ tên là Emma Lazarus (1849-1887). Tài năng của cô đã

được Emerson phát hiện và nuôi dưỡng. Trong cô cháy bùng ngọn lửa nhiệt

huyết lãng mạn dành cho văn hóa Do Thái, cổ đại lẫn hiện đại. Cô dịch

Judah Halevi nhà thơ vĩ đại thời trung cổ. Cô dịch Heine. Cô ngưỡng mộ

bài thơ đầy xúc động của Longfellow về Nghĩa trang Newport, nhưng phản

đối đoạn kết khinh khỉnh của nó: “Và các dân tộc đã chết chẳng bao giờ

sống lại.” Điều đó không đúng! Người Do Thái sẽ sống lại! Cô xuất thân từ

một gia đình Sephardi lâu đời và giàu có, nhưng cô nhìn thấy ở người Do

Thái Ashkenazi nghèo tay xách nách mang đang chen lấn đi qua cửa nhập

cảnh Mỹ những yếu tố của một đội quân tương lai sẽ xây lại Jerusalem ở

Mỹ hoặc ở Israel - có lẽ ở cả hai nơi. Cô bảo vệ họ trước những lời bôi nhọ

bài Do Thái trên tạp chí New Century (1882). Cô hiểu, có lẽ rõ hơn bất cứ

ai ở Mỹ lúc đó, ý nghĩa đích thực của tư tưởng Mỹ và thực tế Mỹ đối với

người nghèo bị ngược đãi của châu Âu. Khi tượng Nữ thần Tự do được

dựng lên trên lối vào cảng New York, bài thơ “Bức đại tượng mới” của cô

đã mang lại cho Nữ thần Tự do một tiếng nói bất tử:

Trao cho ta những kẻ mệt, kẻ nghèo của ngươi,

Của ngươi đó những đám đông túm tụm đang khao khát được hít thở tự do,

https://thuviensach.vn

Của ngươi đó đống rác bẩn trên bờ biển.

Gửi tới cho ta những con người này, vô gia cư, khốn khổ.

Ta giơ đèn lên bên cạnh cánh cửa vàng.

Đặc biệt, Emma Lazarus hiểu được ý nghĩa của Mỹ đối với cộng đồng Do

Thái thế giới. Theo thời gian, những đám đông túm tụm chẳng sẽ đứng

thẳng dậy, lớn mạnh và xòe bàn tay mạnh mẽ từ Tân thế giới cho Cựu thế

giới sao? Bài thơ của cô, “Khẩu hiệu của một người Do Thái,” có tính Zion.

Bài “Thư gửi người Hebrew” (1882-1883) của cô tiên đoán về sự phục hồi

của văn minh Do Thái thông qua hành động của hai bên từ Mỹ và Vùng đất

Thánh. Trong đống rác bẩn của cộng đồng Do Thái Mỹ tích tụ nơi các khu

ổ chuột ở New York, cô không chỉ thấy cuộc sống mà còn cả hy vọng.125

Chắc chắn có cuộc sống trong sự dư thừa đến đáng sợ. Khi những người

mới tới đổ về New York, các giáo đường kiểu Đức thời thượng chuyển ra

ngoài thành phố trên đảo Manhattan. Người tị nạn đổ xô về mạn đông nam,

vào một khu vực rộng 1,5 dặm, bao quanh là đường Bowery, đại lộ số 3,

phố Catherine, phố số 14 và sông Đông. Ở đây, vào năm 1910, 540.000

người Do Thái bị nhét vào nơi được gọi là Nhà quả tạ, hình dáng do một

quy định của thành phố năm 1879 định đoạt khi yêu cầu các tòa nhà phải có

đường thông khí. Đây là các tòa nhà cao từ năm đến tám tầng, rộng 25 feet,

dài 100 feet, mỗi tầng có 14 phòng, chỉ một phòng có ánh sáng. Trái tim

của cộng đồng Do Thái New York là quận 10 vô cùng đông đúc, nơi 74.401

người sống trong 1.196 tòa nhà trải dài trên 46 khối phố (năm 1893). Điều

này có nghĩa mật độ dân số đạt 701,9 người trên một mẫu Anh. Đây cũng là

nơi xuất phát “nghề kim chỉ,” nghề mà hầu hết người nhập cư được thuê

vào làm, cắt may quần áo may sẵn, làm việc 70 tiếng một tuần, 12 người

trong một căn phòng bé xíu. Đến năm 1888, 234 trên tổng số 241 công ty

quần áo ở New York là công ty của người Do Thái; đến năm 1913, may

mặc là ngành công nghiệp lớn nhất của New York với 16.552 nhà máy, gần

như tất cả là của người Do Thái, thuê 312.245 nhân công.

https://thuviensach.vn

Liệu đây có phải lao động cực nhọc? Phải. Nó cũng là động cơ lớn để thăng

tiến xã hội. Người tị nạn tới với tâm trạng sợ sệt và quỵ lụy. Một tờ báo

tiếng Yiddish ghi lại (năm 1884): “Trong các tổ chức từ thiện của người Do

Thái Đức quý tộc chúng ta, anh thấy những văn phòng, bàn làm việc đẹp

đẽ, tất cả đều được trang trí, nhưng toàn các gương mặt nghiêm nghị và

khắt khe. Mỗi người nghèo bị tra hỏi như tội phạm, bị khinh rẻ; mỗi người

kém may mắn bị làm nhục và run rẩy như một cái lá, cứ như thể đang đứng

trước một quan chức người Nga.” 126 20 năm sau, tinh thần quỵ lụy đã biến

mất. Một phong trào lao động do người Do Thái dẫn đầu đã hình thành và

trở nên mạnh mẽ thông qua bốn cuộc đình công lớn. Cũng bằng những cây

kim sợi chỉ, người Do Thái đến từ phía đông trở nên độc lập và được tôn

trọng. Thời gian ở lại trung bình của người nhập cư Do Thái ở mạn đông

nam chỉ là 15 năm. Sau đó, họ chuyển đi, ban đầu tới Harlem (từng là một

khu dân cư Đức-Do Thái giàu có), sau đó tới khu Bronx và khu Washington

Heights, rồi tới đảo Coney, Flatbush, Boro Park và Eastern Parkway. Con

cái họ học cao đẳng và đại học; rất nhiều người trở thành bác sĩ và luật sư.

Những người khác trở thành doanh nhân nhỏ; rồi doanh nhân lớn. Trên

khắp nước Mỹ, người Do Thái bán hàng rong một thời đã lập ra các công ty

bán hàng qua thư tín, điển hình là công ty Sears, Roebuck của Julius

Rosenwald. Ở New York, người Do Thái chuyển từ những cửa hàng và

xưởng nhỏ sang những cửa hàng bách hóa lớn. Gia đình Benjamin

Bloomingdale đến từ Bavaria đã mở một cửa hàng quần áo vào năm 1872,

có 1.000 nhân viên trong các cửa hàng mạn đông của họ vào năm 1888.

Công ty Altman Brothers có 1.600 nhân viên trong các cửa hàng của mình.

Isidor và Nathan Straus tiếp quản R. H. Macy. Các tập đoàn gia đình khác

lập ra Gimbels, Sterns và ở Brooklyn là Abraham & Straus. Đến những

năm 1900, với một triệu người nói tiếng Yiddish, New York có nền báo chí

tiếng Yiddish lớn nhất thế giới, bán ra 600.000 bản một ngày, với bốn đầu

báo lớn: Warheit (cấp tiến và dân tộc chủ nghĩa), Jewish Morning Journal

(Chính thống và bảo thủ), Forward (xã hội chủ nghĩa), Tageblat (Chính

thống và Zion). Nhưng người Do Thái cũng nhanh chóng thống lĩnh báo

https://thuviensach.vn

chí tiếng Anh. Arthur Hays Sulzberger và Arthur Ochs điều hành tờ New

York Times, Dorothi Schiff và J. David Stern điều hành tờ New York Post,

và theo thời gian các nhà xuất bản Do Thái lớn xuất hiện - Horace

Liveright lập ra Liveright & Boni, George Oppenheim và Harold

Guinzburg lập ra Viking Press, Richard Leo Simon và Lincoln Schuster lập

ra Simon & Schuster, Bennett Cerf lập ra Random House, và Alfred Knopf

lập ra Alfred A. Knopf. Đến lúc này, Manhattan và Brooklyn mỗi nơi đều

có các khu định cư Do Thái trên 600.000 người. Ở Bronx, người Do Thái

chiếm 38% tổng dân số; ở New York, người Do Thái chiếm 29%, là nhóm

sắc tộc lớn nhất. Với 1.640.000 người Do Thái (năm 1920), New York chắc

chắn là thành phố Do Thái (và Yiddish) lớn nhất thế giới. Năm 1880, cộng

đồng Do Thái Mỹ có trên một phần tư triệu người trên tổng số 50 triệu

người Mỹ; 40 năm sau, trong một quốc gia 115 triệu người, số lượng người

Do Thái đã nhảy lên 4,5 triệu người, tăng 18 lần.

Không có chuyện cộng đồng Do Thái lớn này đơn giản hoà vào đời sống

Mỹ. Cộng đồng này là hiện thân và là phép tổng của mọi cộng đồng Do

Thái, trong đó có một số người ủng hộ Do Thái giáo nhiệt thành nhất dưới

hình thức nghiêm ngặt nhất của nó. Năm 1880, khoảng 90% trong số hơn

200 giáo đường ở Mỹ theo dòng cải cách. Nhưng chúng không giữ được sự

thống trị khi những người mới tới cất tiếng nói và thể hiện sức mạnh của

họ. Năm 1883, có một sự kiện đầy tai tiếng xảy ra tại buổi lễ tốt nghiệp đầu

tiên của trường Đại học Liên minh Hebrew, một trường thuộc dòng chính

theo dòng cải cách ở Mỹ. Tôm và các món ăn khác không phải món kiêng

được mang ra phục vụ. Khách tham dự la ó, nhiều giáo sĩ nổi tiếng bỏ ra

ngoài trong giận dữ và kinh sợ. Sau đó, một sự điều chỉnh nhanh chóng của

cộng đồng Do Thái Mỹ đã diễn ra. Năm 1886, những người bảo thủ thành

lập trường dòng Thần học Do Thái của mình. Những người chính thống

cũng lập ra một khuôn khổ thiết chế riêng. Thậm chí vào năm 1890, 316

trên tổng số 533 giáo đoàn Mỹ theo đường lối chính thống. Theo thời gian,

một cấu trúc ba phần hình thành, với phe bảo thủ dẫn đầu, phe chính thống

đứng thứ hai và phe cải cách chỉ đứng thứ ba. Đến năm 1910, các loại hình

https://thuviensach.vn

Do Thái giáo Mỹ lan ra rất mạnh. Các giáo đường cải cách giàu có hơn có

người giảng đạo mặc áo choàng kiểu Anh giáo, làm lễ kiểu Anh, chỗ ngồi

lẫn lộn, có dàn đồng ca và đàn organ. Giáo sĩ Judah Magnes thuộc giáo

đường thời thượng Emanu-El, năm đó đã tự hào nói với giáo đoàn New

York của mình: “Một luật sư Kitô nổi tiếng của một thành phố khác nói với

tôi rằng ông đã bước vào tòa nhà này trong một buổi lễ sáng Chủ nhật và

không phát hiện ra mình đang ở trong một giáo đường cho tới khi một câu

nói của thầy thuyết pháp vô tình tiết lộ điều đó.” 127 Nhưng trong vòng năm

dặm có thể tìm thấy các giáo đoàn Do Thái, nơi các giáo sĩ Maharal xứ

Prague, Ba’al Shem Tov hay Vilna Gaon sẽ cảm thấy như đang ở nhà. Cũng

vào lúc đó, cộng đồng Do Thái Mỹ đại diện cho mọi kiểu Do Thái giáo thế

tục. Cộng đồng này vẫn chưa ở vị thế có thể chỉ ra một hướng đi cụ thể

nào, nói gì đến lãnh đạo cộng đồng Do Thái thế giới. Nhưng nó đang trở

nên có tổ chức: năm 1906, ủy ban Do Thái Mỹ được thành lập. Nó đang

củng cố sức mạnh về quân số, tài chính, kinh tế và trên hết là sức mạnh

chính trị để trở thành một lực lượng ủng hộ hùng hậu, một khi người Do

Thái trên toàn thế giới đạt được đồng thuận đa số về tương lai của mình.

Tất cả những sự kiện này là hệ quả trực tiếp của thảm kịch năm 1881.

Nhưng còn có các hệ quả khác. Như thể lịch sử đang chậm rãi giải một trò

chơi ghép hình lớn, ghép lần lượt từng miếng một. Cộng đồng Do Thái lớn

ở Mỹ chỉ là một miếng ghép. Miếng ghép tiếp theo là tư tưởng Zion. Các sự

kiện năm 1881 cũng đẩy tư tưởng đó mạnh lên. Trước khi các vụ thảm sát ở

Nga xảy ra, đại đa số người Do Thái coi tương lai của mình là sự đồng hóa

dưới hình thức này hay hình thức khác. Sau các vụ này, một số người Do

Thái bắt đầu tìm kiếm các giải pháp thay thế khả dĩ. Trục suy tư Do Thái

chuyển dịch. Nó trở nên kém lạc quan và kém tự tin hơn, đồng thời bồn

chồn hơn - và do đó giàu tính tưởng tượng và sáng tạo hơn. Những điều

kinh hoàng ở Nga khiến người Do Thái nghĩ rằng: chẳng thể hình thành

một cộng đồng lý tưởng, nơi mà người Do Thái không chỉ an toàn, không

chỉ được chấp nhận hay thậm chí được khoan dung, mà còn được chào đón

ở quê nhà, một nơi mà họ, chứ không phải những người khác, là chủ nhân

https://thuviensach.vn

hay sao? Tất nhiên, chủ nghĩa Zion không mới. Nó xưa như cuộc lưu đày

Babylon. Chẳng phải tác giả thánh vịnh đã hát rằng: “Trên bờ sông

Babylon, chúng tôi ngồi đó chúng tôi khóc, mà tưởng niệm Sion [Zion]”?128

Suốt hơn một thiên niên kỷ rưỡi, mỗi thế hệ Do Thái, trong mỗi cộng đồng

Do Thái, đã có một hay hai người mơ về Zion. Một số đã thực hiện được

giấc mơ bằng cách đi tới đó: tới Tiberias, tới Safed, tới Zion. Những người

khác đã nghĩ đến việc lập ra các giáo đoàn hay khu kiều dân nhỏ. Tuy

nhiên, tất cả họ đều là những người Zion tôn giáo. Theo cách này hay cách

khác, họ hy vọng thúc đẩy hành động cứu thế đến sớm hơn. Đó là ý tưởng

của Giáo sĩ người Đức Zevi Hirsch Kalischer (1795-1874), hồi năm 1836

đã xin tiền nhà Rothschild ở Frankfurt để mua Erez Israel - hay ít nhất là

Jerusalem - từ tay Mohammed Ali, nhằm khởi động quá trình tập hợp

người Do Thái. Năm 1840, sau khi Ngài Moses Montefiore và Adolphe

Crémieux thành công trong việc cứu cộng đồng Damascus, Giáo sĩ Judah

Alkalai (1798-1878) xứ Semlin gần Belgrade có ý tưởng rằng việc làm này

có thể là mô hình cho một sự tập hợp lớn hơn của người Do Thái trên toàn

thế giới như một lực lượng dân tộc, lấy tiếng Hebrew hiện đại hóa là ngôn

ngữ của mình, và Palestine là một vương quốc tương lai cho Chúa cứu thế

mà ông mong đợi gần như hằng giờ. Ông truyền bá kế hoạch này trong

nhiều cuốn sách mỏng, và bản thân thì định cư ở Erez Israel để thể hiện

chân tình của mình.

Từ những năm 1840, có những người thế tục hóa cũng mơ về Zion. Moses

Hess (1812-1875) đi từ thuyết Hegel tới chủ nghĩa xã hội giống như Marx,

nhưng ông nhanh chóng rút khỏi chủ nghĩa quốc tế (đối với ông) vô hồn

của tập thể, dù là trong phiên bản lý thuyết của Marx hay trong các nỗ lực

thực tế của Lassalle ở Đức. Giống nhiều người Do Thái, ông bắt đầu trở lại

cội nguồn khi bước vào tuổi trung niên, nhưng việc khôi phục Do Thái giáo

của ông diễn ra dưới hình thức dân tộc chủ nghĩa chứ không phải tôn giáo,

ông bắt đầu thấy rằng quốc gia-dân tộc là đơn vị tự nhiên của sự phát triển

lịch sử. Do đó, người Do Thái khai sáng, vốn ra sức đồng hóa hoàn toàn,

đang phản bội lại bản chất của chính mình. Năm 1859, ông rất vui sướng

https://thuviensach.vn

trước cái cách mà Ý, một quốc gia cổ đại khác bị chia năm xẻ bảy trong

một thời gian dài, lấy lại được bản sắc dân tộc của mình. Tại sao người Do

Thái không thể thực hiện risorgimento* của riêng mình? Trong cuốn sách

tuyệt vời Rome and Jerusalem (Rome và Jerusalem) của mình, Hess đưa ra

lập luận cho quốc gia-dân tộc Do Thái. 129 Một mặt, nó sẽ tránh những hành

vi cực đoan của người maskil, muốn đồng hóa bản thân từ sự tồn tại, và mặt

khác, của người chính thống, thực sự muốn phớt lờ hoàn toàn thế giới. Nó

sẽ cho phép người Do Thái, bằng quốc gia mà họ tạo ra - chối bỏ cả những

mê tín của Kitô giáo lẫn tính phương Đông của Hồi giáo - thực hiện tư

tưởng Do Thái và qua đó trở thành một ngọn đèn chính trị đối với dân

ngoại. Cùng lúc đó, nó sẽ cho phép họ đạt được sự chuộc tội không phải

bằng đề xuất tiêu cực của Marx là phá bỏ các chức năng kinh tế truyền

thống của họ, mà bằng hành vi tích cực là tạo ra một nhà nước lý tưởng. 130

Nhưng tất cả những tư tưởng Zion này - và có nhiều tư tưởng khác - mường

tượng ra một kiểu định cư nào đó ở trong hay xung quanh Jerusalem. Thậm

chí Mordecai Noah cuối cùng cũng cho rằng cộng đồng Do Thái lý tưởng

hóa của mình nên ở gần bờ sông Jordan hơn là thác Niagara. Người Do

Thái đã đều đặn đến Palestine với số lượng nhỏ. Nhưng kể cả Alkalai cũng

chưa thực sự lập ra một khu thuộc địa. Tuy nhiên, nếu không có quá trình

thuộc địa hóa ban đầu, làm thế nào một Zion mới, tôn giáo hay thế tục hay

cả hai, có thể xuất hiện? Khi người Do Thái nghĩ về thuộc địa hóa, họ có xu

hướng quay sang Anh. Anh là cường quốc thuộc địa của thế kỷ 19. Anh

đang trên đường chiếm được một phần tư bề mặt trái đất. Hơn nữa, Anh

đặc biệt đón nhận chủ nghĩa lý tưởng Do Thái, nhất là kiểu Zion. Như

chúng ta đã thấy, Bộ trưởng Ngoại giao Anh Palmerston tích cực ủng hộ

một sự tái định cư khiêm tốn ở Palestine. Thủ tướng Anh Benjamin

Disraeli còn nhìn xa hơn. Cuốn tiểu thuyết của ông Alroy mô tả cuộc tìm

kiếm của nhân vật chính nhằm mang lại Jerusalem cho người Do Thái. Chủ

đề này trở lại trong cuốn tiểu thuyết Do Thái lớn hơn của ông Tattered (Tả

tơi). Tất nhiên, Disraeli có thể bị coi là một người Sephardi lãng mạn và

giàu trí tưởng tượng, người trên thực tế theo đuổi sự nghiệp trong nền chính

https://thuviensach.vn

trị Anh. Nhưng Disraeli hoàn toàn có khả năng thực hiện những mộng

tưởng bị mây bao phủ của mình. Ở Ấn Độ, ông biến một công ty thương

mại thành một đế chế chói sáng, ông thường giữ những kế hoạch Zion thực

tế cho riêng mình, nhưng chúng luôn ở đó. Năm 1851, ông đi dạo qua công

viên Lord Carrington ở High Wycombe cùng với đồng nghiệp mình là

Stanley. Stanley ghi lại trong nhật ký:

Hôm đó trời lạnh; nhưng dù vốn rất nhạy cảm với ảnh hưởng của thời tiết, song ông dường

như quên đi cái nhiệt kế, tạm dừng củng cố quan điểm của mình, và đứng bên một đồn điền,

ông nghiêm túc giải thích cặn kẽ kế hoạch của mình. [Palestine], ông nói, có dư dật khả năng

tự nhiên: tất cả những gì nó muốn là lao động và bảo vệ người lao động: quyền sở hữu đất có

thể được mua từ Thổ Nhĩ Kỳ; tiền rồi sẽ có: nhà Rothschild và các nhà tư bản Hebrew hàng

đầu sẽ giúp một tay; đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ đang đổ nát: chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ sẽ làm bất cứ

điều gì vì tiền; tất cả những điều đó là cần thiết để thành lập các khu kiều dân, có quyền sở

hữu đất và không bị đối xử tệ bạc. Vấn đề quốc tịch có thể đợi cho đến khi những việc này ổn

thỏa, ông nói thêm rằng các ý tưởng này được dân tộc [Do Thái] lưu hành rộng rãi. Người nào

thực hiện được chúng sẽ trở thành Chúa cứu thế tiếp theo, một Đấng cứu tinh đích thực của

dân mình.

Stanley nói thêm: “Mặc dù tới nay tôi đã nhiều lần thấy ông trong trạng thái

khó chịu hay phấn khích, nhưng đây là lần duy nhất ông có dấu hiệu của

một cảm xúc mạnh hơn.”131 Disraeli có thể đã trở lại với ý tưởng này lúc

hấp hối. Chuyện kể rằng trước lúc qua đời, miệng ông lẩm nhẩm câu gì đó

bằng tiếng Hebrew. 132

Disraeli không chỉ phản ánh nguồn gốc chủng tộc của mình trong sự đồng

cảm Do Thái và Zion, mà ông còn là một phần của truyền thống yêu Do

Thái Anh. Đặc biệt các nhà văn Anh, lớn lên bằng Kinh Thánh bản Vua

James, có một mối quan tâm sâu sắc đối với quá khứ của người Do Thái, và

thường có sự đồng cảm mạnh mẽ dành cho tình huống khó khăn hiện tại

của họ. Hebrew Melodies (Giai điệu Hebrew) của Byron là một ví dụ. Dĩ

nhiên, các nhà văn lúc nào cũng bị cám dỗ với việc phải mô tả người Do

https://thuviensach.vn

Thái như những mẫu người khó chịu hoặc phản xã hội. Charles Dickens

không cưỡng nổi cám dỗ này trong cuốn Oliver Twist (xuất bản định kỳ,

1837-1838), trong đó Fagin độc ác được gọi một cách xúc phạm là “Do

Thái,” mặc dù đặc tính Do Thái của nhân vật này không rõ ràng. Có nhiều

tội phạm Do Thái ở London, nhất là trong cộng đồng Ashkenazi nghèo

túng. Người Do Thái nằm trong số những người đầu tiên được đưa tới Úc;

khi hệ thống này dừng hoạt động vào năm 1852, ít nhất 1.000 người Do

Thái đã tham gia vào hệ thống. Trong số họ có Isaac (Ikey) Solomons,

mệnh danh là “ông hoàng của những kẻ tàng trữ đồ gian.” 133 Dickens được

cho là đã lấy ông làm mô hình cho nhân vật Fagin của mình. Nhưng

Dickens rất tức giận trước những lời cho rằng Oliver Twist là tác phẩm bài

Do Thái. Gần như để phản bác chúng, trong cuốn Our Mutual Friend

(Người bạn chung của chúng ta) (xuất bản định kỳ, 1864-1865), ông mô tả

một trong những nhân vật thánh thiện nhất của mình, quý ông Riah, “người

Do Thái hiền lành mà lòng biết ơn đối với chủng tộc của ông ta thật sâu

sắc.”

Đôi khi, không rõ liệu có phải người Do Thái được dựng lên như một nhân

vật hư cấu hay không. Thời Victoria, người Do Thái thường được cho là có

mái tóc đỏ cáu bẩn, và một số nhân vật đáng ghét sở hữu đặc điểm này:

chẳng hạn Uriah Heep trong David Copperfield; hay cha Obadiah Slope

trong Barchester Towers (Những tòa tháp Barchester) của Anthony

Trollope. Trollope đôi khi bị chỉ trích vì mô tả người Do Thái xấu xí. Ông

chắc chắn không ưa gì Disraeli (người xuất hiện trong nhân vật quý ngài

Daubeney ở các tiểu thuyết chính trị của ông). Nhưng những người khác

cũng vậy, trong đó có Dickens và Thackeray, không nhất thiết vì lý do

chủng tộc; và Disraeli đáp trả, châm biếm cả Dickens lẫn Thackeray trong

cuốn tiểu thuyết cuối cùng của mình, Endymion (1881). Trollope viết rất

nhiều tiểu thuyết, mô tả vô số người nước ngoài (ông là người đi nhiều nhất

trong các tiểu thuyết gia thế kỷ 19) nhưng đọc kỹ thì không hề thấy có

phong cách kỳ thị người Do Thái. Quý bà Max Goesler, xuất hiện trong

nhiều cuốn tiểu thuyết chính trị của ông, là một phụ nữ vô cùng đức hạnh.

https://thuviensach.vn

Anton Trendellsohn, trong Nina Balataka (1865), là một nhân vật Do Thái

dễ mến khác của Trollope. Thậm chí Auguste Melmotte, nhân vật lừa đảo

tài chính huênh hoang trong The Way We Live Now (1875) (Cách chúng ta

đang sống), không hẳn được mô tả là người Do Thái. Mục đích của

Trollope là để cho gốc gác của nhân vật này mù mờ. Nhưng rõ ràng nhân

vật này được dựa trên Albert Grant, tên khai sinh là Abraham Gotheimer,

sinh ở Dublin năm 1831, con trai của một người bán hàng rong. Người đàn

ông này trở thành nghị sĩ đại diện cho Kidderminster, xây quảng trường

Leicester, là Tổng giám đốc Credit Foncier và Credit Mobilier ở London,

lập ra các công ty lừa đảo, chết trong nghèo khổ năm 1899.134

Tuy nhiên, trường hợp Melmotte quan trọng vì nó trùng với một bước

ngoặt trong thái độ đối với người Do Thái. Cho tới những năm 1870, giới

có học ở Anh có xu hướng yêu quý người Do Thái. Nhưng vào thập niên

đó, được đánh dấu bằng một cuộc suy thoái kinh tế và nhiều thảm hoạ tài

chính cá nhân, lại có một thay đổi nhỏ. Từ giữa những năm 1870, người Do

Thái làm nhiều người nghĩ tới việc thao túng quy mô lớn trung tâm tài

chính thương mại London. Sự thay đổi tâm trạng tương tự cũng có thể quan

sát được ở châu Âu lục địa, nhất là ở Pháp, Đức và Áo. Nhưng ở đó, nó chỉ

là một sự gia tăng cường độ tình cảm bài Do Thái có sẵn. Còn ở Anh, nó

mới mẻ. Nó làm cho những người có tình cảm yêu quý người Do Thái lo

lắng, khiến một vài người trong số họ xem xét cách giải quyết vấn đề mà

giờ đây cả họ cũng công nhận là “vấn đề Do Thái.” Một trong số đó là nhà

khảo cổ học Charles Warren, một trong những người đầu tiên khai quật Bức

tường Ngôi đền ở Jerusalem. Năm 1875, cùng năm Melmotte xuất hiện,

Warren xuất bản The Land of Promise: or, Turkey’s Guarantee (Miền đất

hứa: hay sự bảo đảm của Thổ Nhĩ Kỳ). Chủ yếu nhờ sự giúp đỡ của Anh,

số lượng người Do Thái ở Vùng đất Thánh đã tăng chậm, vượt qua mốc

10.000 người trong những năm 1840. Warren giờ đây đề xuất, khá giống

đường lối của Disraeli, rằng một công ty Anh chuyên nghiệp nên được lập

ra để thuộc địa hóa Palestine (đổi lại sẽ gánh một phần nợ quốc gia của Thổ

Nhĩ Kỳ), “với ý định công khai là dần dần đưa người Do Thái vào, chỉ

https://thuviensach.vn

người Do Thái, người cuối cùng sẽ chiếm giữ và cai quản đất nước này.”

Theo quan điểm của Warren, tài chính quy mô lớn cùng sự phát triển có hệ

thống và khoa học có thể cho phép đất nước nuôi sống 15 triệu người.

Mùa xuân năm đó, tiếng nói của Warren nhận được sự hưởng ứng từ một

tiếng nói có ảnh hưởng hơn nhiều trên tạp chí Blackwood’s, bắt đầu đăng tải

định kỳ cuốn tiểu thuyết Daniel Deronda của George Eliot. Cuốn này hiện

ít ai đọc và được coi là một thất bại về nghệ thuật ngay cả vào thời đó.

Nhưng xét về hiệu quả thực tế thì đây có lẽ là cuốn tiểu thuyết có ảnh

hưởng nhất của thế kỷ 19. Nó là một miếng ghép quan trọng khác của trò

chơi ghép hình Zion được ghép vào đúng chỗ. George Eliot đã quan tâm

nồng nhiệt tới người Do Thái kể từ đó. 17 tuổi, bà đọc Josephus. Bà vô

cùng uyên thâm về chú giải và phê bình Kinh Thánh. Bà dịch cuốn Das

Leben Jesu (Cuộc đời Jesus) của Strauss và dịch cả Spinoza nữa. Bà ghê

tởm những câu chuyện đùa bài Do Thái. Bà không thể quyết định liệu sự

thù địch của người Kitô đối với người Do Thái là “bất kính nhiều hơn hay

ngu ngốc nhiều hơn.” Năm 1866, bà gặp một người Do Thái có học,

Emmanuel Deutsch, một thủ thư trong Bảo tàng Anh, vừa xuất bản một bài

viết nổi tiếng trong tờ Quarterly Review, người đã giới thiệu Talmud tới độc

giả Kitô và tìm cách xây một cây cầu nối giữa hai tôn giáo. Ông dạy bà

tiếng Hebrew. Năm 1869, ông tới thăm Palestine và trở thành một người

Zion nhiệt thành. “Phương Đông!” ông viết từ Jerusalem, “mọi khao khát

rồ dại của tôi cuối cùng đã thành hiện thực!” 135 Deutsch chết vì ung thư,

George Eliot thường xuyên tới thăm lúc ông ốm và bị thu hút trước sự nhiệt

thành của ông. Đầu những năm 1870, bà bắt đầu một chương trình rất lớn

để đọc và thăm các giáo đường nhằm viết một cuốn tiểu thuyết Do Thái. Bà

viết, mình cảm thấy “sự thôi thúc phải đối xử với người Do Thái bằng sự

cảm thông và thấu hiểu cao nhất mà bản năng và kiến thức của tôi có thể

có… người phương Tây chúng ta lớn lên trong Kitô giáo có một món nợ kỳ

lạ đối với người Hebrew, và dù chúng ta có thừa nhận hay không, thì vẫn

có một sự thấu hiểu kỳ lạ về tình bạn mang cảm tính tôn giáo hay đạo

đức.” 136

https://thuviensach.vn

Việc viết và xuất bản định kỳ cuốn tiểu thuyết được hoàn thành năm 1876

là một trải nghiệm cảm xúc to lớn đối với bà. Bà kết thúc cuốn tiểu thuyết

“với những giọt lệ trong mắt mình.” Tư vấn cho cuốn tiểu thuyết có tư

tưởng Zion là Mordecai, học giả đang hấp hối, dựa trên Deutsch, “một con

người ngập trong nghèo túng và quên lãng, ốm yếu vì bệnh tật, tỉnh táo

trong bóng dáng cái chết đang đến, nhưng sống một cuộc sống dữ dội trong

một quá khứ và tương lai vô hình.” Thông qua miệng của Deutsch-

Mordecai, George Eliot cất lên tiếng nói về những hy vọng Zion của mình:

“Thế giới sẽ được lợi khi Israel được lợi. Vì sẽ có một cộng đồng trong cỗ

xe phương Đông chở theo văn hóa và niềm cảm thông của mọi quốc gia

lớn; sẽ có một vùng đất được dùng làm nơi chấm dứt những thù nghịch,

một vùng đất trung lập của phương Đông như Bỉ của phương Tây.” Đoạn

trích nổi tiếng này về sau mang lại những mỉa mai bi thảm cho thế hệ năm

1914, và còn hơn thế nữa cho thế hệ chúng ta; nhưng lúc đó nó thể hiện

một cảm xúc phổ biến của giới trí thức yêu Do Thái, rằng việc tái thiết Zion

sẽ lập lại hoà bình và mang đến văn minh cho một khu vực mọi rợ. Cảm

xúc này cũng đòi hỏi một nhân vật Chúa cứu thế, như trong cuốn Tancred.

George Eliot cung cấp nhân vật này dưới dạng nhân vật chính của cuốn tiểu

thuyết, Daniel Deronda, người được Mordecai chọn. Cuối truyện, Daniel

cưới Mirah và chuẩn bị đi phương Đông để khôi phục “một sự tồn tại chính

trị cho dân tôi, đưa họ lại trở thành một dân tộc, trao cho họ một trung tâm

dân tộc giống như của người Anh, dù họ cũng tản mát khắp địa cầu.”

Sách của George Eliot được bán ra khắp thế giới với số lượng lớn. Trong

tất cả các tiểu thuyết gia thế kỷ 19, bà là người được giới trí thức ở châu Âu

lục địa, Bắc Mỹ cũng như ở Anh, tôn trọng nhất. Đối với họ, và nhất là

hàng trăm ngàn người Do Thái đã đồng hóa, cuốn tiểu thuyết lần đầu tiên

đưa ra khả năng trở về Zion. Một trong số rất ít người không đọc nó là

Disraeli. Khi được hỏi tại sao lại làm vậy, ông trả lời: “Khi tôi muốn đọc

tiểu thuyết, tôi sẽ viết một cuốn.” Nhưng tất cả những người còn lại đã đọc.

Ở New York, cuốn tiểu thuyết làm cho Emma Lazarus lúc này còn trẻ vô

cùng sung sướng. Trong bài viết của mình về “chủ nghĩa Zion” ở ấn bản lần

https://thuviensach.vn

thứ 11 của cuốn bách khoa thư Encyclopaedia Britannica (1911), Lucien

Wolf viết rằng cuốn tiểu thuyết “đã mang đến cho tinh thần dân tộc Do

Thái sự kích thích mạnh mẽ nhất mà nó từng trải qua kể từ sự xuất hiện của

Shabbetai Zevi.”137 Cuốn tiểu thuyết được đọc rất rộng rãi trong giới chính

trị. Đối với thế hệ của Arthur Balfour, người gặp George Eliot lần đầu vào

năm 1877 và vào năm sau khi sách được xuất bản, thì nó là nhập môn của

họ đối với vấn đề Do Thái. 138 Nhưng những gì mọi người muốn biết là: ai là

Daniel Deronda thực sự? Khi nào ông ta sẽ xuất hiện? Quả thực, điều này

giống như đợi Chúa cứu thế đến.

Daniel Deronda thực sự xuất hiện ngày 5 tháng 1 năm 1895, trong cái sân

lạnh cứng của trường Quân sự* ở Paris. Đây là dịp hạ nhục công khai Đại

úy Alfred Dreyfus, người Do Thái duy nhất phục vụ trong Bộ Tổng tham

mưu quân đội Pháp, đã bị buộc tội, bị xét xử và kết tội - dựa trên cái mà sau

này hóa ra là bằng chứng ngụy tạo - chuyển các bí mật cho người Đức. Một

trong số ít nhà báo được phép tham dự và chứng kiến sự kiện là Theodor

Herzl (1860-1904), phóng viên thường trú tại Paris của tờ nhật báo theo

chủ nghĩa tự do ở Vienna, Neue Freie Presse (Báo chí Tự do Mới). Hai

tuần trước, ông đã tham dự phiên tòa và nghe quan tòa tuyên bố Dreyfus có

tội. Giờ đây ông đứng đó trong khi Dreyfus được đưa ra trước Tướng

Darras, người đã hét lên: “Alfred Dreyfus, anh không xứng đáng được

mang vũ khí. Nhân danh nhân dân Pháp, chúng tôi giáng chức anh!” Ngay

lập tức, Dreyfus hét lớn: “Binh lính! Một người vô tội đang bị giáng chức!

Binh lính! Một người vô tội đang bị hạ nhục! Nước Pháp muôn năm - Quân

đội muôn năm!” Một hạ sĩ quan cao cấp đã cắt hết mọi quân hàm và phù

hiệu của Dreyfus. Anh ta rút kiếm của Dreyfus ra và bẻ gãy nó bằng đầu

gối mình. Người tù bị diễu quanh sân, trong khi vẫn hét lên rằng mình vô

tội. Một đám đông rất lớn và phấn khích, đứng đợi bên ngoài, nghe thấy

tiếng kêu của anh, bắt đầu huýt sáo và hô vang khẩu hiệu. Khi Herzl rời

khỏi tòa nhà, họ bắt đầu la hét “Xử tử Dreyfus! Bọn Do Thái phải chết!”139

Chưa đến sáu tháng sau, Herzl đã hoàn thành bản thảo cuốn sách rồi đây sẽ

khởi động chủ nghĩa Zion hiện đại, Der Judenstaat (Nhà nước Do Thái).

https://thuviensach.vn

Vụ Dreyfus và việc Herzl chuyển sang chủ nghĩa Zion thể hiện những diễn

biến quan trọng trong lịch sử Do Thái. Đây là hai miếng ghép nữa của trò

chơi ghép hình và cả hai phải được xem xét chi tiết. Trước tiên, vụ Dreyfus

cùng những cảm xúc đen tối mà nó bộc lộ, đã chấm dứt hoàn toàn một kỷ

nguyên ảo tưởng trong đó người Do Thái phương Tây đã đồng hóa lạc quan

cho rằng quá trình chấp nhận họ vào xã hội châu Âu đang diễn ra tốt đẹp và

sẽ sớm kết thúc. Năm 1871, Graetz đã kết thúc tập 11 và cũng là tập cuối

cùng của cuốn History of the Jewish People (Lịch sử dân tộc Do Thái) của

mình gần như bằng một giọng điệu chiến thắng: “Hạnh phúc hơn bất cứ bậc

tiền bối nào, tôi có thể kết thúc tác phẩm của mình với cảm giác sung

sướng rằng trong thế giới văn minh, dân tộc Do Thái cuối cùng đã tìm thấy

không chỉ công lý và tự do mà còn cả một sự công nhận nhất định nữa. Dân

tộc này giờ đây cũng đã được tự do vô hạn để phát triển các tài năng của

mình, không phải nhờ ơn huệ mà là cái quyền có được sau vô vàn khổ

đau.”

Không ở đâu cảm giác an ninh ngày một tăng này lại mạnh mẽ hơn ở Pháp.

Nơi đây, người Do Thái thiểu số được thừa hưởng di sản tự do của Cách

mạng 1789. Mỉa mai thay, thất bại của Pháp năm 1870 khiến nước này mất

Alsace-Lorraine và phải từ bỏ cộng đồng Do Thái Ashkenazi nói tiếng Đức

ở Alsace lớn nhất và ít được ưa thích nhất của mình. Vào thời điểm diễn ra

vụ Dreyfus, người Do Thái ở Pháp có không quá 86.000 người trên tổng số

dân gần 40 triệu.140 Cộng đồng này được quản lý thông qua Hội nghị Tôn

giáo Trung ương thuộc Bộ Văn hóa do chính phủ tài trợ, là cơ quan đề ra

các quy định về việc bầu chọn giáo sĩ cũng như quy định mức lương của

giáo sĩ và đóng góp vào việc trả lương cho giáo sĩ. Cho nên Do Thái giáo

Pháp có một số đặc điểm của một giáo hội nhà nước - và cư xử giống như

thế. “Bài cầu nguyện cho Pháp” trong kinh sách của họ viết: “Hỡi Đấng

bảo vệ toàn năng của Israel và nhân loại, nếu trong mọi tôn giáo, tôn giáo

của chúng con là thân yêu nhất với Người vì nó là tác phẩm của Người, thì

trong tất cả các nước Pháp là nước mà Người dường như ưa hơn, vì nó

xứng đáng nhất với Người.” Nó kết thúc: “Hãy để [Pháp] không độc quyền

https://thuviensach.vn

sự khoan dung và công lý cho tất cả mọi người, một sự độc quyền nhục nhã

với các nước khác song lại vẻ vang với đất nước này. Hãy để đất nước này

tìm ra nhiều kẻ bắt chước, và khi đất nước mày áp đặt lên thế giới sở thích

và ngôn ngữ của mình, các sản phẩm văn học nghệ thuật của mình, thì cũng

hãy để nó áp đặt các nguyên tắc của mình, mà không cần nói thì đều quan

trọng hơn và cần thiết hơn.”141

Khi J. H. Dreyfus được phong làm Đại Giáo sĩ Paris năm 1891, chủ đề của

ông là mắt xích giữa “thiên tài Pháp” với “tinh thần cơ bản của Do Thái

giáo,” nhất là “những gần gũi đạo đức giữa hai dân tộc,” người Pháp là

“dân tộc được Chúa chọn của thời hiện đại.” Giáo sĩ Kahn xứ Nîmes gọi

Cách mạng Pháp là “cuộc đào thoát của chúng ta khỏi Ai Cập… lễ Vượt

qua hiện đại của chúng ta.” Giáo sĩ Herrmann xứ Rheims nói Pháp được

“Người giao cai quản vận mệnh của nhân loại, phổ biến ra khắp thế giới

những ý tưởng lớn lao và đẹp đẽ về công lý, bình đẳng và bằng hữu mà

trước đây từng là tài sản độc quyền của Israel.” Khá giống Do Thái giáo cải

cách ở Mỹ, Do Thái giáo Pháp làm mọi thứ trong khả năng để hoà nhập

vào môi trường tôn giáo địa phương. Các giáo sĩ ăn mặc gần giống tu sĩ

Công giáo. Họ thậm chí cân nhắc việc tổ chức lễ Sabbath vào ngày Chủ

nhật. Họ có các nghi lễ dành cho trẻ em rất giống với nghi lễ rửa tội và Tiệc

Thánh Thứ nhất. Hoa trên quan tài, đĩa quyên góp, thăm người hấp hối, hát,

đàn organ, thuyết pháp - tất cả đều dựa trên tập quán Kitô. Ước tính chỉ có

500 người Do Thái chính thống đích thực trên toàn nước Pháp.

Giáo hữu Do Thái là sự kết hợp giữa việc ít được chú ý với lòng yêu nước

ngọt xớt. Họ cạnh tranh quyết liệt để giành những giải thưởng hào nhoáng

của nhà nước Pháp: được nhận vào trường lớn, các cuộc thi tài, Học viện,

Bắc đẩu bội tinh. “Người Pháp gắn liền với đất nước và thể chế,” Léon

Halévy viết, “điều cần thiết là mọi [người Do Thái Pháp] trở thành như vậy

qua phong tục và ngôn ngữ… để với họ thì danh xưng người Do Thái trở

thành phụ, còn danh xưng người Pháp trở thành chính.” 142 “Đừng phân biệt

người Do Thái hay người Kitô,” Ernest Crémieu-Foa viết, “trừ lúc cầu

https://thuviensach.vn

nguyện với những ai cầu nguyện!” James Darmesteter, người đã trở thành

Giám đốc trường Nghiên cứu Cao cấp, lập luận trong sự biết ơn rằng văn

hóa Israel và văn hóa Pháp về cơ bản là như nhau. Cuộc cách mạng Pháp

đã diễn tả tư tưởng Do Thái giáo, hai dân tộc được Chúa chọn này với niềm

tin sâu sắc của mình vào tiến bộ sẽ mang lại Kỷ nguyên Chúa cứu thế, kỷ

nguyên mà sẽ có dạng “chiến thắng trên trái đất của công lý trong nhân

loại.” Những người đó cho rằng chủ nghĩa bài Do Thái là một sản phẩm

nhập khẩu Đức lạ lẫm, nó sẽ chẳng bao giờ thu được cái gì ngoài một phiên

điều trần hời hợt ở Pháp.

Điều đó, chao ôi, không đúng. Thế kỷ 19 là đại kỷ nguyên của các học

thuyết chủng tộc giả khoa học, và người Pháp đóng vai trò đầy đủ của mình

trong kỷ nguyên này. Đúng là các nhà ngữ học Đức khi tìm hiểu nguồn gốc

ngôn ngữ, ban đầu đã phân biệt giữa dân tộc Aryan hay Ấn-Âu có gốc gác

trong tiếng Phạn, với các dân tộc Do Thái có gốc gác trong nhóm ngôn ngữ

Hebrew. Nhưng người Pháp là người đã phổ cập những khái niệm này,

trong quá trình đó họ lẫn lộn giữa ngôn ngữ với chủng tộc. Năm 1853, nhà

ngoại giao Pháp Comte Joseph de Gobineau (1816-1882) xuất bản cuốn

Essai sur l’inégalité des races humaines (Tiểu luận về sự bất bình đẳng của

loài người) tai tiếng, phân biệt giữa ưu điểm Aryan với thoái hóa Do Thái

(và Latin). Tác phẩm này trở thành sổ tay của người bài Do Thái Đức và có

ảnh hưởng rất lớn đối với, ví dụ Richard Wagner. Ernst Renan (1823-1892)

đa tài nhưng ngoan cố cũng làm điều tương tự cho người Pháp, với tác

phẩm Histoire générale et système comparé des langites sémitiques (Lịch

sử chung và hệ thống so sánh các ngôn ngữ Do Thái) của mình, giành giải

Prix Volnay năm 1847, và còn hơn thế với tác phẩm Vie de Jesus (Cuộc đời

Jesus, 1863), cuốn sách thành công nhất ở Pháp trong cả thế kỷ, được

những người chống lại giáo hội đọc với sự hài lòng tự mãn, còn người

Công giáo đọc với cảm giác tội lỗi run rẩy. Ông tin rằng “chủng tộc Do

Thái, so với chủng tộc Ấn-Âu, đại diện cho sự thứ cấp của bản năng con

người”, và mô tả của ông về Jesus người hùng nhân văn thật kịch tính, vì

nó cho thấy ông “miễn nhiễm với gần như mọi khiếm khuyết của chủng tộc

https://thuviensach.vn

mình… mà phẩm chất nổi trội là sự tinh tế vô hạn.” Học thuyết của Renan

về sự thấp kém của chủng tộc Do Thái được Edouard Drumont kết hợp một

cách khéo léo với học thuyết của Toussenel về sự bịp bợm tài chính của

người Do Thái để cho ra tác phẩm đồ sộ hai tập La France juive (Nước

Pháp Do Thái, 1886) của mình, được viết hay nhất và đáng tin cậy nhất

trong mọi nghiên cứu bài Do Thái. Trong một thời gian ngắn, tác phẩm này

được in trên 100 lần, giúp ông lập ra Liên minh Bài Do Thái và tờ nhật báo

tàn ác của mình, La Libre Parole (1889).

Do đó, tầng đầu tiên của chủ nghĩa bài Do Thái Pháp là giả khoa học. Tầng

thứ hai là ganh ghét. Nếu người Do Thái là một chủng tộc thấp kém thì tại

sao họ lại thành công đến vậy? Vì họ lừa bịp và mưu mô. Con cái Do Thái

của tầng lớp tư sản giàu có và quyền lực nhất có xu hướng ẵm mọi giải.

Nhiều năm sau đó, Julien Benda viết: “Chiến thắng của anh em nhà Benda

tại cuộc thi tài lớn đối với tôi dường như là nguồn gốc cơ bản của chủ nghĩa

bài Do Thái mà chúng ta phải chịu đựng 15 năm sau đó. Dù cho người Do

Thái có nhận ra điều đó hay không, thì thành công đó vẫn được những

người Pháp khác cảm nhận là một hành vi bạo lực.” 143 Anh em nhà Reinach

vô cùng thông minh, luật sư-chính trị gia Joseph (1856-1921), nhà khảo cổ

học Solomon (1858-1932) và nhà cổ Hy Lạp học Theodore (1860-1928), là

một bộ ba thiên tài thắng giải khác. Họ luôn đánh bại người Pháp tại trò

chơi học thuật-văn hóa của chính mình. Khi đó, năm 1892, vụ bê bối

Panama vỡ lở, một mê cung thao túng và lừa đảo tài chính, với người chú

của họ là Nam tước Jacques de Reinach ở ngay trung tâm vụ bê bối. Cái

chết bí hiểm của ông, hay tự tử, chỉ làm tăng thêm sự phản đối, và sự hài

lòng giận dữ của những kẻ bài Do Thái - nên họ toàn là lừa bịp! Vụ bê bối

Union Générale năm 1882, vụ bê bối Comptoire d’Escompte năm 1889 - cả

hai đều liên quan đến người Do Thái - chỉ là những tiết mục mở màn cho

tội ác phức tạp này, nó dường như xác nhận thuyết âm mưu tài chính được

vạch ra trong cuốn sách của Drumont và cho “các nhà báo điều tra” của tờ

Le Libre Parole cơ hội viết một bài báo bài Do Thái mới gần như hằng

ngày. Sau London, Paris là trung tâm tài chính châu Âu, trong danh sách

https://thuviensach.vn

các chủ ngân hàng của Paris có rất nhiều cái tên Do Thái: Deutsch,

Bamberger, Heine, Lippmann, Pereire, Ephrussi, Stern, Bischoffsheim,

Hirsch và Reinach (tất nhiên) - vậy cũng đủ rồi! 144

Có một tầng thứ ba, tầng tăng lữ, trong chủ nghĩa bài Do Thái Pháp. Hệ

thống thứ bậc Công giáo La Mã chính thức ở trạng thái hỗn loạn trong 25

năm cuối của thế kỷ 19, kẹt cứng vào các trận chiến không hồi kết với nhà

nước Pháp. Họ có ít quyền kiểm soát với giới tăng lữ của mình, thậm chí

còn ít quyền kiểm soát hơn với các dòng tôn giáo, nhất là Dòng

Assumptionists,* được giáo hoàng chọn và hậu thuẫn để “tái Kitô hóa

Pháp” bằng cách tổ chức những cuộc hành hương tập thể tới Rome và các

trung tâm kỳ diệu mới như Lourdes. Dòng Assumptionists được thành lập

năm 1847 và là dòng đầu tiên mang các phương pháp kinh doanh lớn tới

chủ nghĩa phục hưng tôn giáo. Họ thuê những chuyến tàu đặc biệt để tập

hợp được nhiều người. Họ thành lập một nhà xuất bản rất thành công, La

Bonne Presse, và một tờ nhật báo có số lượng phát hành lớn, La Croix

(1883).145 Giống các tu sĩ Dòng Dominican và Dòng Franciscan trước đó,

vốn có những sự tương đồng nhất định với mình, họ cũng cần một kẻ thù.

Họ tạo ra ba kẻ thù, tất cả đều liên quan đến nhau: người Tin Lành, thành

viên Hội Tam điểm, người Do Thái. Với tư cách một thuyết âm mưu Công

giáo cực đoan, âm mưu của các thành viên Hội Tam điểm có trước chủ

nghĩa bài Do Thái “khoa học” khá lâu, ít nhất là từ năm 1789 ở Pháp. Phần

lớn hiểu biết và nghi lễ tam điểm có thể, và thực tế là có, liên hệ với

kabbalah Do Thái, trong nhiều cuốn sách lớn nhỏ của người Công giáo. Và,

vì Dòng Assumptionists tin rằng nhiều người Tin Lành từng là người Do

Thái bí mật và người marrano từ thế kỷ 16, nên không khó để gộp tất cả lại

trong một bộ ba ác quỷ. Khi tổ chức ngân hàng Công giáo Union Générale

sụp đổ vào năm 1882, Dòng Assumptionists cho đó là tác phẩm của âm

mưu này. Họ lập ra tờ báo của mình vào năm tiếp theo để chiến đấu chống

lại âm mưu ấy; và năm sau đó, Leo XIII, người bảo hộ họ, chính thức lên

án Hội Tam điểm là tác phẩm của ác quỷ. La Croix cam kết chiến đấu với

“bộ ba hận thù”, bao gồm Tin Lành muốn hủy diệt Công giáo, linh hồn của

https://thuviensach.vn

Pháp; Do Thái giáo muốn cướp đoạt của cải quốc gia của Pháp, cơ thể của

Pháp; Hội Tam điểm, kết hợp tự nhiên của hai cái kia, muốn cùng lúc hủy

diệt cả cơ thể lẫn linh hồn của Pháp!”146

Trong bối cảnh hận thù và phỉ báng được dàn dựng này, các sự kiện năm

1881 ở Nga và hậu quả của chúng đã tung một cú đấm chết người vào cộng

đồng Do Thái Pháp lâu đời bằng cách trao cho thường dân Pháp, nhất là ở

Paris, bằng chứng rõ ràng mắt thấy tai nghe về một “vấn đề Do Thái.”

Trong một thế hệ, Pháp tiếp nhận 120.000 người tị nạn Do Thái, gấp hơn

hai lần quy mô cộng đồng Do Thái Pháp. Dĩ nhiên, đây là những người Do

Thái Ashkenazi nghèo túng, ngây ngô, dường như giống với tranh biếm

hoạ mà Drumont và La Croix đang rêu rao. Hơn nữa, đi cùng họ là một

dòng người Do Thái ổn định từ cộng đồng Alsace, vốn không thể chịu được

sự chiếm đóng của người Đức. Trong đó có gia đình Dreyfus, tới Paris năm

1871, nhưng vẫn duy trì quan hệ làm ăn với Mulhouse. Họ là những người

Pháp yêu nước dữ dội, tới mức gần như điên cuồng. Được làm sĩ quan

trong quân đội Pháp là tham vọng của Alfred Dreyfus lúc anh còn là một

cậu bé. Niềm tự hào to lớn đối với anh, rằng mình là người Do Thái đầu

tiên được chọn làm công tác tham mưu sau khi Bộ Tổng tham mưu được tổ

chức lại muộn màng để có được một cơ sở xã hội rộng lớn hơn. Nhưng tất

nhiên lòng yêu nước của người Do Thái Alsace có những nghịch lý của nó.

Giống như bất cứ ai khác có mối liên hệ dù là nhỏ nhất với Đức, họ là đám

bị tình nghi ở Pháp hồi những năm 1890, một đất nước hoang tưởng, vẫn

đau buồn vì bị thất bại và bị cướp đoạt lãnh thổ, tuyệt vọng báo thù và lấy

lại các tỉnh đã mất, nhưng sợ bị người Đức tấn công tiếp. Tháng 1 năm

1894, Pháp ký hiệp ước quân sự bí mật đầu tiên với đồng minh mới của

mình để chống lại Đức, đó là nước Nga Sa hoàng. Sự kiện này khiến cho

người Do Thái còn bị tình nghi hơn nữa trong con mắt người Pháp, vì họ

nổi tiếng căm ghét chế độ Sa hoàng hơn bất cứ ai khác. Người Do Thái

Pháp đã cố hết sức mình. Mọi giáo đường ở Paris đều có những bài cầu

nguyện đặc biệt vào sinh nhật Alexander III, Sa hoàng bài Do Thái nhất

trong tất cả các Sa hoàng. Nhưng chẳng làm nên điều gì khác biệt. Mọi

https://thuviensach.vn

hành động yêu nước của người Do Thái đều được người bài Do Thái đón

nhận bằng sự hoài nghi không gì lay chuyển nổi: “Họ sẽ, đúng không?”

Tháng 7 năm 1894, một con bạc tiêu tiền như rác, Thiếu tá Bá tước Walsin-

Esterhazy, khi đó chỉ huy trung đoàn bộ binh 74, đề nghị làm việc cho Sứ

quán Đức. Tháng sau đó, ông đưa cho bảo vệ Sứ quán một bức thư (bảng

kê) liệt kê những tài liệu cụ thể mà ông có ý định giao nộp để lấy tiền. Ngày

26 tháng 9, bức thư đến tay Thiếu tá Hubert Henry thuộc “Phòng Thống

kê” của Bộ Tổng tham mưu (một vỏ bọc phản gián). Dù đã được tổ chức

lại, nhưng Bộ Tổng tham mưu là một đống bùng nhùng toàn kẻ bất tài,

Phòng Thống kê là tệ nhất. Nó gần như không có hồ sơ hay sổ sách gì. Nó

thường xuyên bịa ra tài liệu để cài cắm vào bên kia, nhưng không lưu

chúng lại, và thường lẫn lộn giữa giả với thật. Điển hình là có lần nó bán

một cái tủ sắt cũ; người mua tìm thấy tài liệu tối mật trong tủ. Nếu Phòng

Thống kê có năng lực dù là ở mức tối thiểu, thì vụ Dreyfus có thể sẽ không

bao giờ xảy ra vì Esterhazy là một gián điệp vô cùng bất tài. Mọi chứng cớ

trong bảng kê đều chỉ điểm đó là ông ta. Có rất ít hoặc chẳng có chứng cớ

gì cho thấy thủ phạm là thành viên của Bộ Tổng tham mưu. Một vài chứng

cớ thì loại trừ Đại úy Dreyfus. Nhưng người đứng đầu Phòng Thống kê là

Thượng tá Jean-Conrad Sandherr, cũng là người Alsace nhưng là người cải

đạo Kitô ghét Đức bài Do Thái. Khi Thiếu tá Henry, một người bài Do Thái

khác, trưng ra cái tên của Dreyfus, Thượng tá Sandherr bèn vỗ trán và kêu

lên: “Nhẽ ra mình phải nghĩ đến điều đó chứ!” 147

Tuy nhiên, chẳng có âm mưu quân sự bài Do Thái nào nhằm chống lại

Dreyfus. Tất cả những ai liên quan đều hành động chân thành. Ngoại lệ duy

nhất là Henry, người thực ra đã ngụy tạo chứng cớ chống lại Dreyfus. Rắc

rối bắt đầu từ Drumont và Dòng Assumptionists. Libre Parole là tờ báo đầu

tiên đưa tin một sĩ quan Do Thái bị bí mật bắt giữ vì tội phản quốc. Ngày 9

tháng 11 năm 1894, vài tuần trước phiên xử, tờ báo tuyên bố rằng “toute la

Juiverie” * đứng đằng sau “le traître.” * La Croix tham gia vào cuộc truy lùng. Đầy kinh hãi, lãnh đạo cộng đồng Do Thái, bao gồm năm vị tướng

https://thuviensach.vn

quân, bèn tìm cách giảm nhẹ mọi chuyện. Khi Dreyfus bị buộc tội và đưa ra

đảo Quỷ, họ thừa nhận anh có tội; họ vô cùng xấu hổ về điều đó, muốn đào

sâu chôn chặt mọi chuyện. Gia đình Dreyfus thì tin anh vô tội. Nên họ đã

thuê mấy vị luật sư kín đáo, làm việc lặng lẽ sau hậu trường để thu thập

chứng cớ, hy vọng về một sự tha bổng. Đó là một phản ứng điển hình và

lâu đời của người Do Thái trước sự bất công.

Tuy nhiên, Herzl không phải là người Do Thái duy nhất bị chọc tức và phải

ra tay hành động. Một người khác là Bernard Lazare (1865-1903), tên khai

sinh Baruch Hagani, một nhà văn trẻ tuổi theo chủ nghĩa tượng trưng đến từ

Nîmes. Anh tin vào sự đồng hóa hoàn toàn và là người theo chủ trương vô

chính phủ. Giờ đây, lần đầu tiên, anh bức xúc về một vấn đề Do Thái. Anh

bắt đầu tìm hiểu nhưng nhận được thái độ lạnh như băng từ gia đình

Dreyfus. Anh cảm thấy kinh sợ khi người Do Thái không giận dữ. Anh

viết, đó là “một thói quen đáng ghét từ những sự ngược đãi xưa - thói quen

bị đấm mà không phản kháng, thói quen uốn lưng đợi cho cơn bão đi qua

và giả chết để không bị sét đánh.” Tìm hiểu của anh đã thuyết phục anh

rằng Dreyfus vô tội và là nạn nhân của một vụ mưu hại. Cuối năm 1896,

anh xuất bản ở Brussels một cuốn sách nhỏ, Une erreur judiciaire: la vérité

sur l’affaire Dreyfus (Một vụ án oan: sự thật về vụ Dreyfus). Cuốn sách nêu

lên vấn đề bài Do Thái về phía người Do Thái lần đầu tiên: “Vì anh ta là

người Do Thái nên anh ta bị bắt, vì anh ta là người Do Thái nên anh ta bị

buộc tội, vì anh ta là người Do Thái nên không thể nghe thấy tiếng nói của

công lý và của sự thật theo hướng có lợi cho anh ta.” Với Lazare, Dreyfus

là người Do Thái tử vì đạo điển hình:

Anh ta không chỉ là hiện thân của những khổ đau đã hàng thế kỷ của những người tử vì đạo,

mà còn cả những đớn đau hiện tại của họ nữa. Thông qua anh ta, tôi thấy người Do Thái sống

mòn trong các nhà tù Nga… Người Do Thái Rumania bị từ chối các quyền con người, người

Do Thái Galicia bị chết đói vì các ủy thác tài chính và bị tàn phá bởi những nông dân được

các thầy tu của họ biến thành đám cuồng tín… Người Do Thái Algeria bị đánh đập và cướp

bóc, người nhập cư bất hạnh đang chết dần chết mòn vì đói trong các ghetto ở New York và

https://thuviensach.vn

London, sự tuyệt vọng khiến tất cả họ phải đi tìm một thiên đường nào đó ở những chốn xa

xôi của thế giới có sự sống, nơi cuối cùng họ sẽ tìm thấy công lý mà những người tốt nhất

trong số họ đã giành được cho toàn nhân loại.148

Lazare không dừng lại ở cuốn sách nhỏ của mình. Anh cầu xin những

người Do Thái nổi tiếng tiếp tục vụ này và đòi phúc thẩm. Anh tạo ra một

người cải đạo sớm và quan trọng: Joseph Reinach, luật sư Do Thái vĩ đại.

Sự kiện này giúp cân bằng tình thế cho cộng đồng Do Thái, khi vấn đề trở

nên nghiêm trọng. Nhiều người trẻ Do Thái tham gia vào vụ này, trong đó

có Marcel Proust: “Tôi là người ủng hộ Dreyfus đầu tiên,” anh viết, “vì

chính tôi là người tới hỏi xin chữ ký của Anatole France.”149 Chữ ký này

cho “kiến nghị của giới trí thức,” từ đó thuyết phục các nhà văn nổi tiếng

tham gia. Việc này thành công trên khía cạnh đã thu hút được sự quan tâm

của những người cấp tiến phi Do Thái. Trong số đó có Émile Zola, khi ấy

là nhà văn được yêu thích nhất ở Pháp. Ông điều tra vụ việc, viết một bài

dài bênh vực Dreyfus và đưa nó cho chính khách đang lên Georges

Clemenceau, người điều hành tờ báo theo đường lối tự do L’Aurore. Ý

tưởng của Clemenceau là đăng bài đó lên trang nhất (ngày 13 tháng 1 năm

1898) với tiêu đề “J’ACCUSE!” (Tôi kết tội!) Đó là khởi đầu thực sự của

vụ Dreyfus. Bốn hôm sau, các vụ bạo động bài Do Thái nổ ra ở Nantes và

lan tới Nancy, Rennes, Bordeaux, Tournon, Montpellier, Marseilles,

Toulouse, Angers, Le Havre, Orleans và nhiều thành phố khác. Ở Pháp, nó

đơn giản chỉ là chuyện sinh viên và đám bình dân đập vỡ cửa kính các cửa

hàng Do Thái, nhưng ở Algiers, bạo động kéo dài bốn ngày và dẫn đến việc

cướp phá cả một khu Do Thái. Không có kẻ cầm đầu nào bị bắt giữ.

Đó chính xác là điều mà giới chức Do Thái từng lo sợ nếu vụ Dreyfus bị

làm thành to chuyện. Nhưng giờ thì không gì có thể chặn được sự phân

cực. Quân đội được yêu cầu thừa nhận là đã mắc sai lầm, nhưng từ chối và

siết chặt hàng ngũ. Khi một trong số đó là Thiếu tá Picquart trưng ra chứng

cớ dẫn tới Esterhazy, thì chính Picquart là người bị bắt giam. Zola bị xét xử

và phải bỏ chạy khỏi Pháp. Tháng 2 năm 1898, những người bênh vực

https://thuviensach.vn

Dreyfus lập ra một tổ chức toàn quốc, Liên minh Quyền Con người, để đòi

thả Dreyfus. Những người chống lại phong trào bênh vực Dreyfus, dẫn đầu

là nhà văn Charles Maurras, liền đáp trả bằng Liên minh Tổ quốc Pháp,

nhằm “bảo vệ danh dự của quân đội và nước Pháp.” Lazare đấu súng với

Drumont (không ai bị thương); có ít nhất 32 vụ đấu súng khác vì vấn đề

này, một người Do Thái chết. Ở Viện Dân biểu vào tháng 1 năm 1898, một

cuộc ẩu đả đông người kinh khủng diễn ra trong lúc Jean Jaurès đang ở trên

bục phát biểu và đám đông nổi điên bên ngoài. Nhà ngoại giao Paul

Cambon, trở về Pháp từ Constantinople, than phiền: “Cho dù anh có nói

hay làm gì đi nữa, anh cũng bị xếp loại thành bạn hay thù của người Do

Thái hoặc quân đội.” 150

Vụ Dreyfus làm rung chuyển nước Pháp trong cả một thập niên. Nó trở

thành một sự kiện quan trọng không chỉ trong lịch sử Do Thái, mà còn cả

trong lịch sử Pháp cũng như lịch sử châu Âu. Lần đầu tiên, nó chứng kiến

sự xuất hiện của một tầng lớp trí thức khác biệt - hình thành từ tầng lớp trí

thức đương thời - như một thế lực lớn trong xã hội châu Âu, trong đó người

Do Thái giải phóng là một thành phần quan trọng, đôi khi chi phối. Một

vấn đề mới được đặt ra, không chỉ cho Pháp: ai kiểm soát văn hóa của

chúng ta? Tầng lớp vô sản Pháp hiển nhiên đứng ngoài cuộc. Quần chúng ở

đây là sinh viên và tiểu tư sản. “Tôi phải thừa nhận,” Clemenceau thú thực,

“rằng tầng lớp lao động không quan tâm đến vấn đề này.”151 Nhưng với

những tầng lớp có học, nó trở thành điều duy nhất có ý nghĩa trong cuộc

sống. Bức biếm hoạ “Ai đó nói đến Nó” của Caron d’Ache mô tả một

phòng ăn với mọi đồ đạc bị đập vỡ và các vị khách đang đánh nhau trên sàn

nhà. Xã hội Paris, cả quý tộc lẫn tư sản, được chia thành hai phe. Trận

chiến cho tới nay đã được mô tả nhiều lần trong Jean Santeuil của Proust,

La Vérité (Sự thật) của Zola, L’île des pinguins (Đảo chim cánh cụt) và

Monsieur Bergeret à Paris (Quý ông Bergeret ở Paris) của Anatole France,

trong các vở kịch của Lavedan và Donnay, của Charles Maurras, Roger

Martin du Gard, Charles Péguy và Jean Barois.152 “Faubourg,” khu quý tộc,

dẫn đầu là các Công tước de Brissac, La Rochefoucauld, Luynes và nữ

https://thuviensach.vn

Công tước d’Uzès, nhiệt liệt ủng hộ công cuộc chống phá phong trào bênh

vực Dreyfus; nhiều nhà văn như Paul Valéry và Maurice Barrès cũng

hưởng ứng nhóm này; hoạ sĩ lớn Edgar Degas trở nên bất đồng với tất cả

bạn bè Do Thái của mình. Phân tích số người ủng hộ Liên minh Tổ quốc

Pháp (năm 1899) cho thấy trên 70% có học vấn cao, bao gồm (theo thứ tự)

sinh viên, luật sư, bác sĩ, giảng viên đại học, nghệ sĩ và học giả; có những

cái tên của 87 thành viên thuộc College de France và Institut, 26 trên 40

thành viên của Académie Française. 153 Tổng hành dinh xã hội của những

người chống phá phong trào bênh vực Dreyfus là phòng khách của nữ Bá

tước de Martel, nguyên mẫu của phòng khách quý bà Swann trong À la

Recherche du temps perdu (Tìm kiếm thời gian đã mất) của Proust. 154 Tất cả

họ đều tin tưởng mạnh mẽ vào một tổ chức bí mật (thần thoại) của người

Do Thái, thành viên Hội Tam điểm và người vô thần mà họ gọi là “Nghiệp

đoàn.” Hoàng tử de Polignac thường hỏi Proust: “Nghiệp đoàn tử tế cũ kỹ

kia hiện đang làm gì thế hử?”

Về phía Dreyfus, có phòng khách do quý bà Genevieve Strauss điều hành,

vốn là nguyên mẫu của nữ Công tước de Guermantes trong tiểu thuyết của

Proust. Xuất thân từ gia đình Halévy, gia đình lớn nhất trong tất cả các gia

đình đại tư sản Do Thái-Tin Lành, có mối liên hệ với thế giới nghệ thuật,

âm nhạc và văn chương,155 bà dùng phòng khách của mình để tổ chức các

buổi kiến nghị lớn của giới trí thức. Người hùng của phòng khách là

Reinach, giờ đây phụ trách chiến dịch Dreyfus. Léon Daudet viết, ông ta có

“một giọng nói bằng gỗ và da, thường nhảy từ ghế này sang ghế kia, chạy

theo các nữ khách ngực trần, với sự ga lăng của một con khỉ đột tự mãn.”

Nhưng Daudet là một nguồn tin thiên vị. Proust nói nhẹ nhàng hơn: “Ông

ta khôi hài nhưng tử tế, mặc dù chúng tôi đã phải giả vờ coi ông ta là hiện

thân của Cicero.” Một nữ chủ nhà khác ủng hộ Dreyfus, quý bà de Saint-

Victor, được gọi là “Quý bà sửa đổi của chúng ta.” Một nữ chủ nhà thứ ba,

quý bà Ménard-Dorien (nguyên mẫu của quý bà Verdurin của Proust), điều

hành một phòng khách cực tả ở phố Rue de la Faisanderie và được gọi là

“Pháo đài của chủ nghĩa Dreyfus”; đó là nơi khởi nguồn thuyết âm mưu về

https://thuviensach.vn

tình yêu Do Thái, kiểu âm mưu tăng lữ-quân sự (và huyền thoại nữa).

Nhưng một số nữ chủ nhà như quý bà Audemon lại thích chơi với cả hai

phe và nghe họ cãi vã. Khi một đối thủ, người đã cấm các vị khách của bà

ta ủng hộ Dreyfus, hỏi rằng “Bà sẽ làm gì trước những người Do Thái của

mình?” bà ta trả lời: “Tôi sẽ kìm chân họ.” 155

Nhưng đằng sau lớp vỏ xã hội, có thật - mà đối với người Do Thái rốt cuộc

là bi thảm - các vấn đề đang hình thành. Vụ Dreyfus là một ví dụ rất điển

hình về sự bất công được những người cực đoan ở cả hai phía tiếp cận.

Drumont và Dòng Assumptionists ve vuốt niềm tin của Dreyfus và dùng nó

để tiến hành một chiến dịch chống lại người Do Thái. Những trí thức Do

Thái trẻ tuổi và nhóm đồng minh cấp tiến ngày càng tăng của họ bắt đầu

bằng việc đòi hỏi công lý và kết thúc bằng việc tìm kiếm thắng lợi hoàn

toàn và trả thù. Trong quá trình đó, họ có một màn trình diễn tuyệt vời về

sức mạnh Do Thái và sức mạnh trí tuệ của những người yêu Do Thái trước

kẻ thù. Lúc vụ Dreyfus mới diễn ra, những người bài Do Thái, như luôn là

thế trong quá khứ, nắm giữ mọi quân bài quyền lực, nhất là trong giới báo

chí xuất bản. Mỉa mai thay, luật tự do báo chí năm 1881, vốn gỡ bỏ lệnh

cấm trước đây đối với việc chỉ trích các nhóm tôn giáo và được thiết kế để

Giáo hội Công giáo cũng phải chịu sự điều tra của báo chí, lại hợp pháp

hóa nhóm bài Do Thái ác độc của Drumont. Tự do báo chí, ít nhất là lúc

đầu, chống lại lợi ích Do Thái (như sau này nó còn làm thế dưới thời Cộng

hoà Weimar). Cho tới vụ Dreyfus, nỗ lực Do Thái duy nhất để đáp lại tờ La

Libre Parole là một tờ báo có tên La Vrai Parole (năm 1893), một thất bại

đáng xấu hổ. Ban đầu, báo chí chủ yếu chống lại phong trào bênh vực

Dreyfus, ngoài các tờ báo bài Do Thái có lượng phát hành từ 200.000 đến

300.000 bản, còn có các tờ báo được yêu thích như Le Petit Journal

(1.100.000 bản), Le Petit Parisien (750.000 bản) và Le Journal (500.000

bản), hậu thuẫn cho trật tự đã được thiết lập.157

Từ năm 1897, với việc lập ra các tờ như L’Aurore và La Fronde toàn phụ

nữ, người Do Thái và các đồng minh của họ bắt đầu phản công. Tất nhiên

https://thuviensach.vn

họ có lợi thế vô giá bởi đây là một vụ rất lớn. Họ ngày càng hoàn thiện kỹ

năng của mình khi viết về vụ này. Lần đầu tiên, những người Do Thái thế

tục làm việc cùng nhau với tư cách một tầng lớp để nói lên quan điểm của

mình. Họ viện tới các phương tiện truyền thông mới là nhiếp ảnh và điện

ảnh. Cuộc tàn sát ở Algiers được chụp ảnh lại.158 Ngay từ năm 1899, nhà

làm phim tiên phong Georges Méliès đã thực hiện 11 bộ phim ngắn tái hiện

các cảnh từ vụ án, khiến khán giả tranh cãi bất cứ khi nào chúng được trình

chiếu.159 Dần dần, những người ủng hộ Dreyfus bắt đầu làm cho cán cân

phương tiện truyền thông nghiêng về phía mình, những tờ báo và tạp chí

trung lập thay đổi quan điểm và đứng đằng sau họ. Bên ngoài Pháp, họ

kiểm soát tốt dư luận ở khắp nơi. Bên trong Pháp, khi sức mạnh phương

tiện truyền thông của họ gia tăng, ảnh hưởng chính trị của họ cũng vậy. Vụ

việc bị đẩy tới bởi các tai nạn kỳ quặc. Tình huống quan trọng nhất, và với

những người ủng hộ Dreyfus thì đây là đột phá thực sự của họ: cái chết đột

ngột của Tổng thống Pháp Felix Faure, người kịch liệt chống lại Dreyfus,

vào ngày 16 tháng 2 năm 1899. Ông bị xuất huyết não khi đang ở bên

người vợ lẽ khỏa thân của mình là quý bà Steinheil: ông đổ sụp xuống, tay

túm chặt tóc bà - tiếng hét kinh hãi của bà khiến nhân viên chạy tới phòng

làm việc bị khóa của ông, khiến họ phải phá khóa để vào.

Sau sự kiện này, mặt trận chống Dreyfus bắt đầu chững lại. Dreyfus được

đưa về từ đảo Quỷ, tóc bạc trắng, bị sốt rét, gần như không thể nói được.

Anh bị xử lại, cáo buộc lại, được đề nghị tha bổng dưới áp lực của gia đình

và tầng lớp Do Thái tinh hoa lâu đời, anh chấp nhận tất cả. Những người

theo đuổi chiến dịch Dreyfus gồm các chính trị gia cấp tiến như

Clemenceau, các trí thức mới, người Do Thái và dân ngoại đã nổi giận.

“Chúng ta đã sẵn sàng chết vì Dreyfus,” Charles Péguy giận dữ viết,

“nhưng bản thân Dreyfus thì không.”160 Tại sao anh lại phải thế? Anh dường

như đã nhận ra, cùng với nhiều người Do Thái lớn tuổi hơn, rằng việc theo

đuổi vụ kiện quá đà sẽ làm gia tăng, củng cố và sau cùng là thể chế hóa chủ

nghĩa bài Do Thái ở Pháp. Theo Léon Daudet, anh thường nói với những

người cuồng tín ở phe mình: “Tôi chưa bao giờ có một khoảnh khắc an

https://thuviensach.vn

bình kể từ khi rời đảo Quỷ,” hay “Im đi, tất cả các vị, nếu không tôi sẽ tự

thú.”161 Anh thậm chí còn nhận xét bằng giọng điệu mỉa mai nặng nề kiểu

Do Thái: “Không có lửa làm sao có khói, các vị biết đấy.” Nhưng sức mạnh

mới của ngôn ngữ thành văn trong liên minh với cánh tả cấp tiến giờ đây đã

vượt ra ngoài tầm kiểm soát. Nó kêu gọi trả thù và đi tới thắng lợi hoàn

toàn. Nó đã có được cả hai. Dòng Assumptionists bị đá khỏi Pháp. Phe tả

giành chiến thắng áp đảo trong cuộc bầu cử năm 1906. Dreyfus được phục

hồi danh dự và trở thành tướng. Picquart làm Bộ trưởng Chiến tranh. Nhà

nước, hiện trong tay những người ủng hộ Dreyfus, tổ chức một chiến dịch

hủy diệt chống lại giáo hội. Thế là những người cực đoan đã chiến thắng,

cả trong chuyện tạo ra vụ việc cũng như giành thắng lợi.162

Nhưng có một cái giá phải trả, và rốt cuộc người Do Thái là những người

phải trả giá: chủ nghĩa bài Do Thái được thể chế hóa. Sau chiến tranh 1914-

1918, Liên minh của Charles Maurras trở thành một phong trào ủng hộ phát

xít, bài Do Thái, nó đẻ ra thứ ác độc nhất trong chế độ Vichi giai đoạn

1941-1944, và khiến hàng trăm ngàn người Do Thái Pháp, dân bản xứ cũng

như dân tị nạn, đi tới chỗ chết, như chúng ta sẽ thấy. Chiến thắng của

những người ủng hộ Dreyfus khiến nhiều người Pháp tin rằng âm mưu Do

Thái là một sự thật không thể bàn cãi. Người ta khó có thể nói rằng không

có âm mưu nào, chắc chắn không có một âm mưu Do Thái nào. Joseph

Reinach, người không chỉ minh oan cho khách hàng của mình, mà còn viết

một cuốn sử đầy đủ đầu tiên về vụ việc, đã cho thấy trong tập 6 và cũng là

tập cuối, ông phản đối và lo sợ hành vi cực đoan của những người ủng hộ

mình như thế nào.163 Chẳng có ai làm đạo diễn cả. Gần nhất với vị trí này có

Lucien Herr, thủ thư của École Normale Supérieure theo chủ trương tinh

hoa cực đoan, và ông là trung tâm của một giới Tin Lành, chứ không phải

một giới Do Thái.164 Tuy nhiên, sự thể hiện sức mạnh của trí thức Do Thái

do vụ việc này mang lại, sự dễ dàng mà nó đem lại đã giúp các nhà văn Do

Thái giờ đây sải bước trong giới trí thức Pháp, vẫn không khỏa lấp được

một thực tế rằng chín phần mười lượng tư liệu khổng lồ tích lũy quanh vụ

việc này là ủng hộ Dreyfus; tất cả những điều này gây lo ngại cho người

https://thuviensach.vn

Pháp, mà nhìn chung vốn thông cảm với quan điểm Do Thái. Có một đoạn

quan trọng trong nhật ký của tiểu thuyết gia Tin Lành Andre Gide, ngày 24

tháng 1 năm 1914, về Léon Blum bạn ông, lãnh đạo của những người Do

Thái trẻ tuổi ủng hộ Dreyfus và sau này là Thủ tướng Pháp:

Quyết tâm rõ ràng của ông trong việc luôn thể hiện sự yêu thích người Do Thái và luôn quan

tâm đến người Do Thái… trên hết đến từ thực tế rằng Blum coi người Do Thái là một chủng

tộc siêu việt, được kêu gọi thống trị sau một thời gian dài bị thống trị, và cho rằng nghĩa vụ

của ông là phấn đấu cho chiến thắng của chủng tộc này bằng tất cả sức mạnh của mình… Ông

nghĩ, sẽ tới lúc là kỷ nguyên của người Do Thái; và ngay lúc này đây điều quan trọng là nhận

ra và thiết lập sự ưu việt của chủng tộc này trong mọi phạm trù, trong mọi lĩnh vực, trong mọi

ngành nghệ thuật, tri thức và công nghiệp.

Gide sau đó lên tiếng phản đối điều mà ông coi là sự giành quyền kiểm soát

văn hóa Pháp của người Do Thái: tại sao họ không thể viết bằng thứ tiếng

khác - tại sao họ phải viết bằng tiếng Pháp?

Ngày nay ở Pháp có một nền văn học Do Thái mà chẳng phải là văn học Pháp… Liệu có quan

trọng với tôi không, khi mà nền văn học đất nước tôi trở nên phong phú nhưng lại đánh mất đi

ý nghĩa của nó? Sẽ tốt hơn nhiều, khi mà bất cứ lúc nào người Pháp thấy thiếu sức mạnh cần

thiết, anh ta nên biến mất thay vì để cho một người thô lỗ đóng vai anh ta và nhân danh anh

ta. 165

Đây chính xác là cách lập luận mà Herzl bắt đầu cảm thấy lo sợ. Trên thực

tế, mối lo ngại về sự phản đối mà người Do Thái đang tạo ra cho chính

mình bằng việc bước vào văn hóa châu Âu một cách ồ ạt và thành công là

lực đẩy Herzl về phía chủ nghĩa Zion, thậm chí trước khi ông chứng kiến

Dreyfus bị hạ nhục vào buổi sáng tháng 1 rét buốt năm 1895. Vì ở Vienna

quê ông, “sự xâm lăng” văn hóa bản địa của người Do Thái thậm chí còn

ấn tượng hơn ở Pháp, và bị ghét cay ghét đắng hơn nhiều. Bản thân ông là

một phần của sự xâm lăng này.

https://thuviensach.vn

Herzl là một trong các nhân vật phức tạp nhất trong lịch sử Do Thái. Giống

như phong cách của Disraeli, phong cách màu mè hào nhoáng của ông che

giấu những chiều sâu bi thảm. Tư liệu về ông rất nhiều, vì ông giữ lại từng

mẩu giấy mình viết, cho tới hóa đơn và các loại vé.166 Ông sinh ra ở

Budapest vào năm 1860; cha ông, một chủ ngân hàng gần như triệu phú, đã

mất tất cả trong cuộc đại sụp đổ năm 1873; mẹ ông, một người Đức theo

chủ nghĩa nhân văn và chủ nghĩa dân tộc, là người cứng rắn, “mẹ của anh

em Gracchus” như biệt danh của bà. Gia đình ông tuyên bố họ là người

Sephardi, ở một đất nước nơi Ostjuden* là từ lăng mạ tồi tệ nhất; nhưng tất

nhiên họ là người Ashkenazi (đến từ Silesia) gần giống như mọi người

khác. Giáo dục Do Thái của ông bị đứt đoạn. Ông không biết tiếng Hebrew

hay tiếng Yiddish. Bar-mitzvah* của ông được gọi là lễ “confirmation.”*

Ông lớn lên với khát khao được đồng hóa hoàn toàn. Mục đích sống của

ông là trở thành một kịch tác gia thành công. Cuộc hôn nhân của ông với

Julie Naschauer con gái một triệu phú dầu mỏ đã mang đến cho ông một

món hồi môn khổng lồ, giúp ông sống thảnh thơi và theo đuổi văn chương,

ông lúc nào cũng ăn vận rất chỉn chu. Ông để râu rậm rì, đen sẫm, kiểu

Assyria; đôi mắt đen của ông ánh lên vẻ lãng mạn. Đi ngang qua Nhà hát

hoàng gia Vienna với chàng thanh niên Arthur Schnitzler, ông hợm hĩnh:

“Một ngày nào đó ta sẽ đặt chân vào đó.” Nhưng trông ông không giống

một kịch tác gia Áo; trông ông giống nasi, hoàng tử xứ Judah. Martin

Buber viết, sắc mặt của ông “được thắp sáng bằng ánh nhìn của Chúa cứu

thế.” Nhà vô thần Max Nordau nói đó là “tác phẩm của Chúa.” Franz

Rosenzweig nhận xét rằng nó “chứng tỏ Moses là người thật”; Freud cho

biết mình đã nằm mơ thấy con người đặc biệt này trước khi họ gặp mặt.167

Những người khác ít nịnh bợ hơn. Anh họ ông là Raoul Auernheimer nói

trông ông “giống một tộc trưởng Ả-rập bị xúc phạm.”

https://thuviensach.vn

Herzl cố gắng bù đắp cho ngoại hình của mình bằng cách kể các câu

chuyện đùa về bài Do Thái. Từ Ostend, ông viết cho cha mẹ: “Nhiều người

Do Thái Vienna và Budapest trên bãi biển. Những người đi nghỉ còn lại rất

dễ chịu.” “Tối hôm qua ở nhà Treitel thật hay ho,” ông viết từ Berlin. “Ba

hay bốn chục người Do Thái bé nhỏ xấu xí, đàn ông lẫn đàn bà. Chẳng có

gì đáng kể cả.” Người Do Thái Vienna chuyên kể chuyện hài hước về giá

treo cổ và những lời châm chọc bài Do Thái. Khi Thủ tướng Áo Eduard

Taafe hỏi Nghị sĩ Joseph Bloch người Galicia, rằng liệu Hoàng thân-Tổng

giám mục xứ Olmutz là Theodor Cohen đã cải đạo chưa, thì được trả lời:

“Thủ tướng chớ lo, nếu ông ta vẫn là người Do Thái thì ông ta sẽ không

còn được gọi là Cohen nữa.” Họ đùa: “Chủ nghĩa bài Do Thái không bắt

đầu thành công cho tới khi người Do Thái bắt đầu đẩy nó lên.”168 Một số

người Do Thái cố tình không có con, để không phải “giải quyết vấn đề.”

Những người khác như Herzl thì cân nhắc việc rửa tội cho con mình. “Cá

nhân tôi sẽ không bao giờ cải đạo,” ông viết,

Song tôi ủng hộ việc cải đạo. Đối với tôi chuyện này đã khép lại, nhưng nó khiến tôi vô cùng

lo lắng cho Hans con trai tôi. Tôi tự hỏi liệu mình có quyền làm cho cuộc đời nó chua chát và

tăm tối như cuộc đời mình không… Do đó, cần rửa tội cho các bé trai Do Thái trước khi

chúng phải tự lo cho bản thân, trước khi chúng có thể hành động chống lại nó và trước khi cải

đạo có thể được hiểu là điểm yếu của chúng. Chúng phải lẫn vào đám đông. 169

Nhưng một người Do Thái có thể lẫn vào đám đông được không? Trong thế

giới Đức, chủ nghĩa bài Do Thái vẫn có một cơ sở tôn giáo rất vững, nhất là

ở phía nam; ở cấp độ phổ thông, biểu tượng của nó vẫn là Judensau. Nhưng

càng đi lên tầng lớp xã hội cao hơn thì nó càng có tính chất thế tục, văn hóa

và chủng tộc hơn; nên rửa tội không có hiệu quả. Thế kỷ 19, thái độ thù hằn

người Do Thái ở Đức có một cơ sở völkisch. * Nó bắt đầu với việc phong

trào dân tộc chủ nghĩa vùng lên chống lại Napoleon. Sự kiện quan trọng

đầu tiên của nó là một cuộc gặp lớn của Burschenschaften (phong trào tình

anh em) Đức tại lâu đài Wartburg năm 1817 để đốt những quyển sách

https://thuviensach.vn

“nước ngoài” được cho là “đang đầu độc văn hóa Volk. ” *170 Tư tưởng này, vốn dần trở nên phổ biến ở

Đức và Áo vào thế kỷ 19, có một sự phân biệt tối quan trọng giữa “văn hóa” (hiền lành, hữu cơ, tự nhiên) với “văn minh” (mục nát, nhân tạo, cằn cỗi). Mỗi nền văn hóa có một tâm hồn, tâm hồn đó được cảnh quan tại chỗ định đoạt. Thế thì văn hóa Đức mãi thù địch với văn minh, vốn mang tính quốc tế và xa lạ. Ai đại diện cho nguyên tắc văn minh? Tại sao lại có một chủng tộc duy nhất không có đất nước, cảnh quan, văn hóa của riêng mình: người Do Thái! Lập luận này điển hình cho những gì nhằm bắt lỗi người Do Thái, dù họ có làm gì đi nữa. Nếu họ bấu víu vào Do Thái giáo ghetto thì họ sẽ trở nên xa lạ vì lý do đó; nếu họ thế tục hóa và “khai sáng” bản thân thì họ sẽ trở thành một phần của văn minh xa lạ. Sự

phản đối völkisch này đối với người Do Thái diễn ra dưới nhiều hình thức. Nó tạo ra một Phong trào Thanh niên, với những người lang thang qua cảnh quan Đức, gảy đàn ghi-ta, hát bên đống lửa trại, và phản đối người Do Thái, mà lẽ ra phải lập nên một phong trào thanh niên của riêng mình. Nó kiểm soát tầng lớp sinh viên, một lực lượng ngày càng quan trọng trong xã hội Đức; họ tống người Do Thái ra khỏi các câu lạc bộ của mình - Herzl bị “đuổi” khỏi câu lạc bộ của ông trước khi ông có thể từ chức - và thậm chí từ chối đấu súng cùng họ, với lý do người Do Thái không có “danh dự” để mà mất. Nó lập ra một phong trào bảo vệ môi trường, tổ tiên của Đảng Xanh, một đảng phản đối công nghiệp và đại tài phiệt (nhà Rothschild) và nhất là các thành phố lớn ngày càng mở rộng thành môi trường sinh sôi của người Do Thái quốc tế: Berlin và Vienna bị người Volk ghét cay ghét đắng, bị coi là

“các thành phố Do Thái.” Kinh Thánh của họ là Land und Leute (Đất và Người) của Wilhelm Heinrich Riehl, một giáo sư đại học và nhà quản lý bảo tàng ở Munich, người muốn khôi phục thị trấn nhỏ kiểu trung cổ và đuổi cổ tầng lớp vô sản “không có gốc rễ” (cụm từ chửi bới yêu thích của ông này) khỏi đây, nhất là những công nhân di cư, và trên hết là người Do Thái đã tạo ra các thành phố lớn, “nấm mồ của sự sùng bái Đức.”

Chủ nghĩa bài Do Thái kiểu Volk có nhiều mặt, mâu thuẫn, không thống

nhất, nhan nhản khắp nơi. Nó gồm nhiều cuốn tiểu thuyết nói về đời sống

nông dân, chẳng hạn như Der Büttnerbauer (1895) của Wilhelm von

Polenz và Der Werwolf (1910) (Người sói) của Hermann Lons, trong đó

người Do Thái được mô tả là những kẻ thuộc tầng lớp trung gian và lái

buôn vô liêm sỉ, lừa bịp nông dân và cướp đất của họ; Liên minh Nông dân

Đức có thái độ bài Do Thái mạnh mẽ. Nó bao gồm một trường phái các sử

gia, dẫn đầu là Heinrich von Treitschke, kết tội người Do Thái đã xâm

phạm sự phát triển lịch sử “tự nhiên” của Đức từ bên ngoài và mang tính

hủy diệt, và lần đầu tiên khiến chủ nghĩa bài Do Thái trở thành chuyện

đáng quan tâm trong giới học thuật. Nó bao gồm các nhà khoa học và giả

khoa học, những người ứng dụng sai công trình của Charles Darwin và tạo

ra “chủ nghĩa Darwin xã hội,” trong đó các chủng tộc tranh đấu với nhau để

định đoạt “sự sinh tồn của chủng tộc khỏe mạnh nhất”; Alfred Krupp tài trợ

cho một cuộc thi luận về việc ứng dụng chủ nghĩa Darwin xã hội vào chính

sách nhà nước, thu hút nhiều bài gửi đến ủng hộ chính sách hà khắc nhằm

bảo vệ Volk, chẳng hạn như đưa người Do Thái và các loại người “thoái

https://thuviensach.vn

hóa” khác ra trận làm bia đỡ đạn. Nó bao gồm một thành phần mới là chủ

nghĩa tân dị giáo Đức. Theo đó, Paul de Lagarde phản đối Kitô giáo, cho đó

là thứ tôn giáo đã được St Paul người Do Thái tạo ra đầy thối nát, và muốn

thay thế nó bằng tôn giáo Volk đặc Đức, thứ tôn giáo sẽ tiến hành một chiến

dịch đuổi người Do Thái ra khỏi mảnh đất Đức thiêng liêng, với âm mưu

xâm chiếm thế giới của họ; ông này dự đoán về một trận tử chiến Đức-Do

Thái. Cũng vậy, tụ tập quanh Richard Wagner là giới thống trị ngành âm

nhạc Đức từ những năm 1870, cũng hấp thụ những lời rao giảng chủng tộc

của Gobineau và sau này là của Houston Stewart Chamberlain, có sự phân

biệt nghệ thuật mạnh mẽ giữa “tính thuần khiết” của văn hóa dân gian Đức-

dị giáo với sự thối nát bị tiêm nhiễm-Do Thái giáo về lý tưởng thế giới.

Những quan điểm này được diễn tả dưới dạng bạo lực hãi hùng. De

Lagarde, tên ban đầu là Bötticher, đòi hỏi phải có một chiến dịch bạo lực

chống lại “sâu mọt” Do Thái: “người ta không thương lượng với giun tóc

và khuẩn que, mà giun tóc và khuẩn que cũng không cần phải giáo dục.

Chúng cần bị tiêu diệt càng nhanh càng triệt để càng tốt.” Wagner cũng ủng

hộ Untergang (sự sụp đổ) của người Do Thái. “Tôi coi chủng tộc Do Thái

là kẻ thù bẩm sinh của nhân loại thuần khiết và mọi thứ cao quý trong nhân

loại; chắc chắn người Đức chúng ta sẽ sụp đổ trước họ, và có lẽ tôi là người

Đức cuối cùng biết cách đứng dậy như một người yêu nghệ thuật chống lại

Do Thái giáo đang kiểm soát mọi thứ.” Ông viết điều này trong Religion

and Art (1881) (Tôn giáo và nghệ thuật), xuất bản vào năm mà các cuộc đại

thảm sát ở Nga đang làm dấy lên một làn sóng tị nạn Ostjuden mới đổ vào

Trung Âu. Wagner rất có ảnh hưởng trong việc gia tăng chủ nghĩa bài Do

Thái, nhất là trong tầng lớp trung lưu và thượng lưu, không chỉ vì vị thế cá

nhân của ông, mà còn bởi ông liên tục thúc đẩy lập luận - có vô số ví dụ -

rằng người Do Thái đang ngày càng “chiếm lĩnh” thành trì văn hóa Đức,

nhất là âm nhạc. Thậm chí với những người Do Thái được gọi là “thiên tài”

- như Giacomo Meyerbeer, Mendelssohn hay Heine - ông cũng khăng

khăng là họ không thực sự sáng tạo, trong khi nhiều người Do Thái thuộc

tầng lớp trung gian đang chiếm lĩnh báo chí, xuất bản, sân khấu và opera,

https://thuviensach.vn

phòng tranh và đại lý tranh. Các bài viết của Wagner gây nên cơn giận dữ

của Eugen Dühring, người mà trong những năm 1880 đã xuất bản một loạt

bài công kích chủng tộc nhằm vào người Do Thái và được đọc rộng rãi:

ông tuyên bố, “vấn đề Do Thái” nên được “giải quyết” bằng cách “giết và

diệt.”

Công kích đến từ mọi phía: từ phe tả, phe hữu; từ giới quý tộc và giới dân

túy; từ nhà máy, từ đồng ruộng; từ viện hàn lâm và từ đường phố; từ âm

nhạc, văn học và nhất là từ khoa học. Người Do Thái phải làm gì? Liệu tính

chất Do Thái, như Heine chua chát nhận xét, có phải là một căn bệnh vô

phương cứu chữa thách thức mọi phương pháp điều trị không? Người Do

Thái bị công kích dù họ chủ động hay thụ động. Arthur Schnitzler viết,

“Anh được chọn giữa vô tâm, chậm hiểu, hỗn xược hoặc quá nhạy cảm,

nhút nhát và chịu đựng cảm giác bị ngược đãi.”171 Về các cuộc đại thảm sát

ở Nga trong những năm 1881-1882, một người Do Thái Nga là Leon

Pinsker đã xuất bản cuốn sách có tên là Autoemancipation (1882), trong đó

việc đồng hóa bị coi là bất khả thi, vì người Do Thái có thể và thực tế đã bị

công kích từ mọi phía: “với người sống, người Do Thái là kẻ đã chết; với

người bản địa, người Do Thái là người nước ngoài và vô gia cư; với địa

chủ, người Do Thái là kẻ ăn xin; với người nghèo, người Do Thái là kẻ bóc

lột và triệu phú; với người yêu nước, người Do Thái là kẻ vô tổ quốc; với

mọi tầng lớp, người Do Thái là một đối thủ đáng ghét.” 172 Người Do Thái

Vienna biết rõ điều này hơn ai hết. Như Jakob Wassermann sau này nói rất

rành mạch, người Do Thái không có câu trả lời thực sự cho chủ nghĩa bài

Do Thái thay hình đổi dạng xoành xoạch:

Vô vọng tìm kiếm trong tối tăm. Họ nói: đồ hèn nhát, hắn đang lẩn trốn, vì lương tâm xấu xa

của hắn. Vô vọng đi giữa họ và chìa tay ra với họ. Họ nói: tại sao hắn xa rời sự tháo vát Do

Thái của mình đến vậy? Vô vọng trung thành với họ như một người đồng chí hay đồng

hương. Họ nói: hắn là Proteus, hắn có thể biến hình thành bất cứ cái gì. Vô vọng giúp họ tháo

bỏ xiềng xích nô lệ. Họ nói: hiển nhiên hắn thấy việc đó có lợi. Vô vọng giải độc.173

https://thuviensach.vn

Tâm trạng tuyệt vọng đang lớn dần của người Do Thái bị đồng hóa càng trở

nên lớn hơn do sự thâm nhập của chủ nghĩa bài Do Thái vào chính trị.

Trong những năm 1870, chủ nghĩa bài Do Thái được tiếp sức bằng cuộc

khủng hoảng tài chính và các vụ bê bối; trong những năm 1880, nó được

tiếp sức khi người Ostjuden ồ ạt kéo đến sau khi tháo chạy khỏi các vùng

đất của Nga; đến những năm 1890, nó hiện diện trong nghị viện, đe dọa ban

hành các đạo luật chống người Do Thái. Năm 1879, Wilhelm Marr tác giả

cuốn sách mỏng theo chủ nghĩa vô chính phủ ở Hamburg đưa ra thuật ngữ

“chủ nghĩa bài Do Thái” vào từ vựng chính trị qua việc lập ra Liên minh

Bài Do Thái. Cũng trong năm đó, Adolf Stoeker nhà thuyết giáo triều đình

Berlin thuyết phục Đảng Công nhân Xã hội Kitô giáo nhỏ bé của mình

thông qua một cương lĩnh bài Do Thái. Hội nghị Quốc tế Bài Do Thái lần

thứ nhất được tổ chức ở Dresden năm 1882; có các hội nghị tương tự khác

ở Kassel (năm 1886) và Bochum (năm 1889). Cùng lúc đó, Karl Lueger,

người Kitô xã hội chủ nghĩa và cấp tiến, đang xây dựng một phong trào bài

Do Thái đáng sợ tại và xung quanh Vienna. Năm 1886, Đức bầu ra nghị sĩ

bài Do Thái chính thức đầu tiên của mình; đến năm 1890, có bốn người;

đến năm 1893, con số là 16. Đến năm 1895, người bài Do Thái gần như

chiếm đa số trong Hạ viện và ở Vienna, Lueger có 56 ghế so với 71 ghế của

Đảng Tự do. Từ nhiều thành phố nói tiếng Đức, có các báo cáo về những

vụ tấn công bạo lực nhằm vào người Do Thái và về các sinh viên bài Do

Thái ngăn học giả Do Thái giảng bài.

Chính trong bối cảnh đảng sợ này, Herzl bắt đầu từ bỏ lập trường đồng hóa.

Trước đó, ông đã xem xét mọi ý tưởng điên rồ nhằm làm cho người Do

Thái được chấp nhận. Một trong số đó là chương trình xã hội rất lớn về tái

giáo dục dành cho người Do Thái, để đem lại cho họ cái mà ông gọi là

“một cảm giác tinh tế, vô cùng nhạy cảm đối với danh dự và những thứ đại

loại như vậy.” Một ý tưởng khác là thỏa thuận với Giáo hoàng, qua đó ông

ấy sẽ dẫn đầu một chiến dịch chống lại chủ nghĩa bài Do Thái để đổi lấy

“một phong trào quần chúng rộng lớn nhằm cải đạo tất cả người Do Thái

sang Kitô giáo trong tự do và danh dự.” 174 Nhưng tất cả những kế hoạch này

https://thuviensach.vn

nhanh chóng tỏ ra vô vọng trước sự trỗi dậy không ngừng của thái độ hận

thù bài Do Thái. Herzl bắt tay viết vở kịch The New Ghetto (Ghetto Mới),

mô tả việc các bức tường phân biệt mới vây quanh người Do Thái đã thay

thế các bức tường cũ bằng đá như thế nào. Quãng thời gian ở Pháp đã hoàn

tất quá trình vỡ mộng nơi ông. Giống như những người Do Thái Đức có

học khác, Herzl đã luôn coi Pháp là thành trì của sự khoan dung. Trên thực

tế, ông thấy nó đầy rẫy sự bài Do Thái, và các bài báo ông gửi về từ Paris

phản ánh sự lo lắng ngày càng tăng của ông. 175 Rồi đến cảnh đáng sợ trong

École Militaire. Herzl luôn nhìn nhận mọi việc, tốt hay xấu, dưới con mắt

vô cùng kịch tính: tấn kịch kinh hoàng hạ nhục Dreyfus và tiếng nói đơn

độc của anh ta rì rầm trong vô vọng về sự vô tội của mình là điều cuối cùng

đã định hình suy nghĩ của Herzl. Chẳng phải Dreyfus là người chịu đựng

điển hình trong ghetto mới hay sao? Nếu đến cả Pháp cũng quay lưng lại

với người Do Thái, thì còn nơi nào ở châu Âu mà ông có thể tìm kiếm sự

chấp nhận? Như thể để củng cố quan điểm đó, Hạ viện Pháp đã từ chối

thông qua một dự luật bài Do Thái cấm người Do Thái tham gia chính phủ,

nhưng với số phiếu chênh lệch không đáng kể (268-208).

Năm 1895, Herzl không thấy trước được chiến thắng của những người ủng

hộ Dreyfus. Nhìn lại sau một thế kỷ, giờ đây chúng ta có thể coi những năm

1890 là cực điểm của làn sóng bài Do Thái châu Âu, đẩy đến tận cùng cơn

lũ người tị nạn tháo chạy khỏi các sự kiện kinh hoàng ở Nga, dù nó chẳng

đến mức khó ngăn so với những gì người ta tưởng lúc đó. Nhưng Herzl

không có lợi thế đó. Những người bài Do Thái khi đó dường như đang

giành chiến thắng. Tháng 5 năm 1895, Lueger trở thành Thị trưởng Vienna.

Tìm một nơi trú ngụ thay thế cho người Do Thái mà có thể sẽ sớm bị trục

xuất khỏi toàn châu Âu, dường như là một sự cần thiết khẩn cấp. Người Do

Thái phải có một đất nước của riêng mình!

Mùa đông năm 1895-1896, Herzl hoàn thành bản thảo cuốn Der Judenstaat

(Nhà nước Do Thái), phác thảo các mục đích của mình. Những đoạn trích

đầu tiên được đăng trên tờ Jewish Chronicle (Biên niên sử Do Thái) ở

https://thuviensach.vn

London, ngày 17 tháng 1 năm 1896. Cuốn sách không dài, 86 trang, và sức

hấp dẫn của nó thật đơn giản.

Chúng ta là một dân tộc, một dân tộc. Chúng ta đã cố gắng đầy chân thành ở mọi nơi để hoà

nhập vào các cộng đồng dân tộc xung quanh mình và để giữ lại duy nhất đức tin của mình.

Nhưng chúng ta đã không được phép làm vậy… Chúng ta đã nỗ lực một cách vô ích để gia

tăng vinh quang cho những tổ quốc chúng ta bằng các thành tựu trong nghệ thuật và trong

khoa học, gia tăng của cải của mình bằng những đóng góp cho thương mại… Chúng ta bị coi

là kẻ xa lạ… Giá như họ để chúng ta sống trong an bình… Nhưng tôi không nghĩ họ sẽ làm

vậy.

Thế nên Herzl đề xuất là có thể nhượng cho người Do Thái chủ quyền trên

một dải đất đủ lớn để chứa người của họ. Nó ở đâu không quan trọng. Nó

có thể ở Argentina, nơi nhà triệu phú Nam tước Maurice de Hirsch (1831-

1896) đã giúp 6.000 người Do Thái lập nghiệp ở một loạt khu kiều dân

nông nghiệp. Hay nó có thể là Palestine, nơi các khu kiều dân tương tự do

Rothschild tài trợ đang tồn tại. Điều quan trọng là sự chấp thuận của công

luận Do Thái; và họ sẽ nhận lấy cái được dâng tặng. Tác phẩm lần đầu xuất

hiện dưới dạng sách ở Vienna, tháng 2 năm 1896. Sau này nó được in 80

lần bằng 18 thứ tiếng. 176

Với Der Judenstaat, Daniel Deronda để lại các trang viết hư cấu và sải

bước tới sân khấu lịch sử. Sân khấu là từ chuẩn. Herzl không bao giờ có thể

vào vai chính khách Do Thái thận trọng, điềm đạm theo kiểu Maimonides,

thay đổi sự kiện bằng những lời thông thái lặng lẽ. Ông mang tới nền chính

trị của thế giới Do Thái nghệ thuật kinh doanh giải trí, thứ duy nhất ông

thực sự quan tâm. Ông là diễn viên-ông bầu trong một vở diễn sắp ra mắt,

về sự trở lại của Israel tới một Miền đất hứa, và dù kế hoạch phác thảo của

ông rạch ròi và đơn giản, nhưng tâm trí ông chất đầy mọi kiểu chi tiết huy

hoàng và được ông ghi lại. Sẽ có một “cuộc thám hiểm” rất lớn để “chiếm

hữu vùng đất đó.” Sẽ có một hiến pháp quý tộc, dựa trên Venice. Tổng

thống được bầu đầu tiên sẽ là một người nhà Rothschild, còn Hirsch có lẽ

https://thuviensach.vn

sẽ là phó tổng thống. Sẽ có một quảng trường hoành tráng, như quảng

trường San Marco hay Palais Royal, ông nghĩ ra lễ đăng quang, thậm chí cả

một trung đoàn vệ sĩ được đặt theo tên ông, Kỵ binh áo giáp-Herzl. Toàn bộ

các khu Do Thái lịch sử sẽ được chuyển đi và xây lại. Sẽ có các nhà hát

quốc tế, rạp xiếc, quán cà phê-hoà nhạc, một đại lộ hào nhoáng như đại lộ

Champs-Élysées, và trên tất cả là một nhà hát opera quốc gia: “Các quý

ông vận áo đuôi tôm, các quý bà diện những bộ váy lộng lẫy nhất có thể…

Tôi cũng sẽ cho tổ chức các đám rước hoành tráng vào những dịp đại lễ

hội.” Trong tất cả mọi người, phần lớn nguồn cảm hứng của ông đến từ

Wagner, mà Herzl thường tới xem các tác phẩm của ông này. “Chỉ những

đêm không có tác phẩm nào của Wagner được biểu diễn thì tôi mới nghi

ngờ về tính đúng đắn trong ý tưởng của mình.” Ông khoe, chuyến xuất

hành tiếp theo tới Miền đất hứa sẽ “sánh ngang với chuyến xuất hành của

Moses giống như một vở kịch ngày thứ Ba trước tuần chay sánh ngang với

một vở opera Wagner!”177 Có một nét huyễn tưởng mang màu sắc Disraeli

về tất cả những chuyện này, mà thực ra là gấp nhiều lần khi Herzl có chút

khả năng bán rong của một Mordecai Noah.

Một số nét kịch tính của Herzl ở lại với ông cho tới cuối. Chẳng hạn, ông

khăng khăng cho rằng tất cả các cuộc tụ họp Zion nơi công cộng phải đầy

đủ nghi thức và trang trọng, đại biểu phải mặc trang phục dạ tiệc đầy đủ dù

lúc đó mới có 11 giờ sáng, ông ăn mặc cầu kỳ, đội mũ chỏm cao được vuốt

cẩn thận, đi găng tay trắng, mặc áo măng-tô hoàn hảo mỗi khi có chuyến

thăm chính thức với tư cách đại diện chủ nghĩa Zion, ông khăng khăng cho

rằng tất cả những người Do Thái tháp tùng ông phải làm giống như vậy. Đó

là một phần trong nỗ lực của ông nhằm phá bỏ hình ảnh người Do Thái

ghetto đáng thương, lê lết, mặc áo chùng. Ông luôn tổ chức các cuộc gặp và

hội nghị một cách tự tin và chính xác. Nhưng sự hăng hái phóng đại trong

ông chết lịm khi đối diện với quy mô đồ sộ của nhiệm vụ. Áp lực của bi

kịch trong cuộc đời và tính cách ông trở nên rõ ràng hơn.

https://thuviensach.vn

Herzl bắt đầu bằng cách giả định rằng một quốc gia Do Thái sẽ được tạo ra

theo cách mà mọi việc vẫn luôn diễn ra trong suốt thời kỳ Tha hương, với

những người Do Thái giàu có trên đỉnh sẽ quyết định đâu là giải pháp tốt

nhất cho phần còn lại của cộng đồng Do Thái, và áp đặt nó. Nhưng rồi ông

nhận thấy điều này là không thể. Khắp châu Âu văn minh, các cộng đồng

Do Thái lâu đời chống lại ý tưởng của ông. Các giáo sĩ chính thống giáo

bác bỏ hoặc phớt lờ ông. Đối với người Do Thái Cải cách, việc ông từ bỏ

đồng hóa vì cho nó là vô vọng thể hiện sự chối bỏ mọi thứ mà họ ủng hộ.

Người giàu thì khinh khỉnh hoặc lộ rõ thái độ thù địch. Ngài Rothschild,

người quan trọng nhất trong cộng đồng Do Thái thế giới, từ chối gặp ông,

và tệ hơn là đã công khai sự từ chối ấy của mình. Ở Paris, Edmund de

Rothschild, người điều hành chín khu kiều dân nhỏ hiện có ở Palestine, tiếp

ông (ngày 19 tháng 7 năm 1896) nhưng nói rõ rằng theo quan điểm của

mình thì các kế hoạch hoành tráng của Herzl không chỉ hoàn toàn bất khả

thi mà còn sẽ gây hại cho những tiến bộ vững chắc đã đạt được, ông này

nhắc đi nhắc lại: “Ta không được no bụng đói con mắt.” Nam tước Hirsch

cũng gặp ông, nhưng cho ông là một nhà lý luận dốt nát. Ông ta nói với

Herzl rằng thứ mà các kế hoạch thuộc địa hóa Do Thái cần là những nhân

công nông nghiệp giỏi: “Mọi nỗi khốn khổ của chúng ta đến từ những

người Do Thái muốn leo quá cao. Chúng ta có quá nhiều trí thức!” Nhưng

các trí thức cũng bác bỏ Herzl, nhất là ở quê nhà của nhà tiên tri, Vienna.

Có câu chuyện đùa thế này: “Người Do Thái chúng ta đã đợi 2.000 năm

cho quốc gia Do Thái, và nó phải xảy ra với tôi sao?” Tờ báo của Herzl,

Neue Freie Presse, có thái độ đặc biệt thù địch. Moritz Benedikt (1849-

1920), một thế lực tài chính ở đó, giận dữ cảnh báo: “Không cá nhân nào có

quyền nhận về mình trách nhiệm đạo đức to lớn là kích hoạt cơn tuyết lở

này. Chúng ta sẽ mất đất nước hiện tại của mình trước khi chúng ta có một

quốc gia Do Thái.”178

Có những ngoại lệ: Nathan Birnbaum chẳng hạn, lãnh đạo sinh viên Do

Thái Vienna, những người mà trên thực tế đã tạo ra từ “Zionism” (chủ

nghĩa Zion) vào năm 1893. Có Giáo sĩ trưởng Ashkenazi của đế quốc Anh

https://thuviensach.vn

là Hermann Adler, người đã so sánh Herzl với Deronda (Herzl khi đó chưa

đọc cuốn này), hay Giáo sĩ trưởng Vienna là Moritz Gudemann, người nghi

ngờ ý tưởng đó nhưng nói với Herzl rằng: “Có lẽ ông là người được gọi là

Chúa.” Quan trọng nhất có triết gia Max Nordau (1849-1923), người đã đạt

được thành công vang dội vào năm 1892 với cuốn Entartung (được dịch là

Thoái hóa, London 1895), chẩn đoán căn bệnh của thời đại. Ông này coi

chủ nghĩa bài Do Thái là một trong những triệu chứng của nó và nói với

Herzl rằng: “Nếu ông điên thì chúng ta điên cùng nhau - tin tôi đi!” 179 Chính

Nordau là người đã chỉ ra rằng, để tránh chọc giận người Thổ, từ

Judenstaat* nên được thay bằng từ Heimstätte (trại ấp), mà cuối cùng được

dịch sang tiếng Anh là “national home” (ngôi nhà quốc gia) - một khác biệt

quan trọng được chấp nhận. Chính Nordau là người đã soạn ra phần lớn

chương trình hành động của chủ nghĩa Zion hồi đầu.

Tuy nhiên, điều mà Herzl nhanh chóng phát hiện ra là động lực của Do

Thái giáo sẽ không đến từ tầng lớp tinh hoa phương Tây hóa mà đến từ

người nghèo, đám dân thường Ostjuden túm tụm mà ông không hề biết cho

đến khi bắt đầu chiến dịch của mình, ông phát hiện ra điều này khi nói

trước cử tọa là những người Do Thái nghèo, có nguồn gốc tị nạn, ở khu

đông London. Họ gọi ông là “người của những kẻ bé nhỏ,” và “Khi tôi ngồi

trên sân ga… tôi có các cảm giác kỳ lạ. Tôi nhìn thấy và nghe thấy huyền

thoại về tôi đang được sinh ra.” Ở Đông Âu, ông nhanh chóng trở thành

một nhân vật trong huyền thoại của người nghèo. David Ben Gurion (1886-

1973) nhớ lại, khi còn là một cậu bé 10 tuổi ở Ba Lan thuộc Nga, ông ta

từng nghe đồn: “Chúa cứu thế đã tới, một người đàn ông cao lớn, đẹp trai,

một người có học của Vienna, một bác sĩ hẳn hoi.” Không như người Do

Thái tinh tế, trung lưu phương Tây, người Do Thái phương Đông chẳng thể

đùa giỡn với các lựa chọn, và coi mình là người Nga, hay thậm chí người

Ba Lan. Họ biết mình là người Do Thái và không gì hết ngoài người Do

Thái - các ông chủ người Nga của họ không bao giờ để họ quên việc đó -

và giờ đây, điều mà Herzl đang mang đến là cơ hội duy nhất cho họ trở

thành một công dân thực sự ở bất cứ đâu. Đối với Chaim Weizmann (1874-

https://thuviensach.vn

1952), khi đó là sinh viên năm thứ hai ở Berlin, những đề nghị của Herzl

“đến như một tia sét từ trời xanh.” Ở Sofia, giáo sĩ trưởng trên thực tế tuyên

bố ông là Chúa cứu thế. Khi tin tức lan ra, Herzl bỗng được đám người Do

Thái ăn mặc rách rưới, dễ bị kích động, từ những nơi xa xôi tới thăm, trước

sự buồn rầu của bà vợ sành điệu của mình, người dần thấy ghét cay ghét

đắng cái từ chủ nghĩa Zion. Tuy nhiên, đây là những người sẽ trở thành lính

bộ binh, hạ sĩ quan và sĩ quan trong đội quân Zion; Herzl gọi họ là “đội

quân ăn mày” của mình.

“Đội quân” gặp nhau công khai lần đầu tiên vào ngày 29 tháng 8 năm 1897

ở đại sảnh của Sòng bạc Thành phố Basel.180 Họ tự gọi đấy là Đại hội Zion

lần thứ nhất, bao gồm đại biểu đến từ 16 nước. Họ hầu hết là người nghèo.

Herzl phải dùng tiền túi để tài trợ cho Đại hội. Ông bắt họ ăn mặc chỉnh tề:

“Phải mặc quần áo trang trọng màu đen và cà vạt trắng tại lễ khai mạc.”

Mặc đúng như yêu cầu, họ chào đón ông bằng tiếng hô Do Thái cổ, “Yechi

Hamelecb!” (Đức vua muôn năm!) Nhiều người Do Thái có thế lực đã tìm

cách hạ thấp cuộc gặp - tờ Neue Freie Presse từ chối đưa tin về sự kiện này,

thay vào đó tập trung đưa tin về một hội nghị của các thợ may Do Thái ở

Oxford bàn về trang phục phù hợp dành cho nữ giới đi xe đạp. Nhưng

Herzl biết mình đang làm gì: ông thu hút các phóng viên thường trú đặc

biệt từ 26 tờ báo đến Đại hội đầu tiên của mình. Khi Đại hội lần thứ hai họp

năm 1898, khai mạc trong âm thanh giục giã của khúc dạo đầu Tannhäuser

của Wagner, thì nó đã là một thiết chế vững chắc rồi. Ông cũng bắt đầu có

các đồng sự đầy năng lực, ngoài trụ cột của mình là Nordau, người soạn

văn bản chính sách. Có một lái buôn gỗ đến từ Cologne là Daniel

Wolffsohn, sau này kế vị ông làm người đứng đầu tổ chức. Từ Đại hội năm

1898, còn có thêm Weizmann nữa. Không như Herzl, những người này biết

rất rõ về người Do Thái phương Đông. Wolffsohn chọn màu xanh lơ và

màu trắng cho lá cờ của chủ nghĩa Zion, “màu khăn cầu nguyện của chúng

ta.” Họ am hiểu các dòng chảy tôn giáo và chính trị trong dân thường Do

Thái. Weizmann, lúc này đang chiến đấu chống lại những cuộc tấn công dữ

dội từ các đối thủ xã hội chủ nghĩa trong phong trào sinh viên Do Thái, nói:

https://thuviensach.vn

“Thưa ngài Plekhanov, ngài không phải Sa hoàng.”181 Ý đồ của họ là giữ

cho Herzl ở trên cao dòng nước xiết của sự chia rẽ nội bộ Do Thái. “Ông ấy

chẳng biết gì về người Do Thái cả,” Menachem Ussishkin người Nga theo

chủ nghĩa Zion viết. “Do đó, ông ấy tin rằng chỉ có những rào cản từ bên

ngoài đối với chủ nghĩa Zion, không có rào cản từ bên trong. Chúng ta

không nên làm cho ông ấy sáng mắt trước những thực tế của cuộc sống, để

cho niềm tin của ông ấy vẫn mạnh mẽ.”182

Các chính trị gia và nhà tổ chức chuyên nghiệp, những người hiển nhiên rồi

đây sẽ tiếp quản phong trào, cười nhạo cái mà họ gọi là “chủ nghĩa Zion áo

chùng” của Herzl. Nhưng nó là một miếng ghép quan trọng trong trò chơi

ghép hình. Như Herzl nhận thấy, chủ nghĩa Zion có thể dễ dàng trở thành

một sự nghiệp quốc tế dơ dáy khác, mà vào đầu thế kỷ có hàng ngàn sự

nghiệp như thế. Ngoại giao cấp cao ở cấp độ cá nhân có vai trò rất quan

trọng để làm cho nó trở nên đáng trọng, để cho nó được người ta xem xét

một cách nghiêm túc. Hơn nữa, ông rất giỏi trong chuyện này. Dần dần ông

được hết thảy những người quan trọng ở châu Âu chấp nhận, ông xây dựng

quan hệ với những người có thế lực ở Thổ Nhĩ Kỳ, Áo, Đức, Nga. Nhật ký

của ông, mà ông chăm chút viết mỗi ngày, ghi lại những cuộc gặp này khá

chi tiết và thú vị.183 Kể cả người bài Do Thái cũng có thể hữu ích, vì họ

thường giúp lập ra một dự án Zion, đơn giản là để tống khứ người Do Thái

“của mình.” Wenzel von Plehve, Bộ trưởng Nội vụ Nga có thái độ rất thù

địch, chịu trách nhiệm tổ chức các vụ thảm sát, nói với ông rằng: “Ông

đang giảng đạo cho một người cải đạo… chúng tôi rất muốn thấy một quốc

gia Do Thái độc lập được tạo ra, có khả năng hấp thụ vài triệu người Do

Thái. Dĩ nhiên chúng tôi không muốn mất tất cả người Do Thái của chúng

tôi. Chúng tôi muốn giữ lại những người rất thông minh, mà ông, bác sĩ

Herzl, là ví dụ tốt nhất. Nhưng chúng tôi muốn tống khứ những kẻ ngu

ngốc và những kẻ chẳng có mấy tài sản.”184 Nhà vua* cũng ủng hộ cuộc Xuất hành khác: “Ta hoàn toàn ủng hộ người Do Thái đi Palestine. Họ đi

càng sớm càng tốt.” Wilhelm II bày tỏ với sultan sự ủng hộ của mình đối

với Herzl ở Constantinople, và sau này ủng hộ ông bằng cách gặp ông

https://thuviensach.vn

chính thức ở Jerusalem. Đó là một dịp quan trọng với Herzl: ông khăng

khăng rằng đoàn đại biểu phải mặc trang phục dạ tiệc trang trọng giữa cái

nóng buổi trưa, và cẩn thận kiểm tra giày, cà vạt, áo sơ mi, găng tay, áo vét

và mũ của họ - một người phải thay mũ chỏm bằng một cái đẹp hơn,

Wolffsohn phải thay cổ tay áo sơ mi bị bẩn. Nhưng nếu như nhà vua đã

củng cố được vị thế quốc tế của Herzl, thì lại không thể thuyết phục người

Thổ trong việc cấp một ngôi nhà quốc gia cho Zion, và người Đức lúc này

đang theo đuổi một liên minh tích cực với Thổ Nhĩ Kỳ cũng từ bỏ ý định

này.

Giờ còn lại Anh. Herzl gọi nó rất đúng là “điểm Archimedes” để đặt đòn

bẩy của chủ nghĩa Zion lên đó. Giới tinh hoa chính trị có thiện chí đáng kể.

Nhiều người đã đọc Tancred; thậm chí nhiều người hơn đã đọc Daniel

Deronda. Hơn nữa, rất nhiều người tị nạn Do Thái Nga đã tới Anh, gây ra

nỗi lo sợ về chủ nghĩa bài Do Thái và đe dọa hạn mức nhập cư. Một ủy ban

hoàng gia về nhập cư từ nước ngoài được lập ra (năm 1902), với Ngài

Rothschild là một trong những thành viên của ủy ban. Herzl được yêu cầu

cung cấp bằng chứng, và giờ thì Rothschild cuối cùng đồng ý gặp ông,

riêng tư, một vài ngày trước đó, để đảm bảo Herzl không nói gì nhằm tăng

sức mạnh của lời kêu gọi đối với người tị nạn Do Thái bị từ chối cho nhập

cảnh. Sự thay đổi của Rothschild từ thù địch chủ động sang trung lập thân

thiện là một thắng lợi quan trọng cho Herzl, và đổi lại, ông vui lòng nói với

ủy ban (ngày 7 tháng 7 năm 1902) rằng việc nhập cư của người Do Thái

vào Anh nên được tiếp tục chấp nhận, nhưng giải pháp tối hậu cho vấn đề

người tị nạn là “công nhận người Do Thái là một dân tộc và tìm cho họ một

ngôi nhà được thừa nhận về mặt pháp lý.”185

Sự xuất hiện này đã đưa Herzl tiếp xúc với các thành viên cao cấp của

chính phủ, nhất là Joe Chamberlain Bộ trưởng Thuộc địa, và Hầu tước

Lansdowne Bộ trưởng Ngoại giao. Cả hai đều ủng hộ một ngôi nhà Do

Thái trên nguyên tắc. Nhưng ở đâu? Cyprus được bàn tới, rồi El Arish trên

biên giới Ai Cập. Herzl cho rằng nó có thể là “một điểm tập hợp người Do

https://thuviensach.vn

Thái gần Palestine,” ông viết một báo cáo cho nội các Anh, lần đầu tiên đưa

ra một lập luận mạnh mẽ nhưng nguy hiểm: “Chỉ với một nước đi, Anh sẽ

có 10 triệu thần dân bí mật nhưng trung thành thuộc mọi tầng lớp trên khắp

thế giới.” Nhưng người Ai Cập phản đối và một cuộc thăm dò dư luận

không mang lại kết quả như ý. Rồi Chamberlain khi trở về từ Đông Phi đã

có một ý tưởng mới: Uganda. “Khi tôi trông thấy nó,” ông ta nói, “tôi nghĩ,

‘Đó là một vùng đất cho bác sĩ Herzl. Nhưng tất nhiên ông ấy đa cảm và

muốn đi Palestine hay nơi nào gần đó.’” Trên thực tế, Herzl cũng cảm thấy

rất lo lắng trước những vụ thảm sát mới và đẫm máu hơn đang diễn ra ở

Nga, đến mức ông cũng đành phải chấp nhận Uganda. Vậy là Lansdowne

viết một bức thư: “Nếu có thể tìm ra được một địa điểm mà Quỹ ủy thác

[Thuộc địa Do Thái] và ủy ban của quốc vương cho là phù hợp và giới

thiệu nó cho chính phủ, thì Ngài Lansdowne sẽ sẵn sàng cân nhắc những đề

xuất thuận lợi về việc thành lập một khu định cư Do Thái, với những điều

kiện cho phép các thành viên làm theo phong tục quốc gia của họ.” Đây là

một bước đột phá. Nó tương đương với sự công nhận ngoại giao dành cho

một nhà nước Zion đầu tiên. Trong một động thái khôn ngoan, Herzl khơi

dậy mối quan tâm của chính trị gia Đảng Tự do trẻ tuổi đang lên, David

Lloyd George, bằng cách mời công ty luật của người này thảo ra một hiến

chương cho khu thuộc địa. Ông đọc bức thư của Lansdowne trước Đại hội

Zion lần thứ sáu, nơi nó gây ra “sự kinh ngạc… [trước] sự cao thượng trong

lời đề nghị của Anh.” Nhưng nhiều đại biểu coi đó là sự phản bội chủ nghĩa

Zion; người Nga bỏ ra ngoài. Herzl kết luận: “Palestine là vùng đất duy

nhất mà người của chúng ta có thể tới nghỉ ngơi.”186 Tại Đại hội lần thứ bảy

(năm 1905), Uganda chính thức bị bác bỏ.

Đúng lúc đó Herzl qua đời giữa tuổi 44. Câu chuyện đời ông vô cùng thống

thiết. Những nỗ lực anh hùng của ông trong 10 năm đầy ắp sự kiện đã hủy

hoại cơ thể ông. Chúng cũng giết chết cả cuộc hôn nhân của ông. Di sản gia

đình của ông thật đáng thương. Julia vợ ông qua đời sau ông có ba năm.

Pauline con gái ông nghiện heroin và chết năm 1930 vì dùng thuốc quá

liều. Hans con trai ông, được Freud điều trị, tự tử không lâu sau đó. Trude

https://thuviensach.vn

con gái khác của ông bị bỏ đói đến chết trong một trại tập trung của Đức

Quốc xã, và Stephan con trai cô cũng tự tử năm 1946; gia đình thế là xóa sổ

hoàn toàn. Song, chủ nghĩa Zion cũng là con ông. Ông nói với Stefan

Zweig trong những tháng cuối đời, “Sai lầm của tôi là đã bắt đầu quá

muộn… Nếu ông biết tôi đau khổ đến thế nào khi nghĩ về những năm tháng

đã mất.” 187 Trên thực tế, lúc Herzl qua đời, chủ nghĩa Zion đã là một phong

trào có chỗ đứng vững chắc, với một người bạn uy quyền ở Anh. Bằng cách

khởi động nó năm 1895, ông đã giúp chủ nghĩa Zion đi đầu trước gần 20

năm so với chủ nghĩa dân tộc Ả-rập, và điều đó sau này tỏ ra hoàn toàn

mang tính quyết định khi sự kiện diễn ra. Do đó, vụ án Dreyfus, đã khởi

động chủ nghĩa Zion khi đó chứ không phải sau này, cũng có thể được coi

là bàn tay của Chúa - giống như các sự kiện đáng sợ hồi những năm 1648

và 1881.

Mặc dù vậy, lúc Herzl qua đời, chủ nghĩa Zion vẫn chỉ là một dòng chảy

nhỏ giữa những dòng sông tôn giáo và thế tục lớn của sự phát triển Do

Thái. Đối thủ chính của nó là thái độ bàng quan. Cho tới tận Thế chiến I,

đại đa số giáo sĩ ở khắp nơi, dù là dòng Cải cách, dòng Bảo thủ hay dòng

Chính thống, đều cực lực phản đối chủ nghĩa Zion thế tục. Ở phương Tây,

họ đồng ý với người Do Thái đồng hóa, thế tục, họ coi nó là một mối đe

dọa đối với vị trí đã có từ lâu đời của mình, khiến nảy sinh mối nghi ngờ về

lòng trung thành của họ với tư cách công dân. Nhưng ở phương Đông, nhất

là ở Nga, nơi đa số người ủng hộ Zion sinh sống, sự phản đối tôn giáo rất

mạnh mẽ, thậm chí điên cuồng. Nó để lại các hệ quả quan trọng cho nhà

nước Israel sau này. Những người sáng lập chủ nghĩa Zion, nhìn chung

không chỉ là người phương Tây, mà họ còn là (dưới con mắt của người

Chính thống) người vô thần. Khi Herzl và Nordau cùng nhau tới lễ Sabbath

vào đêm diễn ra Đại hội Zion lần thứ nhất, đó là lần đầu tiên họ làm như

vậy kể từ thời thơ ấu - họ phải được dạy đọc kinh tạ ơn. 188 Người Chính

thống giáo biết tất cả những chuyện này. Đa số họ coi chủ nghĩa Zion thế

tục có thể hứng chịu mọi sự phản đối chống lại phong trào khai sáng cộng

với phản đối thêm vào đó đầy mạnh mẽ, rằng nó là một sự suy đồi báng bổ

https://thuviensach.vn

của một trong những đức tin Do Thái giáo trung tâm và thiêng liêng nhất.

Quan niệm cho rằng chủ nghĩa Zion tôn giáo và thế tục là hai mặt của đồng

xu hoàn toàn sai lầm. Đối với người Do Thái sùng đạo, trở về Zion là một

giai đoạn trong kế hoạch của Chúa sử dụng người Do Thái như một chương

trình thí điểm cho toàn nhân loại. Nó chẳng liên quan gì đến chủ nghĩa

Zion, vốn là giải pháp cho một vấn đề của con người (việc không được

chấp nhận và tình trạng vô gia cư ở người Do Thái) bằng phương tiện con

người (tạo ra một nhà nước thế tục).

Đến cuối thế kỷ 19, có những truyền thống khác nhau giữa người Do Thái

sùng đạo ở Trung và Đông Âu. Có dòng Hasid của Ba’al Shem Tov. Có

dòng musar hay chủ nghĩa đạo đức, dựa trên tác phẩm của các nhà hiền

triết Lithuania Chính thống, được Israel Salanter (1810-1883) tiếp thêm

sinh khí và được yeshivoth phổ biến. “Rồi có dòng của Samson Hirsch,

Torah với văn minh,” là dòng công kích sự thế tục hóa bằng vũ khí của nó

là sự học hiện đại và (theo lời Hirsch) cổ vũ cho loại cải cách “nâng tầm

thời đại lên tầm Torah, không hạ tầm Torah xuống tầm thời đại.” Các con

trai và cháu trai của Hirsch chứng minh rằng có thể có được giáo dục thế

tục mà không đánh mất đức tin, họ giúp tổ chức phong trào Agudath

Yisra’el. * Tổ chức này tìm cách tạo ra một tổ chức Torah toàn cầu để điều

phối các lực lượng tôn giáo Do Thái chống lại thế tục hóa, và bị tác động từ

việc tiền cứu trợ nạn nhân các vụ thảm sát ở Nga đã rơi vào bàn tay thế tục

và được sử dụng để phân biệt đối xử với người Do Thái mộ đạo. Nhưng cả

ba cách này đều cực lực phản đối chủ nghĩa Zion, nhất là tuyên bố ngày

càng mạnh mẽ của nó: phát ngôn cho mọi cộng đồng Do Thái.189

Các nhà hiền triết Đông Âu kịch liệt phản đối bất cứ hành động nào mà

người Zion có thể thu lợi từ đó, kể cả một chuyến thăm tới Erez Israel.

Điển hình trong số họ là Zadok xứ Lublin (1823-1900), viết:

Jerusalem là đỉnh cao nhất mà các trái tim của Israel hướng tới… Nhưng tôi sợ rằng nếu tôi đi

Jerusalem thì điều đó có thể giống như một động thái ủng hộ hoạt động Zion. Tôi hy vọng

https://thuviensach.vn

trước Đức Chúa Trời, tâm hồn tôi hy vọng trước lời của Người, rằng Ngày Cứu chuộc sẽ tới.

Tôi đợi và luôn dõi theo bàn chân được xức dầu của Người. Nhưng dù cho có bị 300 cái roi

sắt đánh, tôi cũng sẽ không rời khỏi nơi của mình. Tôi sẽ không đi vì người Zion. 190

Người Chính thống cho rằng quỷ Satan, sau khi mất hết hy vọng cám dỗ

Israel bằng cách ngược đãi, đã được phép thử làm điều đó bằng những biện

pháp thậm chí còn tinh vi hơn, đưa cả Vùng đất Thánh vào trong kế hoạch

nham hiểm và sùng bái ngẫu tượng của mình, cũng như mọi điều xấu xa

của phong trào khai sáng. Chủ nghĩa Zion do đó tồi tệ hơn nhiều so với một

Chúa cứu thế giả - nó là một tôn giáo hoàn toàn sai lầm, kiểu Satan. Những

người khác bổ sung rằng nhà nước thế tục sẽ gợi lên tâm hồn vô thần của

demos* và trái với lời răn của Chúa với Moses rằng hãy đi theo con đường

chính thể đầu sỏ: “Hãy đi, hội hiệp các trưởng lão Israel”; Hai nhà hiền triết

ở Kovno viết, “Mong sao dân chúng và phụ nữ không huyên thuyên về các

cuộc gặp hay những ý kiến liên quan đến nhu cầu chung của dân chúng.” 191

Tại Katowice ngày 11 tháng 5 năm 1912, các nhà hiền triết Chính thống

giáo lập ra phong trào Agudist để điều phối việc phản đối các tuyên bố của

người Zion. Đúng là một số người Do Thái Chính thống giáo tin rằng chủ

nghĩa Zion có thể bị lợi dụng cho những mục đích tôn giáo. Giáo sĩ

Abraham Isaac Kook (1865-1935) cho rằng “tinh thần nhà nước Israel” mới

có thể được sử dụng để thu hút người Do Thái, với lý do yêu nước, hãy làm

theo và rao giảng Torah. Với sự hỗ trợ của người Zion, cuối cùng ông được

đưa lên làm Giáo sĩ trưởng Jerusalem. Nhưng đa số người Do Thái sùng

đạo từng sống ở Erez Israel đều nghe nói đến chủ nghĩa Zion với vẻ thất

kinh. “Có sự lo lắng rất lớn ở Vùng đất Thánh,” Giáo sĩ Joseph Hayyim

Sonnenfeld (1848-1932) viết, “rằng những kẻ xấu xa này, những kẻ phủ

nhận Đấng Độc nhất của thế giới và Torah Thiêng liêng của Người, đã

tuyên bố hết sức công khai rằng quyền năng của họ là đẩy nhanh sự cứu

chuộc người Israel và tập hợp những người bị tứ tán từ mọi ngóc ngách của

trái đất.” Khi Herzl bước vào Vùng đất Thánh, ông này còn thêm, “xấu xa

bước vào cùng ông ta, và chúng ta vẫn chưa biết phải làm gì để chống lại

những kẻ hủy diệt sự toàn vẹn của Israel, cầu Đức Chúa Trời tỏ lòng khoan

https://thuviensach.vn

dung.” 192 Sự phản đối rộng rãi, tuy hoàn toàn không mang tính toàn cầu này

của người Do Thái mộ đạo đối với chương trình Zion, nhưng chắc chắn có

xu hướng đẩy nó sâu hơn vào tay những người cấp tiến thế tục.

Song, với đại đa số người Do Thái thế tục, chủ nghĩa Zion không có sức

hấp dẫn, và với một vài người trong số họ thì nó còn là một kẻ thù. Ở Nga,

ngược đãi vẫn tiếp diễn, thậm chí gia tăng về mức độ tàn bạo, khiến khao

khát chạy trốn của người Do Thái ngày một lớn, và dù họ là người Chính

thống giáo hay thế tục, theo hay không theo chủ nghĩa Zion, thì Palestine

chính là nơi để họ chạy trốn tới đó. Nhưng trong cộng đồng Do Thái châu

Âu khai sáng, sự hoảng loạn do làn sóng bài Do Thái những năm 1890 gây

ra nay bắt đầu dịu bớt. Thắng lợi hoàn toàn ở Pháp của những người ủng hộ

Dreyfus đã tái khẳng định quan điểm cho rằng ở đó ít nhất người Do Thái

có thể tìm thấy không chỉ an ninh, mà còn cả cơ hội cùng sức mạnh chính

trị và văn hóa ngày càng lớn. Tương tự, ở Đức, cơn sốt bài Do Thái lắng

xuống, ít nhất ở bề ngoài, và người Do Thái có học lại đồng thuận rất lớn

khi cho rằng đồng hóa có thể mang lại hiệu quả. Quả thực, chính trong thời

kỳ cuối cùng này trước Thế chiến I, người Do Thái Đức có thái độ kiên

quyết nhất trong việc khẳng định lòng trung thành của mình đối với “tổ

quốc” và sự gần gũi văn hóa Đức và Do Thái là rõ ràng nhất.

Sự thật là bất chấp truyền thống bài Do Thái tàn bạo ở Đức - bất chấp như

nó vẫn vậy, người Do Thái -Judensau vẫn cảm thấy thoải mái khi sống ở

Đức. Đó là một xã hội tôn vinh và tôn sùng vị thế giáo sư, và trong một số

khía cạnh, giá trị của nó là giá trị của chế độ giáo sĩ trị Do Thái. Một người

Do Thái có thể chuyển một cách tự nhiên từ một yeshivah sang một trong

các trường đại học của Đức, hiện đang trong thời kỳ vàng son của nỗ lực và

thành tựu. Anh ta được hưởng những cơ hội dần mở ra trước mình ở một

đất nước có thành tựu trí tuệ được đánh giá công bằng và được trân trọng

hết sức. Người Do Thái Đức làm việc chăm chỉ đến điên cuồng. Họ bắt đầu

nhanh chóng giành được các giải Nobel mới: hai giải trong sinh học và y

học, bốn giải trong hóa học, hai giải trong vật lý, tất cả các công trình đều

https://thuviensach.vn

được thực hiện trước Thế chiến I. 193 Ferdinand Julius Cohn lập ra ngành vi

khuẩn học. Paul Ehrlich tạo ra hình thức thực tế đầu tiên của liệu pháp hóa

trị. Franz Boas sáng lập ngành khoa học nhân chủng học văn hóa. Người

Do Thái Đức là những người nghiện làm việc, luôn vội vã. Eduard Devrient

viết về bạn mình Felix Mendelssohn: “Thói quen làm việc liên tục, ảnh

hưởng từ mẹ ông, khiến cho việc nghỉ ngơi trở nên hoàn toàn không thể

chấp nhận được đối với ông”; ông lúc nào cũng nhìn đồng hồ.194 Gustav

Mahler thường chạy từ nhà tới văn phòng tại Nhà hát Opera ở Vienna; trên

đường trở về, để tiết kiệm thời gian, ông thông báo mình đã về bằng cách

huýt sáo những nhịp mở đầu trong bản Giao hưởng số 8 của Beethoven,

như một dấu hiệu đã đến giờ ăn trưa.

Nhưng người Do Thái không chỉ chia sẻ thói quen trí tuệ với người Đức: có

cả thực chất trí tuệ nữa. Nhiều người Do Thái Đức đồng tình với chính

khách Gabriel Riesser (1806-1863) khi ông khăng khăng cho rằng, “Nếu

chúng ta không phải là người Đức thì chúng ta không có tổ quốc.” Người

Do Thái tham gia vào đời sống công cộng, dù là người theo chủ nghĩa xã

hội như Lassalle hay các lãnh đạo Đảng Tự do như Eduard Lasker (1829-

1884) và Ludwig Bamberger (1823-1899), đều cảm thấy có một mối liên

kết mạnh mẽ giữa tinh thần duy lý hóa Do Thái và mục đích tự do hóa của

nước Đức hiện đại, kiên nhẫn nghĩ ra và áp dụng các giải pháp hợp lý cho

mọi vấn đề xã hội. Chẳng có mấy người Do Thái Đức có năng lực mà lại

không lấy dưỡng chất hay khoái cảm từ Kant và Hegel.

Điều này ít nhất là đúng với các nhà tư tưởng tôn giáo Do Thái. Nước Đức

thời Wilhelm đang ở vào đêm trước của một sự đại phục hồi thần học Kitô

giáo, và các nhà văn Do Thái cũng bị tác động từ những thôi thúc sâu thẳm

đó. Hermann Cohen (1842-1918), giáo sư triết học ở Marburg, người có thể

được coi là môn đệ cuối cùng của Maimonides, lập luận đầy mạnh mẽ rằng

Do Thái giáo là tôn giáo đầu tiên trong đó những thấu hiểu tối quan trọng

về cái mà ông gọi là “tôn giáo của lý trí” được phát hiện, nhưng ông cho

rằng nó không độc quyền công thức này. Khi một quốc gia đạt được một

https://thuviensach.vn

trình độ phát triển tri thức nhất định, nó sẽ sẵn sàng đón nhận “tôn giáo của

lý trí.” Trong tất cả các quốc gia hiện đại, ông lập luận, Đức là đất nước nơi

lý trí và cảm xúc tôn giáo dễ dung hoà nhất, chính vì Đức, với chủ nghĩa

duy tâm triết học, sự tôn sùng tôn giáo thuần túy và chủ nghĩa nhân văn đạo

đức của mình, đã được lịch sử Do Thái tiên liệu, như người ta vẫn từng nói.

Ông phản đối điều được cho là xung đột giữa văn hóa Đức với chủ nghĩa

thế giới Do Thái, coi nó là vô nghĩa và ngu dốt. Ông bác bỏ lập luận của

Giáo sư Treitschke phân biệt người Do Thái với người Đức từng điểm một,

và coi câu nói tai tiếng của ông này “Người Do Thái là nỗi bất hạnh của

chúng ta” là trái với sự thật. Trên thực tế, tinh thần Đức nhuốm màu lý

tưởng Do Thái. Lý tưởng Do Thái đứng đằng sau thắng lợi của phong trào

Cải cách Tin Lành. Kiểu người tôn giáo hiện đại mới, dù là Tin Lành Kitô

hay Do Thái tự do, suy cho cùng đều xuất phát từ những lý tưởng và nhiệt

thành tôn giáo trong Kinh Thánh Do Thái. Do đó, trái với quan điểm của

những nhà duy lý chống lại giáo hội - tinh thần khai sáng thế tục đáng ghét

của Pháp - cách diễn giải Kinh Thánh một cách đạo đức kiểu Đức-Do Thái

đã biến nó thành một công cụ để cải thiện con người, chứ không phải rào

cản đối với nó.195

Quả thực, các bài giảng của Cohen đã giúp nhen nhóm lại Do Thái giáo của

Franz Rosenzweig (1886-1929), người trước đó suýt nữa cải đạo, và đã

giúp đưa ông trở thành một trong những nhà thần học Do Thái hiện đại vĩ

đại nhất. Rosenzweig tiến hành một cuộc tranh luận văn chương sôi nổi về

vấn đề cải đạo với một người anh họ và cùng thời với mình, Eugen

Rosenstock-Huessy, người trên thực tế đã cải sang đạo Tin Lành. “Những

bức thư về Do Thái giáo và Kitô giáo” của họ, được viết vào những năm

ngay trước Thế chiến I, cho thấy một dòng tư tưởng Do Thái và một dòng

tư tưởng Tin Lành có thể xích lại gần nhau ra sao, và người Do Thái có thể

sống dễ dàng thế nào trong các giả định của triết học Đức.196 Kể cả các nhà

tư tưởng Đức-Do Thái, vốn công kích Kitô giáo và nhấn mạnh sự khác biệt

của nó với Do Thái giáo, như Leo Baeck (1873-1956), cũng làm vậy trọng

các điều khoản tham chiếu Đức. Năm 1905, Baeck xuất bản một câu trả lời

https://thuviensach.vn

xuất sắc, The Essence of Judaism (Bản chất của Do Thái giáo), dành cho

The Essence of Christianity (1900) (Bản chất của Kitô giáo) của nhà thần

học Tin Lành Adolf von Harnack, cho rằng Do Thái giáo là tôn giáo của lý

trí, còn Kitô giáo là tôn giáo của chủ nghĩa phi lý tính lãng mạn. Thánh

Paul là tội đồ ban đầu; nhưng Luther cũng đã chẳng viết “Ở tất cả những ai

tin vào Đức Kitô, lý trí sẽ bị giết chết; nếu không thì đức tin không cai trị

nổi họ; vì lý trí chống lại đức tin” đó sao? Tuy nhiên, bài phê bình Kitô

giáo này đã phân biệt giữa cội rễ và đồng minh trong chủ nghĩa hoài nghi

Đức, và Nietzsche đã đề ra hướng dẫn cho việc công kích Thánh Paul (một

mục tiêu ưa thích, tình cờ, của các thế hệ người Đức bài Do Thái). Cuộc

tranh luận thần học quả thực cho thấy người Do Thái có thể dịch chuyển

trong thế giới tinh thần Đức một cách thoải mái và tự do ra sao, và họ thấy

thế giới đó thật rộng lớn.

Trong một hoặc hai thế hệ cuối trước Thế chiến I - một thảm hoạ toàn cầu

về sinh mạng và tinh thần làm cho mọi vấn đề của con người trở nên khó

khăn và nguy hiểm hơn - người Do Thái có khả năng xuất hiện trong đời

sống cạnh tranh nói chung với số lượng đáng kinh ngạc. Không ở đâu đóng

góp của họ lại đa dạng hơn và ấn tượng hơn ở những vùng nói tiếng Đức.

Xem xét thành tựu của họ, người ta dễ đi đến kết luận là nhiều trong những

người Do Thái thông minh này cảm nhận từ trái tim mình rằng Đức là nơi

lý tưởng cho các tài năng Do Thái. Chẳng phải Đức giờ đang khao khát, và

có cơ sở của nó, vị trí lãnh đạo thế giới văn hóa hay sao? Và chẳng phải

người Do Thái đang đóng một vai trò đáng chú ý, thậm chí có lẽ quan trọng

nhất, trong việc giúp người Đức thực hiện thử thách này trên mọi khía cạnh

hay sao? Đây chẳng phải là ý nghĩa đích thực, hiện đại và thế tục của mệnh

lệnh cổ xưa, bảo người Do Thái hãy là “một ngọn đèn cho dân ngoại” hay

sao?

Dường như người Do Thái có thể đã hỗ trợ người Đức bằng đủ mọi cách để

đạt được vị trí lãnh đạo thế giới. Nước Đức bấy giờ là một cường quốc

công nghiệp cũng như cường quốc trí tuệ hàng đầu thế giới. Ai có thể kết

https://thuviensach.vn

hợp hai đặc điểm này trong sự nghiệp tiến bộ lấy cảm hứng từ người Đức

tốt hơn người Do Thái, vốn rất mạnh trong cả hai đặc điểm này, luôn ý thức

qua lịch sử lâu dài và đau đớn của họ về việc sức mạnh kinh tế có thể được

tạo ra và dẫn đường bởi sự tinh tế trong tinh thần như thế nào? Một người ý

thức được những cơ hội này là Walther Rathenau (1867-1922), kế nghiệp

cha mình trong vai trò người đứng đầu tập đoàn thiết bị điện AEG, và sau

này là Bộ trưởng Ngoại giao Đức trong một nhiệm kỳ ngắn và đầy bi thảm,

ông không chỉ là nhà công nghiệp hàng đầu của Đức, mà còn là một trong

những nhà văn chuyên viết về nhà nước, xã hội và kinh tế được bàn đến

nhiều nhất ở Đức - các bài tiểu luận của ông lấp đầy năm tập sách - và là

một người nhìn xa trông rộng theo cách riêng của mình, ông cũng khổ sở vì

chủ nghĩa bài Do Thái như bất cứ ai: “Trong thời tuổi trẻ của mọi người Do

Thái Đức,” ông viết, “có thời khắc đau đớn mà anh ta sẽ nhớ trong suốt

quãng đời còn lại, khi lần đầu tiên anh ta ý thức đầy đủ rằng mình đã bước

vào thế giới như một công dân hạng hai, và rằng không có năng lực hay

thành tựu nào có thể giúp anh ta thoát khỏi tình trạng này.”197 Tuy nhiên,

Rathenau không tuyệt vọng, ông tin tưởng nhiệt thành vào đồng hóa. Ông

cho rằng chủ nghĩa bài Do Thái Đức về cơ bản là một sáng tạo của giới quý

tộc, và rằng nó sẽ biến mất cùng với sự chấm dứt của giới lãnh đạo quý tộc,

chắc chắn sẽ bị lu mờ bởi tầng lớp thống trị công nghiệp mới. 198 Đồng hóa

hoàn toàn và cuối cùng nhanh chóng theo sau. Điều này sẽ giúp thành phần

Do Thái trong ngành tài chính và công nghiệp có đóng góp quyết định cho

một xã hội mới, giàu có, theo cách của Mỹ hay tốt hơn, trong đó tầng lớp

vô sản biến mất và sự khoan dung tự do ngự trị.

Đối với những người như Rathenau, cả lễ rửa tội lẫn chủ nghĩa Zion đều

không phải là giải pháp thực sự, mà là sự chạy trốn hèn nhát khỏi nhiệm vụ

thực sự. Người Do Thái nên khẳng định tính chất Đức cũng như nhân tính

của mình, nên làm theo kiểu Đức trong mọi lĩnh vực. Sự can đảm thể chất

chẳng phải là một đặc điểm Do Thái hay sao? Thế thì hãy để nó trở thành

như vậy! Sinh viên Do Thái biến mình thành những kẻ đấu súng nóng tính

hơn so với dân ngoại Junker, khiến họ lo sợ đến mức các câu lạc bộ của dân

https://thuviensach.vn

ngoại phải bịa ra mọi lý do ý thức hệ-chủng tộc để từ chối những lời thách

đấu của họ. Họ luyện tập. Họ thi đấu. Trong hai thập niên đầu tiên của các

kỳ Olympic hiện đại, người Do Thái Đức giành được 13 huy chương vàng

và ba huy chương bạc trong môn kiếm liễu và kiếm chém. Nhà vô địch đấu

kiếm nữ Đức, Helene Mayer, người giành hai huy chương vàng, được gọi

là die blonde He. * Người Do Thái thực tế có thể bị cấm làm sĩ quan, nhưng

họ đã cố gắng hết sức. Những người có ông mình nói tiếng Yiddish, thứ

tiếng không có từ nào là chiến tranh, đã gia nhập quân ngũ trong những

năm 1914-1918 và được tặng thưởng trên 31.500 huy chương Thập tự

Sắt. 199

Song, sự đồng cảm này của người Do Thái với người Đức ở thế hệ cuối

cùng trước Trận tử chiến, diễn ra trong bối cảnh của một cuộc cách mạng

văn hóa và khoa học vốn đang đi theo một hướng rất khác, và trong cuộc

cách mạng đó người Do Thái được coi là người điều khiển. Cuộc chạy đua

quân sự và hải quân, vốn ngày càng chia rẽ và kích động châu Âu, diễn ra

đồng thời với một cuộc chạy đua trí tuệ, vốn chia rẽ xã hội nói chung.

Phong trào hiện đại, tác động đến mọi lĩnh vực đời sống nghệ thuật và trí

tuệ, đang lấy lại sức mạnh và động lượng. Nó đang trở thành một lực lượng

không thể chống đỡ. Truyền thống và chủ nghĩa bảo thủ tuy không trở

thành một vật thể bất động, nhưng đã mang lại sự kháng cự mạnh mẽ và

ngày càng trở nên giận dữ và bạo lực, khi những đòi hỏi đầy đủ của chủ

nghĩa hiện đại được thể hiện trong thập niên cuối trước năm 1914. Như mọi

người khác, người Do Thái đứng ở cả hai phía của trận chiến. Người Do

Thái mộ đạo, cho dù là Chính thống giáo hay Hasidim, là phần tử có lẽ bảo

thủ nhất, thậm chí phản động ở châu Âu, khi chỉ trích sự thay đổi trong

nghệ thuật và khoa học. Nhưng trong thế giới dân ngoại, không ai đếm xỉa

đến họ, hay thậm chí biết đến sự tồn tại của họ, ngoại trừ có lẽ như một thứ

đồ vật truyền thống mang tính người. Họ coi người Do Thái và tính chất

Do Thái ở mọi nơi là luôn đồng nhất với chủ nghĩa hiện đại dưới dạng cực

đoan nhất của nó.

https://thuviensach.vn

Điều không thể phủ nhận là việc giải phóng người Do Thái châu Âu và sự

tham gia của họ từ ghetto vào dòng chảy chính của tri thức và nghệ thuật đã

làm tăng tốc rất nhanh những thay đổi mà dù gì cũng đang đến. Người Do

Thái là những người bài trừ thánh tượng bẩm sinh. Giống các nhà tiên tri,

họ bắt đầu đập bỏ và kéo đổ tất cả những gì tượng trưng cho cách làm

truyền thống đầy khéo léo và hầm hố. Họ xâm nhập các lĩnh vực trước đây

xa lạ với họ hoặc họ không được phép làm, và nhanh chóng trở thành

những tâm điểm động lực chính.

Chẳng hạn, truyền thống âm nhạc Do Thái lâu đời hơn truyền thống âm

nhạc của bất cứ dân tộc nào ở châu Âu. Âm nhạc vẫn là một yếu tố trong

các buổi lễ Do Thái, và người điều khiển việc hát là một nhân vật trụ cột

trong xã hội Do Thái địa phương có vai trò gần như giáo sĩ. Nhưng các

nhạc sĩ Do Thái, ngoại trừ trong vai trò người cải đạo, thì lại không có vai

trò nào trong sự phát triển âm nhạc châu Âu. Do đó, việc khá nhiều nhà

soạn nhạc và nhạc công Do Thái gia nhập ngành âm nhạc trong các thập

niên giữa thế kỷ 19 là một hiện tượng, và được quan sát chặt chẽ. Do Thái

giáo không phải là vấn đề. Một số người, như Mendelssohn, là những

người cải đạo. Những người khác, như Jacques Offenbach (1819-1880), bị

đồng hóa và bàng quan. Một vài người trong số họ, như Jacques Halévy

(1799-1862) và Giacomo Meyerbeer (1791-1864), trung thành hay luôn

tuân thủ. * Nhưng thế giới âm nhạc ý thức được tính chất Do Thái của họ và

ảnh hưởng mà họ tạo ra, không chỉ với tư cách nhà soạn nhạc mà còn với tư

cách giám đốc dàn nhạc, học viện, nhà hát opera, rạp hát. Hơn nữa, có một

niềm tin chung là còn nhiều nhạc sĩ nổi tiếng khác có nguồn gốc Do Thái.

Rossini, có mặt tại đám cưới nổi tiếng của Rothschild ở Frankfurt năm

1839, được nhiều người tin là người Do Thái. Johann Strauss, người sáng

lập gia đình âm nhạc nổi tiếng ở thành Vienna, chắc chắn là con trai của

một người chủ quán trọ Do Thái đã rửa tội ở Budapest. Thậm chí Wagner

có nỗi lo sợ rằng mình có thể là người Do Thái (nó không có căn cứ).

Ngoài ra còn có một sự nghi ngờ rằng đổi mới cấp tiến trong âm nhạc chủ

yếu là một trách nhiệm Do Thái.

https://thuviensach.vn

Từ năm 1860 đến 1914, sự kháng cự của người dân đối với đổi mới gia

tăng, nhất là ở những trung tâm như Vienna, nơi họ rất coi trọng âm nhạc.

Như một nhà nghiên cứu lịch sử âm nhạc đã nói, tốc độ thay đổi phong

cách tăng nhanh và sự phát triển của công chúng âm nhạc kết hợp lại để

biến “mối quan hệ thường khó khăn giữa nghệ sĩ với công chúng thành một

mối quan hệ không thể kiểm soát nổi.”200 Nhạc sĩ trở nên khiêu khích một

cách có chủ ý; công chúng đôi khi đáp trả bằng bạo lực. Thành phần Do

Thái bài trừ thánh tượng làm cho cả khiêu khích lẫn đáp trả trở nên cực

đoan hơn. Giận dữ nổi lên ở Vienna khi Mahler được đưa lên làm người

đứng đầu nhà hát opera hoàng gia năm 1897, có lẽ là vị trí quan trọng nhất

trong nền âm nhạc Đức. Ông có được vị trí đó là nhờ thực lực: ông là một

trong những nhạc trưởng hàng đầu ở Đức, và việc bổ nhiệm ông được

chứng minh là đúng bởi sự đa dạng và chất lượng của các vở diễn trong

suốt nhiệm kỳ 10 năm của ông. Nhưng để đủ điều kiện, ông phải cải sang

Kitô giáo. Điều này, dưới con mắt của những người ghét các đổi mới của

ông, thay vì từ bỏ việc dè bỉu tính chất Do Thái của ông, thì lại thu hút sự

chú ý đến nó. “Ông ấy không phải là người tự lừa dối mình,” vợ ông viết,

“và ông ấy biết rằng mọi người sẽ không quên ông ấy là người Do Thái…

Ông ấy cũng không mong người ta quên chuyện đó… Ông ấy không bao

giờ phủ nhận nguồn gốc Do Thái của mình. Mà ông ấy nhấn mạnh nó.” 201

Nhiệm kỳ của Mahler ở Vienna đầy bão táp, và những mưu đồ thù địch

cuối cùng khiến ông phải đi New York. Tất cả những chuyện này diễn ra

ngay cả khi không có sự khiêu khích từ các bản giao hưởng của ông, vốn

hiếm khi hoặc không bao giờ được biểu diễn lúc ông còn sống. Chuyện lại

khác với Arnold Schönberg (1874-1951), sinh ra là người Do Thái ở

Vienna nhưng được nuôi dạy thành người Kitô. Ông gây ra một vụ bê bối

năm 18 tuổi bằng cách cải sang đạo Tin Lành (ông về lại Do Thái giáo năm

1933). Năm 1909, bản Opus 11 số 1 cho piano của ông loại bỏ hoàn toàn

âm điệu truyền thống. Hai năm sau, chủ yếu nhờ vào sự giới thiệu của

Mahler, ông được giao một vị trí nhỏ ở Học viện Âm nhạc Hoàng gia

Vienna, việc này đã gây ra một sự phản đối dữ dội ở Nghị viện Áo. Người

https://thuviensach.vn

ta lập luận rằng đây là Vienna, thủ đô của âm nhạc châu Âu, người canh giữ

những viên ngọc quý của nền văn hóa thế giới - sao phải đặt nó vào tay một

gã Do Thái hay cựu Do Thái hay cựu Kitô hay gì gì đi nữa, kẻ rõ ràng coi

thường nó? Cảm giác tức giận văn hóa quan trọng hơn nhiều so với chủ

nghĩa bài Do Thái; hoặc đúng hơn, ít nhất là vào lúc này, nó biến những

người vốn chẳng bao giờ thể hiện thứ cảm giác đó thành người bài Do

Thái. Chính người Do Thái bài trừ thánh tượng là người gây ra sự giận dữ

thực sự. Khi bản cantata Gurrelieder truyền thống đồ sộ của Schönberg

được trình diễn ở Vienna vào tháng 2 năm 1913, nó nhận được tràng pháo

tay kéo dài đến 15 phút. Tháng sau, vẫn ở thành phố đó, bản Giao hưởng

thính phòng số 1 (Opus 9) của ông, sau đó là Altenberglieder của Alban

Berg một học trò dân ngoại của ông, đã gây ra một cuộc bạo động dữ dội

và cảnh sát phải can thiệp. Mahler đã khởi xướng nó, Schönberg tiếp tục

nó, cả hai đều là người Do Thái, họ đã làm hỏng các nhà soạn nhạc Aryan

trẻ tuổi như Berg - lập luận là như vậy.

Nó có thêm một tình tiết mới khi đổi mới diễn ra kèm theo chủ nghĩa nhục

dục. Đây chính là thứ nguyên liệu mà Leon Bakst (1866-1924) đã đưa vào

vũ đoàn ba-lê Russes, chủ yếu là một sáng tạo Do Thái. Ông là con trai một

người bán hàng rong, người đi bộ suốt từ Grodno tới St Petersburg với

hành lý trên lưng, rồi ăn nên làm ra khi là thợ may quân đội trong cuộc

chiến Crimea. Bakst có mái tóc đỏ; đặc chất Do Thái theo cách riêng của

ông, ông tin rằng hầu hết các hoạ sĩ nổi tiếng - Rembrandt và Ruisdael

chẳng hạn - có gốc gác Do Thái và ông có hình Ngôi sao David trên giấy tờ

của mình, ông bị đuổi khỏi Học viện Nghệ thuật ở St Petersburg vì đã vẽ

tranh dự thi “Đức mẹ Madonna khóc bên Đức Kitô,” với một đám đông

người Do Thái ghetto Lithuania để nhấn mạnh tính Do Thái của Đức Kitô

và mẹ Người: ban giám khảo bị chọc giận, đơn giản gạch hai nét phấn đỏ

đầy giận dữ lên tấm toan của ông. 202

Chính Bakst, nhà thiết kế trang phục cho Pavlova và Nijinsky, là người đầu

tiên giới thiệu Nijinsky với Diaghilev. Khi vũ đoàn được thành lập, một

https://thuviensach.vn

người Do Thái là Gabriel Astruc đã cung cấp tiền, tiếp theo là Nam tước

Gunzberg, người Do Thái triều đình Sa hoàng. Bakst sáng tác các vở ba-lê

cũng như thiết kế bối cảnh và trang phục, ông mang tới cuộc phiêu lưu của

mình thứ chủ nghĩa nhục dục dị tính mạnh mẽ của mình, được làm cho

mạnh mẽ hơn nhờ vào kỹ năng giấu giếm và kiềm chế của mình khi sử

dụng màn che. Về vở ba-lê Cléopâtre của mình, mở màn cho chương trình

lịch sử tại Nhà hát Châtelet ở Paris ngày 19 tháng 5 năm 1909, ông tuyên

bố: “Một ngôi đền khổng lồ hai bên bờ sông Nile. Các hàng cột. Một ngày

oi bức. Hương thơm của phương Đông và rất nhiều phụ nữ đáng yêu có cơ

thể đẹp.” Ông tìm được Ida Rubinstein, một nhan sắc Do Thái điển hình để

vào vai, và đó là màn xuất hiện rất ấn tượng của Rubinstein lần đầu tiên

trên sân khấu, trong trang phục và bối cảnh của Bakst, khởi đầu cho phong

trào. Như lời Serge Lifar, “Hội hoạ là thứ đầu tiên thu hút Paris đến với vũ

đoàn ba-lê Russes.”203 Rubinstein, với đôi chân dài, nét mặt Do Thái và hình

ảnh phương Đông của mình, như lời Arnold Haskell, là “bức tranh sống

của Bakst.” 204 Năm sau đó, ông viết Schéhérazade, thành công lớn nhất của

vũ đoàn ba-lê Russes, có dàn mỹ nữ đắm chìm trong hoan lạc với cánh đàn

ông da đen cơ bắp cuồn cuộn, kết thúc bằng một cuộc tắm máu báo thù.

Đây là cú sốc văn hóa lớn nhất của cả thời kỳ này.

Nếu dục tính của Bakst theo kiểu Do Thái, thì cảm nhận về màu sắc của

ông và nhất là học thuyết đạo đức của ông về màu sắc cũng vậy. Học thuyết

ấy, như ông nói, sử dụng đặc tính tôn giáo trong một số màu nhất định (“Có

một màu xanh lơ của một Magdalen và màu xanh lơ của một Messalina”)

để vẽ nên chính xác cảm xúc của khán giả mà ông cần. 205 Ở ngôi trường mà

ông điều hành một thời gian tại St Petersburg, ông đã truyền dạy học thuyết

này cho người học trò yêu quý của mình là Marc Chagall (1887-1985),

cháu trai của một người giết thịt lễ Do Thái. Một lần nữa, việc xuất hiện

hoạ sĩ Do Thái là một hiện tượng lạ. Đúng là trong nhiều thế kỷ, đã có

nhiều con vật (nhưng người thì ít) trong hội hoạ Do Thái: sư tử trên các tấm

màn Torah, chim cú trên các đồng xu Do Thái, súc vật trên đỉnh cột trụ ở

Capernaum, chim chóc trên rìa của bệ đài phun nước ở giáo đường Naro

https://thuviensach.vn

thế kỷ 5 tại Tunis; cũng có hình khắc động vật trên các giáo đường xây

bằng gỗ ở Đông Âu - thợ khắc gỗ Do Thái là nguyên mẫu của nghệ sĩ tạo

hình Do Thái hiện đại. Một cuốn sách về trang trí dân gian bằng tiếng

Yiddish, in ở Vitebsk năm 1920, tương tự như mô tả của Chagall về thú vật.

Nhưng vào đầu thế kỷ 20, người Do Thái mộ đạo vẫn phản đối mạnh mẽ

việc vẽ chân dung. Khi cậu thanh niên Chaim Soutine (1893-1943), con trai

một người thợ may Hasidim nghèo, vẽ một bức chân dung giáo sĩ của

Smilovichi từ trí nhớ, cậu đã bị cha phạt roi. Cha của Chagall, người đẩy

thùng cá trích để kiếm sống, không đi xa đến vậy khi con trai ông bắt đầu

học với hoạ sĩ vẽ chân dung Yehuda Pen, nhưng ông đã từng quẳng 5 rúp

rất mạnh xuống đất để thể hiện sự phản đối. 206 Thế nên thôi thúc thoát khỏi

bối cảnh tôn giáo rất mạnh mẽ. Nhu cầu rời khỏi Nga cũng mạnh mẽ như

vậy. Chagall ngồi tù vài tuần vì tội vào St Petersburg mà không có giấy

phép; Bakst bị từ chối cho vào (mặc dù cha ông là một “người Do Thái có

đặc quyền”) cho tới tận năm 1912, khi ông đã nổi tiếng thế giới.

Vậy là các hoạ sĩ Do Thái tới Paris, và ngay lập tức khẳng định tinh thần

bài trừ thánh tượng, họ gia nhập đội quân tiên phong phiêu lưu nghệ thuật.

Chagall tới đó năm 1910 và sống tại khu kiều dân được lập ra ở tòa nhà La

Ruche bằng gỗ nổi tiếng, gần phố Rue de Vaugirard, từng là nơi sinh sống

của Léger, Archipenko, Lenin và nhiều người khác. Ở đó, ông gặp các nhà

điêu khắc Do Thái Ossip Zadkine (1890-1967) và Jacques Lipchitz (1891-

1973). Moise Kisling (1891-1953) cũng ở Paris. Những nghệ sĩ này là

người Ashkenazi Ba Lan hay Nga, nhưng cũng có cả người Sephardi nữa:

Jules Pascin (1885-1930) người Rumania và Amedeo Modigliani (1884-

1920) người Ý đến từ Livorno, là người đã chia sẻ một chiếc giường đơn

với Soutine khi ông tới Paris, hai người thay nhau ngủ trên đó. Khi đó đã

có người Do Thái trên tiền tuyến nghệ thuật: Camille Pissarro (1830-1903)

và Lucien con trai ông (1863-1944), Max Liebermann (1847-1935) người

đưa chủ nghĩa ấn tượng tới Đức. Nhưng những thanh niên Do Thái mới này

là những con người hoang dại, fauves. * Trừ Chagall, người sống để tô điểm

cho Zion mới, họ chẳng mấy tôn trọng di sản tôn giáo của mình. Soutine

https://thuviensach.vn

sau này phủ nhận mình là người Do Thái hay đã được sinh ra ở Vilna, và

trong di chúc của mình ông để lại 100 franc cho con cháu của giáo sĩ để

mua kẹo và nhảy múa bên mộ ông. Nhưng tất cả họ đều có cái mà giờ đây

đã trở thành sự thôi thúc Do Thái đặc trưng: tiến vào lãnh địa văn hóa mới

một cách tàn nhẫn.

Không phải người Do Thái nào cũng có khuynh hướng theo đuổi chủ nghĩa

hiện đại. Không có thế giới quan Do Thái nào, nói gì đến một kế hoạch áp

đặt chủ nghĩa hiện đại đối với thế giới. Một nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa

thậm chí còn quy cho chủ nghĩa hiện đại đối với người Do Thái là “sự thiên

vị bài Do Thái hay chủ nghĩa địa phương yêu Do Thái.” 207 Những người Do

Thái nào đóng vai trò đổi mới quyết định trong lĩnh vực của họ thường rất

bảo thủ trong mọi khía cạnh khác của cuộc sống. Do đó, Max Liebermann

có mấy bức tranh khiến người Đức bị sốc và lo lắng - bức “Đức Kitô hài

đồng giảng trong đền” (1879) của ông mô tả Jesus là một cậu bé Do Thái -

khoe khoang rằng ông là “người tư sản hoàn toàn.” Ông sống trong chính

ngôi nhà nơi cha mẹ ông đã sống, và “Tôi ăn, uống, ngủ, đi dạo và làm việc

đều đặn như một chiếc đồng hồ nhà thờ.” 208 Sigmund Freud (1856-1939), có

lẽ là nhà đổi mới Do Thái vĩ đại nhất, ghét cay ghét đắng “chủ nghĩa hiện

đại” trong gần như mọi hình hài của nó. Ông đặc biệt khinh rẻ nghệ thuật

hiện đại, kết tội những người làm nghệ thuật hiện đại là bị “khiếm thị bẩm

sinh.”209 Ông yêu các bức tượng hay tranh thánh mà ông sưu tầm, từ Ai Cập

cổ đại, Trung Hoa, Hy Lạp và La Mã, và ông ngồi bên bàn, xung quanh

mình là những bức tượng hay tranh đó, khá giống Abraham với các vị thần

giữ nhà của mình, nhưng không một bức tượng hay tranh thánh nào có

trước thời Phục hưng. Giống Liebermann, Freud có một lịch làm việc ngày,

tuần, tháng, năm rất cứng nhắc. Như thế này: 8-1 giờ chiều, tiếp bệnh nhân.

1-2 giờ, ăn trưa bữa chính, phải thật nhanh. 2-3 giờ chiều, đi bộ rèn luyện

sức khỏe (khi thời tiết xấu và khi về già ông thường đi bộ quanh căn nhà

lớn của mình). Sau đó, 3-4 giờ chiều, thăm khám, tiếp bệnh nhân tới tận

bữa tối, rồi lại đi bộ, tiếp theo là viết lách đến 1 giờ sáng. Lịch làm việc

tuần cũng ngặt nghèo như vậy: hai tuần một lần vào thứ Ba, họp B’nai

https://thuviensach.vn

B’rith; * thứ Tư họp với nhóm nghề nghiệp của ông; tối thứ Năm và tối thứ

Bảy, giảng bài ở trường đại học, ngày thứ Bảy thư giãn, một ván bài tarok

bốn người chơi; sáng Chủ nhật, thăm mẹ.210 Các môn đệ muốn gặp ông hoặc

phải hẹn trước hoặc phải đứng đợi ở những nơi nhất định trên tuyến đường

đi bộ hằng ngày của ông. Giống Marx, người không cho phép các con gái

mình đi học hay đi làm mà giữ chúng ở nhà kiểu cấm cung, khâu vá, vẽ

tranh màu nước, chơi đàn piano, Freud quản lý gia đình lớn của mình theo

kiểu gia trưởng. Cả Marx lẫn Freud đều không áp dụng học thuyết của

mình cho chính gia đình mình. Freud là con trai cả của một bà mẹ đầy

quyền uy, cả hai cùng áp đặt cho năm người em gái của ông. Sau này, vợ

ông cũng có vai trò lệ thuộc như vậy. Bà làm mọi việc cho ông, kể cả bóp

thuốc đánh răng lên bàn chải cho ông, giống như một đầy tớ thời xưa. Ông

không bao giờ thảo luận các ý tưởng của mình với vợ, người trong lòng có

xu hướng bác bỏ chúng: “Phụ nữ xưa nay vẫn luôn gặp những rắc rối như

vậy, nhưng họ đâu cần phân tâm học để vượt qua chúng. Sau tuổi mãn kinh,

họ trở nên trầm lặng hơn và cam chịu hơn.” Các ý tưởng của ông cũng

không được áp dụng cho con cái mình, ông đưa các con trai mình tới gặp

bác sĩ gia đình để chúng tìm hiểu về những thực tế của cuộc sống, ông luôn

cư xử cực kỳ đứng đắn. 211

Trường hợp của Freud đáng để xem xét, không chỉ vì tầm quan trọng thực

chất to lớn của ông, mà còn bởi cách mà công trình của ông thường xuyên

phản ánh nhiều chủ đề lớn trong tinh thần và lịch sử Do Thái. Quả thực,

ông có một số tuyên bố được coi là tiêu biểu nhất cho mọi người Do Thái.

Freud không có đức tin, nói gì đến đức tin Torah. Ông coi mọi tôn giáo là

một dạng ảo tưởng tập thể, tất cả các công trình của ông có xu hướng chỉ ra

rằng đức tin tôn giáo (và các loại đức tin khác) hoàn toàn do con người tạo

ra. Có những bằng chứng trái ngược về việc ông biết tiếng Hebrew và tiếng

Yiddish ra sao,212 giáo dục của ông không phải là giáo dục Do Thái mà là

giáo dục châu Âu mang tính cổ điển và khoa học; ông viết tiếng Đức cực

tốt, văn phong ấy đã giúp ông giành Giải thưởng Goethe. Nhưng cha mẹ

ông đến từ Galicia của người Hasidim, mẹ ông đến từ thị trấn Brody của

https://thuviensach.vn

người Hasidim cực đoan. Không ai trong các con ông cải đạo hay kết hôn

với dân ngoại (Ernest con trai ông trở thành người Zion). Bản thân ông

luôn gần gũi ủng hộ người Do Thái, trong 10 năm cuối đời ông tuyên bố

rằng mình không phải người Áo cũng chẳng phải người Đức mà là người

Do Thái. Ông biết và tôn trọng Herzl, ông không bao giờ nhận tiền tác

quyền từ những bản dịch tác phẩm của mình ra tiếng Hebrew hay tiếng

Yiddish. Ernest Jones người viết tiểu sử ông viết rằng ông “cảm thấy mình

là người Do Thái trong xương tủy… ông có rất ít bạn không phải là người

Do Thái.” 213 Khi những phát hiện của ông khiến ông không được yêu thích,

ông quay sang B’nai B’rith, như sau này ông giải thích: “Trong lúc bị cô

lập, khao khát trào dâng trong tôi là làm sao có được một nhóm người được

lựa chọn, đạo đức, bất chấp những điều táo tợn tôi đã làm, đón nhận tôi một

cách thân thiện… Việc các bạn là người Do Thái chỉ càng phù hợp hơn với

tôi, vì chính tôi cũng là một người Do Thái, và dường như đối với tôi việc

phủ nhận điều này không chỉ hổ thẹn mà còn hoàn toàn vô nghĩa.”214

Tuy nhiên, Freud quay về nguồn gốc của mình không chỉ để an ủi. Ông cho

rằng những năng lực lớn có được là nhờ tinh thần Do Thái. Ông nói với

Max Graf, “Nếu ông không để cho con trai mình lớn lên thành người Do

Thái, thì ông sẽ tước đoạt của nó những nguồn năng lượng mà không thể

thay thế bằng bất cứ thứ gì khác.” Nhưng người Do Thái không chỉ dồi dào

năng lượng, một phẩm chất Freud vô cùng ngưỡng mộ, mà họ còn dành giá

trị cao nhất cho ý tưởng, được ông cho là quan trọng hơn: “Chúng ta bảo

tồn sự thống nhất của mình thông qua các ý tưởng,” ông viết, “và vì chúng

mà chúng ta đã sống sót tới ngày nay.” Ông tin vào chế độ giáo sĩ trị Do

Thái, tầm quan trọng tột bậc của trí tuệ, và nói rằng việc thành lập học viện

Jabneh “với tôi luôn là một trong những biểu hiện quan trọng nhất trong

lịch sử của chúng ta.” 215

Phát hiện bất ngờ của Freud về phân tâm học, cùng sự chuyển dịch vị trí từ

một bác sĩ sang một người trị liệu nơi ông, có điều gì đó mang bản chất của

một hành động cải đạo và như một kiểu Do Thái. Cho tới những năm giữa

https://thuviensach.vn

tuổi 30, ông vẫn là một nhà khoa học y khoa. Rồi từ đó trở đi, ông đột

nhiên không còn quan tâm đến y học truyền thống nữa. Có một truyền

thống Do Thái là những điều huyền bí nên được dành cho tuổi trung niên.

Maimonides, mặc dù là người duy lý, chấp nhận quan điểm này: ông không

chữa những ca thần kinh cho tới khi ông lớn tuổi. Tuổi 36 được coi là đặc

biệt có ý nghĩa. Ba’al Shem Tov chẳng hạn, bộc lộ mình năm 36 tuổi. Trên

thực tế, Ernest Jones xác định “thời kỳ ủ” của Freud là từ cuối năm 1887,

khi ông 31 tuổi, kết thúc bằng việc xuất bản “Một ca điều trị thôi miên

thành công” năm 1892, lúc ông 36 tuổi. Nhưng Freud, trong khi tin vào học

thuyết điều-kỳ-diệu-bất-chợt trong khám phá khoa học, lại nói rằng việc

này diễn ra ba năm sau đó. Ông nói một phiến đá cẩm thạch phải được đặt

tại ngôi nhà nơi ông có một giấc mơ vô cùng quan trọng. Ông nói, phiến đá

phải được viết là: “Trong ngôi nhà này, vào ngày 24 tháng 7 năm 1895, bí

mật của những giấc mơ được tiết lộ với bác sĩ Sigmund Freud.” Jones cho

rằng trước khi có phát hiện thực sự, đã xảy ra một sự thay đổi trong tính

cách. Điều rõ ràng là từ lúc này, Freud bắt đầu phát triển một cách thức

hoàn toàn mới để con người nhìn nhận chính mình. Theo Jones, ông bắt

đầu tìm kiếm câu trả lời cho “vấn đề lớn là con người đã trở thành mình ở

hiện tại thế nào,” mục đích tối hậu của “những bí ẩn về bản chất bên trong

của con người.”216

Về cơ bản đây là một cuộc tìm kiếm mang tính tôn giáo, và giống như tất

cả những người sáng lập ra các tôn giáo mới, Freud nhanh chóng tự tách

khỏi các đồng sự trước đây. “Với mỗi bước ông đi trong dự án mới của

mình, ông trở nên ngày càng xa lạ với các đồng nghiệp. Họ không thể thấy

bất cứ mối liên hệ nào giữa những năm tháng nghiên cứu y học vững chắc

và hiệu quả [của ông] với các mối quan tâm và phương pháp mới của

ông.” 217 Tia sáng thấu hiểu mở ra thành một đức tin hoàn toàn mới. “Ban

đầu là một manh mối nhỏ trong tâm bệnh học,” Hans Sachs đồng nghiệp

của ông viết, “mở rộng ra nhờ sự tập trung không mệt mỏi của một bộ óc

độc đáo cho tới khi nó trở thành một khái niệm cơ bản của tâm lý học, của

văn minh nhân loại, và cuối cùng của mọi sự phát triển hữu cơ.”218

https://thuviensach.vn

Việc Freud có sự năng động của một người sáng lập tôn giáo hay một

người sáng lập dị giáo là rất rõ ràng. “Vì tôi là người Do Thái,” ông nói,

“nên tôi thấy mình thoát khỏi nhiều thành kiến vốn hạn chế những người

khác trong việc sử dụng trí tuệ của họ.” Hay nữa: “Tôi thường cảm thấy

như thể mình được thừa hưởng mọi sự thách đố và đam mê mà với nó tổ

tiên chúng ta đã bảo vệ Ngôi đền của họ, và tôi có thể vui mừng hy sinh

cuộc đời mình cho một khoảnh khắc vĩ đại trong lịch sử.” Ông tâm sự với

người bạn Wilhelm Fliess rằng mình không hẳn là một nhà khoa học, một

người làm thí nghiệm hay thậm chí một người quan sát, mà là một người

của hành động: “Tôi chẳng là gì cả, nhưng về khí chất tôi là một người đi

chinh phục, một người mạo hiểm… với óc tò mò, lòng dũng cảm và sự kiên

cường của một người như vậy.”219 Theo quan điểm của ông, chính Moses,

chứ không phải Abraham, là người đã sáng lập ra Do Thái giáo, và ông vô

cùng thích thú với người làm luật vĩ đại này, nhất là bức tượng ông này ở

Rome do Michelangelo tạc: “Trong ba tuần cô đơn hồi tháng 9 năm 1913,

mỗi ngày tôi đều đứng trước bức tượng ở nhà thờ, nghiên cứu, đo đạc, vẽ

phác nó, cho tới khi tôi thực sự hiểu nó.” 220 Ông cũng cảm thấy gần gũi với

Joseph, người mơ mộng và nhìn được thấu suốt, và thích chỉ ra rằng các

chuyên gia diễn giải giấc mơ nằm trong số những thành viên quan trọng

nhất thuộc ban tham mưu của Alexander Đại đế.

Freud lấy nhiều nguyên lý cơ bản từ Do Thái giáo. Kỹ thuật diễn giải giấc

mơ của ông phần nào tương tự với phương pháp được sử dụng trong

Zohar. 221 Ông lấy từ người bạn Fliess điều mà ông gọi là (trong một bức thư

gửi Jung) “bản chất thần bí của chủ nghĩa thần bí của tôi,” trên tất cả là một

sự thích thú với ý nghĩa và đặc tính dự đoán của các con số.222 Ông tin, tới

mức khiếp sợ, vào những khái niệm như Doppelgänger* - “Tôi nghĩ tôi đã

lẩn tránh ông,” ông viết cho một Arthur Schnitzler bị bất ngờ, “kiểu như

lưỡng lự không muốn gặp bản sao của mình.” Ông mắc chứng Todesangst

(sợ chết) rất tồi tệ. 223 Nếu học thuyết Freud, như học thuyết Marx, là một hệ

thống niềm tin theo một cách nào đó, nếu nó có cùng phẩm chất thẩm thấu

như kabbalah cứu thế của Nathan xứ Gaza - khả năng xem xét đến những

https://thuviensach.vn

sự thật bất tiện khi chúng xuất hiện - thì điều đó không có gì ngạc nhiên, vì

nó đến từ cùng một bối cảnh: khoa học phương Tây thiên về hình thức hơn

là nội dung. Nhưng yếu tố Do Thái trong học thuyết Freud không hoàn toàn

mang tính Hasidim; nó mang tính Moses. Freud muốn lập ra một hệ thống

luật giả tôn giáo mới, với tất cả sức mạnh và sự trường tồn ẩn bên dưới.

Như ông nói, “Chúng tôi sở hữu sự thật” - không nhà lãnh đạo tôn giáo nào

có thể diễn đạt điều đó một cách giáo điều hơn.224

Đức tin mới mang tính Do Thái theo hai cách quan trọng. Torah của nó, các

văn bản tối quan trọng của nó, là những bài viết và ca bệnh của Freud, và

giống như Kinh Thánh, chúng là sự thần thánh hóa truyện ngắn. Kỹ năng

minh hoạ mỗi luận đề bằng một câu chuyện là đặc trưng của các nhà hiền

triết đã tái xuất trong phong trào mộ đạo Do Thái. Freud cho nó thân phận

khoa học và thế tục. Nó từng là và ở một mức độ nào đó vẫn đang là chìa

khóa cho uy quyền to lớn của ông đối với mọi người. Nói về nghiên cứu

“Trích đoạn một phân tích về một ca mắc chứng cuồng loạn” (câu chuyện

của Dora) năm 1901 của mình, ông ghi nhận, với sự hài lòng của tác giả:

“đó là thứ tinh tế nhất tôi từng viết và sẽ mang lại một hiệu ứng thậm chí

còn khiếp sợ hơn thường lệ.” 225 Như Steven Marcus đã chỉ ra, Freud cũng

luôn đầy sức thuyết phục khi phủ nhận các ý định văn chương của mình:

“Giờ tôi phải,” ông viết một cách giả nai, “quay sang cân nhắc một biến

chứng mà tôi chắc chắn sẽ không cho nó không gian, nếu tôi là một con

người văn chương tham gia vào việc tạo ra một trạng thái tâm thần như thế

này cho một truyện ngắn, thay vì là một con người y học tham gia vào việc

giải phẫu nó.” Hay nữa: “Tôi vẫn thấy lạ là những bệnh sử mà tôi viết lại

được đọc như truyện ngắn, và như người ta có thể nói, chúng thiếu dấu ấn

nghiêm túc của khoa học.” 226 Trên thực tế, với hình thức và phong cách của

các ca bệnh mà ông chuẩn bị xuất bản, ông cũng gặp rắc rối như những

người vừa là bác sĩ vừa là nhà văn viết truyện ngắn cùng thời khác, chẳng

hạn Arthur Conan Doyle và Somerset Maugham - nhưng ngoài ra ông còn

mang tới các ca bệnh này sự thuyết phục của sự thật, vẻ đường bệ và niềm

tin ẩn bên dưới của tác giả sách Các Vua quyển 1. Những ca bệnh như

https://thuviensach.vn

Dora, Người Chuột, Hans Bé nhỏ, Schreber và Người Sói, là trái tim và bản

chất trong tiết lộ của ông.

Thứ hai, học thuyết Freud là một đức tin chủ yếu được người Do Thái phổ

biến và thực hành. Không đúng khi nó thường được cho là bắt nguồn từ

việc điều trị những phụ nữ Do Thái giàu có ở Vienna. Nhưng Josef Breuer,

John Tẩy Giả của Freud - trong chừng mực nào đó227 - là người Do Thái, và

tất cả những nhà phân tâm học ban đầu cũng vậy. Ý nghĩa của Jung đối với

Freud ở chỗ đây là môn đệ dân ngoại quan trọng đầu tiên mà ông có thể thu

hút. Đó là lý do vì sao tại Đại hội Phân tâm học lần thứ hai tại Nuremberg

năm 1910, ông bác bỏ những lời phản đối và đề nghị đưa Jung lên làm chủ

tịch thường trực:

Phần lớn quý vị là người Do Thái, và do đó quý vị không có khả năng có được bạn bè với lời

dạy mới. Người Do Thái phải hài lòng với vai trò hiện đại là làm công tác chuẩn bị. Điều

tuyệt đối quan trọng là tôi sẽ hình thành các mối quan hệ trong thế giới khoa học nói chung.

Tôi đang già đi và mệt mỏi khi liên tục bị công kích. Tất cả chúng ta đều đang lâm nguy…

Người Thụy Sĩ này [Jung] sẽ cứu vớt chúng ta - sẽ cứu vớt tôi cũng như tất cả các quý vị.228

Niềm tin của Freud về sự công bình cũng theo kiểu Moses. Truyền thống

thay thế của người Do Thái về lòng khoan dung, về lãnh đạo và quan điểm

đa trung tâm không hấp dẫn ông. Max Graf, cha của Hans Bé nhỏ, nói bầu

không khí trong nghiên cứu của Freud là bầu không khí của “sự sáng lập

một tôn giáo.” Bệnh nhân là “tông đồ” và Freud “có tâm tốt và chu đáo dù

trong cuộc sống riêng tư,” ông “cứng rắn và không nao núng trong việc

trình bày ý tưởng của mình.”229 Freud có tòa án nhỏ của mình, giống như

một nhà hiền triết Hasidim, được lập năm 1902, và ở đó ông không bao giờ

dung tha cho ai phản đối ông một cách nghiêm túc. Alfred Adler (1870-

1937), một trong những thành viên đầu tiên và xuất sắc nhất của tòa án, bị

đối xử - khi ông này dám thể hiện sự bất đồng - không phải như một người

đồng nghiệp có tính phê phán mà như một lãnh đạo dị giáo, hay như từ mà

các nhà Marxist ưa dùng, một “kẻ đào ngũ.” Như lời Graf, “Đó là một

https://thuviensach.vn

phiên xử và cáo buộc là dị giáo… Freud, với tư cách người đứng đầu một

giáo hội, đã cấm cửa Adler; ông đuổi Adler khỏi giáo hội chính thức. Trong

vòng vài năm, tôi trải qua toàn bộ sự phát triển của lịch sử một giáo hội.”

Từ đó trở đi, herem thường được sử dụng, nhất là trong trường hợp của

Jung, lãnh đạo dị giáo vĩ đại nhất. Sự đoạn tuyệt với Jung đặc biệt cay

đắng, vì như lời Jones, ông là “Joshua đối với Moses của Freud.” “Gương

mặt ông rạng rỡ mỗi khi ông nói đến Jung: ‘Đây là con trai yêu quý của tôi,

người mà tôi rất hài lòng’” “Khi đế chế do tôi lập ra bị mồ côi,” ông viết,

“không ai ngoài Jung sẽ thừa kế tất cả.” 230

Việc phát hiện và trục xuất kẻ dị giáo có sự góp mặt của odium

theologicum. Như Sachs nói, Freud “cứng và sắc như thép, một kẻ hằn thù

thứ thiệt.” Ông coi Albert Moll, tác giả cuốn The Sexual Life of the Child

(Cuộc sống tình dục của trẻ nhỏ), là “một kẻ tàn bạo” có “tình trạng trí tuệ

và đạo đức của một luật sư nhỏ nhen,” và (ném mình ra khỏi phòng làm

việc) “ông đã làm cho căn phòng bốc mùi như ác quỷ.” Adler là “rác rưởi,”

“đầy nọc độc và đê tiện”; “Tôi đã làm cho một gã lùn trở nên vĩ đại.”

Wilhelm Stekel, một “tông đồ” khác, là “một con chấy trên đầu một nhà

thiên văn” - câu chửi rủa mà Freud thó của Heine, một kẻ hằn thù thứ thiệt

khác. Jung trở thành “kẻ dị giáo,” “kẻ thần bí,” và “kiểu của Jung” trở

thành từ tồi tệ nhất trong từ vựng của Freud. Các cựu môn đệ bị phớt lờ

trên phố, các đoạn nhắc đến họ bị cắt khỏi những lần tái bản các công trình

của Freud hoặc đổi thành “trước đây là một nhà phân tâm học.” Các bức

thư của Jung gửi Freud bị “thất lạc” trong nhiều năm. 231 Về những mâu

thuẫn gay gắt này, Freud trích dẫn Heine một lần nữa: “Người ta phải tha

thứ cho kẻ thù của mình, nhưng không phải trước khi chúng bị treo cổ.” Có

nhiều bằng chứng về treo cổ, không có bằng chứng nào về tha thứ. Khi

Adler qua đời năm 1937 trong một chuyến đi tới Aberdeen, Freud - khi đó

ngoài 80 tuổi - viết cho Arnold Zweig: “Tôi không hiểu nổi sự cảm thông

của ông dành cho Adler. Với một cậu bé Do Thái ngoài vùng ngoại ô

Vienna, chết ở Aberdeen là một điều chưa từng nghe nói tới.” 232

https://thuviensach.vn

Nếu Freud có sự bất khoan dung của Ezra và những khiếm khuyết đặc

trưng của chế độ giáo sĩ trị, thì ông cũng có một số phẩm chất anh hùng của

nó: lòng can đảm bất khuất trong việc bảo vệ điều ông coi là sự thật; cần

mẫn đam mê theo đuổi nó cho tới tận cuối đời, được đánh dấu bằng lao

động không ngơi nghỉ; một cái chết thánh thiện sau một thời gian dài bị

ung thư mà ông từ chối tiêm morphine: “Tôi thà suy nghĩ trong đau đớn

còn hơn không thể suy nghĩ một cách rõ ràng.”233 Arthur Koestler, người

gặp ông vào phút cuối, thấy một nhà hiền triết “bé nhỏ và yếu ớt,” với “sức

sống bất diệt của một trưởng lão Hebrew.” 234 Freud theo truyền thống Do

Thái phi lý trí, giống Nahmanides hay Besht hơn là Maimonides. Nhưng có

lẽ vì điều này mà ông trở thành một trụ cột trung tâm của cấu trúc trí tuệ

thế kỷ 20, một tòa nhà lớn phi lý trí. Để thay đổi phép ẩn dụ, ông cho nhân

loại một tấm gương mới, và không ai có thể thay đổi một cách triệt để và

không thể đảo ngược cách con người nhìn nhận bản thân hay nói về bản

thân như ông, vì ông cũng đã thay đổi từ vựng của sự tự xem xét nội tâm.

Nếu Freud thay đổi cách chúng ta xem xét bản thân, thì Albert Einstein

(1879-1955) thay đổi cách chúng ta nhìn nhận vũ trụ. Điều đó đưa ông trở

thành một trụ cột trung tâm của thế kỷ 20 và có lẽ của cả thế kỷ 21, vì lịch

sử cho thấy các tái lập quy luật khoa học mới vĩ đại, chẳng hạn như của

Galileo, hay của Newton, hay của Darwin, tiếp tục áp đặt hệ quả của chúng

đối với xã hội trong những khoảng thời gian cực dài. Einstein là một người

Do Thái đến từ Ulm, nơi cha ông có một công ty điện-hóa nhỏ. Ông làm

việc trong phòng cấp bằng phát minh sáng chế Thụy Sĩ ở Berne, nơi ông

phát minh Thuyết Tương đối Hẹp (năm 1905) và Thuyết Tương đối Rộng

(năm 1915). Những phát hiện rất quan trọng của ông, giống như những

phát hiện của Freud, diễn ra trước Thế chiến I; từ đó trở đi, ông kiên trì tìm

kiếm nhưng không thành công một thuyết trường tổng quát dựa trên vật lý

lượng tử mà ông cũng đóng một vai trò chủ chốt trong việc hình thành.235

Einstein dường như chưa bao giờ là một người Do Thái thực hành theo

nghĩa thông thường. Trong chuyện này, ông giống Freud. Nhưng khác với

https://thuviensach.vn

Freud, ông không coi đức tin vào Chúa là một ảo ảnh; thay vào đó ông tìm

cách tái định nghĩa nó. Về mặt trí tuệ, ông hoàn toàn theo truyền thống Do

Thái-duy lý của Maimonides và Spinoza, ông là một nhà khoa học thực

nghiệm thuộc loại nghiêm ngặt nhất, phát triển các lý thuyết của mình để

việc kiểm chứng chính xác có thể diễn ra, và nhất định cho rằng nó phải

diễn ra trước khi trao cho các quan điểm của mình bất cứ giá trị nào - gần

như trái ngược với giáo lý của Freud. Nhưng ông sẵn sàng thừa nhận sự tồn

tại của sự thật không thể kiểm chứng. Trong khía cạnh này, ông cũng trung

thực hơn Freud. Freud phủ nhận sự thật thần bí trong khi về cơ bản vẫn là

người thần bí; Einstein là người duy lý, trong khi thừa nhận một lĩnh vực

thần bí. Ông cho rằng “điều thần bí,” thứ mà ông coi là cảm xúc chứ không

phải thực tế, “đứng ở cái nồi của nghệ thuật đích thực và khoa học đích

thực.” Ngoài “lý trí sâu sắc nhất và vẻ đẹp rạng ngời nhất,” có những sự

thật không thể hiểu được “mà chỉ khi chúng ở trong hình dạng nguyên thủy

nhất thì đầu óc chúng ta mới có thể hiểu được.” Ông cho rằng ý thức về

điều này là cái tạo nên cảm giác tôn giáo đích thực và “theo nghĩa này và

chỉ nghĩa này thôi, tôi là người rất sùng đạo.”236

Lời khẳng định cuối cùng này là một lời diễn đạt lại niềm tin của

Maimonides, rằng có hai cách bổ sung cho nhau để nhìn ra sự thật: lý trí và

Mặc khải. Tuy nhiên, Einstein gần với Spinoza hơn, là người ông vô cùng

ngưỡng mộ, trong việc bác bỏ Mặc khải. Những gì ông nói là suy nghĩ trực

giác vô cùng quan trọng trong việc hình thành một khái niệm khoa học lớn,

một kiểu nhảy đại vào một sự khái quát hóa lý thuyết khổng lồ.237 Ở đây ông

có rất nhiều điểm chung với triết gia Do Thái Pháp Henri Bergson (1859-

1941), người giống như Einstein cũng nhấn mạnh yếu tố thần bí và trực

giác trong khoa học (và tương tác của thời gian với vật chất). 238 Nhưng theo

quan điểm và trong công trình của Einstein, sau khi trực giác tạo ra các yếu

tố của một ý tưởng thì khoa học và lý trí tiếp quản. “Tôi muốn biết Chúa đã

tạo ra thế giới này thế nào,” ông nói - một mục đích gần như thần bí.

Nhưng kiến thức phải có được bằng công thức toán học, được kiểm chứng

bằng thiên văn học. Theo một nghĩa nào đó, Einstein đang làm điều mà các

https://thuviensach.vn

nhà kabbalah đã thử làm: mô tả sự sáng thế bằng con số. Nhưng trong khi

con số của các nhà kabbalah là trực giác, ma thuật và không thể kiểm

chứng, thì con số của ông được suy luận bằng lý trí và được kiểm chứng

bằng kính viễn vọng. Có ma thuật, theo chiều hướng khiến ông kinh ngạc

khi có thể phát hiện ra rằng vũ trụ thay vì hỗn loạn như người ta có thể suy

diễn, trên thực tế lại có trật tự, bị chi phối bởi các quy luật không gian-thời

gian mà đôi khi phải điều chỉnh, như ông đã điều chỉnh quy luật Newton,

nhưng đó là các quy luật mà trí tuệ con người về cơ bản có thể hiểu được.

Ông nói “điều kỳ diệu” nằm ở đây, và nó đang trở nên ngày càng sâu sắc

hơn với sự phát triển tri thức của chúng ta. 239

Einstein tin rằng vũ trụ vĩ mô và vũ trụ vi mô phải được chi phối bởi các

quy luật giống nhau, và rằng Thuyết Tương đối Rộng của ông rồi sẽ trở

thành chỉ như một phần của một lý thuyết thống nhất chi phối tất cả các

trường điện từ. Mọi quan hệ vật lý của thế giới vật chất khi đó có thể được

mô tả chính xác trong vài trang phương trình, ông cảm nhận một sự gần gũi

sâu sắc với Spinoza, người cũng “hoàn toàn tin vào sự phụ thuộc nhân quả

của mọi hiện tượng, khi mà thành công đi cùng các nỗ lực để đạt được một

hiểu biết về mối quan hệ nhân quả với các hiện tượng tự nhiên vẫn còn khá

khiêm tốn.” Đến sau Spinoza 300 năm, ông có thể thành công. Cuộc tìm

kiếm mang tính Do Thái đặc thù ở chỗ nó được thúc đẩy bởi một nhu cầu

vô cùng lớn đối với một sự thật-quy luật bao trùm về vũ trụ, một Torah

khoa học. Giải pháp thay thế cho một lý thuyết tổng quát là tính không xác

định, một khái niệm mà người Do Thái đặc biệt ghét, vì nó dường như

chống lại mọi nguyên tắc đạo đức, hay sự chắc chắn trong lịch sử, chính trị

và luật pháp. 240 Do đó mới có nghiên cứu kéo dài 40 năm của Einstein,

nhưng cuối cùng vẫn không mang lại kết quả. Giống như Maimonides,

người mà trong bộ luật, chú giải và cuốn Guide (Hướng dẫn) của mình đã

cố gắng biến di sản Do Thái giáo đồ sộ ấy thành một khối kiến thức có quy

mô khiêm tốn, rõ ràng và duy lý - một summa Do Thái giáo - Einstein tìm

kiếm một sự đơn giản tuyệt đối và vĩ đại, một summa khoa học sẽ làm cho

vũ trụ trở nên dễ hiểu.241

https://thuviensach.vn

Trên thực tế, thành tựu của ông dừng lại với Thuyết Tương đối. Sự thật này

đã được chứng minh nhiều lần, và trong hơn 60 năm qua đã là một phần

trung tâm của tri thức khoa học. Tuy nhiên, trong suy nghĩ chung, nó không

giới thiệu một sự đơn giản mới vĩ đại mà là một sự phức tạp mới vĩ đại, vì

tính tương đối bị nhầm lẫn với chủ nghĩa tương đối, và nhất là với chủ

nghĩa tương đối đạo đức. Sự kết hợp giữa Einstein với Freud, ít nhất trong

nhận thức của công chúng, đã giáng một đòn hủy diệt vào những điều chắc

chắn tuyệt đối của đạo đức Do Thái-Kitô, thứ đạo đức mà Einstein tin

tưởng sâu sắc, ít nhất là thế. 242 Trong nhiều bộ óc đen tối, đó là một món nợ

nặng nề khác được thêm vào tài khoản Do Thái. Khi Thuyết Tương đối

xuất hiện là lúc rất nhiều người có học và thông minh từ bỏ việc cố gắng

cập nhật phát minh khoa học. Triết gia văn học Do Thái Lionel Trilling

(1905-1975) ghi lại các hậu quả:

Việc hầu hết chúng ta bị loại khỏi cách suy nghĩ vẫn thường được coi là thành tựu điển hình

của kỷ nguyên hiện đại, chắc chắn sẽ là một vết thương đối với lòng tự trọng trí tuệ của chúng

ta. Trước sự sỉ nhục này tất cả chúng ta đều nhất trí giữ im lặng; nhưng liệu chúng ta có thể

ngờ rằng nó… mang đến đời sống trí tuệ một yếu tố bất trắc và xa cách quan trọng mà cần

phải xem xét trong bất cứ dự đoán nào được đưa ra về những gia tài trí tuệ hiện tại hay không?

243

Do đó, kết quả cuối cùng của hoạt động trí tuệ và đổi mới văn hóa sôi động

vào đầu thế kỷ này, trong đó người Do Thái được cho rằng đóng vai trò

chính, là tạo ra không chỉ một cuộc chạy đua vũ trang giữa những người

tiến bộ với những người bảo thủ, mà còn là một cảm giác bối rối và lo lắng

lan rộng. Giới trí thức thế tục Do Thái mới cũng cảm nhận về điều này

mạnh mẽ như bất cứ ai, kể cả khi họ đóng góp vào đấy bằng việc làm của

mình. Khao khát về những điều chắc chắn được nhớ tới là một trong các

động cơ lớn lao cho kiệt tác của Proust, À la Recherche du temps perdu (Đi

tìm thời gian đã mất). Trong tác phẩm của Franz Kafka (1883-1924), toàn

bộ nguyên tắc chi phối dường như là sự di chuyển không thể hiểu nổi. “Tôi

ở đây,” một trong các câu chuyện của ông kết thúc, “nhiều hơn những gì tôi

https://thuviensach.vn

không biết, xa hơn những nơi tôi không thể đi. Thuyền tôi không có bánh

lái, nó được gió thổi đi ở những vùng chết chóc cùng cực nhất.”244

Schönberg cũng cảm thấy vậy, khi tóm tắt cuộc đời mình trong một phép ẩn

dụ kỳ quặc: “Tôi có cảm giác như mình rơi vào một đại dương sôi sục, và

không biết bơi… Tôi thử với chân rồi tay bằng hết sức có thể… Tôi không

bao giờ từ bỏ. Nhưng làm sao tôi có thể từ bỏ giữa một đại dương?” 245 Nhà

thơ theo chủ nghĩa biểu hiện Jacob von Hoddis, tên cũ là Hans Davidsohn,

là hiện thân cho sự bối rối này và làm nó thêm trầm trọng khi cho ra một

bài thơ ngắn vào năm 1910, “Weltende” (Tận cùng thế giới), trong một thời

gian ngắn trở thành bài thơ nổi tiếng nhất và tai tiếng nhất ở Đức. Ông đọc

nó tại câu lạc bộ thơ do Kurt Hillel, người đi đầu chủ nghĩa biểu hiện và

tuyên bố là hậu duệ của Giáo sĩ Hillel, tổ chức. Nó bắt đầu thế này, “Chiếc

mũ bay khỏi cái đầu nhọn của nhà tư sản,” và vì những lý do mà hiện giờ

chẳng ai rõ, dường như nó ngay lập tức tóm tắt chủ nghĩa hiện đại cho cả

người ủng hộ lẫn kẻ thù của nó, khiến cho kẻ thù tức giận đến loạn ngôn.246

Năm 1914, nhà thơ trẻ hóa điên, gần như toàn bộ châu Âu theo sau ngay

tức thì, trong một vũ điệu hủy diệt khổng lồ mà từ đó cả triển vọng lẫn khó

khăn của người Do Thái đã thay đổi một cách mạnh mẽ.

https://thuviensach.vn

PHẦN SÁU

HOLOCAUST

Ngày 9 tháng 11 năm 1914, trong một bài phát biểu tại Tòa thị chính

London, Thủ tướng Anh Herbert Asquith tuyên bố đầy kịch tính: “Đế chế

Thổ Nhĩ Kỳ đã tự vẫn.” Việc Đức lôi kéo Thổ Nhĩ Kỳ, khiến nhà vua Phổ

phải từ bỏ sự ủng hộ tích cực của mình đối với chủ nghĩa Zion, cuối cùng

đã thành công. Sultan đã cam kết mang lại chiến thắng cho người Đức và

chuẩn bị tiến hành jihad chống lại Anh. Asquith muốn ngăn 100 triệu thần

dân Hồi giáo của đế quốc Anh tham gia thánh chiến. Do đó mới có bài phát

biểu trên của ông, trao nhiệm vụ cho Anh đập tan đế chế Ottoman và mang

tự do đến cho người dân của đế chế.1 Nhưng khi đọc bài phát biểu, ông vô

thức bổ sung một miếng ghép vô cùng quan trọng khác vào trò chơi ghép

hình của nhà nước Zion. Vì nếu sự cai trị của Thổ Nhĩ Kỳ bị loại khỏi

Palestine, cũng như một số nơi khác, có lẽ sẽ chẳng có gì ngăn nổi một ngôi

nhà quốc gia Do Thái bị hút vào hư vô.

Ý tưởng cho rằng người Do Thái rồi sẽ hưởng lợi từ thất bại của người Đức

trong cuộc xung đột đáng sợ đang manh nha hẳn sẽ làm nhiều người Do

Thái bấy giờ thấy phi lý. Kẻ thù truyền kiếp của người Do Thái là nước

Nga Sa hoàng mà lúc này đang bị quân đội Đức cố gắng xé tan thành từng

mảnh. Ở khu Đông London, người Do Thái lưỡng lự trong việc tình nguyện

chiến đấu chống lại Đức là vì lý do này. Mọi người luôn đồng nhất vị thế

lãnh đạo văn hóa Do Thái với Đức. Trừ những người chủ hoà của phe cực

tả, tất cả trí thức Do Thái nói tiếng Đức hàng đầu, dẫn đầu là Max

https://thuviensach.vn

Liebermann, đều ký tên trên lá đơn ủng hộ mục đích chiến tranh của Đức -

Einstein gần như là người duy nhất từ chối ký.

Sau khi đánh bại quân Nga ở Tannenberg, quân Đức tiến vào Ba Lan thuộc

Nga, người Do Thái tung hô họ như những vị cứu tinh. Một trong số đó là

Ze’ev Dov Begin, cha của vị thủ tướng Israel tương lai*. Ngoài tiếng

Hebrew và tiếng Yiddish, ông còn nói tiếng Đức thay vì tiếng Ba Lan vốn

bị ông coi là “ngôn ngữ của chủ nghĩa bài Do Thái.” Ông nói với Begin em

gái mình (sau này là bà Halperin): “Em thấy đấy, người Đức sẽ tới, đó là

một văn hóa khác, không phải Nga.” Quân Nga trên đường rút lui đã vây

ráp các cộng đồng Do Thái và đưa họ tới Siberia trong roi vọt - một phác

thảo nghiệt ngã trong chính sách về dân tộc thiểu số của Stalin. Nhà Begin

chứng kiến quân Cossack thiêu rụi các ngôi làng Do Thái. Khi người Đức

tới, bà Halperin sau này nhớ lại, họ “đối xử với người Do Thái thật tuyệt

vời… Họ cho từng đứa trẻ kẹo và bánh quy. Họ là những người Đức khác,

một thời kỳ khác.”2

Kể cả ở những khu định cư Do Thái ở Palestine, tiếng Đức có xu hướng là

ngôn ngữ chung. Nhiều người định cư muốn tiếng Đức, chứ không phải

tiếng Hebrew, là ngôn ngữ giảng dạy trong các trường Do Thái. Không có

tranh cãi nào về việc tiếng Đức được chấp nhận là ngôn ngữ chính thức của

các Đại hội Zion. Văn phòng Zion ở Berlin tự coi mình là tổng hành dinh

của phong trào thế giới, các thành viên của nó kêu gọi nền bảo hộ Đức đối

với người Do Thái cũng như đối với Hồi giáo. Nhiều người tin rằng chính

cộng đồng Do Thái lớn ở Salonika đã giúp đẩy Thổ Nhĩ Kỳ tham chiến

theo phe Đức.3

Mặc dù vậy, những người am hiểu hơn nhận ra tầm quan trọng vô cùng to

lớn trong quyết định xé nhỏ đế chế Ottoman của Anh. Một trong số đó là

Chaim Weizmann, người ủng hộ chủ nghĩa Zion hiệu quả nhất ở phương

Tây sau khi Herzl qua đời. “Giờ đã đến lúc,” ông viết một cách đắc ý sau

bài phát biểu của Asquith, “phải nói công khai - để cho thế giới thấy thái độ

https://thuviensach.vn

của người Do Thái đối với Palestine.” Weizmann là một trong những nhân

vật cao quý nhất và quan trọng nhất trong lịch sử Do Thái. Với tư cách một

lãnh đạo Zion, ông cũng khôn khéo như Herzl khi làm việc với các chính

khách thế giới, nhưng ngoài đó ra ông cũng có thể đại diện cho người

Ostjuden* - ông là một người như thế. Bầu không khí trong nhà ông ở thị

trấn Motol thuộc vùng đầm lầy Pripet Marsh hoàn toàn là bầu không khí

truyền thống. Cha ông, người đốn gỗ và thả trôi sông tới tận vùng Baltic,

thuộc lòng Bộ luật Caro và có cuốn sách yêu thích là Guide of the

Perplexed. Đúng là trên tường nhà họ, kế bên chân dung Maimonides là

chân dung Nam tước Hirsch, nhưng “cuộc Trở về” được coi là có tính tôn

giáo: giáo sĩ địa phương nói với Weizmann: “Người ta phải làm nhiều, học

nhiều, biết nhiều và chịu khổ nhiều trước khi xứng đáng với điều đó.” 4

Chắc chắn, Weizmann phải chịu khổ nhiều chỉ để có được một nền giáo dục

hiện đại. Không có tờ báo nào trong nhà ông. Thầy giáo trường ông, một

maskil bí mật, phải lén mang một quyển sách giáo khoa khoa học tự nhiên

tiếng Hebrew dưới vỏ bọc đi dạy các sách Tiên tri. Rồi có nhà nước Sa

hoàng mà các quy định numerus clausus của nó phân bổ tối đa 10% số chỗ

trong các trường phổ thông cho người Do Thái, kể cả ở những thành phố

nơi người Do Thái chiếm trên 50% dân số. Người ta làm mọi thứ để ngăn

người Do Thái học lên đại học. Weizmann sau này viết: “khi đọc, năm này

qua năm khác, những ukases* phức tạp rót từ St Petersburg, người ta có ấn

tượng rằng toàn bộ cỗ máy cồng kềnh của đế chế Nga rộng lớn có mục đích

duy nhất là tạo ra và tăng cường các quy định và luật lệ nhằm vây khốn sự

tồn tại của các thần dân Do Thái.” Thế nên giáo dục bao gồm “mánh khóe,

lừa dối và sỉ nhục vô tận.”5 Weizmann đạt được tính kiên trì, bền bỉ và cần

cù to lớn, vào được trường Bách khoa Berlin, một trong ba trường khoa học

tốt nhất ở châu Âu, và sau này tới Thụy Sĩ, nơi ông giành được học vị tiến

sĩ hóa học tại Freiburg (1899).

Nhưng nước Anh, nơi ông tới dạy môn hóa sinh tại Đại học Manchester,

mới chính là nơi Weizmann tìm ra mục đích cuộc đời mình: tận dụng sự tồn

https://thuviensach.vn

tại của đế quốc Anh và thiện chí của tầng lớp thống trị đế quốc, biến ngôi

nhà quốc gia Do Thái thành hiện thực. Weizmann trở thành thần dân Anh

năm 1910, luôn chấp nhận người Anh đúng như những gì họ đánh giá về

chính họ: khoan dung và công bằng, yêu tự do và công lý. Ông gửi toàn bộ

số đồng xu cảm xúc của mình vào trong ngân hàng trái tim họ và nhìn

chung thu về một khoản lợi tức tương đối tốt. Trong những năm trước

1914, ông bắt đầu o bế họ. Ông gặp C. P. Scott, biên tập viên đầy quyền lực

của tờ Manchester Guardian thuộc Đảng Tự do và thông qua ông này gặp

các nghị sĩ của Lancashire như Arthur Balfour lãnh đạo Đảng Bảo thủ,

cùng Winston Churchill. Scott cũng giới thiệu ông với người bạn chính trị

thân thiết nhất của mình, Lloyd George. Tất cả họ đều trở thành những

người ủng hộ trung thành cho chủ nghĩa Zion.

Weizmann tìm được một đồng minh không ngờ là nghị sĩ của Đảng Tự do

Herbert Samuel, ông này là một thành viên của tầng lớp tinh hoa Do Thái

vào lúc nó có thái độ bài Zion ghê gớm, đôi khi cay độc. Cha ông đã lập ra

hãng tín dụng vô cùng thành công Samuel Montagu, người anh họ đầu tiên

của ông, Edwin Montagu, làm trong hãng cũng tham gia chính trị và là một

người bài Zion hàng đầu. Samuel từng học ở Balliol, cái ổ của chủ nghĩa vô

thần, và buộc phải thú nhận với mẹ rằng ông đã đánh mất đức tin của mình

ở đó. Nhưng bên ngoài ông vẫn luôn tuân thủ, tiếp tục đóng lệ phí giáo

đường, và tự hào gọi mình là người Do Thái. Cho nên khi vào được nội các

năm 1909, ông trở thành người Do Thái đầu tiên phụng sự ở đây. Ông cũng

làm công tác chính trị ở quận Whitechapel Do Thái, cảnh nghèo túng và

xuống cấp tồi tệ mà ông chứng kiến ở đó đã biến ông thành một thành viên

Zion. Điều này được xác nhận khi ông tham gia đôi chút vào vụ Marconi

năm 1911, trong đó ông nếm trải sự tàn ác của chủ nghĩa bài Do Thái, kể cả

ở nước Anh khoan dung.

Samuel lạnh lùng, ít nói, dè dặt; ông giữ kín quan điểm của bản thân. Đến

cả Weizmann cũng không biết ông là người Zion. Nhưng ông đã lẳng lặng

lên một kế hoạch tận dụng sự can thiệp của Thổ Nhĩ Kỳ, và vào ngày

https://thuviensach.vn

Asquith phát biểu, Samuel tới Bộ Ngoại giao gặp Ngài Edward Grey, Bộ

trưởng Ngoại giao, và có một cuộc nói chuyện vô cùng quan trọng ở đó.

Thế còn một ngôi nhà quốc gia cho người Do Thái thì sao? Grey nói “ý

tưởng đó luôn có một sự gắn bó tình cảm mạnh mẽ với ông… [và ông] sẽ

sẵn sàng thực hiện nó nếu có cơ hội.” Họ thảo luận các chi tiết. Samuel

cảnh báo rằng không gian ngôi nhà quốc gia không thể bao gồm “Beirut và

Damascus vì những nơi này có số dân phi Do Thái lớn vốn không thể bị

đồng hóa.” Do đó, ông nói thêm, “sẽ là một lợi thế rất lớn nếu phần còn lại

của Syria bị Pháp thôn tính, vì sẽ tốt hơn nhiều cho quốc gia khi có một

cường quốc châu Âu là hàng xóm thay vì người Thổ.” Ý tưởng dùng Anh-

Pháp xé nhỏ hình thành, người Anh lấy Palestine, người Pháp lấy Syria-

Lebanon, dựa trên ranh giới sau này được vẽ trong thỏa thuận bí mật

Sykes-Picot, có hiệu lực tại Versailles. Nhưng điều đó vẫn không có nghĩa

là người Do Thái sẽ có ngôi nhà của mình. Cuối ngày hôm đó, Samuel dạo

quanh Bộ Tài chính để tìm kiếm sự giúp đỡ của Lloyd George, bấy giờ là

Bộ trưởng Tài chính, ông ấy “nói với tôi ông ấy rất muốn thấy một quốc gia

Do Thái được thành lập ở đó.” 6

Thế rồi Weizmann và Samuel khởi động chiến dịch. Tờ New Statesman của

Hội Fabian, trong lời kêu gọi sự bảo hộ của Anh đối với một ngôi nhà quốc

gia Do Thái, cho rằng: “Hy vọng của người Zion đã đột ngột chuyển từ một

lý tưởng sang thành một vấn đề chính trị thực tiễn.” 7 Trên thực tế, con

đường phía trước còn dài. Asquith, một người bài Do Thái “kiểu phòng

khách”, quan sát với vẻ thích thú khinh khỉnh khi Samuel trình bày kế

hoạch của mình trước nội các và vấp phải sự phản đối kịch liệt của

Montagu, người anh họ bài Zion của ông. Thủ tướng kể lại các cuộc chạm

trán của họ trong những bức thư hằng ngày ông viết cho Venetia Stanley

bạn gái mình, ông viết (ngày 28 tháng 1 năm 1915),

[Samuel] cho rằng, chúng ta có thể cài vào vùng lãnh thổ không hứa hẹn lắm này khoảng 3

hay 4 triệu người Do Thái, và việc đó sẽ có một hiệu ứng tốt với những ai (anh cho là trong đó

có cả ông ấy) bị bỏ lại đằng sau… Kế hoạch gần giống như một bản in Tancred mới được cập

https://thuviensach.vn

nhật. Phải thú nhận anh chẳng hứng thú gì với sự bổ sung đề xuất này cho các trách nhiệm của

chúng ta. Nhưng đó quả là một minh hoạ kỳ lạ cho câu châm ngôn yêu thích của Dizzie tức

“chủng tộc là tất cả” khi thấy cơn bùng nổ cảm xúc này đến từ bộ óc ngăn nắp, bài bản của

H.S.8

Một lần nữa, ngày 13 tháng 3 năm 1915, ông nói tới “bản ghi nhớ gần như

sục sôi” của Samuel về Palestine, “nơi mà cuối cùng người Do Thái tứ tán

có thể đổ về từ khắp nơi trên địa cầu và giành được quyền tự trị (thật là một

cộng đồng hấp dẫn!). Thật kỳ lạ, người duy nhất ủng hộ đề xuất này là

Lloyd George, người mà tôi không cần phải nói là chẳng quan tâm quái gì

đến người Do Thái” - mà chỉ mong muốn giữ cho “bọn Pháp vô thần, theo

thuyết bất khả tri” ở bên ngoài “những Thánh Địa.” Bốn ngày sau, Thủ

tướng nói với cô Stanley rằng “Anh họ Montagu,” hay “người Assyria” như

cách Thủ tướng hay gọi, đã phản công bằng một “bản ghi nhớ sinh động”

trong đó ông ta kết tội “Anh họ Herbert” không có khả năng dịch sang

tiếng Hebrew một câu nào trong kế hoạch của chính mình, vốn là “một nỗ

lực khá tự phụ và gần như báng bổ (!) nhằm đón đầu lực lượng Thần thánh

trong việc tập hợp người Do Thái.” Asquith thú nhận rằng ngôn từ mà các

đồng nghiệp Do Thái của ông bấy giờ đang dùng để cãi vã “làm anh khá

kinh ngạc.” 9 Những nghi ngờ của ông được xác nhận khi Bộ trưởng Chiến

tranh Kitchener, vị bộ trưởng duy nhất đã từng tới đó, nói, “Palestine sẽ

chẳng có chút giá trị nào với chúng ta.”

Tuy nhiên, các sự kiện dần dà diễn biến theo chiều hướng có lợi cho những

người Zion. Kitchener buộc phải nhả mảng vũ khí đạn dược cho Lloyd

George, giúp ông tiếp xúc trực tiếp về mặt chuyên môn với Weizmann,

người hiện đang lao vào hoạt động chiến tranh. Rồi Kitchener bị chết đuối

trong một chuyến đi tới Nga, và Lloyd George tiếp quản hoàn toàn Cục

Chiến tranh. Việc này đánh dấu khởi đầu một sự chuyển giao nguồn lực

sang phía đông Địa Trung Hải, làm cho việc chinh phạt Palestine của Anh

trở nên chắc chắn hơn. Weizmann nhận thấy việc gặp các thành viên cao

https://thuviensach.vn

cấp của chính phủ dễ dàng hơn. Tại Bộ Ngoại giao ngày 18 tháng 8 năm

1916, ông chinh phục được Robert Cecil, người đã kể lại:

Ông ấy nói rất thật, rằng kể cả ở đất nước này một người Do Thái luôn phải giải thích cho sự

tồn tại của mình, anh ta không hẳn là người Anh cũng không hẳn là người Do Thái, và rằng

điều này cũng xảy ra tương tự nhưng đi kèm những hậu quả nghiêm trọng hơn nhiều ở các

nước khác… Có lẽ một câu nói ông ấy dùng có thể chuyển tải điều gì đó về ấn tượng mà ông

ấy tạo ra. Đó là: “Tôi không lãng mạn trừ việc người Do Thái luôn phải lãng mạn, vì đối với

họ thực tế quá khủng khiếp.”

Cecil tuyên bố mình ấn tượng trước “thái độ đặc biệt của ông ấy, nó khiến

cho người ta quên đi vẻ bề ngoài khá khó chịu và thậm chí gian giảo của

ông.” 10 Bốn tháng sau, Asquith bị cách chức, Lloyd George trở thành Thủ

tướng và đưa Balfour lên làm Bộ trưởng Ngoại giao.

Điều này mang tính quyết định. Asquith hoàn toàn sai lầm về Lloyd

George. Ông vừa là người yêu Do Thái vừa là người Zion. Sau khi đã kịch

liệt chỉ trích nhà Rothschild trong những ngày cuồng dại của mình, ông bị

ấn tượng trước Đệ nhất Quý ngài Rothschild, người mà cùng với các nhà

tài phiệt khác, ông cho triệu tới Bộ Tài chính khi chiến tranh mới nổ ra.

“Ngài Rothschild,” ông bắt đầu, “chúng tôi đã gặp phải đôi chuyện không

hay về chính trị.” “Thưa ông Lloyd George, đây không phải lúc nhớ lại

những chuyện đó. Tôi có thể làm gì để giúp ông?” Sau này, Lloyd George

có nói, “Chỉ ông già Do Thái là có lý.”11 Weizmann thấy rằng ông và Lloyd

George “thông cảm với điểm chung về dân tộc nhỏ bé đó.” Thủ tướng mới

là một người xứ Gan yêu nước nồng nàn, và Samuel, khi đẩy mạnh kế

hoạch của mình, luôn đưa ra quan điểm rằng Palestine là “một đất nước có

diện tích bằng xứ Gan.” Lloyd George cũng là một người cổ xúy Kinh

Thánh, một điểm khác có lợi cho người Zion. Ông nhận xét: “Khi nói về

Palestine, Tiến sĩ Weizmann liên tục nhắc đến những địa danh thân thuộc

với tôi hơn là với những người ở mặt trận phía tây.”12

https://thuviensach.vn

Balfour là một đồng minh quan trọng không kém, vì đằng sau vẻ thờ ơ ấy

ẩn giấu một ý chí sắt đá, rất cần thiết trong việc khuất phục những do dự

của các quan chức và đồng nghiệp ở Bộ Ngoại giao. Khi đã tin vào một lập

trường nào đó thì Balfour khó mà chệch hướng được, và ông là người cải

đạo quan trọng nhất của Weizmann. Hai người lần đầu nói chuyện khá lâu

với nhau trong cuộc bầu cử năm 1906, khi Balfour chỉ trích Weizmann vì

đã loại bỏ Uganda. “Ông Balfour, giả sử tôi phải dâng cho ông Paris thay vì

London, ông có nhận nó không?” “Nhưng, thưa Tiến sĩ Weizmann, chúng

ta đã có London.” “Đúng vậy, nhưng chúng ta đã từng có Jerusalem khi

London vẫn còn là một đầm lầy.” 13 Họ có một cuộc nói chuyện nữa sâu sắc

hơn, mang tính quyết định vào ngày 12 tháng 12 năm 1914, đáng để nhớ lại

vì nó minh chứng cho kỹ năng thuyết phục của Weizmann. Sau khi

Weizmann nói về lập trường Zion, Balfour đáp rằng theo quan điểm của

ông, vấn đề Do Thái “sẽ vẫn không thể giải quyết được cho tới khi hoặc là

người Do Thái ở đây được đồng hóa hoàn toàn hoặc là có một cộng đồng

Do Thái bình thường ở Palestine.” Ông nói thêm, như để đùa bỡn, rằng ông

đã thảo luận chuyện này với Cosima Wagner*, người bài Do Thái khét

tiếng, năm 1912, và bà ấy cũng đồng tình như vậy. Weizmann trả lời,

“Vâng, cho phép tôi nói cho ông biết chính xác những gì bà ấy nói - đó là

người Do Thái đang chiếm lĩnh văn hóa, khoa học và công nghiệp Đức.

Nhưng,” ông nói thêm,

Điểm tối quan trọng mà hầu hết những người phi Do Thái không thấy, cái tạo ra cốt lõi của

tấn thảm kịch Do Thái chính là người Do Thái đang trao sức lực và trí lực của mình cho người

Đức, họ đang làm điều đó trong khả năng của mình với tư cách người Đức và đang làm giàu

cho Đức chứ không phải cho cộng đồng Do Thái mà họ đang bỏ rơi… Họ phải che giấu chất

Do Thái của mình để được phép đặt trí tuệ và năng lực của mình vào tay người Đức sử dụng.

Họ chịu trách nhiệm cho sự vĩ đại Đức ở một mức độ không hề nhỏ. Thảm kịch của nó là

trong khi chúng ta không công nhận họ là người Do Thái, thì quý bà Wagner lại không công

nhận họ là người Đức, và vì thế chúng ta đứng đó như những người bị bóc lột và bị hiểu nhầm

nhiều nhất.

https://thuviensach.vn

Balfour cảm động rơi nước mắt, bắt tay Weizmann và nói rằng “con đường

mà một dân tộc vĩ đại và khổ đau đang đi đã được khai sáng cho ông.” 14

Balfour do đó trở thành một đồng minh Zion kiên trung, và Bộ Ngoại giao

hướng tới một cam kết công khai, chắc chắn của Anh. Các sự kiện đã ủng

hộ cam kết này. Tháng 1 năm 1917, quân Anh bắt đầu chinh phục Palestine.

Cũng trong tháng đó, chế độ Sa hoàng sụp đổ, do đó loại bỏ rào cản lớn

nhất đối với sự ủng hộ hết mình của người Do Thái trên toàn thế giới dành

cho sự nghiệp Đồng minh. Thủ tướng lâm thời Kerensky đã đặt dấu chấm

hết cho bộ luật bài Do Thái của Nga. Vào cuối tháng đó, Đức bắt đầu cuộc

chiến tàu ngầm không giới hạn, khiến sự can thiệp của Mỹ về bên phe

Đồng minh không thể tránh được. Chính phủ Mỹ gần như tự động trở thành

nhóm ủng hộ mạnh mẽ đối với ngôi nhà quốc gia Do Thái ở Palestine. Tuy

nhiên, có những cản trở. Người Pháp ghét ý tưởng của người Do Thái, nhất

là về một nước Anh Tin Lành thay vì một nước Pháp Công giáo (và vô

thần) ở Jerusalem. Theo Ngài Mark Sykes, người đang thương thảo hiệp

ước bảo hộ bí mật, thì người đồng cấp Georges Picot của ông “nói về các

cuộc tàn sát ở Paris” - ký ức về Dreyfus vẫn sống động - và tỏ vẻ “không

bình thường về chủ đề này.” Phản đối cũng bắt đầu xuất hiện từ các nhóm

lợi ích Ả-rập, hay từ các cơ quan chính phủ đại diện cho họ. Nhưng người

Ả-rập đã chậm ra tay, không có đóng góp thực chất nào cho hoạt động

chiến tranh, và “cuộc nổi dậy Ả-rập” của họ không có gì ấn tượng; hơn

nữa, người chịu trách nhiệm việc này, Thượng tá T. E. Lawrence, lại ủng hộ

sự bảo hộ của Anh và kế hoạch về ngôi nhà quốc gia Do Thái. Sự phản đối

đáng sợ nhất đến từ người Do Thái bài Zion, nhất là Montagu, hiện nắm

giữ vị trí quan trọng và có liên quan là Bộ trưởng phụ trách Ấn Độ. Điều

này sẽ đem đến những hệ quả quan trọng.

Cam kết có dạng một bức thư từ Balfour, với tư cách Bộ trưởng Ngoại

giao, gửi cho Lord Rothschild, với tư cách người đứng đầu cộng đồng Do

Thái Anh, hai bên trước đó đã đồng ý về nội dung thư. Đệ nhị Quý ngài

Rothschild, không như người cha vĩ đại của mình đã qua đời đầu năm

https://thuviensach.vn

1915, là một lựa chọn kỳ lạ tham gia vào một trong những sự kiện có tính

quyết định nhất trong lịch sử Do Thái. Đúng là không như cha mình, ông

đã ít nhiều trở thành người Zion. Nhưng ông bị chứng rối loạn lời nói và

nhiều ức chế khác, tất cả sức lực của ông không dành cho công việc của

chính phủ và cộng đồng mà cho việc âm thầm tích lũy bộ sưu tập nhân tạo

lớn nhất từ trước tới nay. Tại nhà mình ở Tring, từng là món quà của

Charles II tặng cho Nell Gwynn, ông đã tích lũy được 2.250.000 con bướm

các loại, 300.000 bộ da chim, 200.000 quả trứng chim, và - trong nhiều loài

khác - 144 con rùa khổng lồ còn sống, trong đó có con sống lâu nhất thế

giới, 150 tuổi, ông đã xuất bản trên 1.200 bài báo khoa học (và sách), phát

hiện ra 5.000 loài mới, 250 trong số đó được đặt theo tên ông, trong đó có

một loài hươu cao cổ, một loài voi, một loài nhím, một loài chuột túi núi,

một loài chim thiên đường, một loài sáo đá, một loài ruồi có mắt trên thân

và một loài giun ký sinh trong ruột. Không một ai, kể cả vài người tâm

phúc, biết được việc của cải của ông dần bị hư hao vì một nữ quý tộc và

chồng bà ta đã tống tiền ông suốt hơn 40 năm.15

Tuy nhiên, Rothschild được Weizmann và những người khác tư vấn rất tốt,

và bản dự thảo gốc của ông về cam kết của Anh, được trao cho Balfour

ngày 18 tháng 7 năm 1917, chứa ba yếu tố quan trọng. Thứ nhất là việc tái

lập Palestine thành ngôi nhà quốc gia của người Do Thái. Thứ hai là quyền

nhập cư không hạn chế của người Do Thái. Thứ ba là quyền tự trị nội bộ

Do Thái. Những yếu tố này cho người Zion mọi thứ mà họ có thể đã ao ước

một cách hợp lý. Weizmann tin cho tới ngày hấp hối của mình rằng, nếu

không có sự phản đối của Montagu, thì họ đã có cả ba: “không thể có sự

nghi ngờ dù là nhỏ nhất rằng, nếu không có can thiệp từ bên ngoài - hoàn

toàn từ người Do Thái! - thì bản dự thảo sẽ được chấp nhận [bởi nội các

chiến tranh] từ đầu tháng 8 với hầu hết những gì chúng ta đệ trình.”16 Trên

thực tế, bức thư không được nội các thông qua cho tới tận ngày 31 tháng

10, và nó đã có mấy thay đổi đáng kể. 17 Nó không còn đánh đồng Palestine

với ngôi nhà quốc gia nữa, nó không nhắc tới quyền nhập cư không hạn chế

của người Do Thái hay quyền tự trị nội bộ, và nó bảo vệ các quyền của

https://thuviensach.vn

người Ả-rập. Đó là ngày 2 tháng 11 năm 1917, và đoạn cực kỳ quan trọng

được viết thế này: “Chính phủ hoàng gia ủng hộ việc thành lập ở Palestine

một ngôi nhà quốc gia cho người Do Thái, và sẽ nỗ lực hết sức để giúp đạt

mục tiêu này, cần hiểu rõ là sẽ không có gì được làm mà có thể gây hại cho

các quyền dân sự và quyền tôn giáo của các cộng đồng phi Do Thái hiện có

ở Palestine, hay các quyền và vị thế chính trị của người Do Thái ở bất kỳ

nước nào.” Sykes bước ra khỏi cuộc họp nội các có tính quyết định với văn

bản này và nói: “Thưa Tiến sĩ Weizmann, đấy là một cậu con trai.” Xem xét

kỹ lưỡng văn bản, Weizmann nhận xét: “Ban đầu tôi không thích con trai.

Không phải cái tôi đã nghĩ tới.” 18

Mặc dù vậy, Tuyên bố Balfour là miếng ghép chủ chốt trong trò ghép hình,

vì không có nó thì quốc gia Do Thái không bao giờ có thể ra đời. Nhờ

Herzl và Weizmann, người Do Thái “chớp” đúng thời cơ. Trên khắp thế

giới, chủ nghĩa dân tộc và phong trào lấy lại lãnh thổ đang thắng thế. Phe

Đồng minh bị bủa vây bởi các dân tộc bị trị đang đòi hỏi rằng thắng lợi và

hoà bình sắp tới phải đảm bảo cho họ các quyền lãnh thổ trên cơ sở chặt

chẽ về số dân, cho dù việc tính đếm đó dựa trên sắc tộc, ngôn ngữ hay

chủng tộc. Người Do Thái có một quyền sở hữu lãng mạn và lịch sử đối với

Palestine, nhưng đó là một quyền rất xưa, và theo các tiêu chí được áp dụng

trong thỏa thuận Versailles thì họ gần như không có quyền gì. Khi Tuyên

bố được đưa ra, có từ 85.000 đến 100.000 người Do Thái đang sinh sống ở

Palestine trên tổng dân số 600.000 người. Gần như tất cả những người còn

lại là người Ả-rập. Nếu người Ả-rập được tổ chức đúng cách về mặt tổng

thể, theo kiểu ngoại giao trong cuộc chiến - nếu người Ả-rập Palestine được

tổ chức đâu ra đó - thì không có nghi ngờ gì dù là nhỏ nhất rằng Tuyên bố

sẽ không bao giờ được đưa ra. Kể cả 12 tháng sau đó, nó cũng không thể ra

đời được. Trên thực tế, Weizmann kéo người Zion qua một cánh cửa cơ hội

ngắn ngủi mà định mệnh khiến nó không bao giờ mở lại. Nhờ vào cuốn

Tattered và Daniel Deronda mà ông đã đánh động được bản năng lãng mạn

của tầng lớp thống trị Anh, do đó nhận được món quà chân thành có lẽ là

https://thuviensach.vn

cuối cùng của một cường quốc, điều vốn đi ngược hoàn toàn với tinh thần

số học của thời đó.

Ở London, Lloyd George và Balfour cho rằng họ đã lợi dụng cuộc chiến

tởm lợm nhất trong lịch sử con người để ít nhất mang lại một vài lợi ích

nào đó: cho người Do Thái một ngôi nhà. Khi Weizmann ăn trưa với Thủ

tướng vào Ngày Đình chiến, ông thấy Thủ tướng đang đọc Sách Thánh Thi,

mắt đẫm lệ. Lloyd George sau này thường nói rằng, đối với ông, Palestine

là “phần thú vị nhất của cuộc chiến.”19 Nhưng việc các nhà chuyên quyền

khai sáng ở London đưa ra lời hứa là một chuyện; việc những ai ở Palestine

thực hiện lời hứa lại là một chuyện khác. Tướng Allenby đã chiếm được

Jerusalem chỉ một tháng sau khi Tuyên bố được đưa ra, và đã bước vào

Thành Thánh trong sự khiêm nhường cao quý. Khi Weizmann tới gặp ông

năm 1918, ông thấy vị tướng thân thiện nhưng đang quá tải vì các vấn đề

quân sự và hành chính. “Nhưng hiện tại chẳng thể làm gì được. Chúng ta

phải hết sức thận trọng để không làm tổn thương đến tình cảm của người

dân.” Hầu hết các sĩ quan cao cấp Anh không biết gì về Tuyên bố. Một hay

hai người trong số họ thân Do Thái. Một số bài Do Thái. Một số thân Ả-rập

muốn thấy họ nổi dậy và tàn sát người Do Thái. Họ coi người Do Thái địa

phương là rác rưởi đến từ Nga, có thể là những người Bolshevik. Tướng

Wyndham Deedes trao cho Weizmann vài trang đánh máy: “Ông nên đọc

tất cả chỗ này một cách cẩn thận. Nó sẽ gây cho ông rất nhiều rắc rối trong

tương lai đấy.” Đó là bản sao của The Protocols of the Elders of Zion. Văn

bản này đã được Phái đoàn Quân sự Anh mang về. Phái đoàn lúc này đang

làm việc với Đại Công tước của chế độ Sa hoàng Nicholas ở vùng

Caucasus. Tất cả sĩ quan Anh ở Palestine dường như đều có văn bản này. 20

Dù vậy, Anh đã đi trước và giành được quyền ủy trị Palestine tại các cuộc

đàm phán hoà bình. 21 Công việc tạo ra ngôi nhà quốc gia Do Thái tiếp tục.

Lập trường khi người Anh tiếp quản Palestine là như sau. Người Do Thái

có hai loại chính. Có những cộng đồng tôn giáo của các học giả và nhà hiền

triết luôn tồn tại, dù số lượng họ gia tăng đều đặn trong thế kỷ 19. Ở

https://thuviensach.vn

Jerusalem, họ sống trong khu ghetto Do Thái. Họ sống dựa vào tiền từ

thiện được gom góp từ người Do Thái khắp nơi trên thế giới. Thế giới của

họ không hiểu hết được Tuyên bố Balfour. Nhưng họ lúc nào cũng than

phiền và yêu sách. Khi Weizmann tới gặp họ, họ yêu cầu ông thuyết phục

Allenby gửi một con tàu tới Trieste, nơi có những cây đào kim nương tốt

nhất, để họ có thể tổ chức lễ Lều tạm cho đúng kiểu. 22 Ông rất khó chịu,

nhưng họ có ưu tiên của họ giống như ông có ưu tiên của ông, và Torah -

không có nó thì một ngôi nhà quốc gia chẳng có nghĩa gì - cơ bản nói về sự

tuân thủ chính xác; Torah cho tới nay đã được thực sự tuân thủ nên “chủ

nghĩa nghi thức” chưa bao giờ là một từ xúc phạm trong Do Thái giáo.

Rồi có những người định cư làm nông nghiệp, ổn định với sự giúp đỡ của

những nhà từ thiện như Montefiore. Một số người, như những người được

Edmund de Rothschild lập ra và tài trợ, gần như làm chủ các thuộc địa. Khi

các vụ thảm sát năm 1881 ở Nga dẫn đến cuộc di cư lớn đầu tiên của người

Do Thái tới Palestine, tức sự kiện được biết đến như là Aliyah (sự đi lên)

Thứ nhất, Rothschild đặt những người mới tới dưới sự bảo vệ của mình.

Ông cung cấp nền tảng hành chính, trường học và bệnh viện cho các khu

định cư và làng mới, được gọi là moshavot, bao gồm Ekron, Gederah,

Rishon le-Zion và Petah Tikva (một sự hồi sinh) ở Judaea, Rosh Pinha và

Yesud ha-Ma’ala ở Galilee, và Zikhron Yacov ở Samaria. Năm 1896,

Rothschild bổ sung Metullah và Be’er Toviyyah của người Zion Nga. Vào

giai đoạn này, trong số 1.700.000 bảng được cấp cho các khu định cư, gần

100.000 bảng đến từ tiền túi của Rothschild. Ông không có thời gian cho

Herzl được ông coi là một kẻ kích động chính trị, hay những người Nga

như Weizmann, mà đối với ông là đám schlintihl (tên ngốc). Ông nói với

một đoàn đại biểu Zion, trong đó có Nordau, “Đây là các thuộc địa của tôi

và tôi sẽ làm gì mình thích với chúng.”23 Tuy nhiên, ông giao tất cả chúng

cho Hội Thuộc địa hóa Do Thái mới năm 1900, mặc dù ông tiếp tục cung

cấp tiền. Mấy khu định cư-làng như Rehovot và Hadera có từ những năm

1890, còn Kefar Tavor, Yavne’el, Menahemya và Kinneret có từ ngay đầu

thế kỷ mới. Không phải tất cả các khu thuộc địa này đều làm nông nghiệp.

https://thuviensach.vn

Nhà máy được xây dựng. Các khu Do Thái mới được bổ sung ở Jaffa,

Haifa và Jerusalem.

Rồi từ năm 1904, theo sau các vụ thảm sát còn kinh hoàng hơn ở Nga là

Aliyah Thứ hai có quy mô lớn hơn nhiều. Sự kiện này đưa đến trên 40.000

người nhập cư, một số trong đó lập ra (1909) vùng vườn ngoại ô Jaffa mới

mà sau này trở thành thành phố Tel Aviv vĩ đại. Cũng trong năm đó, những

người định cư mới, chủ yếu là người trẻ, lập ra kibbutz (hợp tác xã) đầu tiên

ở Deganya, chấm dứt cái mà họ coi là những trang trại bê bối do các đốc

công Do Thái điều hành còn nhân công thuê mướn Ả-rập mới thực sự làm

việc. Dưới sự chỉ đạo của Arthur Ruppin (1876-1943), do Wolffsohn bổ

nhiệm để điều hành văn phòng Palestine của phong trào Zion, người Zion

bắt đầu công trình định cư một cách có hệ thống. Các kibbutz, dạng trang

trại tập thể tự nguyện, là loại hình chính được người Zion bảo trợ và cấp

vốn, và rốt cuộc lên đến con số trên 200. Nhưng ngoài ra còn có Moshav

Ovedim, các làng nông nghiệp mà thành viên của chúng sở hữu đất đai cá

nhân nhưng hợp tác với nhau để mua trang thiết bị, và Moshav Shittifi, nơi

các thành viên chỉ sở hữu nhà ở còn làm ruộng tập thể với nhau. Ruppin

gốc là người Do Thái Phổ, được đào tạo làm nhà xã hội học, nhà kinh tế

học và nhà thống kê học, ông mang tới sự kết hợp của các phẩm chất u ám

nhưng cần thiết, cộng với sự cần cù, bền bỉ và một sự hiểu biết không hay

ho gì về những điểm yếu Do Thái, biến ý tưởng Zion thành một thực tế khả

thi. Hơn bất cứ ai khác, ông chịu trách nhiệm cho những điều cơ bản và

thiết thực nhất về kế sinh nhai của ngôi nhà mới.

Ngoài ra còn có vấn đề bảo vệ các khu thuộc địa mới khỏi kẻ cướp. Những

nam giới trẻ đến từ Aliyah Thứ hai, từng tham gia các nhóm tự vệ Do Thái

chống lại thảm sát ở Nga, lập ra hội Shomerin, hay Người gác, vào năm

1909. Các bức ảnh được chụp khi đó cho thấy họ đeo băng đạn và súng

trường, đi ủng Nga và đội mũ Ả-rập, trông như những hoàng tử Cossack có

trình độ đại học. Cần phải có thêm cái gì đó, và một người xuất hiện để

cung cấp nó: Vladimir Jabotinsky (1880-1940). Giống như Herzl, ông là

https://thuviensach.vn

nhà văn và người yêu kịch, đến từ thành phố lãng mạn nhất trong các thành

phố Do Thái, Odessa. Thành phố cảng xuất khẩu ngũ cốc giàu có này trên

bờ Biển Đen có một chỗ đứng đặc biệt trong lịch sử Do Thái. Nó nằm ở

Nga, hẳn rồi, nhưng nó có một bầu không khí quốc tế rất mạnh, gần như

kiểu Địa Trung Hải, một hơi thở phương Nam ấm áp. Đáng chú ý là

Jabotinsky nói tiếng Nga, tiếng Đức, tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng

Yiddish, cũng như tiếng Hebrew. Giống như hầu hết người Do Thái Odessa

- Trotsky là một ví dụ khác - ông có tài diễn thuyết tài tình. Vào những năm

1900, có khoảng 170.000 người Do Thái ở Odessa, chiếm một phần ba dân

số thành phố, và do đó nó vừa là trung tâm của chủ nghĩa bài Do Thái

thuộc loại tàn nhẫn nhất, vừa là trung tâm của văn hóa Do Thái. Nhưng văn

hóa Do Thái ở đây là văn hóa thế tục. Cộng đồng Do Thái Odessa là cộng

đồng Do Thái đầu tiên được điều hành bởi các maskil. Các giáo sĩ dòng

Chính thống ghét nó và cảnh báo người Do Thái mộ đạo không nên đặt

chân đến nơi mà theo họ là thu hút những rác rưởi của khu định cư Do Thái

ở Nga và đã trở thành một Sodom thứ hai. Người ta nói rằng: “Lửa địa

ngục cháy xung quanh Odessa tới 35 dặm.” Odessa sản sinh ra nhiều trong

số những người Zion đầu tiên, chẳng hạn như Leon Pinsker, tác giả cuốn

Autoemancipation, và Ahad Ha’Am, triết gia hàng đầu của phong trào Zion

thời đầu. Nơi đây có một nền báo chí xuất bản Do Thái mạnh mẽ và quyết

liệt, trong đó Jabotinsky nhanh chóng nổi lên như một người Zion xông

xáo, hung hăng. Ông cũng là một thành viên tích cực của lực lượng tự vệ

Odessa.

Khi Thế chiến I nổ ra, Jabotinsky được bổ nhiệm làm phóng viên thường

trú lưu động của một tờ báo ở Moscow và đi Trung Đông. Người Thổ lúc

này coi người Do Thái ở Palestine là những kẻ phản trắc tiềm tàng, sự

khủng bố của họ đã làm dân số Do Thái giảm từ hơn 85.000 người xuống

còn dưới 60.000. Ở Alexandria, có 10.000 người tị nạn Do Thái sống trong

nhếch nhác, bị chia rẽ bởi những bất đồng nội bộ. Người Ashkenazi và

người Sephardi khăng khăng đòi phải có nơi phát chẩn đồ ăn riêng. Học

sinh trường Trung học Herzl mới ở Tel Aviv không hợp tác trừ phi người ta

https://thuviensach.vn

nói tiếng Hebrew với chúng. Jabotinsky, người mà mô tả phù hợp nhất

dành cho ông là một nhà hoạt động thi vị - khá giống D’Annunzio - quyết

định rằng cần phải có một quân đội để đoàn kết người Do Thái và kéo họ ra

khỏi tình trạng uể oải, chấp nhận bị đối xử tệ bạc. Ông tìm thấy một tinh

thần tương đồng ở Joseph Trumpeldor (1880-1920), người lính anh hùng đã

mất một tay trong chiến tranh Nga-Nhật. Cùng sát cánh bên nhau, bất chấp

sự phản đối chính thức của Anh, hai con người đầy quyết tâm này đã thành

công trong việc tạo ra một đóng góp quân sự Do Thái đặc biệt cho cuộc

chiến: đầu tiên là quân đoàn Do Thái, sau đó là ba tiểu đoàn Lính hỏa mai

Hoàng gia, tiểu đoàn 38 (Khu đông London), tiểu đoàn 39 (quân tình

nguyện Mỹ) và tiểu đoàn 40, được tuyển từ Yishuv. 24 Jabotinsky phục vụ

trong tiểu đoàn 38 và dẫn đầu cuộc vượt sông Jordan. Nhưng ông lo lắng

khi nhà chức trách Zion ở Palestine không tỏ ra mặn mà gì với việc duy trì

sự tồn tại của quân đoàn Do Thái còn người Anh thì nhanh chóng giải tán

nó. Nên ông lập ra một tổ chức tự vệ bí mật sau này trở thành Haganah,

tiền thân của một quân đội hùng mạnh.25

Sự lo lắng của Jabotinsky được khơi từ thái độ thù địch ngày càng tăng rõ

ràng của người Ả-rập địa phương đối với dự án ngôi nhà quốc gia Do Thái.

Người Zion do Herzl dẫn đầu ngay từ đầu đã luôn có xu hướng đánh giá

thấp người Ả-rập. Trong chuyến thăm đầu tiên của mình tới London, Herzl

tin lời Holman Hunt, người biết rõ Palestine, khi ông tiên tri: “Người Ả-rập

chẳng hơn gì đám đốn củi và bọn gánh nước. Thậm chí không phải đuổi họ

đi đâu, vì họ sẽ rất hữu ích với người Do Thái.”26 Trên thực tế, người Ả-rập

đang phát triển một tinh thần dân tộc chủ nghĩa cũng giống như người Do

Thái. Khác biệt quan trọng nhất là họ bắt đầu tự tổ chức sắp xếp muộn hơn

hai thập niên. Chủ nghĩa dân tộc Do Thái, hay chủ nghĩa Zion, là một phần

của phong trào dân tộc chủ nghĩa châu Âu, một hiện tượng của thế kỷ 19.

Người Ả-rập, ngược lại, là một phần của chủ nghĩa dân tộc Á-Phi của thế

kỷ 20. Phong trào dân tộc chủ nghĩa của họ trên thực tế bắt đầu năm 1911,

khi một tổ chức bí mật có tên là Al-Fatah, Người Ả-rập Trẻ, được thành lập

ở Paris. Tổ chức này dựa trên mô hình của tổ chức Người Thổ Trẻ, và

https://thuviensach.vn

giống như tổ chức này, Al-Fatah có tinh thần bài Zion mạnh mẽ ngay từ

đầu. Sau chiến tranh, người Pháp - như chúng ta đã thấy - vốn ghét sự ủy trị

của người Anh ngay từ đầu, nên đằng sau hậu trường đã chiến đấu chống

lại sự ủy trị này từng chút một trong các cuộc đàm phán Versailles, cho

phép Al-Fatah thành lập trụ sở của mình ở Damascus như một trung tâm

của hoạt động bài Anh và bài Zion.27

Một số ít người Zion đã tiên liệu rằng việc sử dụng Palestine để giải quyết

“vấn đề Do Thái” rồi sẽ có thể dẫn đến “vấn đề Ả-rập.” Ahad Ha’Am, từng

tới Erez Israel và viết một bài báo có tiêu đề “Sự thật từ Palestine” năm

1891, sáu năm trước khi Herzl khởi động phong trào của mình, ông đưa ra

một lời cảnh báo. Ông nói, thật là một sai lầm lớn khi người Zion coi người

Ả-rập là những kẻ mọi rợ ngốc nghếch không biết chuyện gì đang diễn ra.

Trên thực tế,

Người Ả-rập, như tất cả những người semite,* sở hữu một trí tuệ sắc sảo và rất khôn ranh…

[Người Ả-rập] nhìn thấu mục đích và hoạt động của chúng ta ở đất nước này nhưng họ giữ im

lặng, vì lúc này họ không sợ bất cứ nguy hiểm nào đối với tương lai họ. Tuy nhiên, khi cuộc

sống người dân chúng ta ở Palestine phát triển tới mức người bản địa cảm thấy bị đe dọa thì

họ sẽ không dễ dàng nhượng bộ nữa. Chúng ta phải cẩn thận vô cùng khi làm việc với những

con người xa lạ mà chúng ta muốn định cư giữa họ! Tử tế với họ và tôn trọng họ mới quan

trọng làm sao!… Nếu người Ả-rập có phán xét hành động các đối thủ của họ là đàn áp hay

phán xét việc cướp đoạt các quyền của họ, thì kể cả dù họ im lặng và đợi thời cơ, cơn thịnh nộ

vẫn sẽ sống trong lòng họ.28

Lời cảnh báo này nhìn chung đã bị phớt lờ. Quy mô định cư đẩy giá đất lên

cao, người định cư và đại lý bất động sản Do Thái thấy rất khó mặc cả với

người Ả-rập: “từng sào đất cần cho công cuộc thuộc địa hóa của chúng ta

đều [phải] mua ngoài thị trường tự do,” Weizmann than phiền, “với mức

giá đắt đỏ mà lại còn tăng lên khi sự nghiệp của chúng ta tiến triển. Những

bước tiến chúng ta đạt được làm tăng giá trị của phần đất còn lại ở khu vực

đó, và chủ đất Ả-rập ngay lập tức trục lợi. Chúng ta thấy mình đang phải

https://thuviensach.vn

bao phủ đất Palestine bằng vàng Do Thái.”29 Do đó, người Do Thái có xu

hướng coi người Ả-rập là giới chủ đất tham lam - hoặc giới lao động giản

đơn. Họ xoa dịu lương tâm mình với suy nghĩ rằng bằng cách này và nhiều

cách khác, người Ả-rập đang hưởng lợi từ chủ nghĩa Zion. Nhưng thường

thì họ phớt lờ người Ả-rập, coi họ chỉ như một phần của nhân cảnh. Ahad

Ha’Am ghi lại năm 1920: “Kể từ khi quá trình thuộc địa hóa Palestine bắt

đầu, chúng ta luôn coi người Ả-rập như không tồn tại.”

Chủ nghĩa dân tộc Ả-rập cuối cùng trở nên giàu sức sống trong suốt cuộc

chiến, khi quân Ả-rập chiến đấu ở cả hai phía và được cả hai phía tranh

giành. Về phần mình, phe Đồng minh đã phát hành nhiều tấm séc đề lùi

ngày trong suốt cuộc chiến cho vô số các dân tộc mà họ cần sự ủng hộ. Khi

hoà bình lập lại, một số tấm séc bị từ chối thanh toán vì không đủ tiền trong

tài khoản của người ký séc, và nhất là người Ả-rập thấy rằng mình đã bị

lừa. Thay vì nhà nước Ả-rập vĩ đại, họ đón nhận sự bảo hộ của Pháp ở

Syria và Lebanon, và sự bảo hộ của Anh ở Palestine, Transjordan và Iraq.

Trong những chiều thuận và nghịch đặc trưng của “hoà bình,” phe Ả-rập

duy nhất đi đến chiến thắng là người Saudi ở bán đảo Ả-rập. Emir Feisal,

người đứng đầu Hashim, thị tộc được Anh hậu thuẫn, phải hài lòng với

Transjordan, ông ủng hộ việc định cư của người Do Thái, tin rằng điều này

sẽ nâng mức sống của người Ả-rập. “Người Ả-rập chúng tôi,” ông viết cho

Felix Frankfurter ngày 3 tháng 3 năm 1919, “nhất là những người có học,

dõi theo phong trào Zion với sự cảm thông sâu sắc nhất… Chúng tôi ước

mong người Do Thái trở về nhà với niềm chân thành nhất.” 30

Nhưng Feisal đã đánh giá quá cao cả số lượng lẫn lòng dũng cảm của

những người ôn hoà Ả-rập sẵn sàng làm việc với người Do Thái. Người

Anh trên thực tế đã được cảnh báo trong cuộc chiến rằng nếu lời đồn về

ngôi nhà Do Thái là đúng, thì họ phải nghĩ đến chuyện rắc rối sẽ xảy ra:

“Về mặt chính trị,” một trong những nguồn tin Ả-rập tốt nhất của Sykes

viết, “một quốc gia Do Thái ở Palestine sẽ đồng nghĩa với nguy hiểm

thường trực đối với nền hoà bình lâu dài ở Cận Đông.” 31 Giới quyền uy Anh

https://thuviensach.vn

có trách nhiệm, Allenby, Tướng Bols, Tổng tham mưu trưởng, và Ngài

Ronald Storrs, Thống đốc Jerusalem, biết rất rõ điều này và cố gắng giảm

sức nặng của ý tưởng ngôi nhà quốc gia. Mệnh lệnh rằng, Tuyên bố Balfour

“phải được coi là vô cùng bí mật và không được công bố trong bất cứ hoàn

cảnh nào.” Có lúc họ thậm chí còn đề xuất đưa Feisal lên làm Vua

Palestine. 32 Nhưng việc giới chức Anh nỗ lực trấn an người Ả-rập - và do

đó nhanh chóng bị một số người Do Thái kết tội bài Do Thái - không hề tạo

ra sự khác biệt nào. Cuộc trở về Palestine sau chiến tranh của người tị nạn

Do Thái từ Ai Cập, cộng với việc thêm nhiều người tị nạn đổ tới để chạy

thoát khỏi các vụ thảm sát của người Bạch Nga ở Ukraine, đánh dấu thời

điểm người Ả-rập, theo lời Ha’Am, bắt đầu cảm thấy bị đe dọa. Đầu tháng

3 năm 1920, có một loạt cuộc tấn công của người Ả-rập nhằm vào các khu

định cư Do Thái ở Galilee, Trumpeldor bị giết chết trong một cuộc tấn công

như vậy; và tiếp theo là những cuộc bạo động của người Ả-rập ở Jerusalem.

Jabotinsky, khi lần đầu tiên sử dụng lực lượng tự vệ của mình và bị bắt

cùng với các thành viên khác của Haganah, bị một tòa án quân sự xét xử và

kết án 15 năm lao động khổ sai. Những kẻ bạo động Ả-rập cũng bị buộc tội

và tống giam, trong đó có Haji Amin al-Husaini, người đã bỏ chạy khỏi đất

nước và bị kết án 10 năm tù vắng mặt.

Trong vụ việc om sòm theo sau các cuộc bạo động, Lloyd George đã phạm

một sai lầm chí tử. Tìm cách xoa dịu người Do Thái đang cho rằng quân

Anh đã làm quá ít để bảo vệ mạng sống và tài sản của họ, ông cử Samuel

tới làm cao ủy. Người Do Thái hân hoan tuyên bố thắng lợi, và khi Samuel

tới nơi họ đã khiến ông ngập trong những lời khiếu nại và yêu sách.

Weizmann nổi đóa. “Ông Samuel sẽ cảm thấy vô cùng kinh tởm,” ông viết

cho bác sĩ Edu tại văn phòng Zion ở Palestine, “và sẽ quay lưng lại với

cộng đồng Do Thái giống như những người khác đã làm, theo đó cơ hội tốt

nhất của chúng ta sẽ ra đi.” 33 Trên thực tế, đó không phải là vấn đề thực sự.

Samuel không ngại việc người Do Thái cứ kỳ kèo đòi hỏi. Cái ông ngại là

những lời kết tội không công bằng của người Ả-rập vì ông là người Do

Thái. Samuel luôn cố gắng cân bằng cả hai bên. Ông muốn là một người

https://thuviensach.vn

Do Thái mà không tin vào Chúa, ông muốn là một người Zion mà không

tham gia bất cứ tổ chức Zion nào. Giờ đây ông muốn cổ xúy cho một ngôi

nhà quốc gia Do Thái mà không xúc phạm người Ả-rập. Việc này không

thể thực hiện được. Bản chất của khái niệm Zion là người Ả-rập Palestine

không thể trông đợi sẽ có các quyền đầy đủ trong khu vực định cư Do Thái

chính. Nhưng Tuyên bố Balfour bảo vệ các quyền dân sự và quyền tôn giáo

của “các cộng đồng phi Do Thái hiện có,” và Samuel coi điều này có nghĩa

là người Ả-rập phải có các quyền và cơ hội bình đẳng. Quả thực, ông coi

câu này là chân lý cho sứ mệnh của mình, ông viết, “Chủ nghĩa Zion thực

tế là thứ chủ nghĩa Zion đáp ứng được điều kiện tối quan trọng này.” 34

Samuel tin mình có thể làm được điều này. Không tin vào Yahweh, Kinh

Thánh của ông là cuốn sách thảm hoạ của Morley, On Compromise (Về sự

thỏa hiệp).

Do đó, đúng như người Do Thái nhanh chóng phát hiện ra, ông tới không

phải để xoa dịu mà là để rao giảng. Thậm chí trước khi tới với vai trò cao

ủy, ông xác định “vấn đề Ả-rập” là “sự cân nhắc chính.” Ông chỉ trích

người Zion vì đã không thừa nhận “sức mạnh và giá trị của phong trào dân

tộc chủ nghĩa Ả-rập,” vốn “rất thật và không phải trò lừa bịp.” Nếu có ai đó

phải được xoa dịu thì đó là người Ả-rập: “Lựa chọn thay thế duy nhất là

một chính sách cưỡng ép vốn sai lầm về nguyên tắc và chắc chắn sẽ không

thành công trong thực tế.” Người Do Thái phải có “những hy sinh đáng

kể.” “Trừ phi được lèo lái rất cẩn thận,” ông viết cho Weizmann, ngày 10

tháng 8 năm 1921, “nếu không con tàu Zion có thể sẽ đắm vì tảng đá Ả-

rập.” Ông nói với các nhà lãnh đạo Do Thái Palestine: “Chính các ngài

đang mời gọi một cuộc tàn sát một khi các ngài còn xem thường người Ả-

rập. Các ngài phớt lờ họ trong im lặng… Các ngài chẳng làm gì để đạt

được sự hiểu thấu. Các ngài chỉ biết mỗi việc phản đối chính phủ… Chủ

nghĩa Zion vẫn chưa làm gì để đạt được sự đồng thuận của người dân, và

nếu không có sự đồng thuận này, việc nhập cư sẽ không thể diễn ra.”35

https://thuviensach.vn

Ở một góc độ, đây là lời khuyên rất tốt. Khó khăn với người Zion là trong

những ngày đầy rắc rối đầu những năm 1920, họ thấy rất khó để duy trì nỗ

lực định cư và có rất ít sức lực cũng như nguồn lực để bày tỏ thiện chí đối

với người Ả-rập. Trong bất cứ trường hợp nào, dù đưa ra cho họ lời khuyên

như vậy, nhưng các hành động khác của Samuel lại loại trừ khả năng họ

làm theo lời khuyên đó. Ông tin vào sự tương xứng, tin vào sự công bằng,

ông không hiểu một điều: cũng như không có chỗ cho sự tương xứng giữa

một người Do Thái với một người bài Do Thái, anh không thể công bằng

giữa người định cư Do Thái với người Ả-rập vốn không muốn thấy người

Do Thái ở trên đất mình chút nào. Hành động đầu tiên của ông là ân xá cho

những kẻ tham gia bạo động năm 1920. Mục đích là để thả Jabotinsky.

Nhưng việc làm đó cũng đồng nghĩa với ân xá cho những kẻ cực đoan Ả-

rập đã gây ra bạo động trước tiên.

Rồi đến lượt Samuel phạm một sai lầm chí tử. Một khó khăn người Anh

gặp phải khi làm việc với người Ả-rập là người Ả-rập không có lãnh đạo

chính thức, chỉ dụ của Vua Feisal không đi xa hơn sông Jordan. Thế nên họ

sáng tạo ra chức danh Đại Giáo sĩ Jerusalem. Tháng 3 năm 1921, người

nắm giữ chức danh hiện tại, đứng đầu một gia đình quan trọng ở địa

phương, qua đời. Em trai ông là kẻ bạo động khét tiếng Haji Amin al-

Husaini, giờ đây được ân xá và trở lại chính trường. Quy trình tạo ra một

giáo sĩ mới là cử tri đoàn địa phương của người Hồi giáo Ả-rập chọn ra ba

ứng viên, rồi chính phủ sẽ chọn một trong ba người đó. Haji Amin, khi đó

khoảng 25-26 tuổi, đủ tiêu chuẩn cho vị trí này không phải vì tuổi tác hay

học vấn. Ông đã mang thái độ bài Anh kịch liệt kể từ khi có Tuyên bố

Balfour, ông nuôi lòng hận thù dữ dội cả đời đối với người Do Thái. Ngoài

bản án 10 năm tù, trong hồ sơ cảnh sát ông còn là một kẻ kích động bạo lực

nguy hiểm. Cử tri đoàn chủ yếu là những người ôn hoà, và không có gì

ngạc nhiên, Haji Amin về cuối, chỉ giành được tám phiếu. Một người ôn

hoà và có học, tộc trưởng Hisam al-Din, được chọn, và Samuel vui vẻ

phong chức cho ông. Rồi gia đình al-Husaini và cánh cực đoan theo chủ

nghĩa dân tộc - những người cầm đầu các cuộc bạo loạn năm 1920 - khởi

https://thuviensach.vn

động một chiến dịch bôi nhọ ác độc. Họ dán khắp Jerusalem các tấm biểu

ngữ công kích cử tri đoàn: “Những kẻ phản trắc bị kết tội, những người mà

các bạn đều biết, đã kết hợp với người Do Thái để một người trong số họ

được bổ nhiệm làm giáo sĩ.”36

Thật không may, ban tham mưu Anh có một cựu kiến trúc sư làm trợ lý cho

Ngài Ronald Storrs tên là Ernest T. Richmond, đóng vai trò cố vấn cho cao

ủy về các vấn đề liên quan đến người Hồi giáo. Anh ta là người kịch liệt bài

Zion, được thành viên nội các Anh, Ngài Gilbert Claydon, gọi là “đối trọng

của tổ chức Zion.” “Anh ta là một kẻ thù công khai của chính sách Zion và

là một kẻ thù công khai gần như thẳng thừng đối với chính sách Do Thái

của chính phủ hoàng gia,” theo một tài liệu mật từ Cục Thuộc địa; “chính

phủ… sẽ rất có lợi nếu loại ra khỏi ban thư ký của mình một nhân vật đầy

thiên kiến như anh Richmond.”37 Richmond là người thuyết phục tộc trưởng

ôn hoà từ nhiệm, rồi vì lý do những vụ kích động mà thuyết phục Samuel

rằng sẽ là một cử chỉ thân thiện đối với người Ả-rập nếu để Haji Amin làm

Đại Giáo sĩ. Samuel gặp người thanh niên này vào ngày 11 tháng 4 năm

1921 và chấp nhận “những đảm bảo mang ảnh hưởng của gia đình và bản

thân ông cống hiến cho hoà bình.” Ba tuần sau, các cuộc bạo động nổ ra ở

Jaffa và các nơi khác, khiến 43 người Do Thái bị giết hại. 38

Việc bổ nhiệm một vị trí nhỏ ở một xứ bảo hộ được cho là không quan

trọng của Anh đã biến thành một trong những sai lầm bi thảm và quyết định

nhất của thế kỷ. Không rõ liệu một thỏa thuận về việc Do Thái-Ả-rập sống

bên nhau ở Palestine có khả thi hay không, kể cả dưới sự lãnh đạo Ả-rập

khôn ngoan. Nhưng nó chắc chắn đã trở nên bất khả thi khi Haji Amin lên

làm Đại Giáo sĩ. Samuel làm cho quyết định sai lầm ban đầu của mình trở

nên tồi tệ hơn khi thúc đẩy việc thành lập một Hội đồng Hồi giáo Tối cao,

tổ chức mà giáo sĩ và các đồng sự của ông đã nhanh chóng nắm lấy và biến

nó thành một công cụ khủng bố bạo tàn. Tệ hơn, ông khuyến khích người

Ả-rập Palestine liên lạc với các láng giềng của mình và thúc đẩy phong trào

liên Ả-rập. Do đó, giáo sĩ có thể tiêm nhiễm thái độ bài Do Thái kịch liệt

https://thuviensach.vn

của mình vào phong trào liên Ả-rập. Ông là một kẻ sát nhân nói năng nhỏ

nhẹ và cũng là kẻ tổ chức những tên sát nhân. Đại đa số nạn nhân của ông

là những đồng hương Ả-rập. Mục đích quan trọng nhất của ông là dập tắt

sự ôn hoà trong cộng đồng Ả-rập ở Palestine, và ông thành công tuyệt đối.

Ông trở thành đối thủ nổi trội của Anh ở Trung Đông, sau này ông phối

hợp với Đức Quốc xã và ủng hộ mạnh mẽ “Giải pháp Cuối cùng” (Final

Solution) của Hitler. Nhưng nạn nhân chính của tính cách mất cân bằng nơi

ông là người dân Ả-rập ở Palestine. Như sử gia Elle Kedourie đã quan sát

rất hay, “Chính nhà Husain đã chỉ đạo chiến lược chính trị của người

Palestine tới tận năm 1947 và khiến người Palestine đi tới chỗ lụn bại hoàn

toàn.”39

Thành tựu ảm đạm của Đại Giáo sĩ đã mở ra một hố sâu giữa vấn đề lãnh

đạo Do Thái với lãnh đạo Ả-rập mà kể từ đó tới nay chưa từng được gắn

kết lại. Tại Hội nghị San Remo năm 1920, một năm trước khi ông nắm

quyền, quyền ủy trị Anh và Tuyên bố Balfour đã được chính thức xác nhận

là một phần của thỏa thuận Versailles, khi đó đoàn đại biểu Ả-rập và Do

Thái ngồi chung một bàn tại khách sạn Royal để ăn mừng sự kiện. Đến

tháng 2 năm 1939, khi Hội nghị ba bên diễn ra ở London để tìm cách giải

quyết những khác biệt Ả-rập-Do Thái, người Ả-rập từ chối ngồi với người

Do Thái trong bất cứ tình huống nào.40 Đây là kết quả những gì giáo sĩ đã

làm, và về lâu về dài việc không chấp nhận đàm phán trực tiếp với người

Do Thái, vốn đẩy người Do Thái đi tới hành động đơn phương, sẽ khiến

người Ả-rập đánh mất Palestine.

Mặc dù vậy, có một xung đột lợi ích cố hữu giữa người Do Thái và người

Ả-rập, nó không dẫn tới một quốc gia đơn nhất nơi cả hai chủng tộc đều có

quyền mà dẫn tới sự chia nhỏ dưới hình thức nào đó. Nếu thực tế này được

thừa nhận từ đầu thì cơ hội cho một giải pháp hợp lý sẽ lớn hơn nhiều. Thật

không may, quyền ủy trị được sinh ra trong thời đại Versailles, thời đại mà

nhiều người cho rằng các lý tưởng toàn cầu và các mối quan hệ anh em của

con người có thể vượt qua những mối bất hoà có nguồn gốc từ thời nguyên

https://thuviensach.vn

thủy và cổ đại. Tại sao người Ả-rập và người Do Thái không thể phát triển

hài hoà cùng nhau, dưới sự trông chừng vô hại của Anh và sự giám sát tối

thượng của Hội Quốc Liên? Nhưng người Ả-rập và người Do Thái không ở

cùng mức tương xứng. Người Ả-rập đã lập ra một vài nhà nước rồi; để

chẳng mấy chốc sẽ có nhiều quốc gia. Người Do Thái không có gì cả. Một

chân lý của chủ nghĩa Zion nói rằng một quốc gia phải hình thành ở nơi mà

người Do Thái có thể cảm thấy an toàn. Làm sao họ có thể cảm thấy an

toàn nếu họ không kiểm soát nó theo một nghĩa cơ bản nào đó? Điều đó

đồng nghĩa với một hệ thống đơn thể, chứ không phải nhị thể; không phải

sự chia sẻ quyền lực mà là sự cai trị của Do Thái.

Điều này được ngầm nói tới trong Tuyên bố Balfour, như được giải thích

trước cuộc họp nội các hoàng gia do Winston Churchill Bộ trưởng Thuộc

địa chủ trì vào ngày 22 tháng 6 năm 1921. Thủ tướng Canada Arthur

Meighen hỏi ông: “Ông định nghĩa trách nhiệm của chúng ta liên quan đến

Palestine theo cam kết của ông Balfour như thế nào?” Churchill: “Chân

thành cố gắng hết sức để trao cho người Do Thái cơ hội tạo nên một ngôi

nhà quốc gia cho riêng họ.” Meighen: “Và để trao cho họ quyền kiểm soát

chính phủ?” Churchill: “Nếu trong nhiều năm họ trở thành một nhóm đa số

ở đất nước thì đĩ nhiên họ sẽ là người tiếp quản nó.” Meighen: “Tỉ lệ với

người Ả-rập?” Churchill: “Tỉ lệ với người Ả-rập. Chúng ta đã đưa ra một

cam kết bình đẳng là chúng ta sẽ không lấy đất của người Ả-rập hay xâm

phạm các quyền chính trị và xã hội của họ.”41

Do đó, toàn bộ tương lai Palestine phụ thuộc vào vấn đề nhập cư Do Thái.

Một chân lý khác của chủ nghĩa Zion nói rằng tất cả người Do Thái phải

được tự do trở về ngôi nhà quốc gia của họ. Chính phủ Anh ban đầu chấp

nhận điều này, hay nói đúng ra coi diều này là đương nhiên. Trong tất cả

các cuộc thảo luận thời gian đầu về Palestine với vai trò ngôi nhà quốc gia,

người ta cho rằng sẽ không có đủ, chứ không phải có quá nhiều người Do

Thái mong muốn tới đó. Như lời Lloyd George, “Ý nghĩ cho rằng nhập cư

Do Thái sẽ phải được hạn chế một cách nhân tạo sao cho người Do Thái là

https://thuviensach.vn

một thiểu số mãi mãi chưa bao giờ xuất hiện trong đầu bất cứ ai tham gia

vào việc hoạch định chính sách. Điều đó sẽ bị coi là không công bằng và là

một sự lừa dối đối với những người mà chúng ta đang thu hút.”42

Tuy nhiên, nhập cư nhanh chóng trở thành vấn đề. Đó là điểm mà sự phản

đối từ phía Ả-rập ngày càng tập trung vào. Điều này cũng không có gì ngạc

nhiên, vì người Do Thái phản đối mong muốn lập ra các thể chế đại diện

của Anh trong khi họ chiếm thiểu số. Như lời Jabotinsky, “Chúng ta sợ, và

chúng ta không muốn có một hiến pháp bình thường ở đây, vì tình hình

Palestine không bình thường. Đa số ‘cử tri’ của nó vẫn chưa trở về đất

nước.” 43 Trên thực tế, lập luận yếu ớt này không được kiểm nghiệm, bởi

người Ả-rập, vì những lý do riêng của mình, cũng quyết định (tháng 8 năm

1922) không hợp tác với chính sách của Anh. Nhưng ngay từ đầu họ đã biết

rằng nhập cư Do Thái là chìa khóa cho sức mạnh chính trị Do Thái tối

thượng, và những bạo động họ kích hoạt nên là nhằm chặn đứng nhập cư

Do Thái. Samuel ngả theo chiến thuật này. Một trong những động thái của

ông đối với người Ả-rập khi ông nhận nhiệm vụ là cho phép sự tái xuất

hiện của Falastin, một tạp chí Ả-rập cực đoan bị người Thổ đóng cửa hồi

năm 1914 do “kích động hận thù chủng tộc.” Điều này, cùng với việc bổ

nhiệm Đại Giáo sĩ và các việc tương tự, đã dẫn trực tiếp đến vụ thảm sát

tháng 5 năm 1921, khởi từ nỗi lo sợ bị người Do Thái “chiếm lĩnh.” Phản

ứng của Samuel trước các cuộc bạo động là tạm dừng hoàn toàn việc nhập

cư Do Thái trong một thời gian. Ba chuyến tàu chở người Do Thái bỏ chạy

khỏi các vụ thảm sát ở Ba Lan và Ukraine được gửi trở lại Istanbul. Samuel

khăng khăng cho rằng, như lời ông, “tình trạng không thể nhập cư ồ ạt”

phải được “dứt khoát thừa nhận.” Ông nói với David Edu rằng mình sẽ

không có “một Ireland thứ hai” và rằng “chính sách Zion không thể bị lách

qua.”44 Điều này dẫn tới nhiều phản ứng giận dữ của người Do Thái. Edu

gọi Samuel là “Judas.” Ruppin nói mình đã trở thành “kẻ phản bội sự

nghiệp Do Thái trong mắt họ.” “Ngôi nhà quốc gia Do Thái đổi lấy những

lời hứa thời chiến tranh,” Weizmann than phiền với Churchill tháng 7 năm

1921, “giờ đã biến thành ngôi nhà quốc gia Ả-rập.”45

https://thuviensach.vn

Điều này là ngoa dụ. Ngôi nhà quốc gia Do Thái phát triển rất chậm trong

những năm 1920, tuy nhiên các hạn chế của Anh đối với nhập cư không

phải là yếu tố kìm hãm chính. Sau những khó khăn của năm đầu tiên,

Samuel trở thành một người cầm quyền thành công. Người kế nhiệm ông,

Plumer (1925-1928), thậm chí còn làm tốt hơn thế. Các dịch vụ hiện đại

được mở ra, luật pháp và trật tự được áp đặt, Palestine lần đầu tiên trong

nhiều thế kỷ bắt đầu được hưởng một sự thịnh vượng khiêm tốn. Tuy nhiên,

người Do Thái thất bại trong việc tận dụng môi trường này để nhanh chóng

phát triển Yishuv đã được Tuyên bố 1917 cho phép. Tại sao?

Một lý do là giới lãnh đạo Do Thái bị chia rẽ về cả mục đích lẫn phương

pháp. Weizmann là một người kiên nhẫn, đã luôn tin rằng việc tạo ra một

nhà nước Zion sẽ mất nhiều thời gian, và rằng cơ sở hạ tầng và nền móng

càng được xây dựng một cách chắc chắn thì nhà nước Zion sẽ càng dễ sống

sót và hưng thịnh. Ông sẵn lòng làm việc trong khoảng thời gian dài lê thê

ở Anh. Cái ông muốn thấy xuất hiện ở Palestine trước hết là các thiết chế

xã hội, văn hóa, giáo dục và kinh tế xuất sắc và chúng sẽ trụ được lâu dài.

Như lời ông, “Nahalal, Deganiah, trường đại học, các dự án điện

Rutenberg, việc nhượng Biển Chết, với tôi có ý nghĩa hơn nhiều về mặt

chính trị so với hết thảy những lời hứa của các chính phủ lớn và các đảng

phái chính trị lớn.” 46

Các nhà lãnh đạo Do Thái khác có những ưu tiên khác. Trong những năm

1920, thế lực chính trị lớn xuất hiện ở Israel là David Ben Gurion. Với ông

này, quan trọng nhất là bản chất chính trị và kinh tế của xã hội Zion và

quốc gia mà nó sẽ tạo ra. Ông đến từ Plonsk ở Ba Lan thuộc Nga, và như

hàng ngàn người Ostjuden trẻ thông minh, ông tin rằng “vấn đề Do Thái”

không bao giờ có thể giải quyết được trong khuôn khổ tư bản chủ nghĩa.

Bản thân người Do Thái phải trở lại với cội rễ tập thể chủ nghĩa của mình.

Hầu hết các nhà xã hội chủ nghĩa Do Thái ở Nga đi theo hướng Marxist-

quốc tế chủ nghĩa, họ cho rằng chất Do Thái đơn giản chỉ là một hệ quả lỗi

thời của một tôn giáo đang hấp hối kết hợp cùng một xã hội tư bản-tư sản,

https://thuviensach.vn

và sẽ biến mất cùng với người Do Thái. Nachman Syrkin (1868-1924), một

nhà Zion xã hội chủ nghĩa thời kỳ đầu, khăng khăng cho rằng người Do

Thái là một dân tộc riêng biệt có vận mệnh của mình, nhưng vận mệnh này

chỉ có thể đạt được trong một nhà nước hợp tác xã, tập thể chủ nghĩa; do

đó, ngôi nhà quốc gia phải mang tính chất xã hội chủ nghĩa ngay từ đầu.

Ben Gurion nghiêng về lập luận này. Cha ông, Avigdor Gruen, một người

Zion mạnh mẽ, đã cho con trai mình học ở một ngôi trường Hebrew hiện

đại có gia sư riêng dạy các môn học thế tục. Ben Gurion có lúc tự gọi bản

thân là Marxist, nhưng với ông đó là do kết quả của quá trình nuôi dạy còn

Kinh Thánh, chứ không phải bộ Tư bản, mới là cuốn sách cuộc đời của ông

- dù rằng ông coi Kinh Thánh là một cuốn sách sử và hướng dẫn thế tục.

Ông cũng là một thần đồng Do Thái, nhưng là người mà ý chí, đam mê và

nguồn năng lượng dồi dào chảy vào hoạt động xã hội chứ không chảy vào

việc học hành. Năm 14 tuổi, ông điều hành một nhóm thanh niên Zion.

Năm 17 tuổi, ông là thành viên tích cực của tổ chức công nhân Zion, Po’ale

Zion. Năm 20 tuổi, ông là một người định cư ở Erez Israel, thành viên ủy

ban trung ương của Đảng và là người định ra cương lĩnh chính trị đầu tiên

của Đảng vào tháng 10 năm 1906.

Khi còn trẻ, Ben Gurion đi nhiều nơi trên thế giới, ông sống với cộng đồng

Do Thái ở Salonika, ở Istanbul và ở Ai Cập. Khi Thế chiến I diễn ra, ông

dành phần lớn thời gian ở New York, đảm nhiệm tổ chức văn phòng He-

Halutz* chuyên hướng những người định cư tiềm năng về Palestine, mặc dù

ông cũng phục vụ trong quân đoàn Do Thái. Tuy nhiên, trong tất cả những

hoạt động này, ba nguyên tắc nổi bật không thay đổi. Thứ nhất, người Do

Thái phải coi việc trở về Palestine là ưu tiên của mình; “định cư ở đó là lý

tưởng Zion đích thực duy nhất, mọi thứ khác là tự lừa dối, dông dài rỗng

tuếch và chỉ là trò tiêu khiển.” 47 Thứ hai, cấu trúc của cộng đồng mới phải

được thiết kế để hỗ trợ quá trình này trong một khuôn khổ xã hội chủ nghĩa.

Thứ ba, xương sống văn hóa của xã hội Zion phải là tiếng Hebrew.

https://thuviensach.vn

Ben Gurion không bao giờ đi chệch khỏi ba nguyên tắc này. Nhưng những

công cụ chính trị mà ông dùng để tìm cách triển khai chúng lại khác nhau.

Đây sẽ là một đặc trưng Zion. Trong thế kỷ qua, các đảng phái chính trị

Zion đã trải qua những thay đổi liên tục, và trong cuốn sách này tôi không

chú trọng việc lần theo chi tiết của những thay đổi đó. Đặc biệt, Ben Gurion

sẽ trở thành một nhà sáng lập và chia rẽ khét tiếng các đảng phái. Năm

1919, ông mở hội nghị sáng lập Ahdut ha-Avudah. * Chục năm sau (1930),

ông sáp nhập nó với phe chính trị của Po’ale Zion thành Mapai, tức Đảng

Lao động Zion. Vững chãi hơn và lâu bền hơn là Histadrut, tức phong trào

công đoàn Zion mà ông trở thành tổng thư ký năm 1921. Ông biến nó thành

một cái gì đó còn hơn cả một liên hiệp các công đoàn. Theo các nguyên tắc

của mình, ông biến nó thành một tổ chức trung gian hoà giải, tích cực thúc

đẩy các dự án nông nghiệp và công nghiệp mà nó cấp vốn và sở hữu, do đó

theo thời gian nó trở thành một chủ sở hữu ruộng đất và bất động sản, một

trụ cột trung tâm của phong trào Zion-xã hội chủ nghĩa. Trong những năm

1920, Ben Gurion tạo ra đặc tính tối quan trọng về mặt thể chế của cái sau

này trở thành nhà nước Zion. Nhưng việc này lấy đi thời gian và sức lực

của ông, và dù mục đích của mọi nỗ lực ở ông cuối cùng là đẩy nhanh quá

trình nhập cư, song đó không phải là hệ quả trực tiếp. Cơ sở hạ tầng đang

hình thành, nhưng người sinh sống trong cơ sở hạ tầng đó lại đến chậm.

Đó là quan ngại lớn nhất của Jabotinsky. Ưu tiên tuyệt đối của ông là thu

hút tối đa lượng người Do Thái vào Palestine sớm nhất có thể, để có thể tổ

chức họ lại về mặt chính trị và quân sự nhằm tiếp quản quốc gia. Tất nhiên,

như Weizmann nói, đẩy mạnh các dự án giáo dục và kinh tế cụ thể là việc

làm đúng. Nhưng dân số phải đạt được trước. Chuẩn bị tốt cho xứ sở này

cũng là việc làm đúng, như Ben Gurion thúc giục. Nhưng dân số vẫn phải

đạt được trước. Jabotinsky dè bỉu ý tưởng mà Weizmann và Ben Gurion rất

thích thú, rằng họ nên phân biệt các loại người định cư. Ben Gurion muốn

chalutzim, những người tiên phong, sẵn lòng làm công việc tay chân để

không lệ thuộc vào lao động Ả-rập. Cả ông lẫn Weizmann đều có thái độ

thù địch đối với phe tôn giáo của người Zion, là những người lập ra Đảng

https://thuviensach.vn

Mizrachi (trung tâm tinh thần) năm 1902 và chuyển hoạt động tới Palestine

năm 1920. Đảng Mizrachi bắt đầu xây dựng mạng lưới trường học và tổ

chức của riêng mình song song với phe Zion thế tục, cũng như điều hành

các chiến dịch nhập cư của riêng mình. Theo quan điểm của Weizmann,

Mizrachi đang khuyến khích không đúng loại người nhập cư Do Thái:

người Do Thái từ các ghetto, nhất là từ Ba Lan, vốn không muốn làm việc

trên đồng ruộng mà muốn định cư ở Tel Aviv, lập ra các hãng tư bản, và -

nếu họ thông minh - tham gia vào việc đầu cơ đất đai.

Năm 1922, Churchill, người luôn ủng hộ chủ nghĩa Zion, chấm dứt lệnh

cấm nhập cư. Nhưng lần đầu tiên Sách Trắng của ông, xuất bản trong năm

đó, lại khăng khăng rằng nhập cư có thể không hạn chế nhưng phải phản

ánh “năng lực kinh tế của đất nước tại thời điểm tiếp nhận người mới đến.”

Trên thực tế, điều này có nghĩa là người Do Thái có thể có Visa định cư nếu

họ chứng minh được mình có 2.500 đôla, và do đó Weizmann cho rằng

người nhập cư tư bản kiểu Mizrachi đang thống lĩnh. Jabotinsky thì cho

việc này có tầm quan trọng thứ yếu. Dân số phải đi trước, ông không muốn

thấy Weizmann và chính phủ Anh xử lý công việc theo tốc độ của họ, nhằm

đảm bảo Palestine Do Thái là một quốc gia của những người chalutzim kể

cả nếu phải mất hàng trăm năm để tạo ra nó. Ông muốn tăng trưởng nhanh,

và khi nhìn lại, phải nói rằng trước thực tế xấu xí, bản năng của ông mạnh

hơn so với hai người kia.

Jabotinsky không sẵn sàng chấp nhận việc Anh quản lý nhập cư chút nào.

Ông muốn việc này là mối quan tâm riêng của giới hoạch định chính sách

Do Thái, những người mà theo quan điểm của ông nên xem thành lập các

thiết chế nhà nước như một việc cấp bách. Vì những lý do này, ông rời khỏi

ban chấp hành Zion năm 1923, và hai năm sau ông thành lập Liên minh

Những người xét lại Zion để sử dụng đầy đủ nguồn lực của chủ nghĩa tư

bản Do Thái nhằm đưa tới Palestine “số lượng người Do Thái lớn nhất

trong khoảng thời gian ngắn nhất.” Ông thu hút một lượng người ủng hộ

khổng lồ ở Đông Âu, nhất là ở Ba Lan, nơi cánh thanh niên quân sự xét lại

https://thuviensach.vn

Betar - chàng thanh niên Menachem Begin trở thành người tổ chức - mặc

đồng phục, tập trận và học bắn súng. Mục đích là để có được quốc gia Do

Thái bằng một hành động ý chí bất ngờ, bất khả kháng.

Trên thực tế, cả ba nhà lãnh đạo Do Thái đều đánh giá quá cao việc người

Do Thái sẵn sàng di cư thực sự tới Palestine trong những năm 1920. Sau

mấy năm hậu chiến hỗn độn, nhất là sau các vụ thảm sát ở Ba Lan và

Ukraine, như mọi người khác, người Do Thái chia sẻ sự thịnh vượng của

thập niên này. Thôi thúc vượt biển tới Haifa lắng xuống. Các cuộc bạo

động năm 1920 và 1921 không khuyến khích họ làm vậy. Trong những năm

1920, dân số Do Thái ở Palestine tăng gấp đôi, lên 160.000 người, số lượng

thuộc địa nông nghiệp cũng vậy. Đến cuối thập niên, có 110 thuộc địa nông

nghiệp, sử dụng 37.000 lao động Do Thái và canh tác trên diện tích

175.000 mẫu Anh. Nhưng tổng số người nhập cư chỉ có 100.000 người,

trong đó 25% không ở lại, nên số nhập cư thực sự chỉ là 8.000 người một

năm. Quả thực, năm 1927, năm thịnh vượng nhất của thập niên, chỉ có

2.713 người chuyển đến và hơn 5.000 người bỏ đi. Năm 1929, năm bản lề

của kinh tế thế giới, số người đến và số người đi gần tương đương.

Một cơ hội lớn bị bỏ lỡ, góp phần vào bi kịch về sau. Trong những năm

bình lặng, khi Palestine tương đối mở cửa, người Do Thái lại không đến.

Từ năm 1929, vị thế kinh tế và chính trị của họ, nhất là an ninh, bắt đầu xấu

đi trên khắp châu Âu. Nhưng khi mà sự sốt sắng đến Palestine của họ gia

tăng thì những cản trở họ di cư đến đây cũng tăng theo. Có một cuộc thảm

sát khác của người Ả-rập năm 1929, trong đó hơn 150 người Do Thái bị

giết hại. Phản ứng của Anh như trước đây là thắt chặt việc nhập cư. Bộ

trưởng Thuộc địa người Công Đảng, Passfield, không thông cảm: Sách

Trắng năm 1930 của ông ta là dấu hiệu đầu tiên không thể nhầm lẫn được

về chủ nghĩa bài Do Thái trong một báo cáo cấp nhà nước của Anh. Vợ ông

ta, Beatrice Webb, nói với Weizmann: “Tôi không hiểu nổi tại sao người

Do Thái lại làm toáng lên như thế về việc vài chục người bị giết ở

Palestine. Trong khi hằng tuần nhiều người chết vì tai nạn giao thông ở

https://thuviensach.vn

Anh mà chẳng ai thèm để ý.” 48 Thủ tướng Anh Ramsay MacDonald thì

nhạy cảm hơn. Nhờ ông này mà việc nhập cư được nối lại.

Giờ thì hàng trăm ngàn người Do Thái ngày càng lo sợ đang tìm cách vào

Palestine. Nhưng với mỗi làn sóng nhập cư Do Thái, làn sóng phản ứng Ả-

rập lại trở nên dữ dội hơn. Jabotinsky coi con số 30.000 người nhập cư một

năm là đạt mục tiêu. Mục tiêu ấy bị vượt qua năm 1934, khi có tới 40.000

người nhập cư vào Palestine. Năm sau, con số này tăng hơn 50%, lên

62.000 người. Rồi tháng 4 năm 1936, một cuộc nổi dậy Ả-rập lớn xảy ra,

và lần đầu tiên người Anh bắt đầu đối mặt với sự thật không hay ho gì là

quyền ủy trị đang tan rã. Một ủy ban do Peel dẫn đầu, đưa ra báo cáo ngày

7 tháng 7 năm 1937, khuyến nghị nên giảm số lượng người nhập cư Do

Thái xuống còn 12.000 người một năm, và nên áp đặt các hạn chế đối với

việc mua đất. Nhưng ủy ban cũng gợi ý nên chia nhỏ thành ba phần. Dải

đất ven biển, Galilee và thung lũng Jezreel lập thành một quốc gia Do Thái.

Dãy núi Judaean, sa mạc Negev và Ephraim nên lập thành một quốc gia Ả-

rập. Người Anh sẽ điều hành một khu ủy trị từ Jerusalem qua Lydda và

Ramleh tới Jaffa. Người Ả-rập giận dữ phản đối gợi ý này và tiến hành một

cuộc nổi dậy khác năm 1937. Năm sau đó, Hội nghị liên Ả-rập ở Cairo

thông qua một chính sách trong đó mọi quốc gia và cộng đồng Ả-rập cam

kết hành động quốc tế để ngăn nhà nước Zion phát triển thêm. Người Anh

từ bỏ gợi ý chia nhỏ, và sau thất bại của Hội nghị ba bên ở London đầu năm

1939 do người Ả-rập đã khiến nó trở nên vô vọng ngay từ đầu, thì Tuyên

bố Balfour cũng bị chôn vùi lặng lẽ. Một Sách Trắng mới, xuất bản tháng 5,

nói rằng chỉ nên tiếp nhận 75.000 người Do Thái trong vòng năm năm, và

sau đó sẽ không nhận thêm ai nữa, trừ phi có sự đồng ý của người Ả-rập.

Song song đó, Palestine nên tiến tới độc lập dần dần. Lúc này có 500.000

người Do Thái ở Palestine. Nhưng người Ả-rập vẫn chiếm đại đa số. Do đó,

nếu kế hoạch của Anh tiến triển thì người Ả-rập sẽ kiểm soát bất cứ quốc

gia nào được hình thành, và những người Do Thái đang cư trú sẽ bị trục

xuất.

https://thuviensach.vn

Chuỗi sự kiện bi thảm này gây ra những lo lắng tương ứng trong phong trào

Zion, khi các phe nhóm khác nhau của phong trào bị chia rẽ về việc làm thế

nào để ứng phó. Năm 1931, Weizmann mất chức Chủ tịch Đại hội Zion Thế

giới do sự xúi giục của Đảng Mizrachi. Cũng năm đó ở Palestine, các cuộc

bầu cử vào Hội đồng Đại biểu Zion cho thấy có một sự chia rẽ ba bên,

Đảng Mapai giành được 31 trên tổng số 71 ghế, Đảng Xét lại 16 ghế và

Đảng Mizrachi 5 ghế. Chia rẽ lan sang cả quân đội: Đảng Xét lại và Đảng

Mizrachi, cùng những người Zion phi xã hội chủ nghĩa khác, tách khỏi

Haganah để lập ra một lực lượng cạnh tranh tức Irgun.

Sự chia rẽ cơ bản giữa một bên là Đảng Mapai với một bên là Đảng Xét lại,

vốn được coi là sẽ thống trị nền chính trị của nhà nước Zion khi nó ra đời,

đã bị đầu độc bởi những lời chửi bới lăng mạ. Đảng Xét lại kết tội Đảng

Mapai cấu kết với người Anh và phản bội sự nghiệp Do Thái. Đảng Xét lại

bị tố cáo là “phát xít.” Ben Gurion gọi Jabotinsky là “Vladimir Hitler.”

Ngày 16 tháng 6 năm 1933, Chaim Arlosoroff, người đứng đầu Phòng

Chính trị của Jewish Agency* được thành lập năm 1929 để điều phối mọi

nỗ lực Do Thái trên toàn thế giới, đã bị sát hại trên bờ biển Tel Aviv, ông là

một người Zion nhiệt thành thuộc Đảng Mapai, theo đó những kẻ cực đoan

của Đảng Xét lại lập tức bị nghi ngờ. Hai trong số họ, Abraham Stavsky và

Zevi Rosenblatt, thành viên của nhóm cực đoan Xét lại Brit Habirionim, bị

bắt giữ và bị buộc tội giết người. Abba Ahimeir, nhà lý luận của nhóm, bị

cáo buộc đồng lõa. Stavsky, bị buộc tội dựa trên bằng chứng được một

nhân chứng đưa ra, bị kết án treo cổ, nhưng được tha bổng sau khi kháng

cáo vì một điều luật xưa của Thổ Nhĩ Kỳ nói rằng một nhân chứng là

không đủ trong một vụ tử hình. Tội ác này không bao giờ được phá giải và

nó cứ thế làm mưng mủ trong ký ức của cả hai bên trong nửa thế kỷ. Đối

với Đảng Mapai, Đảng Xét lại sẽ không dừng lại ở việc giết người. Đối với

Đảng Xét lại, Đảng Mapai đã hạ mình, dùng đến cả phương thức ngược đãi

có từ lâu đời của dân ngoại là vu cáo máu.

https://thuviensach.vn

Đằng sau sự chia rẽ là một tình trạng khó xử thực sự, đầy đau đớn về cách

hành xử Do Thái. Một số người đã nghĩ rằng Tuyên bố Balfour là khởi đầu

của sự kết thúc các vấn đề Do Thái. Trên thực tế, nó chỉ tạo ra một tập hợp

các lựa chọn bất khả thi hoàn toàn mới. Trên khắp thế giới, các nhà lý

tưởng Do Thái nài nỉ lãnh đạo của mình chấp nhận người Ả-rập. Cho mãi

tới năm 1938, Albert Einstein, người Do Thái vĩ đại nhất bấy giờ còn sống,

vẫn nhìn ngôi nhà quốc gia dưới góc độ không tưởng: “Tôi thà thấy sự thỏa

thuận hợp lý với người Ả-rập trên cơ sở cùng nhau chung sống trong hoà

bình còn hơn là tạo ra một quốc gia Do Thái… nhận thức của tôi về bản

chất của Do Thái giáo kháng cự lại ý tưởng về một quốc gia Do Thái có

biên giới, có quân đội và một mức độ quyền lực thế tục, không cần biết nó

khiêm tốn thế nào. Tôi thấy lo ngại về thiệt hại nội bộ mà Do Thái giáo sẽ

gánh chịu - nhất là từ việc phát triển chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi trong hàng

ngũ chúng ta.” 49 Những người khác cũng thấy lo ngại về thiệt hại này.

Nhưng cái làm họ lo hơn là nguy cơ người Do Thái không có một quốc gia

trú ẩn để bỏ chạy tới đó. Làm thế nào một quốc gia như vậy có thể được tạo

ra với sự đồng thuận của người Ả-rập? Jabotinsky cho rằng người Do Thái

phải coi cảm xúc dân tộc chủ nghĩa Ả-rập mạnh mẽ và cứng rắn như cảm

xúc dân tộc chủ nghĩa của chính họ. Do đó:

Không thể mơ về một thỏa thuận tự nguyện giữa chúng ta với người Ả-rập… Không phải lúc

này, không phải trong tương lai có thể thấy được… Mọi dân tộc, văn minh hay nguyên thủy,

đều coi đất đai là ngôi nhà quốc gia của mình, nơi họ muốn ở đó như là chủ đất duy nhất và

mãi mãi. Một dân tộc như vậy sẽ không bao giờ sẵn lòng chấp nhận chủ đất mới hay thậm chí

quan hệ đối tác. Mọi dân tộc bản địa sẽ chiến đấu chống lại những người định cư chừng nào

còn hy vọng tống khứ họ. Do đó họ cư xử tốt, và do đó người Ả-rập [Palestine] sẽ cư xử tốt,

chừng nào còn một tia hy vọng trong lòng rằng họ có thể ngăn Palestine biến thành Erez

Israel.

Chỉ một “bức tường sắt bằng lưỡi lê Do Thái,” ông kết luận, mới có thể

buộc người Ả-rập chấp nhận điều tất yếu phải đến. 50

https://thuviensach.vn

Jabotinsky nói mấy lời gay gắt trên vào năm 1923. Hai thập niên tiếp theo

sẽ tiếp thêm sức mạnh ngày càng lớn cho logic trong lập luận của ông, rằng

người Do Thái không thể theo chủ nghĩa lý tưởng được. Vấn đề không chỉ

là cung cấp cho Palestine Do Thái bức tường sắt bằng lưỡi lê để đảm bảo

an toàn cho nó. Vấn đề là liệu cộng đồng Do Thái châu Âu có thể sống sót

nổi hay không, trong một thế giới đang ngày càng trở nên thù địch và thù

địch xuất hiện hầu như khắp nơi.

Vì không chỉ ở Palestine hoà ước Versailles mới gây ra thất vọng cay đắng

cho người Do Thái. Cuộc chiến 1914-1918 là “chiến tranh để chấm dứt

chiến tranh,” sẽ bãi bỏ realpolitik cũ rích và mở ra một kỷ nguyên công

bằng, quét sạch các đế chế cha truyền con nối xưa cũ và trao cho mọi dân

tộc phần tự trị phù hợp của họ. Ngôi nhà quốc gia cho người Do Thái ở

Palestine là một phần của mô hình lý tưởng này. Nhưng quan trọng không

kém, nếu không muốn nói là hơn, đối với hầu hết người Do Thái châu Âu

đó là sự đảm bảo của hoà ước rằng họ sẽ nhận được đầy đủ các quyền công

dân trên khắp châu Âu nơi có cộng đồng Do Thái lưu vong. Các cường

quốc chính, dưới sự giục giã của Disraeli, ban đầu đã nỗ lực đảm bảo các

quyền tối thiểu cho người Do Thái tại Đại hội Berlin năm 1878. Nhưng các

điều khoản của hoà ước đã bị né tránh, nhất là ở Rumania. Một nỗ lực thứ

hai và thấu đáo hơn nhiều được thực hiện ở Versailles. Người Do Thái ở

Nga đã được chính phủ lâm thời của Kerensky trao cho các quyền đầy đủ.

Tại Versailles, các điều khoản được đưa vào hoà ước để trao quyền cho các

nhóm thiểu số được liệt kê, trong đó có người Do Thái, ở tất cả những quốc

gia được tạo ra, được mở rộng hay bị giới hạn ranh giới bởi hoà ước này -

Ba Lan, Rumania, Hungary, Áo, Tiệp Khắc, Nam Tư, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp,

Lithuania, Latvia và Estonia, về lý thuyết, và chắc chắn trong đầu những

người định hình hoà ước như Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson và Lloyd

George, thì người Do Thái là một trong các bên hưởng lợi chính của hoà

ước: họ có ngôi nhà quốc gia ở Palestine, và nếu họ chọn ở lại những nơi

đã đón nhận họ, thì họ nhận được các quyền công dân đầy đủ và được đảm

bảo ở đó.

https://thuviensach.vn

Như mọi chuyện đã diễn ra, hoà ước Versailles là một yếu tố quan trọng

của bi kịch lớn nhất trong mọi bi kịch Do Thái. Vì nó là một giao ước

không có gươm. Nó vẽ lại bản đồ châu Âu và áp đặt các giải pháp mới đối

với những vụ tranh cãi có từ xưa, nhưng lại không cung cấp phương tiện

vật chất để thực hiện cả hai. Do đó, nó mang đến 20 năm bất ổn gia tăng,

đầy những hận thù dữ dội do chính các điều khoản của nó gây ra. Trong

bầu không khí bất mãn, bất trắc và bạo lực từng hồi này, vị trí của người Do

Thái thay vì được cải thiện lại trở nên bấp bênh hơn. Như vẫn luôn xảy ra

vào mỗi lúc khó khăn, các cộng đồng Do Thái có xu hướng trở thành tâm

điểm của mọi sự lo lắng và thù địch, họ không thể thoát khỏi các đối tượng

thù ghét cụ thể ở địa phương. Người Do Thái quen với điều đó. Nhưng giờ

có thêm một nguyên nhân thù địch nữa - sự đánh đồng căn cước Do Thái

với chủ nghĩa Bolshevik.

Người Do Thái chịu trách nhiệm phần nào cho điều này; hay đúng hơn,

kiểu người Do Thái chính trị xuất hiện trong nền chính trị cấp tiến nửa sau

thế kỷ 19: người Do Thái phi Do Thái, người Do Thái mà cho rằng chẳng

có cái gì gọi là người Do Thái hết. Những người thuộc nhóm này đều là

người xã hội chủ nghĩa, trong một thời gian ngắn đã đóng vai trò quan

trọng bậc nhất trong lịch sử châu Âu và lịch sử Do Thái. Tiêu biểu nhất

trong số họ là Rosa Luxemburg (1871-1919). Bà đến từ Zamosc ở Ba Lan

thuộc Nga, gốc gác của bà hoàn toàn là Do Thái. Bà là hậu duệ của các

giáo sĩ sống gần nhất từ thế kỷ 12, và mẹ bà, vốn là con gái và chị gái của

các giáo sĩ, lúc nào cũng trích dẫn Kinh Thánh cho bà nghe. Giống như

Marx, nhưng ít bao biện hơn, bà không hề tỏ ra quan tâm dù là nhỏ nhất tới

Do Thái giáo hay văn hóa Yiddish (mặc dù bà thích các câu chuyện đùa

Yiddish). Như sử gia về chủ nghĩa xã hội Do Thái Robert Wistrich đã chỉ

ra, niềm đam mê đặc biệt của bà đối với công bằng xã hội và sự thích thú

bà dành cho phép biện chứng dường như được nuôi dưỡng bởi nhiều thế hệ

học giả giáo sĩ.51 Tuy nhiên, trong mọi khía cạnh khác, bà là một maskil cực

đoan. Bà không biết gì về thường dân Do Thái. Cha bà, một nhà buôn gỗ

giàu có, đã gửi bà tới một ngôi trường đặc biệt ở Warsaw chủ yếu dành

https://thuviensach.vn

riêng cho con cái các quan chức Nga. Năm 18 tuổi, bà được đưa lén qua

biên giới tới Zurich để hoàn thành việc học của mình. Năm 1898, bà kết

hôn với một chủ nhà in người Đức để có quốc tịch Đức. Từ đó trở đi, bà

dành cả đời mình cho nền chính trị cách mạng.

Có những điểm tương đồng với Marx. Giống Marx, bà có một gia cảnh

thuận lợi mà nhờ đó bà tiếp tục được hưởng lợi về mặt tài chính. Giống

Marx, bà không biết gì về tầng lớp lao động, thậm chí về tầng lớp lao động

Do Thái. Giống Marx, bà sống một cuộc đời ấp ủ chính trị trung lưu, viết

lách, diễn thuyết trên bục và tranh luận trong quán cà phê. Nhưng trong khi

sự tự căm ghét Do Thái của Marx có dạng chủ nghĩa bài Do Thái sơ khai,

thì bà lại cho rằng vấn đề Do Thái không hề tồn tại. Bà khăng khăng, chủ

nghĩa bài Do Thái là một chức năng của chủ nghĩa tư bản, được khai thác ở

Đức bởi giới địa chủ quý tộc và ở Nga bởi những kẻ ủng hộ chế độ Sa

hoàng. Marx đã giải quyết vấn đề này; ông đã “đưa vấn đề Do Thái ra khỏi

lĩnh vực tôn giáo và chủng tộc và cho nó một nền tảng xã hội, chứng minh

rằng cái thường được mô tả và ngược đãi như ‘Do Thái giáo’ chẳng là gì

ngoài tinh thần bán rong và lừa đảo, vốn xuất hiện ở mọi xã hội nơi sự bóc

lột thống trị.” 52 Thực ra, đó không phải điều Marx nói, cách diễn giải của bà

gắn với một sự cố ý bóp méo văn bản của Marx. Hơn nữa, khẳng định của

bà rõ ràng là không đúng. Như một nhà xã hội học Do Thái khác, Eduard

Bernstein (1850-1932), đã chỉ ra, chủ nghĩa bài Do Thái có gốc rễ bình dân

sâu xa và không thể đơn giản bị xua đi bằng chủ nghĩa Marx, ông này rất

ngưỡng mộ con gái của Marx, Eleanor, vì cô từng kiêu hãnh nói tại các

cuộc gặp gỡ công khai ở khu Đông London rằng “Tôi là một người Do

Thái.”

Ngược lại, Rosa Luxemburg không bao giờ nhắc đến chất Do Thái của

mình, nếu bà có thể tránh được. Bà cố gắng phớt lờ các cuộc công kích bài

Do Thái nhằm vào mình, và việc này thường khó làm vì hầu hết những

tranh biếm hoạ kinh khủng nhất về bà xuất hiện trên báo chí Đức. Hơn nữa,

có một nét bài Do Thái mạnh trong các cuộc công kích này, đến từ các đoàn

https://thuviensach.vn

viên công đoàn và những người xã hội chủ nghĩa Đức xuất thân tầng lớp

lao động. Họ không thích giọng điệu ưu việt trí thức và những khẳng định

tự tin của bà về cái “người lao động” muốn. Bà gạt chuyện này sang một

bên. “Với những người đi theo Marx,” bà viết, “cũng như với tầng lớp lao

động, vấn đề Do Thái theo đúng nghĩa của nó không tồn tại.” Các cuộc

công kích nhằm vào người Do Thái, theo quan điểm của bà, chỉ diễn ra ở

“các ngôi làng nhỏ, xa xôi ở miền Nam nước Nga và Bessarabia - tức là

những nơi mà phong trào cách mạng còn yếu hoặc không tồn tại.” Bà chai

sạn trước các tuyên bố cho rằng bà thông cảm với những hành vi tàn ác

chống lại người Do Thái. “Tại sao các người lại gắn với những rầu rĩ Do

Thái đặc biệt của các người?” bà viết. “Tôi cũng cảm thấy đáng tiếc hệt

như thế đối với những nạn nhân Ấn Độ khốn khổ ở Putumayo, người da

đen ở châu Phi… Tôi không thể tìm thấy một góc đặc biệt trong tim mình

cho ghetto.” 53

Những méo mó đạo đức và tình cảm của Rosa Luxemburg đặc trưng cho

một trí thức đang tìm cách ép mọi người vào một cấu trúc tư tưởng, thay vì

cho phép tư tưởng được phát triển từ cách người ta thực sự cư xử. Người

Do Thái Đông Âu không phải là một tác phẩm nhân tạo của hệ thống tư

bản chủ nghĩa. Họ là một dân tộc thực sự, có ngôn ngữ, tôn giáo và văn hóa

của riêng mình. Những đau buồn của họ cũng thật, họ bị ngược đãi vì là

người Do Thái chứ không vì một lý do nào khác. Họ thậm chí có đảng xã

hội chủ nghĩa của riêng họ, Bund (viết tắt của Liên minh Công nhân Do

Thái Chung ở Lithuania, Ba Lan và Nga), thành lập năm 1897. Bund tranh

đấu quyết liệt cho các quyền dân sự đầy đủ của người Do Thái. Nhưng các

thành viên của Bund bị chia rẽ về việc liệu người Do Thái có nên được trao

cho một quốc gia tự trị hay không khi “Cộng hoà Công nhân” hình thành.

Họ cũng thấy băn khoăn về chủ nghĩa Zion, và hàng ngũ họ thường xuyên

bị hao hụt do di cư. Do đó, họ có xu hướng sát cánh bảo vệ văn hóa dân tộc

Yiddish.

https://thuviensach.vn

Việc cứ khăng khăng khẳng định tính độc đáo của văn hóa Do Thái khiến

họ trở nên vô cùng đáng ghét đối với những nhà xã hội chủ nghĩa Do Thái

như Rosa Luxemburg, vốn cho rằng người Do Thái chẳng có gì đặc biệt về

mặt xã hội hay văn hóa cả. Họ kịch liệt bác bỏ những tuyên bố của Đảng

Bund. Và thái độ thù địch của họ đối với các tổ chức chính trị riêng biệt của

người Do Thái định hình tính chính thống của phe tả cách mạng. Nhất là

khi Lenin trở thành người phản đối dữ dội các quyền Do Thái. “Ý tưởng về

một ‘dân tộc’ Do Thái nhất định là phản động,” ông viết (1903), “không chỉ

dưới sự giảng giải của những người trước sau ủng hộ nó (những người

Zion) mà cũng hệt như thế khi được những người đang tìm cách kết hợp nó

với các ý tưởng dân chủ xã hội (những người của Đảng Bund) kêu gọi cổ

xúy. Ý tưởng về một dân tộc Do Thái đi ngược lại lợi ích của tầng lớp vô

sản Do Thái, vì nó nuôi dưỡng trong họ, trực tiếp hay gián tiếp, một tinh

thần thù địch đồng hóa, tinh thần của ‘ghetto.’” Lại nữa, năm 1913, ông

viết: “Bất cứ ai trực tiếp hay gián tiếp đề ra khẩu hiệu về một ‘nền văn hóa

dân tộc’ Do Thái (cho dù anh ta có thể có thiện ý đến đâu) đều là kẻ thù của

giai cấp vô sản, là kẻ ủng hộ vị trí xưa cũ và đẳng cấp của người Do Thái,

kẻ đồng lõa với giới giáo sĩ và giai cấp tư sản.”54

Do đó, toàn bộ triết lý về cách mạng vô sản được dựa trên giả định rằng

dân tộc Do Thái, theo nghĩa chính xác của nó, không có sự tồn tại nào

ngoài một khái niệm tưởng tượng được một hệ thống kinh tế-xã hội méo

mó khuếch trương. Phá hủy hệ thống đó và dân tộc Do Thái biếm hoạ của

lịch sử sẽ biến mất, như một cơn ác mộng xấu xí, và người Do Thái sẽ trở

thành người cựu Do Thái, người bình thường. Giờ đây, thật khó để chúng ta

đi ngược trở lại vào trong tâm trí những người Do Thái cực kỳ thông minh,

có học vấn cao đã tin vào thuyết này. Nhưng đúng là nhiều ngàn người

trong số họ đã tin vào học thuyết này. Họ căm ghét tính chất Do Thái của

mình, và chiến đấu cho cách mạng là phương tiện dễ chấp nhận nhất về mặt

đạo đức để thoát khỏi nó. Điều này mang lại cho cuộc chiến cách mạng của

họ một cảm xúc sục sôi đặc biệt, vì họ tin rằng thành công của cuộc chiến

https://thuviensach.vn

sẽ bao gồm một sự giải phóng cá nhân khỏi gánh nặng Do Thái trong họ,

cũng là sự giải phóng nhân loại nói chung khỏi ách chuyên chế.

Trong bất cứ trường hợp nào, người Do Thái phi Do Thái như vậy có vị trí

quan trọng trong mọi đảng cách mạng ở hầu hết các nước châu Âu ngay

trước, trong và sau Thế chiến I. Họ đóng vai trò đi đầu trong các cuộc nổi

dậy diễn ra sau khi Đức và Áo bại trận. Bela Kun (1886-1939) là nhà

chuyên chế của chế độ cộng sản nắm giữ quyền lực ở Hungary từ tháng 3

đến tháng 8 năm 1919. Kurt Eisner (1867-1919) dẫn đầu cuộc nổi dậy cách

mạng ở xứ Bavaria tháng 11 năm 1918 và điều hành nền cộng hoà cho tới

khi ông bị giết hại bốn tháng sau đó. Rosa Luxemburg, bộ óc đứng sau

nhóm “xã hội chủ nghĩa cấp tiến” cách mạng ở Berlin, bị giết hại vài tuần

trước Eisner.

Trên hết, Nga là nơi người Do Thái có liên hệ với bạo lực cách mạng một

cách nổi bật và ấn tượng nhất. Ở đó, kiến trúc sư của putsch* đưa chính thể

Bolshevik lên nắm quyền vào tháng 10 năm 1917 là một người phi Do

Thái, Lenin. Nhưng tác nhân quan trọng là Leon Trotsky (1879-1940), tên

khai sinh là Lev Davidovich Bronstein. Cha ông là một nông dân Ukraine

mà sau này ông đổi gọi là phú nông, nhưng bản thân Trotsky lại là sản

phẩm của chủ nghĩa thế giới Odessa (ông theo trường phái Luther), ông

tuyên bố rằng cả Do Thái giáo lẫn chủ nghĩa bài Do Thái đều không có bất

cứ tác động gì đối với sự phát triển của ông. Thực ra nó có tác động: có

điều gì đó phi tự nhiên, gần giống với căm ghét, trong việc ông săn lùng

những người Do Thái Đảng Bund tại Đại hội năm 1903 của Đảng Dân chủ

Xã hội Nga (tổ chức ở London), khiến họ rút khỏi sự kiện và do đó dọn

đường cho chiến thắng của phe Bolshevik, ông coi Herzl là một “kẻ phiêu

lưu vô liêm sỉ,” một “nhân vật kinh tởm.” Giống như Rosa Luxemburg, ông

quay lưng với những khổ đau của người Do Thái, cho dù chúng có kinh

khủng đến đâu. Khi tại vị, ông luôn từ chối gặp các đoàn đại biểu Do Thái.

Như với những người Do Thái phi Do Thái khác, sự kìm nén cảm xúc mà

vị thế chính trị của ông đòi hỏi lan đến gia đình ông: ông không để ý đến

https://thuviensach.vn

nỗi khổ của cha mình, người đã mất tất cả trong cuộc cách mạng và chết vì

sốt phát ban.

Trotsky bù đắp cho sự thờ ơ của bản thân bằng cách làm một người Do

Thái tràn đầy nhiệt huyết và bù đắp cho sự lạnh lùng khi trở thành một

người cách mạng. Cuộc cách mạng Bolshevik khó có thể thành công hay

trụ được nếu không có ông. Trotsky là người đã dạy Lenin về tầm quan

trọng của các Xô Viết công nhân và làm thế nào để khai thác chúng.

Trotsky là người đích thân tổ chức và lãnh đạo cuộc nổi dậy có vũ trang lật

đổ chính phủ lâm thời và đưa người Bolshevik lên nắm quyền. Trotsky là

người lập ra và kiểm soát Hồng quân tới tận năm 1925 và là người đảm bảo

sự sống còn bằng xương bằng thịt của chế độ cộng sản non trẻ trong cuộc

nội chiến vốn suýt nữa thì hủy diệt nó. 55 Hơn bất cứ ai khác, Trotsky là biểu

tượng bạo lực và sức mạnh của chế độ Bolshevik và quyết tâm của nó

nhằm thổi bùng lửa thế giới. Hơn bất cứ ai, ông chịu trách nhiệm cho việc

dân chúng “định danh” cách mạng với người Do Thái.

Hậu quả đối với người Do Thái, trước mắt và lâu dài, tại địa phương và

khắp thế giới, thật khủng khiếp. Quân đội Bạch Nga, khi tìm cách tiêu diệt

chế độ Xô Viết đã coi tất cả người Do Thái là kẻ thù. Ở Ukraine, nội chiến

phát triển thành đợt thảm sát lớn nhất trong lịch sử Do Thái. Có hơn 1.000

sự kiện riêng biệt liên quan đến việc giết hại người Do Thái. Trên 700 cộng

đồng ở Ukraine bị liên lụy và thêm vài trăm cộng đồng nữa ở Nga. Từ

60.000 đến 70.000 người Do Thái bị giết hại. 56 Ở nhiều nơi khác tại Đông

Âu, một sự “định danh” tương tự về người Do Thái và chế độ Bolshevik là

nguyên nhân trực tiếp dẫn tới các cuộc tấn công giết người nhằm vào các

cộng đồng Do Thái vô hại. Các cuộc tấn công đặc biệt đẫm máu ở Ba Lan

sau khi Bolshevik thất bại và ở Hungary sau khi chế độ Bela Kun sụp đổ.

Các cuộc tấn công xảy ra ngắt quãng ở Rumania trong suốt những năm

1920. Ở cả ba nước này, các đảng cộng sản địa phương chủ yếu được người

Do Thái phi Do Thái lập ra và điều hành, nhưng những người Do Thái phi

https://thuviensach.vn

chính trị, truyền thống và ngoan đạo của các ghetto và làng quê lại là những

người phải trả giá.

Thêm vào bi kịch của tất cả những việc này, người Do Thái bình dân ở Nga

không được hưởng lợi gì từ cuộc cách mạng. Ngược lại là khác. Họ chắc

chắn đã được hưởng lợi rất nhiều từ chính phủ lâm thời của Kerensky, nó

cho họ các quyền bỏ phiếu và quyền dân sự đầy đủ, bao gồm cả quyền tổ

chức các đảng phái chính trị lẫn thiết chế văn hóa của riêng họ. Ở Ukraine,

họ tham gia vào chính phủ lâm thời; một người Do Thái điều hành một Bộ

Các vấn đề Do Thái riêng; họ được các điều khoản về dân tộc thiểu số

trong hoà ước Versailles bảo vệ. Ở Lithuania, nước mà người Xô Viết

không đặt chân đến cho tới năm 1939, những đảm bảo về dân tộc thiểu số

này rất có hiệu quả, và cộng đồng Do Thái lớn nhất ở đó có lẽ là những

người hài lòng nhất ở Đông Âu giữa hai cuộc Thế chiến.

Do đó với người Do Thái, putsch* của Lenin đã quay ngược đồng hồ, và rốt

cuộc chế độ cộng sản không ưu ái họ. Nhưng đúng là có lúc những người

theo chủ nghĩa Lenin đã đánh đồng chủ nghĩa bài Do Thái với phản cách

mạng. Hội đồng ủy viên Nhân dân, trong một nghị định ngày 27 tháng 7

năm 1918, chỉ đạo “mọi Xô Viết công nhân, nông dân và đại biểu binh sĩ

phải có những bước đi nhằm tiêu diệt hiệu quả phong trào bài Do Thái tận

gốc rễ.” Chính phủ lưu hành một đoạn băng ghi âm bài phát biểu của

Lenin, tố cáo chủ nghĩa bài Do Thái. 57 Nhưng nỗ lực có phần yếu ớt này

hoàn toàn mất tác dụng do các cuộc công kích dữ dội của Lenin nhằm vào

nhóm “người bóc lột và người trục lợi” mà ông gọi là “kẻ thu tiền,” từ được

dùng để ám chỉ người Do Thái và được diễn giải như vậy. Một chế độ dựa

trên chủ nghĩa Marx, có nguồn gốc (như chúng ta đã thấy) từ thuyết âm

mưu bài Do Thái, khởi sự bằng cách xác định các nhóm người là “kẻ thù

giai cấp” rồi ngược đãi họ, chắc chắn sẽ tạo ra một bầu không khí không

thân thiện đối với người Do Thái. Trên thực tế, các thương gia Do Thái

nằm trong số những đối tượng chính của chính sách Lenin chống lại “các

nhóm phản xã hội.” Nhiều người bị “loại bỏ”; những người khác, có lẽ tổng

https://thuviensach.vn

cộng 300.000 người, vượt biên vào Ba Lan, các nước Baltic, Thổ Nhĩ Kỳ

và vùng Balkan.

Đúng là người Do Thái từng có vai trò quan trọng trong Đảng Bolshevik,

trong giới lãnh đạo chóp bu cũng như đảng viên: tại các đại hội đảng, 15-

20% đại biểu là người Do Thái. Nhưng đây là những người Do Thái phi Do

Thái; Đảng Bolshevik là đảng hậu Sa hoàng duy nhất có thái độ bất khoan

dung đối với các mục tiêu và lợi ích Do Thái. Quả thực, giới Do Thái bình

dân đã phải gánh chịu hậu quả do sự dính líu của người Do Thái với chế

độ. Những người Bolshevik Do Thái có số lượng đông đảo trong Cheka

(cảnh sát mật), giữ vai trò ủy viên, nhân viên thu thuế và công chức. Họ có

vai trò hàng đầu trong các đội do Lenin và Trotsky tổ chức để gom lúa của

cánh nông dân đang tích trữ. Tất cả những hoạt động này khiến họ bị căm

ghét. Do đó, như thường xảy ra trong lịch sử của mình, người Do Thái bị

tấn công vì các lý do đầy mâu thuẫn. Một mặt họ là “những kẻ thu tiền

phản xã hội,” mặt khác họ là “những Bolshevik.” Hồi năm 1922, có những

đe dọa rằng nếu các ủy viên lấy đồ trang trí bằng vàng từ các nhà thờ thì

“không một người Do Thái nào sẽ sống sót: chúng ta sẽ giết hết chúng

trong đêm.” Đám đông diễu khắp phố: “Đánh Do Thái, cứu nước Nga.”

Năm 1926, thậm chí đã xuất hiện trở lại các cáo buộc người Do Thái giết

người cho nghi lễ. Tuy nhiên, tài liệu lưu trữ cho thấy người Do Thái cũng

sợ chế độ: “họ sợ dân quân cũng như trước đây họ sợ cảnh sát Sa hoàng.” 58

Nỗi sợ các Xô Viết của người Do Thái hoàn toàn có căn cứ. Tháng 8 năm

1919, tất cả các cộng đồng tôn giáo Do Thái bị giải thể, tài sản của họ bị

trưng thu và đại đa số giáo đường bị đóng cửa vĩnh viễn. Việc học tiếng

Hebrew và xuất bản các tác phẩm thế tục bằng tiếng Hebrew bị cấm. In ấn

bằng tiếng Yiddish được cho phép, nhưng phải phiên âm, và văn hóa

Yiddish, tuy có lúc được chấp nhận, bị giám sát cẩn thận. Cơ quan giám sát

bao gồm các bộ phận đặc biệt về Do Thái, Yevsektsiya, lập ra trong các chi

nhánh của Đảng Cộng sản, do người Do Thái phi Do Thái điều hành, với

nhiệm vụ cụ thể là loại bỏ bất cứ dấu hiệu nào của “chủ nghĩa đặc thù văn

https://thuviensach.vn

hóa Do Thái.” Họ đặt dấu kết cho Đảng Bund, rồi bắt tay vào việc tiêu diệt

chủ nghĩa Zion Nga. Năm 1917, Yevsektsiya đã trở thành đặc điểm chính

trị rõ nét nhất của cộng đồng Do Thái Nga, với 300.000 thành viên và

1.200 chi nhánh. Đông hơn cả số người Bolshevik. Từ năm 1919 trở đi,

Yevsektsiya tấn công trực diện phe Zion, sử dụng các đơn vị Cheka do

người Do Thái phi Do Thái chỉ huy. Ở Leningrad, họ chiếm tổng hành dinh

của tổ chức Zion, bắt giữ nhân viên và đóng cửa tờ báo của tổ chức này. Họ

làm điều tương tự ở Moscow. Tháng 4 năm 1920, Đại hội Zion Toàn Nga bị

gián đoạn bởi một đơn vị Cheka do một cô gái Do Thái dẫn đầu đã bắt giữ

75 đại biểu. Từ năm 1920, có hàng ngàn người Zion Nga trong các trại

giam, rất ít người trụ được ở đó. Ngày 26 tháng 8 năm 1922, Đảng Zion đổ

lỗi cho chế độ đã “nhân danh dân chủ, tìm cách làm băng hoại thanh niên

Do Thái và ném họ vào tay những kẻ tư sản phản cách mạng vì lợi ích của

chủ nghĩa tư bản Anh-Pháp. Để khôi phục nhà nước Palestine, đại diện của

tầng lớp tư sản Do Thái này dựa vào các lực lượng phản động [bao gồm]

những tên đế quốc tham lam như Poincaré, Lloyd George và Giáo hoàng.” 59

Khi Stalin lên nắm quyền, áp lực đè lên người Do Thái gia tăng, và đến

cuối những năm 1920 mọi hình thức hoạt động đặc thù Do Thái đã biến

mất hoặc bị giảm bớt. Rồi ông giải tán Yevsektsiya, giao việc giám sát

người Do Thái vào tay cảnh sát mật. Đến lúc này, người Do Thái đã bị loại

khỏi hầu hết các vị trí cao cấp trong chế độ, chủ nghĩa bài Do Thái một lần

nữa trở thành một thế lực mạnh mẽ trong Đảng. “Có đúng không,” Trotsky

viết trong giận dữ và kinh ngạc cho Bukharin, ngày 4 tháng 3 năm 1926,

“có thể nào, trong Đảng của chúng ta, ở Moscow, trong các Chi bộ Công

nhân, việc kích động chủ nghĩa bài Do Thái được tiến hành mà không bị

trừng phạt?” 60 Không bị trừng phạt, ấy vậy còn được khuyến khích. Người

Do Thái, nhất là trong Đảng Cộng sản, chiếm một tỉ lệ hoàn toàn mất cân

đối trong số các nạn nhân của Stalin.

Một trong số họ là Isaac Babel (1894-1940?), có lẽ là nhà văn Do Thái lớn

duy nhất mà Cách mạng Nga đã sinh ra, người mà tấn bi kịch cá nhân của

https://thuviensach.vn

ông là một kiểu ngụ ngôn Do Thái dưới thời Xô Viết. Giống như Trotsky,

ông là sản phẩm của Odessa, nơi cha ông có một cửa hàng. Trong một câu

chuyện, ông mô tả năm 9 tuổi thấy cha mình, một người Do Thái ghetto

điển hình qua nhiều thế kỷ, khúm núm và quy phục quỳ dưới chân một sĩ

quan Cossack trong một vụ thảm sát ra sao. Babel kể, viên sĩ quan đeo

găng tay da dê màu vàng chanh “nhìn về phía trước với ánh mắt xa xăm.”

Odessa sản sinh ra các tài năng Do Thái, nhất là các tài năng biểu diễn, và

Babel thông minh sợ rằng cha sẽ biến mình thành một “thằng lùn âm nhạc,”

một trong những “đứa trẻ kiêu ngạo, mặt đầy tàn nhang, cổ gầy như cọng

hoa, hai má đỏ hồng.” Thay vì giống Trotsky, ông muốn trở thành một

người Do Thái phi Do Thái, một con người của bạo lực, giống như những

gã kẻ cướp Do Thái khét tiếng đến từ Moldavanka, ghetto ở Odessa, hay

thậm chí giống như những người Cossack, ông chiến đấu trong quân đội

của Sa hoàng; rồi khi cách mạng nổ ra, ông phục vụ trong Cheka với vai trò

một người Bolshevik vây ráp các trang trại. Cuối cùng, ông cũng toại

nguyện: được chiến đấu bên cạnh người Cossack dưới sự chỉ huy của

Tướng Budënny. Từ những trải nghiệm của mình, ông cho ra đời một kiệt

tác, Red Cavalry (1926) (Kỵ binh đỏ), tập hợp các câu chuyện được mô tả

rất chi tiết và thường khi gây nản lòng về những nỗ lực của ông nhằm có

được, “khả năng đơn giản nhất trong các khả năng: giết người,” như lời ông

thuật.

Các câu chuyện thành công, nhưng bản thân nỗ lực thì thất bại. Babel

không thể trở thành một người mà với người đó bạo lực là lẽ tự nhiên, ông

vẫn là một trí thức Do Thái điển hình, như cách ông mô tả trong một câu

đáng nhớ, “một người có cặp kính trên mũi và mùa thu trong tim.” Khó

khăn mà một người Do Thái gặp phải khi trốn thoát khỏi bối cảnh văn hóa

của mình, nhất là khi gieo chết chóc, là một chủ đề xuất hiện đi xuất hiện

lại, gây xúc động trong các câu chuyện của ông. Một thanh niên phải chết

vì anh ta không thể buộc mình bắn chết một đồng đội bị thương. Một chủ

cửa tiệm Do Thái già sẽ không chấp nhận rằng mục đích cách mạng biện

minh cho phương tiện, và kêu gọi một “quốc tế những người tốt.” Một

https://thuviensach.vn

người lính Do Thái trẻ bị giết, để lại trong mớ đồ dùng ít ỏi của mình

những bức chân dung Lenin và Maimonides. Hai người này không cùng

quan điểm với nhau, như Babel thấy từ trải nghiệm cá nhân chua xót của

mình. Khái niệm người Do Thái phi Do Thái không có tác dụng. Với

Stalin, ông là một người Do Thái như bất cứ người Do Thái nào khác; và ở

nước Nga của Stalin, Babel từ chỗ được ủng hộ nay bị quên lãng. He

appeared at the 1934 Writers’ Congress, to make a mysterious, ironic

speech, claiming that the party, in its infinite benevolence, deprived the

writers of only one freedom-the freedom to write badly. He himself, he

said, was practising a new literary genre and was becoming ‘a master of

silence’. ‘I have so much respect for the reader’, he added, ‘that I am

dumb.’61 In due course he was arrested, and disappeared for ever, probably

being shot early in 1940. His alleged offence was taking part in a ‘literary

conspiracy’, but the real reason was simply that he had once known the

wife of Nicholai Yezhov, the disgraced NKVD boss. In Stalin’s Russia, that

was enough-especially for a Jew. 62

Tuy nhiên, ở thế giới ngoài kia, người ta chẳng biết gì về sự sống sót của

chủ nghĩa bài Do Thái dưới những hình thức mới ở nước Nga Xô Viết, sự

phá hủy các thiết chế Do Thái và sức ép ngày càng tăng đối với người Do

Thái dưới chủ nghĩa Stalin. Người ta đơn giản cho rằng, vì người Do Thái

nằm trong số những người tuyên truyền chính của chế độ Bolshevik nên họ

phải nằm trong số những người thụ hưởng chính của nó. Không ai hiểu

được sự khác biệt cực kỳ quan trọng giữa số đông người Do Thái ngoan

đạo theo chủ nghĩa đồng hóa hay theo chủ nghĩa Zion, với nhóm người Do

Thái phi Do Thái trên thực tế đã giúp tạo ra cuộc cách mạng.

Nhưng luôn có một chân lý rành rành của thuyết âm mưu bài Do Thái nói

rằng, xung đột lợi ích giữa những người Do Thái chỉ là lớp vỏ ngụy trang

của sự tương đồng mục đích nằm bên dưới. Lời bôi nhọ bài Do Thái phổ

biến nhất là người Do Thái “làm việc cùng nhau” sau hậu trường. Ý tưởng

về một âm mưu Do Thái nói chung, vốn liên quan đến các cuộc gặp gỡ bí

https://thuviensach.vn

mật của các nhà hiền triết Do Thái, có trong lời vu cáo máu thời trung cổ và

trong nhiều dịp đã được ghi thành văn bản. Việc Napoleon triệu tập tòa

Sanhedrin đã cho ý tưởng đó một thôi thúc không may mắn. Từ đó trở đi,

nó trở thành một phần trong ngón nghề của cảnh sát mật Sa hoàng,

Okhrana. Một trong những than phiền của tổ chức này là các Sa hoàng

không đủ siêng năng trong việc dập tắt các âm mưu cấp tiến, nhất là mấy

âm mưu Do Thái. Có thời điểm vào những năm 1890, một trong những đặc

vụ Paris của họ được yêu cầu giả mạo một tài liệu có thể dùng để chứng

minh với Nicholas II về thực tế mối đe dọa Do Thái. Người giả mạo, dù là

ai đi chăng nữa, đã dùng một cuốn sách mỏng của Maurice Joly, viết năm

1864, cho rằng Napoleon III là người có tham vọng thống trị thế giới. Bản

gốc không nói gì đến người Do Thái, nhưng đối với vị quân chủ hiện đã bị

thay thế, trong một hội nghị bí mật, các nhà lãnh đạo Do Thái từng nói rằng

bằng cách tận dụng dân chủ hiện đại, họ gần đạt được các mục đích của

mình. Đây là nguồn gốc của Protocols of the Elders of Zion.

Việc giả mạo không đạt được đúng mục đích ban đầu của nó. Sa hoàng

không hề bị lừa khi viết lên tài liệu này dòng chữ: “Một cái cớ xứng đáng

không được bảo vệ bằng phương tiện xấu xa.” Cảnh sát sau đó trưng nó ở

nhiều khu dân cư, và năm 1905 lần đầu tiên nó được xuất bản như một

chương bổ sung trong cuốn The Great in Little (Vĩ đại trong nhỏ bé) của

Serge Nilus. Nhưng nó chẳng gây được mấy sự chú ý. Chiến thắng của

người Bolshevik năm 1917 sinh ra Protocols lần thứ hai, và lần này thì

thành công hơn nhiều. Việc liên hệ người Do Thái với putsch của Lenin

được báo cáo rộng rãi khi đó, nhất là ở Anh và Pháp, hai nước này bấy giờ

đang trong giai đoạn tuyệt vọng nhất của một cuộc chiến kéo dài đã làm

cạn kiệt sức người cũng như sức của. Chính phủ lâm thời của Kerensky đã

làm hết sức để giữ cho Nga đứng vững trong cuộc chiến chống lại Đức.

Lenin đảo ngược chính sách của chính phủ và tìm kiếm một nền hoà bình

ngay lập tức với gần như bất cứ điều kiện nào. Cú đấm đáng sợ này vào

nguyên tắc của phe Đồng minh, vốn hầu như ngay lập tức dẫn tới việc

chuyển các sư đoàn quân Đức từ Nga sang chiến trường phía Tây, làm sống

https://thuviensach.vn

lại trong trí óc một số người việc định danh Do Thái với Đức. Chẳng hạn ở

Anh có một nhóm nhà văn tuy nhỏ nhưng hiếu chiến do Hilaire Belloc và

hai anh em Cecil và G. K. Chesterton dẫn đầu đã tiến hành một chiến dịch

dữ dội (với ngầm ý bài Do Thái) chống lại Lloyd George và Tổng chưởng

lý của ông, Ngài Rufus Isaacs, về vụ Marconi (năm 1911). Giờ thì họ túm

lấy các sự kiện ở Nga để liên hệ người Do Thái với chủ nghĩa hoà bình ở

Anh. Đầu tháng 11 năm 1917, trong một bài phát biểu, G. K. Chesterton

đưa ra lời đe dọa: “Tôi muốn nói thêm vài lời với người Do Thái, nếu họ cứ

tiếp tục câu chuyện ngu ngốc về chủ nghĩa hoà bình, kích động mọi người

chống lại binh lính và vợ hay vợ góa của binh lính, thì họ sẽ lần đầu tiên

biết được từ chủ nghĩa bài Do Thái thực sự nghĩa là gì.” 63

Việc lưu hành nhanh chóng Protocols dưới ánh sáng của Cách mạng tháng

Mười đôi lúc có một tác động tàn phá kể cả ở Anh, nơi chủ nghĩa bài Do

Thái là một hiện tượng trong phòng khách chứ không phải trên đường phố.

Cả phóng viên thường trú ở Nga của tờ The Times, Robert Wilton, lẫn

phóng viên thường trú của tờ Morning Post, Victor Marsden, đều kịch liệt

bài Bolshevik và có cả xu hướng bài Do Thái. Cả hai chấp nhận các phiên

bản của Protocols mà họ cho là thật. The Times đăng một bức thư dưới tiêu

đề “Người Do Thái và chế độ Bolshevik,” với sự đóng góp từ “Verax,”

ngày 27 tháng 11 năm 1919: “Bản chất của Do Thái giáo… trên hết là một

sự tự hào chủng tộc, một niềm tin vào sự ưu việt của họ, niềm tin vào thắng

lợi cuối cùng của họ, niềm tin rằng bộ não người Do Thái ưu việt hơn bộ

não người Kitô; tóm lại, đó là một thái độ tương ứng với niềm tin bẩm sinh

cho rằng Do Thái là dân tộc được Chúa chọn, số phận khiến họ một ngày

nào đó sẽ trở thành người cai trị và lập pháp của nhân loại.” Tờ Jewish

World bình luận: “Bức thư của Verax đánh dấu sự mở đầu một kỷ nguyên

mới và xấu xa… Chúng ta không thể nói rằng không có chủ nghĩa bài Do

Thái ở đất nước này nữa, đất nước yêu Kinh Thánh trên hết thảy mọi thứ.” 64

Đầu năm sau, biên tập viên tờ Morning Post, H. A. Gwynne, viết lời giới

thiệu cho một cuốn sách vô danh có nhan đề The Causes of World Unrest

(Những nguyên nhân của bất ổn thế giới) dựa trên Protocols. Những

https://thuviensach.vn

nguyên nhân này có thể có thật cũng có thể không, ông viết. “Mối quan tâm

chính của chúng nằm ở chỗ trong khi cuốn sách nói về chúng được xuất

bản năm 1905 thì người Bolshevik Do Thái ngày nay đang thực hiện gần

như chính xác từng chi tiết chương trình được vạch ra trong Protocols.”

Ông lưu ý rằng “trên 95% chính phủ Bolshevik hiện tại là người Do Thái.”

Cuốn sách đưa ra một danh sách 50 thành viên chính phủ, với “bút danh”

cùng “tên thật” của họ, và tuyên bố rằng trong số này chỉ có sáu là người

Nga, một người Đức còn toàn bộ số còn lại là người Do Thái.65 Tờ The

Times đăng một bài, ngày 8 tháng 5 năm 1920, dưới tiêu đề “Hiểm hoạ Do

Thái,” dựa trên giả định rằng Protocols là thật. Bài báo nêu câu hỏi, nước

Anh đã “thoát khỏi một Pax Germanica* để rơi vào một Pax Judaica* hay chưa?”

Sự kích động liên tục được tiếp lửa bằng các báo cáo về những hành động

quyết liệt của người Bolshevik. Churchill, một người bạn suốt đời của

người Do Thái, đã bị chấn động dữ dội vì vụ sát hại tùy viên hải quân Anh

ở thủ đô Nga. Do Thái là chủng tộc đặc biệt nhất trên trái đất, ông viết, và

đóng góp tôn giáo của họ “đáng giá hơn mọi tri thức và giáo lý khác.”

Nhưng giờ đây, ông nói, “chủng tộc tuyệt vời này đã tạo ra một hệ thống

đạo đức và triết học khác, hệ thống này bão hoà trong lòng ghét cũng như

Kitô giáo bão hoà trong lòng yêu.”66 Victor Marsden, người từng bị giam

trong một nhà tù Bolshevik, trở về với những câu chuyện hãi hùng. “Khi

chúng tôi bủa vây ông Marsden bằng các câu hỏi,” tờ Morning Post viết,

“và hỏi ông ai là người chịu trách nhiệm cho sự ngược đãi mà ông đã phải

gánh chịu… ông trả lời bằng các từ: ‘Người Do Thái.’”67 Wilton, người của

tờ Times, xuất bản một cuốn sách tuyên bố rằng người Bolshevik đã dựng

một bức tượng Judas Iscariot ở Moscow.68 Tuy nhiên, rốt cục tờ The Times,

trong một loạt bài đăng vào tháng 8 năm 1921, là tờ báo đầu tiên chứng

minh rằng Protocols là giả mạo. Sau đó, làn sóng bài Do Thái lắng xuống

nhanh như lúc nó dâng lên. Belloc đã tận dụng sự sợ hãi này để cho ra cuốn

The Jews (Người Do Thái), tuyên bố rằng những hành động của người

Bolshevik đã tạo ra chủ nghĩa bài Do Thái thực sự ở Anh lần đầu tiên.

https://thuviensach.vn

Nhưng khi cuốn sách xuất hiện vào tháng 2 năm 1922, thời điểm đã trôi

qua và nó được đón nhận một cách lạnh lùng.

Tuy nhiên, ở Pháp lại là vấn đề khác, vì ở đó chủ nghĩa bài Do Thái có gốc

rễ sâu xa từ một nền văn hóa dân tộc của riêng nó, và sẽ sinh ra trái đắng.

Thắng lợi lớn trong vụ Dreyfus đã đem đến cho người Do Thái Pháp một

cảm nhận sai lầm về sự chấp nhận cuối cùng, được phản ánh trong số lượng

nhỏ đến bất thường những yêu cầu pháp lý về đổi tên của người Do Thái

Pháp: chỉ có 377 trường hợp yêu cầu đổi tên trong giai đoạn 1803-1942.69

Những người dẫn dắt dư luận Do Thái ở Pháp tranh cãi kịch liệt rằng căm

ghét người Do Thái là một sản phẩm nhập khẩu từ nước ngoài, từ Đức:

“Chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và chủ nghĩa bài Do Thái là một tác phẩm

phản nghịch,” một tờ rơi do các cựu binh lính Do Thái xuất bản nói.

“Chúng đến từ nước ngoài. Chúng được những người muốn nội chiến và

đang hy vọng về sự trở lại của chiến tranh nước ngoài nhập khẩu.” 70 Năm

1906, đỉnh điểm của chiến thắng Dreyfus, Union Israelite (Liên minh

Israel) tuyên bố chủ nghĩa bài Do Thái đã “chết.” Tuy nhiên, chỉ hai năm

sau, Action Française (Hành động Pháp) của Maurras và một nhóm bài Do

Thái không kém, Les Camelots du Roi (Chốn an bình của nhà vua), ra đời.

Năm 1911, nhóm Camelots tổ chức một cuộc biểu tình bạo lực phản đối vở

kịch Après Moi (Sau tôi) trình diễn ở Comédie Française (Nhà hát quốc gia

Pháp); tác giả vở kịch là Henri Bernstein, người đào ngũ thời trai trẻ, và vở

kịch bị hủy do tình trạng bạo động.71 Không như Anh, ở Pháp dường như đã

có một nhóm người tự nhiên ủng hộ đám người kích động chủ nghĩa bài Do

Thái. Họ sốt sắng túm lấy nỗi sợ hãi Bolshevik và chuyện hoang đường

được tuyên truyền qua Protocols, được in nhiều lần bằng tiếng Pháp. Trọng

tâm của chủ nghĩa bài Do Thái Pháp chuyển từ người Do Thái với tư cách

“sức mạnh đồng tiền” sang người Do Thái với tư cách những kẻ lật đổ xã

hội.

Các nhà xã hội chủ nghĩa gốc Do Thái, như Léon Blum chẳng hạn, không

tìm cách phản bác ý tưởng này. Blum lấy làm sung sướng với vai trò cứu

https://thuviensach.vn

thế của người Do Thái trong tư cách các nhà cách mạng xã hội. Ông viết,

“Xung lực tập thể” của người Do Thái “đưa họ tới cách mạng; những khả

năng cực kỳ quan trọng của họ (và tôi sử dụng những từ này theo nghĩa cao

nhất của chúng) khiến họ phá hủy mọi ý tưởng, mọi hình thức truyền thống

không ăn nhập với sự thật hoặc không thể giải thích bằng lý trí.” Trong lịch

sử buồn não dài lâu của người Do Thái, ông cho rằng, “ý tưởng rằng công

lý tất yếu phải đến” đã giúp họ trụ được, niềm tin rằng thế giới một ngày

nào đó sẽ được “tổ chức theo lý trí, một nguyên tắc chi phối tất cả mọi

người, để ai cũng có phần của mình. Đó chẳng phải là tinh thần của chủ

nghĩa xã hội sao? Đó là tinh thần cổ xưa của chủng tộc này.” 72 Blum viết

những lời này vào năm 1901. Trong bối cảnh hậu chiến, chúng trở nên

nguy hiểm hơn. Tuy nhiên, Blum, nhân vật nổi bật nhất trong cộng đồng

Do Thái Pháp giữa hai cuộc Thế chiến, tiếp tục cho rằng vai trò của người

Do Thái là dẫn đầu cuộc diễu hành cổ xúy chủ nghĩa xã hội. Dường như

ông cho rằng kể cả người Do Thái giàu có cũng sẽ tham gia. Trên thực tế,

trong khi phe hữu bài Do Thái coi Blum là hiện thân của chủ nghĩa cấp tiến

Do Thái, thì có nhiều người phe tả chửi ông là đặc vụ ngầm của giai cấp tư

sản Do Thái. Một phần ba số chủ ngân hàng Paris là người Do Thái, vậy

nên lời khẳng định yêu thích của phe tả là người Do Thái kiểm soát tài

chính chính phủ cho dù bất kể phe nào cầm quyền. “Sự liên hệ trong thời

gian dài của họ với ngân hàng và thương mại,” Jean Jaures nói, “đã làm cho

họ đặc biệt giỏi theo kiểu tội phạm tư bản.”73 Trong những năm hậu chiến,

khi phe tả xã hội chủ nghĩa trở thành Đảng Cộng sản Pháp, một yếu tố bài

Do Thái sau mã hóa được trở thành một phần trong cái kho tranh luận của

Đảng, phần lớn nhằm vào cá nhân Blum. Việc Blum cùng với hầu hết

người Do Thái Pháp hàng đầu luôn đánh giá thấp chủ nghĩa bài Do Thái

Pháp, dù là từ phe hữu hay phe tả, không có mấy ý nghĩa.

Tuy nhiên ở Mỹ, nơi mà người Bolshevik giành quyền kiểm soát và liên hệ

với người Do Thái cấp tiến, lại có những hệ quả nghiêm trọng nhất. Ở

Pháp, người Do Thái có thể bị tấn công từ tứ phía, nhưng Pháp tiếp tục hào

phóng tiếp nhận người tị nạn Do Thái trong suốt những năm 1920 và cả

https://thuviensach.vn

trong những năm 1930. Song ở Mỹ, nỗi sợ hãi Bolshevik trên thực tế đã

chấm dứt chính sách nhập cư không hạn chế, vốn đã cứu vớt người Do Thái

Đông Âu trong giai đoạn 1881-1914, và đã tạo điều kiện cho cộng đồng Do

Thái lớn ở Mỹ hình thành. Đã có những nỗ lực áp đặt hạn ngạch nhập cư

thậm chí trước chiến tranh, nhưng bị ủy ban Do Thái Mỹ, được thành lập

năm 1906 nhằm chiến đấu chống lại mối đe dọa này cũng như các mối đe

dọa khác, phản đối thành công. Nhưng chiến tranh đã chấm dứt giai đoạn tự

do cực đoan của sự bành trướng dân chủ Mỹ. Quả thực, nó mang đến một

giai đoạn bài ngoại kéo dài một thập niên. Năm 1915, tổ chức Ku-Klux

Klan được tái lập để kiểm soát các nhóm thiểu số trong đó có người Do

Thái, mà theo tổ chức này tuyên bố thì họ chính là những người thách thức

các chuẩn mực xã hội và đạo đức Mỹ. Cùng năm đó, một cuốn sách có

nhan đề The Passing of the Great Race* (Sự chấm dứt của chủng tộc lớn)

của tác giả Madison Grant, ngay lập tức trở nên tai tiếng khi tuyên bố rằng

dòng dõi chủng tộc siêu việt của Mỹ đang bị phá hủy bởi tình trạng nhập cư

không giới hạn, nhất là nhập cư của người Do Thái Đông Âu. Tiếp theo sự

can thiệp của Mỹ vào cuộc chiến là Đạo luật Gián điệp (năm 1917) và Đạo

luật Nổi loạn (năm 1918), với mục đích gắn người nước ngoài với tội làm

phản.

Quá trình Bolshevik hóa kiểu Nga này đã đặt tảng đá chốt vòm lên tòa nhà

của nỗi khiếp sợ. Kết quả là sự ra đời “Nỗi khiếp sợ đỏ” năm 1919-1920,

do Tổng chưởng lý Mitchell Palmer người của Đảng Dân chủ Mỹ dẫn đầu,

chống lại cái được ông gọi là “những kẻ lật đổ và kích động sinh ra ở nước

ngoài.” Ông tuyên bố có “60.000 kẻ kích động có tổ chức Trozky như thế

này ở Mỹ.” “Trozky” là “một gã người nước ngoài ô danh… loại thấp kém

nhất trong mọi loại mà thành phố New York biết tới.” Phần lớn tài liệu do

Mitchell và các đồng minh của ông lưu hành là tài liệu bài Do Thái. Một

danh sách cho thấy trong số 31 nhà lãnh đạo Xô Viết hàng đầu, tất cả đều là

người Do Thái trừ Lenin; một danh sách khác phân tích thành phần Xô Viết

Petrograd cho thấy chỉ có 16 trong tổng số 388 thành viên là người Nga, số

còn lại là người Do Thái, trong đó 265 người đến từ khu Đông của New

https://thuviensach.vn

York. Một tài liệu thứ ba thể hiện quyết định lật đổ chính phủ Sa hoàng

thực tế được đưa ra ngày 14 tháng 2 năm 1916 bởi một nhóm người Do

Thái New York, trong đó có triệu phú Jacob Schiff.74

Kết quả là ra đời Đạo luật Hạn ngạch năm 1921, quy định số người nhập cư

mỗi năm không được vượt quá 3% số người của sắc tộc đó tại Mỹ vào năm

1910. Đạo luật Johnson-Reed năm 1924 giảm con số đó xuống còn 2% và

lùi thời điểm cơ sở về năm 1890. Mục đích cuối cùng là giảm tổng lượng

nhập cư xuống 154.000 người một năm, giảm hạn ngạch nhập cư người Ba

Lan, Nga và Rumania, giảm gần như toàn bộ số lượng người nhập cư Do

Thái, với tổng số còn 8.879 người. Đó thực sự là dấu chấm hết cho tình

trạng nhập cư Do Thái ồ ạt vào Mỹ. Từ đó trở đi, các tổ chức Do Thái phải

đấu tranh quyết liệt để ngăn việc hủy bỏ hoàn toàn những hạn ngạch cho

phép việc nhập cư này. Họ cho là đã chiến thắng khi trong chín năm khó

khăn 1933-1941 đã đưa được 157.000 người Do Thái Đức vào Mỹ, xấp xỉ

số người nhập cư trong năm 1906.

Không phải việc cộng đồng Do Thái ở Mỹ giữa hai cuộc Thế chiến lẽ ra

nên được coi là gặp phải khó khăn chồng chất. Với số lượng trên 4,5 triệu

người tính đến năm 1925, cộng đồng Do Thái Mỹ đang nhanh chóng trở

thành cộng đồng Do Thái lớn nhất, giàu có nhất và ảnh hưởng nhất trên thế

giới. Do Thái giáo là tôn giáo lớn thứ ba ở Mỹ. Người Do Thái không chỉ

được chấp nhận, mà họ còn trở thành một phần của cốt lõi Mỹ và có những

đóng góp quyết định trong việc định hình nền tảng Mỹ. Họ không hề có

đòn bẩy tài chính mà thi thoảng họ có được ở một số nước châu Âu, vì vào

những năm 1920, nền kinh tế Mỹ lớn tới mức không một tập đoàn nào đủ

lớn để chi phối hoàn toàn. Nhưng trong ngành ngân hàng, môi giới chứng

khoán, bất động sản, bán lẻ, phân phối và giải trí, nhiều cá nhân Do Thái

nắm giữ những vị trí có sức mạnh. Có lẽ điều quan trọng hơn là thành công

ngày càng lớn của người Do Thái trong những ngành này, có được là do

lòng nhiệt tình mà nhờ đó các gia đình Do Thái nắm bắt được cơ hội mở ra

cho họ ở Mỹ để con cái họ vươn tới học vấn cao hơn. Một số trường đại

https://thuviensach.vn

học, nhất là trong nhóm Ivy League,* có giới hạn số lượng sinh viên Do

Thái. Nhưng trên thực tế, không có giới hạn nào đối với việc mở rộng giáo

dục đại học của người Do Thái. Đến đầu những năm 1930, gần 50% tổng

số sinh viên đại học ở thành phố New York là người Do Thái, và tổng số

sinh viên Do Thái trên toàn nước Mỹ là 105.000, chiếm hơn 9% tổng số

sinh viên nhập học đại học.

Do đó, lần đầu tiên kể từ thời cổ đại, vì lợi ích của xã hội nói chung, người

Do Thái có thể tận dụng những tài năng làm luật sáng tạo mà họ đã nuôi

dưỡng suốt bao lâu nhờ vào truyền thống giáo sĩ. Năm 1916, sau một cuộc

chiến phê chuẩn kéo dài bốn tháng, Louis Brandeis (1856-1941) trở thành

thành viên Do Thái đầu tiên của Tòa án tối cao Mỹ. Ông là một tài năng,

con út của một gia đình Do Thái theo chủ nghĩa tự do đến từ Prague. Tại

trường Luật Harvard, ông đạt điểm số cao nhất từng được ghi nhận đến thời

điểm đó ở trường, và đến năm 40 tuổi công việc đã mang lại cho ông một

gia tài trên 2 triệu đôla. Điểm đặc trưng của cộng đồng Do Thái Mỹ là các

nhân vật quan trọng của nó luôn cảm thấy đủ an tâm để theo Do Thái giáo,

ngay sau khi họ thấy việc đó là khả thi, và Brandeis trở thành người Zion

hàng đầu ở Mỹ. Nhưng quan trọng hơn là nỗ lực của ông nhằm làm thay

đổi đường hướng của luật pháp Mỹ. Thậm chí trước khi gia nhập Tòa án,

ông viết “trích yếu Brandeis” trong vụ Muller v. Oregon (1908), trong đó

ông bảo vệ một điều luật liên bang hạn chế số giờ làm việc của phụ nữ.

Trong trích yếu này, ông không dựa chủ yếu vào các tiền lệ pháp lý mà dựa

vào những lập luận đạo đức và xã hội nói chung về sự đáng ao ước của điều

luật này, bao gồm trên 1.000 trang con số thống kê. Điều này phản ánh cả

triết lý diễn giải sáng tạo của các giáo sĩ theo chủ nghĩa tự do lẫn năng

lượng cần mẫn mà họ dùng để hậu thuẫn nó.

Với tư cách Thẩm phán Tòa án tối cao, Brandeis có thể đẩy học thuyết

“luật pháp xã hội học” tới trung tâm của triết lý luật pháp liên bang của Mỹ,

và do đó biến Tòa án tối cao, theo Hiến pháp, thành một cơ quan lập pháp

sáng tạo. Với tư cách một người Do Thái theo chủ nghĩa tự do được hưởng

https://thuviensach.vn

một nền giáo dục cổ điển, coi tinh thần cộng đồng Mỹ là một sự pha trộn

của Athens và Jerusalem - quả là một kết quả đáng yêu thích ở thì hiện đại!

- ông cho rằng Tòa án tối cao nên ủng hộ tính đa nguyên không chỉ của tôn

giáo mà còn của cả hệ thống kinh tế và nhất là của quan điểm, ông cho là

nó đúng, như khi ông ghi ý kiến cho vụ Whitney V. California (1927), rằng

sẽ “nguy hiểm nếu không khuyến khích tư duy, hy vọng hay tưởng tượng;

rằng nỗi sợ hãi gây ra đàn áp; đàn áp gây ra hận thù; hận thù đe dọa đến

chính quyền ổn định; con đường an toàn nằm trong cơ hội thảo luận tự do

khúc mắc cũng như giải pháp; và giải pháp thích hợp cho hội đồng ác chính

là hội đồng thiện.” 75

Năm 1939, tham gia cùng ông trong Tòa án tối cao là một môn đệ quan

trọng, Felix Frankfurter (1882-1965), người đã nhập cư và sống ở khu hạ

phía đông năm 12 tuổi, chuyển từ trường Đại học City of New York tới

Harvard, và dành phần lớn sự nghiệp của mình để tranh luận giữa một bối

cảnh thế tục hiện đại về một trong các vấn đề trung tâm của luật Do Thái:

làm thế nào để cân bằng nhu cầu tự do cá nhân với những nhu cầu thiết yếu

của tập thể. Sự việc sau là một sự phản ánh dễ chịu về sự trưởng thành của

cộng đồng Do Thái Mỹ như một phần của Khối thịnh vượng chung, đó là

Frankfurter về phe với tiểu bang chống lại một thiểu số bất đồng (Nhân

chứng Jehovah) trong vấn đề chào cờ: “Người thuộc về thiểu số bị bôi bác

và bị ngược đãi nhiều nhất trong lịch sử chắc chắn sẽ không vô cảm trước

quyền tự do được Hiến pháp của chúng ta đảm bảo… Nhưng với tư cách

Thẩm phán, chúng ta không phải người Do Thái cũng chẳng phải người phi

Do Thái, không phải người Kitô cũng chẳng phải người theo thuyết bất khả

tri… Với tư cách thành viên của Tòa án này, không có lý gì để tôi viết

những quan niệm chính sách của cá nhân mình vào Hiến pháp, dù cho tôi

có nâng niu chúng đến đâu.” 76

Tuy nhiên, người Do Thái ở Mỹ không chỉ tham gia vào việc thay đổi một

cách cơ bản các thiết chế hiện hành như luật pháp, mà còn tham gia vào

việc đề ra và chuyển tải những thiết chế mới. Ở Paris và Vienna, các nhạc sĩ

https://thuviensach.vn

Do Thái, từ Halévy đến Offenbach đến Strausses, đã tạo ra những nhạc

cảnh mới cho sân khấu cũng như rạp hát, nhà hát opera và dàn nhạc để có

thể trình diễn. Tương tự, sự kết hợp của các tài năng đã nhanh chóng làm

họ có chỗ đứng vững chắc ở New York. Oscar Hammerstein I (1847-1919)

tới đó năm 1863, ban đầu làm việc (như rất nhiều người Do Thái khác)

trong một nhà máy thuốc lá. Hai mươi năm sau, con trai ông là Oscar

Hammerstein II (1895-1960) tiếp tục đóng một vai trò quan trọng trong

việc biến “nhạc kịch” Mỹ thành một dạng kịch tích hợp mới, khi giữ tư

cách người viết lời nhạc kịch. Từ các vở Rose Marie (1924) và Desert Song

(1926), ông cùng với Jerome Kem (1885-1945), một người New York khác,

tạo ra vở nhạc kịch Mỹ tinh túy, Show Boat (1927), và sau đó từ đầu những

năm 1940 ông cùng với Richard Rodgers (1902-1979) đưa thể loại này, có

lẽ là đặc trưng nhất trong tất cả các hình thức nghệ thuật Mỹ, lên một đỉnh

cao mới, với Oklahoma (1943), Carousel (1945), South Pacific (1949), The

King and I (1951) và The Sound of Music (1959). Các tác giả âm nhạc Mỹ

này đến với công việc soạn nhạc theo những con đường khác nhau.

Rodgers học ở Columbia và Viện Nghệ thuật Âm nhạc. Irving Berlin (sinh

năm 1888), con trai một người điều khiển ca đoàn Nga, tới New York năm

1893 và xin được việc bồi bàn kiêm ca sĩ, không được học âm nhạc và chưa

bao giờ học đọc bản nhạc. George Gershwin (1898-1937) khởi nghiệp là

một người chơi đàn piano thuê cho một công ty xuất bản âm nhạc. Giữa họ

có điểm chung là vô cùng siêng năng và có những ý tưởng hoàn toàn mới.

Kern viết trên 1.000 ca khúc cho 104 vở diễn và bộ phim, trong đó có “Ol

Man River” và “Smoke Gets in Your Eyes”. Berlin cũng viết trên 1.000 ca

khúc và viết nhạc cho phim, từ Top Hat cho tới Annie Get Your Gun. Bài

“Alexander’s Ragtime Band” (1911) của ông trên thực tế đã mở ra kỷ

nguyên nhạc jazz. Mười ba năm sau, tác phẩm Rhapsody in Blue của

Gershwin, do dàn nhạc Paul Whiteman biểu diễn, đưa jazz trở thành thể

loại nhạc đáng trọng. Tác phẩm My Fair Lady của Frederick Loewe, Guys

and Dolls của Frank Loesser, Wizard of Oz của Harold Arlen và West Side

https://thuviensach.vn

Story của Leonard Bernstein cũng theo trường phái đổi mới không ngừng

trong khuôn khổ các quy ước phòng vé ngặt nghèo.77

Người Do Thái Mỹ mang chính những tài năng về ý tưởng và tổ chức trong

lĩnh vực kinh doanh giải trí đó vào các công nghệ mới mà họ phát triển.

Năm 1926, David Sarnoff (1891-1971) lập ra chuỗi đài phát thanh đầu tiên,

Hệ thống Phát thanh quốc gia (NBS), là bộ phận dịch vụ của Công ty Phát

thanh Mỹ (RCA) mà ông trở thành Chủ tịch vào năm 1930. Cùng lúc đó,

William Paley (sinh năm 1901) lập ra Hệ thống Phát thanh Colombia

(CBS) đối thủ. Về sau, hai công ty này giới thiệu truyền hình đen trắng, rồi

truyền hình màu. Người Do Thái cũng cung cấp phần lớn thế hệ biểu diễn

tài năng đầu tiên cho những phương tiện truyền thông sáng tạo này - Sid

Caesar và Eddie Cantor, Milton Berle, Al Jolson và Jack Benny, Walter

Winchell và David Susskind. 78 Nhạc kịch Broadway, phát thanh và truyền

hình, tất cả đều là ví dụ của một nguyên tắc cơ bản trong lịch sử người Do

Thái lưu vong: người Do Thái mở ra một lĩnh vực hoàn toàn mới trong

kinh doanh và văn hóa, một tabula rasa* để ghi dấu ấn của họ lên đó trước

khi các nhóm lợi ích khác có cơ hội sở hữu, lập hội nghề nghiệp và từ chối

họ gia nhập.

Tuy nhiên, ví dụ nổi bật là ngành công nghiệp điện ảnh, vốn có thể xem

như hoàn toàn do người Do Thái tạo ra. Quả thực, vấn đề gây tranh cãi là

liệu đây có phải đóng góp lớn nhất của họ đối với việc hình thành kỷ

nguyên hiện đại hay không. Vì nếu như Einstein được xem như đã mở ra

nhánh vũ trụ học của thế kỷ 20 và Freud đã lập ra các giả định tâm thần đặc

trưng của thế kỷ, thì điện ảnh cũng cung cấp nền văn hóa đại chúng toàn

cầu của nó. Tuy nhiên, trong chuyện này có đôi điều mỉa mai. Người Do

Thái không phát minh ra điện ảnh. Thomas Edison, người phát triển máy

quay phim hiệu quả đầu tiên vào năm 1888, không có ý định thiết kế nó

cho ngành giải trí. Ông nói, nó phải là “thiết bị lý trí quan trọng nhất,” được

thiết kế cho một nền dân chủ khai sáng để trình chiếu thế giới đúng như

thực tế và để thể hiện sức mạnh đạo đức của chủ nghĩa hiện thực so với “sự

https://thuviensach.vn

hiểu biết thần bí của phương Đông.” 79 Việc thực hành chủ nghĩa duy lý như

thế rất có thể đã hấp dẫn những người tiên phong Do Thái. Trên thực tế, họ

đã biến nó thành một cái gì đó hoàn toàn khác. Vì Edison không có tầm

nhìn về điện ảnh. Giới trung lưu có học thì phớt lờ nó. Nó tiến triển rất ít

trong thập niên đầu tiên.

Thế rồi vào cuối những năm 1890, người Do Thái nhập cư nghèo liền kết

hợp điện ảnh với một thiết chế khác mà họ đang tạo ra cho những người

giống như họ: sân khấu giải trí hình vòm. Năm 1890, không có lấy một sân

khấu giải trí hình vòm nào ở New York. Đến năm 1900, có trên 1.000 sân

khấu giải trí dạng này, và 50 trong số đó đã có rạp chiếu phim 5 xu. Tám

năm sau, chỉ riêng ở New York đã có 400 rạp chiếu phim 5 xu, những rạp

này lan ra khắp các thành phố phía bắc. Tiền vé 5 xu hấp dẫn những người

nghèo nhất trong số những người nghèo đô thị. Hàng trăm bộ phim ngắn

giờ đây đang được sản xuất cho các rạp chiếu phim này đều là phim câm.

Đó là một lợi thế. Hầu hết người tới xem phim biết rất ít hoặc không biết

tiếng Anh. Nó hoàn toàn là một hình thức nghệ thuật của người nhập cư.

Nên nó là bối cảnh lý tưởng cho tinh thần dám nghĩ dám làm của người Do

Thái.

Ban đầu, người Do Thái không tham gia vào mảng phát minh và sáng tạo.

Họ sở hữu rạp chiếu phim 5 xu, sân khấu giải trí hình vòm, rạp hát. Hầu hết

những quá trình này và các bộ phim ngắn đầu tiên do người Tin Lành sinh

ở Mỹ thực hiện. Một ngoại lệ là Sigmund Lublin, vận hành từ trung tâm Do

Thái lớn ở Philadelphia, nơi được ông biến thành thủ phủ của ngành công

nghiệp điện ảnh. Nhưng khi những người sở hữu rạp hát bắt đầu đặt chân

vào sản xuất các bộ phim ngắn mà khán giả nhập cư muốn xem, Lublin liền

kết hợp với những người sở hữu bằng sáng chế khác để lập ra Công ty

Bằng Sáng chế khổng lồ, và thu phí thành viên triệt để từ các nhà làm

phim. Lúc này người Do Thái dẫn đầu ngành công nghiệp điện ảnh trong

một cuộc Xuất hành mới, từ “Ai Cập” của miền Đông Bắc do người da

trắng trung lưu thống trị đến miền đất hứa California. Los Angeles có ánh

https://thuviensach.vn

nắng, luật pháp dễ thở, từ đó có thể nhanh chóng thoát sang Mexico để trốn

các luật sư của Công ty Bằng Sáng chế. 80 Khi đã ở California, kỹ năng duy

lý hóa của người Do Thái phát huy tác dụng. Có hơn 100 công ty sản xuất

phim nhỏ vào năm 1912. Các công ty này nhanh chóng được sáp nhập

thành tám công ty lớn. Trong số này, Universal, Twentieth-Century-Fox,

Paramount, Warner Brothers, Metro-Goldwyn-Mayer và Columbia về cơ

bản đều là những sáng tạo của Do Thái, còn trong hai công ty còn lại là

United Artists và RKO Radio Pictures thì người Do Thái đóng vai trò

chính.81

Gần như tất cả những người Do Thái làm điện ảnh có chung một mẫu hình.

Họ là người nhập cư hay là con cháu gần nhất của người nhập cư. Họ

nghèo, một số khánh kiệt. Nhiều người xuất thân từ các gia đình có 12 con

hoặc hơn. Carl Laemmle (1867-1939), người đầu tiên trong số họ, là người

nhập cư đến từ Laupheim, con thứ 10 trong gia đình có 13 con. Ông làm

công việc hành chính như giữ sổ sách và quản lý cửa hàng quần áo trước

khi mở một rạp chiếu phim 5 xu rồi biến nó thành một chuỗi rạp, tạo ra

ngành phân phối phim, rồi lập ra Universal, trường quay lớn đầu tiên vào

năm 1912. Marcus Loew (1872-1927) sinh ở khu hạ phía đông, con trai của

một người bồi bàn nhập cư. Ông đi bán báo năm lên 6 tuổi, nghỉ học năm

12 tuổi để làm việc trong ngành in, rồi ngành lông thú, trở thành nhà môi

giới lông thú độc lập năm 18 tuổi, đã hai lần phá sản cho đến năm 30 tuổi,

thành lập một chuỗi rạp hát và lập ra Metro-Goldwyn-Mayer. William Fox

(1879-1952) sinh ra ở Hungary, là một trong 12 người con, và đi qua Trạm

Nhập cư Castle Garden của New York khi còn nhỏ. Ông nghỉ học năm 11

tuổi để vào làm trong ngành may mặc, thành lập doanh nghiệp xử lý vải

của riêng mình, rồi tiến từ các sân khấu giải trí hình vòm ở Brooklyn tới

một chuỗi rạp chiếu phim. Louis B. Mayer (1885-1957) sinh ra ở Nga, con

trai một học giả Hebrew, và cũng đi qua Castle Garden khi còn nhỏ, bước

chân vào ngành đồ ăn vặt năm 8 tuổi, có doanh nghiệp đồ ăn vật của riêng

mình năm 19 tuổi, một chuỗi rạp hát năm 22 tuổi, và năm 1915 làm bộ

phim lớn đầu tiên dành cho người lớn, Birth of a Nation (Sự ra đời của một

https://thuviensach.vn

dân tộc). Anh em Warner nằm trong số chín người con của một thợ sửa

giày nghèo đến từ Ba Lan. Họ làm đủ thứ nghề: bán thịt và kem, sửa xe

đạp, gác hội chợ, biểu diễn tạp kỹ rong. Năm 1904, họ mua một máy chiếu

phim và tổ chức buổi chiếu phim của riêng mình, với người chị là Rose

chơi đàn piano và Jack 12 tuổi hát giọng cao. Ở Hollywood, họ có bước đột

phá trong ngành âm thanh. Joseph Schenck, đồng sáng lập hãng United

Artists, có một công viên giải trí. Sam Goldwyn giúp việc cho một thợ rèn

và bán găng tay. Harry Cohn, một người khu hạ phía đông khác, làm nghề

soát vé tàu điện ở Vaudeville khi đó. Jesse Lasky chơi kèn cornet*. Sam

Katz là cậu bé đưa thư nhưng đã sở hữu ba rạp chiếu phim 5 xu từ khi còn

ở tuổi vị thành niên. Dore Schary làm bồi bàn trong một khu nghỉ mát Do

Thái. Adolph Zukor, xuất thân trong một gia đình giáo sĩ, bán lông thú.

Darryl Zanuck cũng vậy: ông làm ra đồng tiền đầu tiên của mình bằng một

cái móc lông thú mới. Không phải tất cả những người tiên phong đều giữ

được tài sản và trường quay mà họ đã tạo ra. Một số phá sản, Fox và

Schenck thậm chí đi tù. Nhưng Zukor đã tóm tắt về tất cả họ như sau: “Tôi

đến từ Hungary, là một chàng thiếu niên mồ côi 16 tuổi có vài đôla khâu

giấu bên trong áo lót. Tôi rất sung sướng khi được hít thở bầu không khí tự

do trong lành, và nước Mỹ đến nay thật tốt đối với tôi.” 82

Những người này lót đường, sáng tạo để lót đường. Phải mất một thời gian

dài trước khi các ngân hàng ở New York để mắt tới họ. Người hậu thuẫn

lớn đầu tiên của họ là một người nhập cư California, A. P. Giannini, người

mà Ngân hàng Ý (Bank of Italy) của ông cuối cùng trở thành Ngân hàng

Mỹ (Bank of America), một trong những ngân hàng lớn nhất thế giới ngày

nay. Họ có hàng thế kỷ nghèo khó đằng sau mình, và trông họ đúng là như

thế: họ thấp bé. Như sử gia điện ảnh Philip French từng nói: “Người ta có

thể vung vẩy một cái liềm cách mặt đất 5,5 feet tại một cuộc họp của các

đại gia phim ảnh mà không gây nguy hiểm cho nhiều người: một vài người

sẽ hầu như không nghe thấy tiếng vùn vụt.” 83 Họ bị thôi thúc bởi một khao

khát mạnh mẽ: đưa những người nghèo cùng tiến lên theo họ, về cả vật chất

lẫn văn hóa. Zukor khoe về việc biến các sân khấu vòm vô sản thành các

https://thuviensach.vn

cung điện trung lưu: “Ai quét sạch những rạp chiếu phim 5 xu bẩn thỉu cho

các ông? Ai lắp ghế nhung cho các ông?” ông hỏi. Goldwyn xác định mục

đích văn hóa của mình là làm ra “các bộ phim được xây dựng trên nền tảng

vững chắc của nghệ thuật và sự tao nhã.” Văn hóa điện ảnh mới của họ

không phải là không có các đặc điểm truyền thống Do Thái, nhất là hài phê

phán. Nhóm hài Marx Brothers (Anh em nhà Marx) đưa ra quan điểm kẻ

lót đường của thế giới truyền thống, khá giống với cách mà người Do Thái

đã luôn nhìn nhận xã hội đa số. Dù là xem xét xã hội của người da trắng

trung lưu trong Animal Crackers (Bánh hình thú), văn hóa trong A Night at

the Opera (Một đêm xem opera), ký túc xá trong Horse Feathers (Lông

ngựa), thương mại trong The Big Store (Cửa hàng lớn) hay chính trị trong

Duck Soup (Súp vịt), họ luôn trình hiện cho một sự xâm nhập đáng ngại

vào các thiết chế đã có từ lâu đời. Họ khuấy đảo sự bình an và khiến những

người “bình thường” trở nên bối rối. 84

Tuy nhiên, nhìn chung những người thống trị Hollywood không mong

muốn phá rối. Trong những năm 1930, khi tạo lập một nơi nương náu cho

người Do Thái lưu vong đến từ ngành công nghiệp điện ảnh Đức, họ tìm

cách áp đặt tinh thần tuân thủ. Đó là dạng thức chủ nghĩa đồng hóa của

riêng họ. Giống những người Do Thái đã hợp lý hóa ngành bán lẻ thế kỷ 18

và tạo ra các cửa hàng lớn đầu tiên vào thế kỷ 19, những người này phục vụ

khách hàng. “Nếu khán giả không thích một bộ phim,” Goldwyn nói, “họ

có lý do chính đáng. Khán giả không bao giờ sai.” 85 Do đó, họ tối đa hóa thị

trường. Có một điều mỉa mai ở đây. Điện ảnh là loại hình văn hóa đầu tiên

kể từ thời Hy Lạp cổ điển tự giới thiệu bản thân với toàn thể dân chúng.

Cũng giống như tất cả những người sống ở polis có thể ngồi vừa vặn trong

sân vận động, nhà hát, giảng đường hay phòng hoà nhạc, giờ đây tất cả

người Mỹ có thể xem phim gần như cùng lúc. Một nghiên cứu ở thành phố

Muncie, Indiana, năm 1929, cho thấy rằng số người đi xem phim hằng tuần

ở chín rạp chiếu phim của thành phố cao gấp ba lần dân số thành phố.86 Do

đó điện ảnh, trở thành mẫu hình cho truyền hình sau này, là một bước tiến

khổng lồ về phía xã hội tiêu thụ cuối thế kỷ 20. Nhanh hơn bất cứ thiết chế

https://thuviensach.vn

nào, điện ảnh mang đến cho người lao động bình thường hình ảnh về một

sự tồn tại tốt đẹp hơn. Do đó, trái với những gì Tổng chưởng lý Palmer và

Madison Grant từng tưởng tượng, người Do Thái đến từ Hollywood là

những người đã cách điệu hóa, trau chuốt và phổ biến khái niệm Lối sống

Mỹ.

Dĩ nhiên, lối sống Mỹ đó có những mặt tối của nó. Giữa hai cuộc Thế

chiến, người Do Thái Mỹ bắt đầu tiếp cận với hình ảnh quốc gia. Họ cũng

trở thành một phần của các đặc điểm khó chịu hơn của quốc gia. Như với

nhạc kịch Broadway và phim ảnh Hollywood, hoạt động tội phạm và nhất

là các loại tội phạm mới đang bành trướng là những lĩnh vực mà người Do

Thái dám nghĩ dám làm có thể chen vào ngay từ đầu mà không gặp phải

rào cản chính thức nào từ những nhóm dân phi Do Thái. Ở châu Âu, người

Do Thái từng bị liên tưởng với một số loại tội phạm nhất định liên quan

đến nghèo đói, như tiêu thụ hàng gian, móc túi và lừa đảo nhỏ. Họ cũng

phát triển các mô hình tội phạm đòi hỏi mức độ tổ chức cao và có các mạng

lưới ở xa, chẳng hạn như buôn bán nô lệ da trắng. Cuối thế kỷ 19, với tỉ lệ

sinh Do Thái rất lớn, hiện tượng này lan từ Đông Âu tới đến tận Mỹ Latin.

Nó mang đặc điểm Do Thái rất rõ số lượng gái điếm Do Thái tuân theo

ngày Sabbath, các dịp lễ Do Thái và luật ăn kiêng gây kinh ngạc. Ở

Argentina, họ thậm chí có giáo đường riêng của mình. Hơn nữa, chính vì

người Do Thái có vai trò quan trọng trong lĩnh vực này, nên các thiết chế

Do Thái hợp pháp tìm cách tiêu diệt nó trên khắp thế giới, và lập ra các cơ

quan đặc biệt cho mục đích này. 87 Ở New York, các tên tội phạm Do Thái,

ngoài các kiểu tội phạm Do Thái thông thường, thường tập trung vào bảo

kê, phóng hỏa và đầu độc ngựa. Ở đây, một lần nữa, xã hội Do Thái đáp trả

bằng các chiến dịch ngăn ngừa tội phạm trong đó có các trường cải tạo.88

Những nỗ lực đó đặc biệt hiệu quả với tội phạm Do Thái không nghiêm

trọng. Quả thực, cộng đồng tội phạm Do Thái đã giảm xuống thành một

nhóm rất nhỏ vào cuối những năm 1920.

https://thuviensach.vn

Tuy nhiên, việc buôn bán rượu bất hợp pháp mang lại các cơ hội không thể

cưỡng được cho những người Do Thái thông minh, họ duy lý hóa và tổ

chức nó. Tội phạm Do Thái hiếm khi sử dụng bạo lực. Như Arthur Ruppin,

chuyên gia hàng đầu về xã hội học Do Thái, cho rằng “Người Kitô phạm

tội bằng tay, người Do Thái sử dụng lý trí.” Một tên tội phạm Do Thái lớn

và điển hình là Jacob “Ngón cái dầu mỡ” Guzik (1887-1956), người giữ sổ

sách và thủ quỹ của Al Capone. Một tên khác là Arnold Rothstein (1882-

1928), kẻ tiên phong của tội phạm kinh doanh lớn, người được mô tả là

“Bộ óc” trong các câu chuyện của Damon Runyon, và được Scott

Fitzgerald dựng thành nhân vật Meyer Wolfsheim trong cuốn The Great

Gatsby (Đại gia Gatsby). Rồi có Meyer Lansky, người lập ra rồi đánh mất

một đế chế cờ bạc và bị từ chối đơn xin gia nhập quốc tịch Israel năm 1971.

Nhưng khi đám tội phạm Do Thái lên đời này trỗi dậy, chúng thấy mình

cũng cần dùng đến bạo lực. Louis Lepke Buchalter (1897-1944), mệnh

danh “Quan tòa” và được FBI gọi là “tên tội phạm nguy hiểm nhất nước

Mỹ,” kẻ đã trợ giúp tổ chức Nghiệp đoàn hay còn gọi là Công ty giết người

vào năm 1944, và bị xử tử vì tội giết người ở nhà tù Sing Sing năm 1944.

Theo chỉ đạo của Buchalter, những sát thủ của Nghiệp đoàn đã sát hại

Arthur “Schultz Hà Lan” Flegenheimer (1900-1935), kẻ tống tiền đã tìm

cách giết Thomas E. Dewey trái với lệnh của Nghiệp đoàn; và Nghiệp đoàn

cũng chịu trách nhiệm về cái chết của Benjamin “Bugsy” Siegel (1905-

1947), người tổ chức ra Las Vegas cho tổ chức rồi chấm dứt quan hệ với

nó. Cuối cùng, một nhóm dân Do Thái, do Samuel “Sammie Tím” Cohen

cầm đầu, đã tổ chức ra Băng đảng Tím Detroit khét tiếng quản lý khu Đông

của thành phố cho tới khi Mafia tiếm quyền. Tuy nhiên, các nỗ lực so sánh

tội phạm Do Thái với tội phạm Ý ở Mỹ thất bại. Một con số đáng kinh ngạc

các đám tang kiểu Chính thống được tổ chức cho đám tội phạm Do Thái

khét tiếng, nhưng khác với Mafia đến từ Sicily, tội phạm Do Thái thường

có tổ chức, chứ không phải là kết quả của sự phản ứng trước những điều

kiện xã hội cụ thể và không bao giờ hưởng ứng theo sự ủng hộ của cộng

đồng dù là nhỏ nhất. Do đó, nó rõ ràng chỉ là một hiện tượng nhất thời.89

https://thuviensach.vn

Nếu cộng đồng Do Thái phản ứng với tội phạm Do Thái, nhất là với chế độ

nô lệ da trắng, một cách hổ thẹn và kinh hãi, và làm tất cả trong khả năng

để giáo dục lại phần tử tội phạm trong cộng đồng mình, thì có nhiều người

Do Thái Mỹ không thích ý tưởng về bất cứ thiên hướng Do Thái nào, dù tốt

hay xấu, và làm hết sức mình để khước từ hoàn toàn chủ nghĩa đặc thù Do

Thái. Đó không chỉ là vấn đề thôi đến giáo đường và tuân thủ Luật Moses,

đó còn là một nỗ lực có ý thức để thôi nghĩ mình là người Do Thái. Thậm

chí tới tận năm 1910, Brandeis khi công kích “các thói quen sống hay thói

quen tư duy có xu hướng duy trì những khác biệt về nguồn gốc,” còn cho

rằng các thói quen này không nên có và “không phù hợp với lý tưởng Mỹ

về tình huynh đệ.” Nhấn mạnh tính chất Do Thái là “bất trung thành.”90

Nhưng những nỗ lực đó, như trong trường hợp Brandeis, có xu hướng sụp

đổ dưới tác động đột ngột của một trải nghiệm bài Do Thái. Ông kết thúc

bằng cách đi tới thái cực kia: “Để làm người Mỹ tốt,” ông nói, “chúng ta

phải là người Do Thái tốt hơn, và để làm người Do Thái tốt hơn chúng ta

phải trở thành người Zion.”91 Một số người Do Thái chật vật trôi dạt giữa

hai thái cực. Một ví dụ nổi bật là Bernard Baruch (1870-1965), một nhân

vật theo kiểu Joseph. Ông làm cố vấn cho nhiều đời tổng thống Mỹ liên

tiếp và được cho là, không đúng như chúng ta biết hiện nay, đã kiếm được

một đống tiền trong vụ sụp đổ thị trường chứng khoán năm 1929 bằng cách

bán tháo cổ phiếu ngay trước khi thị trường sụp đổ.92 Cha Charles Coughlin,

tu sĩ của đài phát thanh Detroit bài xích người Do Thái, thường gọi ông là

“Quyền Tổng thống Mỹ, Vua không ngai của phố Wall.” Baruch cố hết sức

để thoát ra khỏi hình ảnh Do Thái. Nhờ vào ảnh hưởng Tin Lành của vợ mà

tên ông được đưa vào cuốn Social Register (Những nhân vật xã hội nổi bật)

vào lúc nó vẫn cấm cửa nhà Schiff, nhà Guggenheim, nhà Seligman và nhà

Warburg, ông thường đi nghỉ ở một thuộc địa Adirondack của dân ngoại.

Nhưng bất cứ lúc nào cũng có người kéo tay áo, bảo với ông rằng: xa đến

đây thôi, đừng xa hơn. Năm 1912, ông đã rất xấu hổ khi Belle con gái mình

không rõ vì sao không được nhận vào trường Brearley ở Manhattan, mặc

dù cô bé đã vượt qua bài thi đầu vào: “Đó thực sự là cú đấm cay đắng nhất

https://thuviensach.vn

của đời tôi,” ông viết, “vì nó làm con tôi tổn thương và làm cả đời tôi chua

xót nhiều năm sau đó.” Bản thân ông chiến đấu cật lực để được bầu vào

Câu lạc bộ Golf Oakland sành điệu, và để được quyền vào khu đường đua ở

Công viên Belmont, mặc dù ông là một người gây giống ngựa nổi tiếng,

ông không hề vào Câu lạc bộ University hay Metropolitan. 93 Kể cả ở Mỹ,

một người Do Thái cho dù giàu có, có thế lực và quan hệ rộng đến đâu,

cũng có thể bị đẩy ngược trở lại hàng; hơn bất cứ điều gì, chính điều này là

cái giữ cho cộng đồng luôn đoàn kết.

Tuy nhiên, một số người theo chủ nghĩa đồng hóa cực đoan đánh bật được

tính chất Do Thái của bản thân, ít nhất là trong sự hài lòng của chính họ.

Walter Lippmann (1889-1974), nhà tiên tri báo chí, có ảnh hưởng như

Baruch vào thời ông, đã dành cả cuộc đời để hoà nhập. Cha mẹ ông, những

nhà sản xuất quần áo giàu có đến từ Đức, gửi ông tới trường Nam sinh

Sachs của giới thượng lưu. Gia đình đi lễ ở giáo đường Emanu-El. Họ

không thừa nhận mình biết tiếng Yiddish. Mục đích của họ là tránh trở

thành “phương Đông,” như lời họ nói. Đám đông người nhập cư Ostjuden

khiến họ khiếp sợ. Tờ American Hebrew, khi nói lên nỗi khiếp sợ của họ đã

viết: “Tất cả chúng ta nên ý thức được cái chúng ta nợ không chỉ với

những… người đồng đạo mà còn với chính mình, vốn dĩ chúng ta sẽ được

các hàng xóm Ngoại đạo coi là nhà bảo trợ đương nhiên cho những người

anh em này của chúng ta.” Tại Harvard, việc bị loại ra khỏi các câu lạc bộ

“Gold Coast*” nổi tiếng khiến Lippmann trở thành một nhà xã hội chủ

nghĩa trong một khoảng thời gian ngắn. Nhưng ông nhanh chóng quyết

định rằng chủ nghĩa bài Do Thái về cơ bản là một hình phạt mà người Do

Thái tự vời đến bằng cách làm cho mình trở nên “nổi bật,” từ chỉ trích yêu

thích của ông. “Thái độ cá nhân của tôi,” ông viết, “là phải khắc nghiệt với

sai lầm của người Do Thái hơn với sai lầm của những người khác.” 94 Ông

công kích người Zion vì “lòng trung thành kép” của họ, và “người Do Thái

giàu có, thô lỗ, khoa trương nơi những thành phố Mỹ lớn của chúng ta” có

lẽ là “điều bất hạnh lớn nhất từng đổ lên đầu dân tộc Do Thái”.95

https://thuviensach.vn

Lippmann là một người theo đường lối tự do và văn minh, đơn giản là

muốn tránh việc phân loại Do Thái (như cách ông nhìn nhận). Ông không

thể buộc mình ủng hộ hạn ngạch bài Do Thái tại Harvard vì không nên có

“bài kiểm tra đầu vào dựa trên chủng tộc, tôn giáo, màu da, tầng lớp hay

xuất thân.” Mặt khác, ông nhất trí rằng nếu để người Do Thái vượt 15% số

sinh viên đầu vào sẽ là “thảm hoạ.” Ông cho rằng giải pháp là để cho người

Do Thái ở bang Massachusetts có trường đại học của riêng họ, và để cho

Harvard tuyển sinh từ một khu vực rộng hơn, qua đó pha loãng hàm lượng

Do Thái, ông viết, “Tôi không coi người Do Thái là nạn nhân vô tội,” họ có

“nhiều thói quen cá nhân và xã hội đáng buồn, vốn được chắt lọc lấy từ lịch

sử cay đắng và được tăng cường bởi một nền thần học kiểu Pharisee.” *

“Tính cách cá nhân và những thói quen thể chất” của dân ngoại đạo “ưu

việt hơn tính cách và những thói quen phổ biến của người Do Thái.” 96 Sự tự

căm ghét bản thân mang tính Do Thái này càng thêm chua xót khi

Lippmann không thể có được các vị thế xã hội mà ông ngưỡng mộ. Ông

tham gia câu lạc bộ River ở New York và Metropolitan ở Washington,

nhưng lại không thể vào được câu lạc bộ Links hay Knickerbocker*.

Có lẽ khía cạnh bi thảm nhất của những người Do Thái phủ nhận bản sắc

của mình hoặc đè nén các cảm xúc phát sinh tự nhiên từ bản sắc, đó là sự

mù quáng gần như cố ý mà họ gây ra cho chính mình. Trong nửa thế kỷ,

Lippmann có lẽ là nhà bình luận thông thái nhất trong mọi nhà bình luận

Mỹ về mọi thứ, trừ những vấn đề gây ảnh hưởng đến người Do Thái. Giống

Blum ở Pháp, ông coi khía cạnh bài Do Thái của Hitler là không quan trọng

và xếp Hitler vào nhóm dân tộc chủ nghĩa Đức. Sau sự việc Đức Quốc xã

đốt sách Do Thái hồi tháng 5 năm 1933, ông nói rằng ngược đãi người Do

Thái, “bằng cách thỏa mãn nỗi thèm khát cảm thấy cần phải chinh phục ai

đó của Đức Quốc xã… là một kiểu cột thu lôi dùng để bảo vệ châu Âu.”

Đức không thể bị phán xét vì chủ nghĩa bài Do Thái của Đức Quốc xã

nhiều hơn so với Pháp bị phán xét vì triều đại Khủng bố của họ, đạo Tin

Lành vì Ku-Klux Klan, hay so với vấn đề “người Do Thái bởi những kẻ

https://thuviensach.vn

mới phất của mình.” Ông gọi một bài phát biểu của Hitler là “như chính

khách,” “tiếng nói đích thực của một dân tộc văn minh thực sự.” 97 Nhưng

sau hai bình luận trên về Đức Quốc xã và người Do Thái, ông im bặt về chủ

đề này trong 12 năm thảm hoạ sau đó và không hề đả động gì đến các trại

tập trung. Một dạng mù quáng nữa là giải pháp Rosa Luxemburg được kịch

tác gia xuất sắc Lillian Heilman (1905-1984) sử dụng, người có những vở

kịch The Children’s Hour (1934) (Giờ của các con) và The Little Foxes

(1939) (Những con cáo nhỏ) là các thành công kiêm bê bối lớn ở Broadway

trong thập niên đó. Bà đã tra tấn chủ thuyết nhân đạo Do Thái của Rosa

Luxemburg sao cho phù hợp với cách thức Stalinist phổ biến (như hàng

ngàn trí thức Do Thái đã làm) và khiến vở kịch bài Đức Quốc xã của bà,

Watch on the Rhine (1941) (Ca trực trên sông Rhine), phô ra quan điểm kỳ

quặc về tình thế khó khăn Do Thái chiếu theo các sự kiện về sau. Bà không

cho phép tình yêu công lý của mình được thể hiện một cách tự nhiên, sự

phản đối giận dữ nhằm vào số phận của dòng giống bà. Cho nên nó được

biến thành tư tưởng chính thống cứng rắn, được bảo vệ bằng sự bền bỉ giáo

sĩ. Nhu cầu ngoảnh mặt khỏi thực tế Do Thái khiến bà thêm thắt những yếu

tố tưởng tượng vào sự thật. Tới tận năm 1955, người ta liên tưởng bà với

vở kịch được dựng từ cuốn Diary of Anne Frank (Nhật ký Anne Frank), vở

kịch gần như gạt bỏ hết yếu tố Do Thái trong tấn bi kịch.

Những bối rối, chia rẽ và khó hiểu này trong cộng đồng Do Thái Mỹ, nhất

là trong giới trí thức, giúp giải thích tại sao người Do Thái Mỹ, bất chấp vị

trí quyền lực to lớn mà họ bắt đầu giành được cho bản thân, lại bất lực một

cách kỳ lạ trong việc tác động đến các sự kiện ở châu Âu giữa hai cuộc Thế

chiến, hay thậm chí trong việc chèo lái dư luận ở ngay nước Mỹ. Chủ nghĩa

bài Do Thái Mỹ, như các cuộc thăm dò ý kiến cho thấy, gia tăng đều đặn

trong những năm 1930, lên đến đỉnh điểm năm 1944; các cuộc thăm dò ý

kiến cũng cho thấy (năm 1938 chẳng hạn) có 70-85% người được hỏi phản

đối việc gia tăng hạn ngạch để giúp người tị nạn Do Thái. Người thực hiện

thăm dò ý kiến Elmo Roper cảnh báo: “Chủ nghĩa bài Do Thái đã lan ra

toàn quốc và đặc biệt độc địa ở các trung tâm thành thị.” 98

https://thuviensach.vn

Trong bối cảnh này ở châu Âu và Mỹ, giờ thì chúng ta phải xem xét các sự

kiện ở Đức. Đức là cường quốc kinh tế, quân sự và văn hóa mạnh nhất ở

châu Âu, cuộc tấn công của Đức nhằm vào người Do Thái từ năm 1933 đến

năm 1945 là sự kiện trung tâm của lịch sử Do Thái hiện đại. Xét theo nhiều

khía cạnh, nó vẫn là một sự kiện bí ẩn: không phải về con số đã được ghi

chép nhiều đến đờ đẫn, mà về nguyên nhân. Đức khi đó là quốc gia có nền

giáo dục tốt nhất thế giới. Đức là nước đầu tiên đạt được phổ cập giáo dục

ở người lớn. Từ năm 1870 - 1933, các trường đại học của Đức thuộc dạng

tốt nhất thế giới, gần như trong mọi ngành học. Vì cớ gì mà quốc gia rất

văn minh này lại tấn công người Do Thái với một sự tàn bạo ghê gớm, có

tổ chức nhưng vô nghĩa đến vậy? Danh tính của nạn nhân khiến cho điều bí

ẩn này càng trở nên bí ẩn hơn. Vào thế kỷ 19, số phận Đức và số phận

người Do Thái gắn bó với nhau rất mật thiết. Như Fritz Stern đã chỉ ra, từ

năm 1870 đến năm 1914, người Đức đột nhiên trở thành một dân tộc đầy

mạnh mẽ, cũng như người Do Thái đột nhiên trở thành một chủng tộc đầy

mạnh mẽ. 99 Người Đức và người Do Thái hỗ trợ nhau rất nhiều. Một trong

nhiều điểm chung giữa họ là tinh thần hiếu học gần như cuồng tín. Những

người Do Thái giỏi giang nhất yêu Đức vì đây là nơi tốt nhất trên thế giới

để họ làm việc. Nền văn hóa Do Thái hiện đại mang một khuôn khổ Đức về

cơ bản. Nhưng ngược lại, như Weizmann đã chỉ ra trong cuộc nói chuyện

nổi tiếng của mình với Balfour, người Do Thái đã dành mọi nỗ lực tốt nhất

của mình cho Đức và giúp nước này trở nên vĩ đại. Chẳng hạn, từ khi ra đời

cho tới năm 1933, Đức giành được nhiều giải Nobel hơn bất cứ nước nào,

chiếm khoảng 30% tổng số giải Nobel được trao; trong số giải này của

Đức, người gốc Do Thái chiếm gần một phần ba và riêng trong ngành y thì

một nửa. 100 Việc Đức tấn công người Do Thái không chỉ là giết người hàng

loạt, mà thực tế là giết người thân thích hàng loạt. Chuyện này đã xảy ra

như thế nào?

Những nỗ lực nhằm đưa ra một lời giải thích đã và đang lấp đầy các thư

viện, nhưng rốt cuộc, dường như chúng luôn không đủ. Ở một mức độ nào

đó, tội ác lớn nhất trong lịch sử vẫn còn đấy, đầy khó hiểu. Dù vậy, có thể

https://thuviensach.vn

tóm tắt những nhân tố chủ chốt. Quan trọng nhất có lẽ là Thế chiến I. Tác

động của nó là làm người Đức choáng ngợp. Họ tham chiến một cách tự

tin, giống như chuẩn bị đạt được điểm cao nhất trên hành trình đến với sự

vĩ đại của mình. Sau những hy sinh thảm khốc, họ thua cuộc, thua hoàn

toàn. Đau buồn và giận dữ đến điên cuồng, thế nên nhu cầu cấp bách là

phải có ai đó giơ đầu chịu báng.

Cuộc chiến có một tác động thứ hai. Nó làm thay đổi cách mà Đức tiến

hành công việc nội bộ của mình. Trước chiến tranh, Đức là nước tuân thủ

pháp luật nhất ở châu Âu. Tại Đức, không hề nghe nói tới bạo lực dân sự.

Chủ nghĩa bài Do Thái có ở khắp nơi, nhưng bạo lực với người Do Thái,

chưa nói tới bạo động bài Do Thái, là cái gì đó không và không thể xảy ra ở

Đức. Cuộc chiến đã thay đổi tất cả những điều đó. Nó khiến người ta làm

quen với bạo lực ở khắp nơi, riêng ở Đức nó gây ra một tình trạng bạo lực

tuyệt vọng. Đình chiến năm 1918 không mang lại hoà bình cho Trung và

Đông Âu, mà đem tới một khoảng cách 20 năm giữa hai cuộc xung đột mở

rộng khổng lồ; trong 20 năm đó, ở các mức độ khác nhau, bạo lực là trọng

tài chính của chính trị. Cả phe tả lẫn phe hữu đều sử dụng bạo lực. Lenin và

Trotsky làm mẫu với putsch năm 1917. Các đồng minh cộng sản của họ và

những kẻ bắt chước họ ở Đức theo sau trong thời kỳ 1918-1920. Người Do

Thái có vai trò quan trọng trong tất cả những nỗ lực nhằm lật đổ trật tự hiện

hành bằng vũ lực này. Chế độ cộng sản ở Bavaria không chỉ có các chính

trị gia Do Thái như Eisner, mà còn có các nhà văn và trí thức Do Thái như

Gustav Landauer, Ernst Toller và Erich Mühsam. Phe hữu đáp lại bằng

cách tổ chức quân đội thiện chiến riêng, Freikorps.

Ở Nga, tài phán bạo lực ủng hộ phe tả, còn ở Đức nó ủng hộ phe hữu.

Những người Do Thái cực đoan như Rosa Luxemburg và Eisner đơn giản

bị sát hại. Không còn bất thường nữa khi các đối thủ Do Thái bị “xử lý.”

Trong giai đoạn bốn năm 1919-1922, có 376 vụ sát hại chính trị ở Đức, trừ

22 người ra còn lại đều là các nhân vật cánh tả, nhiều người trong đó là

người Do Thái. Một người là Walter Rathenau, Bộ trưởng Ngoại giao. Tòa

https://thuviensach.vn

án nhẹ tay với những tội phạm là cựu quân nhân. Rất ít kẻ bị đưa ra xét xử;

số bị kết án trên bốn tháng tù còn ít hơn.101 Khi nhà văn Do Thái lão thành

lỗi lạc Maximilian Harden suýt nữa bị hai kẻ bài Do Thái đánh chết vào

năm 1922, tòa án cho rằng “các bài báo không yêu nước” của nhà văn cấu

thành “tình tiết giảm nhẹ cho tội phạm.”

Chính từ bối cảnh bạo lực của giới cựu quân nhân cấp tiến này, Adolf

Hitler xuất hiện. Hitler là người Áo, sinh ra ở biên giới Áo-Bavaria năm

1889, con trai một quan chức nhỏ. Ông ta sống ở Linz rồi ở Vienna của

Karl Lueger. * Ông ta có một thành tích chiến tranh xuất sắc và từng suýt

chết bởi khí ga. Hitler sau này tuyên bố trong cuốn Mein Kampf (viết năm

1924) rằng thời trẻ ông ta chưa ý thức được “vấn đề Do Thái,” nhưng bằng

chứng rõ ràng cho thấy cha ông ta là một người bài Do Thái và ông ta đã

tiếp xúc với các ý tưởng bài Do Thái suốt thời thơ ấu và tuổi trẻ. Người Do

Thái trở thành và luôn là nỗi ám ảnh của cả đời ông. Đam mê cá nhân của

Hitler, nhất là sức mạnh ý chí mãnh liệt của cá nhân ông, đóng vai trò trung

tâm trong cuộc chiến của Đức chống lại người Do Thái. Cuộc chiến đó

không thể diễn ra nếu không có Hitler. Mặt khác, ông ta có thể sẽ gây ra rất

ít thiệt hại nếu không có những phần tử phá hoại bên trong Đức mà ông ta

tìm thấy sẵn. Ông có kỹ năng đặc biệt trong việc tạo ra sự năng động chính

trị bằng cách kết hợp hai nguồn sức mạnh lại với nhau và mang đến kết quả

lớn hơn cả tổng các bộ phận của nó. Do đó, ông kết hợp một nhóm xã hội

chủ nghĩa nhỏ là Đảng Công nhân Đức với một đội cựu quân nhân bạo lực,

cho tập hợp này một cương lĩnh bài Do Thái và biến nó thành một đảng đại

chúng, Đảng Công nhân Xã hội chủ nghĩa Quốc gia* (Nazis - Đảng Quốc

xã) với cánh xung kích quân sự, tức lực lượng Sturmabteilung hay SA. SA

bảo vệ các cuộc họp của Hitler và giải tán cuộc họp của những người phản

đối ông ta. Tiếp theo, ông ta kết hợp hai hệ quả của cuộc chiến là nhu cầu

phải có ai đó giơ đầu chịu báng và sự sùng bái bạo lực, rồi tập trung hết vào

người Do Thái: “Nếu như từ đầu và trong suốt cuộc chiến, 12.000 hay

15.000 kẻ ô uế Hebrew này phải ngửi hơi độc khi mà hàng trăm ngàn công

https://thuviensach.vn

nhân giỏi nhất của chúng ta từ mọi tầng lớp phải chịu đựng ngoài mặt trận,

thì sự hy sinh của hàng triệu người hẳn sẽ không vô ích.”102

Chủ nghĩa bài Do Thái của Hitler bao gồm mọi yếu tố truyền thống, từ

Judensau Kitô tới học thuyết chủng tộc giả khoa học. Nhưng nó khác biệt

trong hai khía cạnh. Thứ nhất, đối với ông ta nó là một lời giải thích trọn

vẹn về thế giới, một Weltanschauung, tức thế giới quan. Các nhóm chính trị

khác ở Đức tham gia vào chủ nghĩa bài Do Thái hay thậm chí coi trọng nó,

nhưng Đảng Quốc xã đã biến nó thành trung tâm và mục đích trong chương

trình hành động của mình (dù họ thay đổi điểm nhấn tùy vào cử tọa là ai).

Thứ hai, Hitler sinh ra là người Áo nhưng lại chọn làm người Đức, gia nhập

quân đội Đức năm 1914 chứ không phải quân đội Áo; chủ nghĩa bài Do

Thái của ông ta là sự kết hợp của mô hình Đức và mô hình Áo. Từ Đức,

ông ta trải qua nỗi sợ ghê gớm và ngày càng tăng về “nước Nga Do Thái-

Bolshevik” và huyền thoại đang lan rộng về Protocols. Nước Đức thời hậu

chiến tràn ngập người tị nạn Nga gốc Đức, người Baltic gốc Đức, và cựu

thành viên các nhóm bài Do Thái cũ thời Sa hoàng như Trăm Đen, Áo

Vàng và Liên minh Dân tộc Nga. Tất cả đều nhấn mạnh mối liên hệ Do

Thái-Bolshevik, trở thành một phần trung tâm trong ý thức hệ của Hitler.

Alfred Rosenberg, một người Baltic Đức, trở thành nhà lý luận chính của

Đảng Quốc xã. Gertrude von Seidlitz người Nga giúp Hitler có được (năm

1920) tờ Völkischer Beobachter (Người quan sát quốc gia) và biến nó thành

một tờ nhật báo bài Do Thái. 103 Đương thời, Đức, và nhất là Phổ, lo sợ trước

mối đe dọa Nga hơn bất cứ mối đe dọa nào khác. Hitler giờ đây có thể đặt

mối đe dọa đó trong một bối cảnh bài Do Thái hợp lý. Nhưng ông ta trộn

nó với kiểu chủ nghĩa bài Do Thái mà mình đã hấp thụ ở Vienna. Nó tập

trung vào nỗi sợ hãi Ostjuden, một chủng tộc da ngăm và thấp kém làm

hỏng dòng máu Đức. Hitler đặc biệt quan tâm đến hai chủ đề, đều được ông

ta liên hệ với Ostjuden: buôn bán nô lệ da trắng, tập trung ở Vienna và do

người Do Thái điều hành - hay như các nhà cải cách đạo đức khẳng định

như vậy - và sự lan tràn của bệnh giang mai mà bấy giờ chưa có thuốc chữa

trị. Hitler tin và nói rằng không chỉ có duy nhất một mối đe dọa chính trị và

https://thuviensach.vn

quân sự trực tiếp đối với Đức từ chế độ Bolshevik Do Thái, mà còn có một

mối đe dọa sinh học sâu xa hơn từ bất cứ sự tiếp xúc nào, nhất là giao hợp,

với các thành viên của chủng tộc Do Thái.104

Khía cạnh tính dục-y học của chủ nghĩa bài Do Thái ở Hitler có lẽ là quan

trọng nhất, đặc biệt với các đệ tử của ông ta. Nó đơn giản biến những kẻ

định kiến thành đám cuồng tín, có thể làm bất cứ điều gì dù phi lý và tàn

bạo đến đâu. Khá giống việc người bài Do Thái thời trung cổ coi dân Do

Thái không phải là người, mà là ác quỷ hay một loại súc vật (do đó có từ

Judensau), kẻ cực đoan Đức Quốc xã hấp thụ cách nói cận khoa học của

Hitler, coi người Do Thái là khuẩn que hay một loại sâu bọ đặc biệt nguy

hiểm. Hơn tất cả, cách tiếp cận này cho phép gộp hết tất cả dân Do Thái lại

làm một, bất chấp hoàn cảnh hay quan điểm của họ là gì. Một người Do

Thái có ghế giáo sư, viết tiếng Đức hoàn hảo, từng phục vụ trong quân đội

trong suốt cuộc chiến và giành được huy chương Thập tự sắt, vẫn chỉ là

một kẻ gây ô uế chủng tộc nguy hiểm như một ủy viên Do Thái-Bolshevik.

Một người Do Thái đã bị đồng hóa chắc chắn cũng mang mầm khuẩn que

giống như một giáo sĩ mặc áo kaftan* nhưng nguy hiểm hơn vì hắn dễ gây

bệnh hơn, hay như lời Hitler là “làm ô uế” một phụ nữ Aryan. Mức độ ông

ta nhồi sọ các đệ tử của mình có thể được thấy qua một bức thư gửi cho ông

ta, tháng 4 năm 1943, từ Bộ trưởng Tư pháp Thierack:

Một phụ nữ Do Thái chính gốc, sau khi sinh con, đã bán sữa cho một nữ bác sĩ và che giấu

thực tế rằng mình là người Do Thái. Trẻ sơ sinh có dòng máu Đức được nuôi bằng sữa này

trong một bệnh viện. Bị cáo bị kết tội lừa đảo. Những người mua sữa đã bị thiệt hại, vì sữa

của một người Do Thái không thể được coi là thức ăn cho trẻ em Đức… Tuy nhiên, chưa có

lời buộc tội chính thức nào để giúp các bậc cha mẹ vốn chưa biết chuyện, khỏi phải lo lắng

một cách không cần thiết. Tôi sẽ thảo luận các khía cạnh chủng tộc-vệ sinh của vụ này với Bộ

trưởng Y tế của Đế chế. 105

Nếu hỏi là: làm thế nào mà một điều nhảm nhí đến thế lại được nhiều người

tin trong một quốc gia có nền giáo dục tốt như Đức, thì câu trả lời là Hitler

https://thuviensach.vn

không hề có bất cứ khó khăn gì trong việc giành được sự hậu thuẫn của giới

trí thức, tuy đôi khi gián tiếp, dành cho các quan điểm của ông ta. Vụ “bê

bối” Freud và các lời dạy của ông là bằng chứng bổ sung quan trọng của vụ

Đức Quốc xã, vì (người ta lập luận) chúng gỡ bỏ cảm giác tội lỗi đạo đức

khỏi việc quan hệ tình dục lang chạ và do đó khiến quan hệ tình dục lang

chạ gia tăng. Vì thế, Freud giúp người Do Thái tiếp cận nhiều hơn với phụ

nữ Aryan. Ở đây, Jung có thể tới hỗ trợ cho Hitler bằng cách phân biệt giữa

tâm phân học Freud-Do Thái với phần còn lại:

Tất nhiên không thể chấp nhận việc Freud hay Adler là một đại diện nhìn chung có giá trị của

người Âu châu… Người Do Thái với tư cách gần như dân du mục chưa bao giờ tạo ra, và có

lẽ sẽ không bao giờ tạo ra, một dạng thức văn hóa cho riêng mình, vì mọi bản năng và tài năng

của họ lệ thuộc vào một dân tộc “chủ” ít nhiều đã văn minh hóa… Theo quan điểm của tôi,

một sai lầm lớn của tâm lý học y khoa là áp dụng các nhóm Do Thái, vốn thậm chí còn không

có giá trị cho toàn bộ dân Do Thái, cho người Đức Kitô và người Slav. Theo cách này, bí mật

quý giá nhất của người Đức, đó là nhận thức sâu sắc và sáng tạo về tâm hồn mình, đã được

giải thích chệch đi thành một hố nước thải tầm thường, ấu trĩ, trong khi tiếng nói cảnh cáo của

tôi suốt những thập niên qua bị nghi là chủ nghĩa bài Do Thái… Hiện tượng Chủ nghĩa xã hội

Quốc gia hùng mạnh khiến cả thế giới nhìn vào đầy kinh ngạc, liệu đã dạy cho họ biết rõ hơn

chưa? 106

Tương tự, người ta thấy các nhà khoa học đã làm mất giá trị công trình của

Einstein khi coi đó là “vật lý học Do Thái.”

Quả thực, giới học thuật Đức nói chung, thay vì làm rào cản đối với chế độ

Hitler, lại hỗ trợ nó tiến lên cầm quyền. Một yếu tố chủ chốt trong chiến

thắng của Đức Quốc xã là thế hệ giáo viên phổ thông trưởng thành trong

thập niên cuối của thế kỷ 19 bị nhiễm chủ nghĩa bài Do Thái Völkisch và

trở thành giáo viên có thâm niên vào những năm 1920. 107 Sách giáo khoa mà

họ sử dụng phản ánh những ảnh hưởng tương tự. Giảng viên đại học cũng

góp phần như thế vào sự hình thành của ảnh hưởng Đức Quốc xã bằng cách

giảng về cứu rỗi quốc gia thông qua thuốc chữa bách bệnh và “phục sinh

https://thuviensach.vn

tinh thần” thay vì chủ nghĩa thực nghiệm hoài nghi. 108 Trên hết, Hitler đạt

được thành công lớn nhất của mình với sinh viên đại học. Họ là đội quân

tiên phong của ông ta. Vào mỗi giai đoạn trong sự phát triển của Đảng

Quốc xã, sự ủng hộ của sinh viên đi trước sự ủng hộ của cử tri nói chung.

Đảng Quốc xã hoạt động ban đầu thông qua các hội sinh viên mà năm 1919

bắt đầu áp dụng “Nghị quyết Eisenach,” không cho người Do Thái tham gia

với lý do chủng tộc cũng như lý do tôn giáo.109 Khi có ảnh hưởng hơn, họ

hoạt động thông qua liên minh sinh viên, phong trào Hochschulring vốn

thống lĩnh đời sống sinh viên trong những năm 1920. Sau cùng, đến cuối

thập niên này, họ lập ra đảng sinh viên của riêng mình. Thành công của

Đảng Quốc xã là nhờ những người trẻ cuồng tín sẵn lòng dành hết thời gian

cho nỗ lực này, cho chủ nghĩa quân bình và chương trình chủng tộc của

Đảng.110 Nhưng một mối gắn kết quan trọng giữa Đảng Quốc xã với sinh

viên là việc sử dụng các cuộc biểu tình bạo lực chống người Do Thái. Sinh

viên nằm trong số những người đầu tiên tổ chức tẩy chay và kiến nghị tập

thể để buộc người Do Thái rời khỏi các vị trí trong chính phủ và công việc

đòi hỏi học vấn cao, nhất là dạy học, những hình thức hoạt động này nhanh

chóng phát triển thành bạo lực thực sự. Năm 1922, mối đe dọa về một cuộc

bạo động sinh viên khiến Đại học Berlin phải hủy một buổi lễ tưởng niệm

Walther Rathenau bị sát hại. Việc này trước chiến tranh là không thể tưởng

tượng được, và nguy hại nhất không chỉ là mối đe dọa bạo lực mà còn là sự

hèn nhát của giới chức đại học khi cúi đầu trước nó. Các cuộc tấn công

nhằm vào sinh viên và giáo sư Do Thái, những người bị buộc phải từ bỏ

các tiết giảng của mình, tăng tới mức vào năm 1927 chính phủ phải rút lại

sự công nhận Deutsche Studentenschaft (Liên minh Sinh viên Đức) vì liên

minh này ủng hộ bạo lực. Nhưng điều đó chẳng tạo ra sự khác biệt là mấy,

các trường đại học không hề có hành động kiên quyết nào để hạn chế tội

phạm sinh viên. Không phải các giáo sư thân Đảng Quốc xã. Nhưng họ bài

Weimar và bài dân chủ, và trên hết, họ hèn nhát không dám chống lại hành

vi của sinh viên mà họ thừa biết là sai trái - điềm báo cho sự hèn nhát

chung của dân tộc sau này. Kết quả là Đảng Quốc xã trên thực tế đã kiểm

https://thuviensach.vn

soát các trường đại học trong hai hay ba năm trước khi họ kiểm soát cả đất

nước.

Bầu không khí bạo lực thực sự, thứ nuôi dưỡng chủ nghĩa Quốc xã, được

duy trì bằng bạo lực lời nói và bạo lực hình ảnh ngày càng tăng trên các

phương tiện truyền thông. Đôi khi người ta cho rằng châm biếm, kể cả loại

dữ dội nhất, là một dấu hiệu lành mạnh trong một xã hội tự do, vì thế không

nên hạn chế nó. Lịch sử Do Thái không ủng hộ quan điểm này. Người Do

Thái đã trở thành mục tiêu của những cuộc tấn công như vậy thường xuyên

hơn so với bất kỳ nhóm nào, với kinh nghiệm lâu dài và cay đắng họ biết

rằng bạo lực báo chí thường là khúc dạo đầu của bạo lực máu. Theo tiêu

chuẩn Đức, Weimar là một xã hội tự do cực đoan, và một trong những tác

động của chủ nghĩa tự do của nó là loại bỏ hầu hết các hạn chế trong lĩnh

vực báo chí. Khi những tờ báo cực đoan Ả-rập lợi dụng chủ nghĩa tự do của

Samuel ở Palestine, thì Đảng Quốc xã cũng thích thú với quyền tự do xúc

phạm của Weimar. Khía cạnh khiêu dâm đã có từ lâu trong chủ nghĩa bài

Do Thái, nhất là ở Đức và Áo; chủ đề Judensau thường là một triệu chứng

của nó. Việc Hitler nhấn mạnh vào các vấn đề tính dục, ô uế chủng tộc kết

hợp với sự dễ dãi Weimar đã sản sinh ra một hình thức tuyên truyền bài Do

Thái cực kỳ độc ác mà điển hình là tờ tuần báo Der Stürmer, do Julius

Streicher trùm Đảng Quốc xã ở Middle Franconia điều hành. Tờ này đã

giúp phổ biến và tăng cường một trong những nguồn bạo lực bài Do Thái

chính, dai dẳng: ý tưởng cho rằng người Do Thái không phải là một phần

nhân loại và do đó không nhận được sự bảo vệ mà chúng ta theo bản năng

sẽ trao cho một con người. Tờ này không phải là xuất bản phẩm duy nhất

theo kiểu như vậy. Nó tạo ra trào lưu tấn công bằng hình ảnh ngày càng vô

độ nhằm vào người Do Thái. Theo luật của Weimar, rất khó để truy tố, vì

Streicher được hưởng quyền miễn trừ với tư cách đại biểu Landtag (Nghị

viện bang) và sau này là đại biểu Reichstag (Nghị viện nhà nước). Có vẻ

như tờ báo kể trên chỉ bán được khoảng 13.000 bản vào năm 1927 (con số

phát hành đáng tin cậy duy nhất), nhưng trong những giai đoạn cuối khi

Đảng Quốc xã leo lên nắm quyền, nó giành được độc giả trên toàn quốc. 111

https://thuviensach.vn

Thật không may, bạo lực báo chí không thuộc về một phía. Khi các nhóm

Cộng sản đường phố cũng như Đảng Quốc xã đưa bạo lực một cách có hệ

thống lên đường phố và từ đó hợp tác để chuẩn bị bạo lực quốc gia, thì

cũng có nhiều bạo lực lời nói được sinh ra từ phía tự do, phần lớn là từ

cộng đồng Do Thái. Châm biếm đến một cách tự nhiên với họ, và ở Đức

Heine đã gây dựng một bối cảnh mạnh mẽ và thường là tàn ác, nguồn cảm

hứng cho nhiều nhà văn Do Thái sau này. Từ năm 1899 đến năm 1936, nhà

văn người Vienna Karl Kraus (1874-1936), được rửa tội giống như Heine,

điều hành một tờ báo có tên Die Fackel (Ngọn đuốc), nó đặt ra những tiêu

chuẩn mới trong sự châm biếm hung hăng, phần lớn là chĩa vào người Do

Thái, chẳng hạn như Herzl và Freud. “Tâm Phân học,” ông ta viết, “là căn

bệnh Do Thái mới nhất” và “vô thức là một ghetto cho những suy nghĩ của

con người.” Kỹ năng cay độc của ông ta trong việc tìm ra điểm yếu được

nhiều người ngưỡng mộ và bắt chước ở nước Đức Weimar, và được sử

dụng theo một cách vô cùng khiêu khích, nhất là với Kurt Tucholsky

(1890-1935) và tạp chí Weltbühne. Tờ tạp chí này chỉ có lượng phát hành

nhỏ, 16.000 bản (1931), nhưng nó gây ra tranh cãi vô cùng dữ dội do các

công kích có chủ ý nhằm vào mọi thứ mà những người Đức biết lý lẽ

thường trân trọng. Cuốn sách ra đời năm 1929 của Tucholsky, Deutschland,

Deutschland über Alles (Nước Đức, nước Đức trên tất cả), công kích bộ

máy tư pháp, giáo hội, cảnh sát, Hindenburg, Đảng Dân chủ Xã hội và lãnh

đạo công đoàn, với một bức ảnh ghép các vị tướng Đức có dòng chú: “Súc

vật đang nhìn các vị.” 112

Ngay từ đầu, tình trạng bạo lực báo chí này từ phe tả đã mang lại lợi thế

cho những ai bài Do Thái. Karl Gerecke khéo léo sử dụng Weltbühne trong

bài tiểu luận Biblischer Antisemitismus (1920) của ông, một thứ dự phòng

của Đảng Quốc xã. Các cuộc tấn công nhằm vào người Do Thái trong quân

đội đặc biệt nguy hiểm. Hiệp hội cựu quân nhân Do Thái có thể chỉ ra từ

các con số chính thức rằng số lượng người Do Thái phục vụ trong cuộc

chiến, bị chết, bị thương và được tặng huy chương hoàn toàn khớp với tỉ lệ

người Do Thái trong dân số. Nhưng có một niềm tin phổ biến, được Hitler

https://thuviensach.vn

và Đảng Quốc xã chia sẻ và truyền bá một cách dai dẳng không ngừng,

rằng người Do Thái đã trốn nghĩa vụ và đâm sau lưng quân đội. Trên thực

tế, người châm biếm dữ dội nhất thuộc tầng lớp quân đội-địa chủ quý tộc là

một người phi Do Thái, George Grosz; nhưng ông ta lại có mối liên hệ gần

gũi với một hoạ sĩ và nhà văn Do Thái, thế nên ông ta được cho là đã bị

“xúi giục làm điều đó.” Tucholsky là phiên bản văn xuôi của Grosz. Nhiều

phát biểu của ông ta được thiết kế với chủ ý chọc giận mọi người: ông ta

viết, “Không có bí mật nào về quân đội Đức mà tôi lại không sẵn sàng trao

cho một cường quốc nước ngoài.” 113 Nhưng những người bị chọc giận, nhất

là nếu họ kém khoản ăn nói và không thể ăn miếng trả miếng, lại có thể trả

đũa bằng tay chân, hay bỏ phiếu cho ai sẽ trả đũa bằng tay chân; Tucholsky

và những người châm biếm giống ông không chỉ chọc giận các sĩ quan

quân đội chuyên nghiệp, mà còn cả gia đình của vô số binh lính tử trận.

Báo chí bài Do Thái và báo chí dân tộc chủ nghĩa đảm bảo để các cuộc

công kích gây tổn thương ngày một nhiều hơn của Tucholsky được lưu

hành càng rộng rãi càng tốt.

Một số người Do Thái cố gắng chống lại hình ảnh không yêu nước, hình

ảnh Bolshevik mà người ta gán cho họ. Trẻ em Do Thái được dạy làm nghệ

nhân và nông dân. 114 Đầu những năm 1920, một luật sư ở Berlin, Tiến sĩ

Max Naumann, cựu đại úy quân đội, thành lập Liên đoàn Người Do Thái

Đức Dân tộc chủ nghĩa. Còn có Kameraden một tổ chức thanh niên Do

Thái cánh hữu, và Liên đoàn Quốc gia Cựu binh Tiền tuyến Do Thái.

Nhưng Naumann phạm sai lầm là tìm cách giảm thiểu sự thù ghét của

Hitler đối với người Do Thái bằng cách ca ngợi ông ta là một thiên tài

chính trị có thể khôi phục sự thịnh vượng Đức, và tất cả họ có chung ảo

tưởng là có thể thỏa thuận được với Đảng Quốc xã. 115 Không có bằng chứng

cho thấy bất cứ điều gì họ làm lại khiến người Do Thái được ưa thích hơn.

Khó khăn cao như núi mà bất cứ người Do Thái Đức yêu nước nào cũng

phải đối mặt là nước Cộng hoà Weimar. Cộng hoà Weimar sinh ra từ thất

bại, luôn dính liền với thất bại, và trong đầu hầu hết người Đức, nó còn

https://thuviensach.vn

dính đến người Do Thái dưới dạng Judenrepublik. * Từ đầu chí cuối, nó là

cái cối xay tròng quanh cổ người Do Thái. Tuy nhiên, người Do Thái có ít

vai trò trong nền chính trị Weimar, trừ lúc đầu. Rathenau và Rudolf

Hilferding, Bộ trưởng Tài chính các năm 1923 và 1928, là những chính trị

gia Weimar Do Thái đầu tiên và cuối cùng. Đúng là người Do Thái đóng

vai trò nòng cốt trong việc lập ra Đảng Cộng sản Đức, nhưng với sự xuất

hiện của chủ nghĩa Stalin, họ đã nhanh chóng bị đẩy ra khỏi hàng ngũ chóp

bu của Đảng, giống hệt như ở Nga. Năm 1932, khi Đảng tổ chức tranh cử

cho 500 ứng viên và có 100 người trúng cử, không có ai trong đó là người

Do Thái.116 Đảng Dân chủ Xã hội được điều hành bởi các thành viên công

đoàn thuộc tầng lớp lao động phi Do Thái, hầu hết họ đều không ưa gì

những người cánh tả Do Thái mà họ cho là trí thức trung lưu không mong

muốn, cấu trúc thực sự của Weimar, với hệ thống đại diện theo tỉ lệ của nó,

ủng hộ mạnh mẽ các đảng cực đoan như Đảng Quốc xã, là Đảng không bao

giờ có thể lên nắm quyền một cách hợp pháp dưới hệ thống phổ thông đầu

phiếu* kiểu Anh. Và những người châm biếm Do Thái như Tucholsky công

kích Weimar dữ dội như chính Đảng Quốc xã.

Tuy nhiên, mối liên hệ vẫn ở đó, với gốc rễ của nó mang tính văn hóa. Kẻ

thù của người Do Thái kết tội họ đã bắt cóc văn hóa Đức, biến nó thành

một thứ gì đó mới mẻ, xa lạ mà họ gọi là Kultur-bolschewismus.* Ý nghĩ về

chuyện đánh cắp văn hóa rất mạnh mẽ và cực kỳ nguy hiểm. Một số nhà

văn Do Thái đã cảnh báo về điều đó. Việc người Do Thái sử dụng tiếng

Đức, theo lời Kafka, là “sự chiếm đoạt một tài sản nước ngoài, không phải

do có được mà là đánh cắp, học mót (tương đối) nhanh chóng và vẫn là tài

sản của ai đó kể cả nếu không thể chỉ ra được một lỗi nào trong khi nói.”

Thậm chí trước chiến tranh, Moritz Goldstein đã cảnh báo trong bài “The

German-Jewish Parnassus” (Núi Parnassus Đức-Do Thái) trên tạp chí

Kunstwart, rằng người Do Thái trên thực tế đang bắt đầu kiểm soát văn hóa

của một dân tộc vốn từ chối cho họ quyền làm vậy.117 Với việc lập ra

Weimar, người Do Thái có vai trò quan trọng hơn trong đời sống văn hóa

Đức, chủ yếu vì lý do là những tư tưởng tiến bộ mà người ta đã gắn với họ

https://thuviensach.vn

giờ đây đang bắt đầu được chấp nhận. Do đó, năm 1920, hoạ sĩ theo trường

phái ấn tượng Max Liebermann là người Do Thái đầu tiên được bầu làm

Chủ tịch trong lịch sử của Viện hàn lâm Phổ.

Tuy nhiên, nhận định rằng Weimar là bằng chứng cho thấy người Do Thái

kiểm soát văn hóa Đức là sai lầm. Thực tế là trong những năm 1920, Đức

có nhiều tài năng hơn bất cứ lúc nào trước đó hay kể từ đó. Đức đã luôn nổi

bật trong âm nhạc và rất mạnh trong văn học, và hiện họ dẫn đầu cả trong

nghệ thuật thị giác nữa. Có lúc Berlin đã trở thành thủ đô văn hóa của thế

giới. Berlin bị người bài Do Thái rất ghét. Wolfgang Kapp, một tiền bối của

Hitler, người dẫn đầu một putsch thất bại ở nước này năm 1920, từng đưa

ra khẩu hiệu: “Berlin trở thành cái gì thế này? Một sân chơi cho người Do

Thái.” 118 Người Do Thái đóng vai trò quan trọng trong văn hóa Weimar.

Hiện tượng này không thể xuất hiện nếu không có người Do Thái. Nhưng

họ không thống trị. Trong một số lĩnh vực, nhất là hội hoạ và kiến trúc,

đóng góp của họ tương đối nhỏ. Có nhiều tiểu thuyết gia Do Thái, chẳng

hạn như Alfred Doeblin, Franz Werfel, Arnold Zweig, Vicki Baum, Leon

Feuchtwanger, Alfred Neuman và Bruno Frank, nhưng các nhân vật hàng

đầu như Thomas Mann không phải là người Do Thái. Người Do Thái hiển

nhiên có đóng góp vô cùng to lớn trong lĩnh vực âm nhạc, cho cả thế giới

và Đức. Có những nhà biểu diễn thiên tài như Jascha Heifetz và Vladimir

Horowitz, những bậc thầy như Artur Schnabel và Artur Rubinstein. Hai

trong số các nhạc trưởng hàng đầu của Berlin, Otto Klemperer và Bruno

Walter, là người Do Thái. Kurt Weill viết nhạc cho vở nhạc kịch

Threepenny Opera (1928) (Opera 3 xu) của Brecht, được biểu diễn trên

4.000 lần khắp châu Âu trong năm đầu tiên ra mắt. Có Arnold Schönberg

và trường phái của ông, mặc dù hai học trò nổi tiếng nhất của ông, Berg và

Webern, không phải người Do Thái. Nhưng âm nhạc Đức giai đoạn này đa

dạng tới mức các nhạc sĩ Do Thái, bất chấp số lượng và tài năng của họ, chỉ

là một trong các yếu tố của nó. Liên hoan Berlin 1929 có sự tham gia của

Richard Strauss, Toscanini, Casals, George Szell, Cortot, Thibaud,

https://thuviensach.vn

Furtwängler, Bruno Walter, Klemperer và Gigli. Điều đó chứng tỏ cái gì?

Chỉ là âm nhạc mang tính quốc tế và người Berlin may mắn.

Người Do Thái chắc chắn là một lý do chính cho sự thành công rực rỡ của

các rạp chiếu phim Đức trong những năm 1920. Trong chiến tranh, việc

nhập khẩu từ Anh, Pháp và Mỹ bị cấm. Để lấp đầy 2.000 rạp chiếu phim

Đức và 1.000 rạp chiếu phim Áo, các công ty phim Đức đã sản xuất từ 30

phim năm 1913 nhảy vọt lên 250 phim sáu năm sau đó, và sau khi chiến

tranh kết thúc, điện ảnh Đức thống trị ở châu Âu. Năm 1921, nước Đức sản

xuất 246 bộ phim, tương đương với Mỹ; năm 1925 số phim sản xuất ra

(228) nhiều gấp đôi số phim của Anh và Pháp cộng lại.119 Người Do Thái có

vai trò hàng đầu trong việc đảm bảo số lượng cũng như chất lượng phim

Đức. Bộ phim The Cabinet of Dr Caligari (Cái tủ của bác sĩ Caligari) do

Hans Janowitz và Carl Meyer viết kịch bản và Erich Pommer đạo diễn. Bộ

phim Metropolis (Thủ phủ) do Fritz Lang đạo diễn. Đây chỉ là hai trong số

những phim có ảnh hưởng nhất. Các đạo diễn như Ernst Lubitsch, Billy

Wilder, Max Ophuls và Alexander Korda, cùng các diễn viên như Peter

Lorre, Elizabeth Bergner, Pola Negri và Conrad Veidt, là một phần của dải

thiên hà các tài năng Do Thái, các tài năng tạo ra kỷ nguyên vàng của điện

ảnh Đức, và sau đó, việc Hitler xuất hiện đã khiến cả một đội quân di cư tới

Hollywood, London và Paris. Không thể chối cãi việc có một yếu tố Do

Thái mạnh mẽ trong điện ảnh Đức, và cả Lang cũng như G. W. Pabst đều

thích thú với khái niệm golem. * 120 Nhưng nhìn tổng thể, điện ảnh Đức của những năm 1920 rất thành công và phiêu lưu chứ không gắn bó với chính trị và văn hóa, đóng góp của nó cho sự hoang tưởng văn hóa Đức về người Do Thái ngày nay thật khó mà nhận ra.

Lĩnh vực nơi ảnh hưởng Do Thái mạnh nhất là sân khấu, đặc biệt ở Berlin.

Các kịch tác gia như Carl Sternheim, Arthur Schnitzler, Ernst Toller, Erwin

Piscator, Walter Hasenclever, Ferenc Molnar, Carl Zuckmayer, và các nhà

sản xuất có ảnh hưởng như Max Reinhardt đôi khi dường như thống trị sân

khấu, thứ sân khấu có xu hướng thời thượng cánh tả, thân cộng hoà, thử

nghiệm và táo bạo về mặt tính dục. Nhưng chắc chắn nó không mang tính

cách mạng, và nó có tính thế giới chứ không phải tính Do Thái.

https://thuviensach.vn

Biểu hiện Weimar duy nhất mà ở một mức độ nào đó phù hợp với định kiến

bài Do Thái về Kulturbolschewismus Do Thái là Viện Nghiên cứu Xã hội

Frankfurt (1923). Các nhà lý luận của Viện, dẫn đầu là Theodor Adorno,

Max Horkheimer, Herbert Marcuse, Erich Fromm và Franz Neuman, rao

giảng về một phiên bản nhân văn của chủ nghĩa Marx trong đó văn hóa

quan trọng hơn nền chính trị thực tế. Thái độ và khái niệm Do Thái không

nghi ngờ gì đã đóng một vai trò trong công trình nghiên cứu của họ. Họ

thích thú với học thuyết bị xa lánh của Marx. Họ rất có ý thức về tầm quan

trọng của phân tâm học và tìm cách Freud hóa chủ nghĩa Marx bằng nhiều

cách khác nhau. Qua việc sử dụng phương pháp Marxist, họ cũng tìm cách

chứng minh bằng cách nào các giả định kinh tế-xã hội quyết định suy nghĩ

của hầu hết mọi người về những sự chuyên chế văn hóa. Việc làm này có

tính lật đổ rất cao, và từ những năm 1950 trở đi tỏ ra vẫn có ảnh hưởng.

Nhưng lúc đó, rất ít người Đức đã từng nghe nói tới trường phái Frankfurt

này. Điều đó đặc biệt đúng với cựu thành viên nổi tiếng nhất của trường

phái, Walter Benjamin (1892-1940), người thấy khó mà trình bày suy nghĩ

của mình sao cho có thể xuất bản được và cũng xuất bản tương đối ít lúc

còn sống, ngoài một vài bài báo và tiểu luận, luận án tiến sĩ, một cuốn sách

về cách ngôn và một vài bức thư có chú giải về sự xuất hiện của văn hóa

Đức. Tác phẩm để đời của ông về cơ bản được Adorno biên soạn và xuất

bản năm 1955.

Benjamin nằm trong số nhà tư tưởng có tính Do Thái nhất trong các nhà tư

tưởng Đức hiện đại, mặc dù ông không theo tôn giáo nào như vậy. Nhưng

như người bạn lớn của ông, sử gia Gershom Scholem, từng chỉ ra suy nghĩ

của ông xoay quanh hai khái niệm Do Thái cơ bản: Mặc khải - sự thật được

tiết lộ thông qua sách thánh - và Cứu chuộc. 121 Benjamin luôn tìm kiếm một

lực lượng cứu thế. Trước năm 1914, lực lượng đó là tuổi trẻ: ông là lãnh

đạo trong một phong trào thanh niên cấp tiến chủ yếu gồm người Do Thái

do Gustav Wyneken lập ra. Nhưng khi Wyneken chuyển sang yêu nước

năm 1914, Benjamin đã lên án ông này, và sau chiến tranh ông quay sang

văn học và coi nó như Chúa cứu thế. Ông cho rằng một số văn bản nổi bật

https://thuviensach.vn

nhất định, chẳng hạn như Torah, phải được mổ xẻ kỹ càng nhằm tìm kiếm

chìa khóa cho sự cứu chuộc đạo đức. Ông áp dụng cho văn học một trong

những nguyên tắc trung tâm của kabbalah: ngôn từ thiêng liêng theo kiểu

tương tự ngôn từ của Torah có mối liên hệ vật chất với Chúa. Do mối quan

hệ giữa ngôn ngữ của thánh thần với ngôn ngữ của con người, nên con

người đã được trao nhiệm vụ giám sát quá trình hoàn thành sự sáng thế, quá

trình mà con người thực hiện chủ yếu qua ngôn từ (gọi tên) và biểu đạt ý

tưởng. Con người tạo ra cụm từ “sức mạnh toàn năng sáng tạo của ngôn

ngữ” và chỉ ra rằng văn bản phải được nghiên cứu, để không chỉ tìm ra ý

nghĩa trên bề mặt của chúng mà còn cả thông điệp và cấu trúc ẩn bên

dưới.122 Do đó, giống như Marx và Freud, Benjamin thuộc về truyền thống

Do Thái phi lý và ngộ đạo, đi vào khám phá ý nghĩa sâu thẳm, bí mật và

giải thích cuộc sống nằm bên dưới lớp vỏ tồn tại. Điều mà ông ban đầu áp

dụng cho văn học và sau này cho lịch sử, theo thời gian đã trở thành một kỹ

thuật chung được sử dụng bởi những người như Claude Lévi-Strauss trong

nhân chủng học hay Noam Chomsky trong ngôn ngữ học. Thuyết ngộ đạo

là dạng âm thầm nhất của chủ nghĩa phi duy lý, nhất là với giới trí thức, và

loại thuyết ngộ đạo do Benjamin dè dặt đề ra, phát triển thành chủ nghĩa

cấu trúc, trở thành một tư tưởng lớn trong giới trí thức từ những năm 1950

trở đi.

Với những nỗ lực của mình, Benjamin đặc biệt gây ảnh hưởng trong việc

chỉ ra rằng có một tầng lớp thống trị thao túng lịch sử để duy trì nhu cầu

của riêng ông, đầy ảo tưởng và dối lừa. Khi tình hình xấu đi trong những

năm 1930, ông quay sang phiên bản chủ nghĩa Marx của riêng mình và coi

đấy như Chúa cứu thế thứ ba của mình. Cái ông gọi là “thời đại Marxist”

hay thiên niên kỷ Marxist, là lựa chọn thay thế của ông cho quá trình cải

cách kéo dài, không thành công trong lịch sử. Ông cho rằng quan trọng là

“cho nổ tung”* (một cụm từ yêu thích) khỏi miền liên tục của lịch sử “quá

khứ được nạp bằng thời gian-hiện tại,” vì mục đích của khai sáng và dân

chủ xã hội là sự thay thế cách mạng: thời gian dừng lại khi sự kiện mang

tính cách mạng, tức cứu thế, diễn ra. Trong tác phẩm Theses on the

https://thuviensach.vn

Philosophi of History (Luận về triết học lịch sử) của mình, Benjamin cho

rằng chính trị không chỉ là một cuộc đấu tranh dữ dội bằng xương thịt

nhằm kiểm soát hiện tại và qua đó kiểm soát tương lai, mà còn là một trận

chiến trí tuệ nhằm kiểm soát thành tích của quá khứ. Trong một câu nói

đáng chú ý, ông khăng khăng cho rằng “kể cả người chết cũng không an

toàn trước kẻ thù [phát xít] khi hắn chiến thắng.” 123 Hầu hết các dạng hiểu

biết đều là những sáng tạo của chủ nghĩa tương đối, của tầng lớp tư sản, và

phải được sửa lại để đảm bảo sự thật vô sản hay phi giai cấp. Nghịch lý của

những hiểu biết tuyệt vời nhưng hủy diệt này là trong khi Benjamin coi

chúng như chủ nghĩa duy vật lịch sử khoa học, thì chúng lại thực sự là sản

phẩm của tính phi lý Do Thái giáo - câu chuyện của ông là câu chuyện đã

cũ về việc những con người vô cùng tâm linh, không còn có thể tin vào

Chúa nữa, bằng cách nào đã tìm thấy sự thay thế tài tình cho các giáo điều

tôn giáo.

Hơn nữa, trong trường hợp của Benjamin, việc phản đối tôn giáo không hề

hoàn tất. Tác phẩm của ông đầy những khái niệm kỳ lạ về thời gian và số

phận, thậm chí về cái ác và quỷ dữ. Việc không có một khuôn khổ tôn giáo

khiến ông bị lạc và cảm thấy lạc lối. Khi Hitler xuất hiện, ông bỏ chạy tới

Paris. Ở đó, tại quán Café des Deux Magots, ông vẽ nên cái mà ông gọi là

đồ hình cuộc đời mình, một mê cung tuyệt vọng; và thật đặc trưng, ông lạc

lối cả trong đó. 124 Cuối năm 1939, ông tìm cách sang Tây Ban Nha, nhưng

bị kẹt ở biên giới Pháp-Tây Ban Nha*. Một trong những người bạn tốt nhất

của ông đã tự tử, giống như Tucholsky cùng nhiều trí thức Do Thái khác,

và trong giai đoạn cuối đời Benjamin dường như đã coi tự tử là một hình

thức của Cứu-chuộc-thông-qua-cái-chết của Chúa cứu thế Kitô. Cuối cùng,

ông tự tử, và được chôn tại nghĩa trang ở Port-Bou nhìn ra biển. Không ai

có mặt tại lễ chôn cất, sau này khi Hannah Arendt tới viếng mộ ông vào

năm 1940 thì nó đã biến mất, kể từ đó tới nay vẫn chưa tìm ra được - một

động thái cuối cùng có tính vô thức của sự xa lánh và khó hiểu, một lời

nhắc nhở tượng trưng rằng các trí thức Do Thái thời đại mới (như đã đề

cập) cũng trơ trọi và phiêu bạt trong thời đại đó như bất cứ ai. Dù về lâu dài

https://thuviensach.vn

Benjamin là người có ảnh hưởng nhất trong mọi nhà cách tân văn hóa

Weimar, nhưng rất ít người ở Đức hồi đó từng nghe nói về ông.

Lời kết tội mang tính dân tộc chủ nghĩa Đức rằng người Do Thái kiểm soát

văn hóa của Weimar hoàn toàn là thuyết âm mưu chăng? Không hẳn.

Người Do Thái nắm những tờ báo và nhà xuất bản quan trọng. Dù đúng là

phần lớn ngành xuất bản Đức và những tờ báo có lượng phát hành lớn nhất

ở Berlin, Munich, Hamburg và các thành phố lớn khác đều nằm trong tay

người phi Do Thái, nhưng những tờ báo theo khuynh hướng tự do như

Berliner Tageblatt, Vossische Zeitung và Frankfurter Zeitung có các nhà

phê bình xuất sắc nhất cũng như tầm ảnh hưởng văn hóa rộng nhất, đều của

người Do Thái. Các nhà xuất bản Do Thái như Kurt Wolff, Carriers và S.

Fischer được coi trọng nhất. Một tỉ lệ lớn các nhà phê bình kịch, âm nhạc,

nghệ thuật và sách là người Do Thái; người Do Thái nắm các phòng tranh

quan trọng và các trung tâm kinh doanh văn hóa khác. Họ dường như làm

chủ, đề ra xu hướng và tạo nên tên tuổi. Sức mạnh của họ, như vẫn vậy, bị

nhầm lẫn với sức mạnh của giới trí thức phe tả nói chung, vốn gây ra ganh

ghét, chán nản và giận dữ. Lời kết tội về độc tài văn hóa Do Thái là một vũ

khí quan trọng trong chiến dịch của Hitler nhằm tạo ra một độc tài văn hóa

thực sự.

Dù vậy, Đảng Quốc xã sẽ chẳng bao giờ có thể có được quyền lực nếu

không có cuộc Đại khủng hoảng tấn công nước Đức mạnh hơn bất cứ nước

nào, trừ Mỹ. Ở cả hai nước, vùng lõm* của cuộc khủng hoảng đến vào mùa

hè năm 1932, nhưng tia sáng le lói cải thiện đầu tiên không hiện rõ cho tới

tận năm 1933. Ở cả hai nước, cử tri coi mức thất nghiệp cực cao là lỗi của

giới chính trị: Đảng Cộng hoà ở Mỹ, nền Cộng hoà Weimar ở Đức. Hai

nước đi bỏ phiếu cách nhau hai ngày vào tháng 11 năm 1932, và ở mỗi

nước kết quả kiểm phiếu trên thực tế đều dẫn tới sự thay đổi chế độ. Có

một yếu tố may rủi phi lý, tàn bạo trong những gì đã diễn ra. Ngày 6, cử tri

Đức dành 33,1% số phiếu bầu cho Đảng Quốc xã (giảm so với tỉ lệ của

tháng 7 trước đó). Hai ngày sau, F. D. Roosevelt thắng long trời lở đất ở

https://thuviensach.vn

Mỹ trong một cuộc bầu cử mà lá phiếu Do Thái chuyển từ ủng hộ Đảng

Cộng hoà (và xã hội chủ nghĩa) theo truyền thống sang ủng hộ 85-90% số

phiếu cho Đảng Dân chủ. Khao khát giận dữ đòi thay đổi tương tự như ở

Mỹ, vốn trao quyền lực cho một người mà Hitler nhanh chóng đánh đồng

với người Do Thái, đã dẫn tới bế tắc bầu cử ở Đức, rồi được giải quyết vào

ngày 30 tháng 1 năm 1933 khi Hitler trở thành Thủ tướng.

Vậy là, không có gì là không thể tránh khỏi trong chuyện một chế độ bài

Do Thái lên nắm quyền ở Đức. Nhưng một khi Hitler đã củng cố được nền

độc tài cá nhân và độc tài đảng phái, vốn chỉ mất có tám tuần từ tháng 2

đến tháng 3 năm 1933, thì một cuộc tấn công có hệ thống nhằm vào người

Do Thái sẽ là điều chắc chắn. Đặc biệt, các nhà văn, nghệ sĩ và trí thức Do

Thái biết ông ta sẽ tấn công mình, nên hầu hết đã nhanh chóng rời khỏi

Đức. Do đó, Hitler thực tế đã giết ít trí thức Do Thái hơn so với Stalin ở

Nga. Tuy nhiên, nói chính xác thì chính sách của Đảng Quốc xã đối với

người Do Thái gần như là trở về với chủ nghĩa bài Do Thái nhà nước theo

thông lệ. Chính sách của Đảng này năm 1920 cho phép tước quyền công

dân Đức của người Do Thái, bao gồm cả quyền nắm giữ vị trí trong chính

phủ và quyền bỏ phiếu; người Do Thái sẽ trở thành “khách,” những ai đã

vào Đức từ năm 1914 sẽ bị trục xuất; ngoài ra cũng có một lời đe dọa mơ

hồ đòi tịch biên tài sản của họ.125 Nhưng trong nhiều bài phát biểu của mình

cũng như trong cuốn Mein Kampf, Hitler đã đe dọa và hứa dùng bạo lực đối

với người Do Thái. Trong một cuộc nói chuyện riêng với Thiếu tá Josef

Hell năm 1922, ông ta thậm chí đi xa hơn nói rằng nếu giành được quyền

lực, thì “việc tiêu diệt bọn Do Thái sẽ là nhiệm vụ trước tiên và quan trọng

nhất của tôi… Khi lòng hận thù và cuộc chiến chống bọn Do Thái thực sự

được khuấy động, sự kháng cự của chúng tất yếu sẽ bị sụp đổ chóng vánh.

Chúng sẽ không thể bảo vệ bản thân và không có ai đứng lên bảo vệ

chúng.” Ông ta giải thích với Thiếu tá Hell* về niềm tin của mình rằng mọi

cuộc cách mạng, như cuộc cách mạng của ông ta, cần một trọng tâm thù

địch, để bộc lộ hết “cảm giác thù ghét của quảng đại quần chúng.” Ông ta

đã chọn người Do Thái không chỉ vì niềm tin cá nhân mà còn vì toan tính

https://thuviensach.vn

chính trị dựa trên lý trí: “cuộc chiến chống bọn Do Thái sẽ trở nên đại

chúng và thành công.” Cuộc nói chuyện với Hell đặc biệt đã minh hoạ rõ

nét tính hai mặt trong khao khát bài Do Thái của Hitler: pha trộn giữa cảm

xúc thù ghét và lý trí lạnh lùng, ông ta không chỉ cho Hell thấy được lý do

mà cả sự giận dữ của mình:

Tôi sẽ cho dựng giá treo cổ, chẳng hạn ở quảng trường Marienplatz của Munich, nhiều như

điều kiện giao thông cho phép. Rồi bọn Do Thái sẽ bị treo cổ, lần lượt từng đứa một, và chúng

sẽ bị treo đến khi bốc mùi… Ngay khi một đứa được tháo khỏi dây, đứa tiếp theo sẽ thế vào,

và việc đó sẽ tiếp diễn cho đến khi đứa Do Thái cuối cùng ở Munich bị loại bỏ. Việc này sẽ

diễn ra ở các thành phố khác của Đức cho đến khi nước Đức sạch bóng bọn Do Thái. 126

Tính hai mặt của Hitler thể hiện dưới hai hình thức bạo lực đối với người

Do Thái: bạo lực bất chợt, cảm xúc, không kiểm soát của thảm sát, và bạo

lực lạnh lùng, có hệ thống, hợp pháp và có sự điều chỉnh của nhà nước, thể

hiện qua sức mạnh pháp luật và cảnh sát. Khi Hitler tới gần với quyền lực

hơn và giỏi hơn với những chiến thuật cần có để đảm bảo được quyền lực,

ông ta bèn đẩy yếu tố cảm xúc ra đằng sau và nhấn mạnh yếu tố pháp luật.

Một trong những phàn nàn chính về Weimar là tình trạng vô luật pháp

chính trị trên đường phố. Với nhiều người Đức, một trong những điểm hấp

dẫn lớn của Hitler là lời hứa chấm dứt tình trạng đó. Nhưng từ lâu trước khi

lên nắm quyền, Hitler đã huy động nhiều công cụ để thể hiện cả hai khía

cạnh trong tính cách bài Do Thái của mình. Một mặt, có những kẻ bắt nạt

của Đảng trên đường phố, và nhất là đội Áo nâu (SA), với số lượng trên

500.000 người tính đến cuối năm 1932, thường đánh đập người Do Thái

trên đường phố và có khi còn sát hại họ. Mặt khác, có đội SS tinh nhuệ điều

hành lực lượng cảnh sát và trại tập trung, quản lý bộ máy bạo lực nhà nước

tinh vi chống lại người Do Thái.

Trong 12 năm cầm quyền của Hitler, tính hai mặt này luôn được duy trì.

Cho tới tận phút cuối, người Do Thái là nạn nhân của cả những hành vi bạo

lực thiếu suy nghĩ, bất chợt, cá nhân, lẫn sự tàn bạo có hệ thống của nhà

https://thuviensach.vn

nước trên cơ sở đại trà-công nghiệp. Trong sáu năm đầu tiên ở thời bình, có

một sự dao động thường xuyên giữa hai yếu tố này. Khi chiến tranh phủ lên

bóng tối và im lặng, yếu tố thứ hai dần trở nên thống lĩnh trên quy mô cực

lớn. Quả thật, Hitler là một người giỏi ứng biến, một chiến thuật gia thiên

tài, thường phản ứng tốt trước các sự kiện. Cũng đúng là quy mô ngược đãi

của ông ta trở nên rộng lớn và đa dạng đến mức tự “công cuộc” này đã có

động lượng của riêng nó. Mặc dù vậy, luôn có một mức độ chiến lược và

kiểm soát mang tính quyết định, xuất phát không từ cái đầu nào khác ngoài

ông ta, thể hiện bản chất bài Do Thái của ông ta. Holocaust được lên kế

hoạch; và Hitler là người lên kế hoạch. Đó là kết luận duy nhất giải thích

cho toàn bộ quy trình hãi hùng này.

Khi Hitler mới lên nắm quyền, chính sách bài Do Thái của ông ta bị giới

hạn bởi hai yếu tố. Ông ta cần tái thiết nền kinh tế Đức nhanh chóng. Điều

đó có nghĩa là phải tránh được sự gián đoạn cố hữu trong việc tịch thu tài

sản và phải trục xuất ngay lập tức cộng đồng Do Thái giàu có. Ông ta mong

muốn tái vũ trang càng nhanh càng tốt. Nó đồng nghĩa với việc trấn an dư

luận quốc tế bằng cách tránh những cảnh tàn ác hàng loạt. Do đó, Hitler sử

dụng các biện pháp được dùng để chống lại người Do Thái ở Tây Ban Nha

thế kỷ 14-15. Những hành vi bạo lực cá nhân được thúc đẩy và khuyến

khích, rồi được dùng làm cái cớ để đưa ra các biện pháp chính thức, pháp lý

chống lại người Do Thái. Hitler có các đặc vụ cho mục đích kép của mình.

Josef Goebbels, thủ lĩnh tuyên truyền trong chính quyền Hitler, là một

Vicente Ferrer* kích động; còn Heinrich Himmler, thủ lĩnh SS, là một

Torquemada* lạnh lùng, không khoan nhượng. Dưới xung lực của tài hùng

biện và truyền thông của Goebbels, các cuộc tấn công của đội Áo nâu và

đảng viên nhằm vào người Do Thái, các cuộc tẩy chay và khủng bố doanh

nghiệp Do Thái, đã bắt đầu ngay sau khi Hitler lên nắm quyền. Hitler công

khai rằng mình không ủng hộ “những hành động cá nhân” này, như cách

chúng được gọi. Nhưng ông ta không trừng phạt những hành động đó, và

ông ta cho phép chúng tăng lên đến đỉnh điểm vào mùa hè năm 1935. Rồi

trong một bài phát biểu quan trọng, ông ta dùng những hành động đó để

https://thuviensach.vn

biện minh cho việc ban hành các sắc lệnh Nuremberg ngày 15 tháng 9. Các

sắc lệnh này thực hiện chương trình Quốc xã ban đầu vào năm 1920 bằng

cách tước đoạt các quyền cơ bản của người Do Thái và bắt đầu quá trình

tách họ ra khỏi phần còn lại của dân cư. Đây là sự quay lại với hệ thống

trung cổ trong tình trạng tồi tệ nhất của nó. Song đây là sự quay lại với quá

khứ một cách tởm lợm nhưng quen thuộc, nên nó dụ hầu hết người Do Thái

(và phần còn lại của thế giới) tin rằng hệ thống Nuremberg sẽ cho người Do

Thái một kiểu quy chế hợp pháp và lâu dài nào đó, tuy thấp kém, ở nước

Đức Quốc xã. Điều mà họ không nhận ra là lời cảnh báo đi kèm của Hitler,

cũng trong bài phát biểu đó, rằng nếu những dàn xếp cho một “giải pháp

riêng biệt, thế tục” thất bại, thì có thể phải thông qua một đạo luật “giao

vấn đề này cho Đảng Quốc xã để tìm ra giải pháp cuối cùng.” 127 Trên thực

tế, công cụ cho lựa chọn thay thế này bấy giờ đang được lắp ráp. Himmler

đã mở trại tập trung đầu tiên của mình ở Dachau, chỉ bảy tuần sau khi

Hitler lên nắm quyền, và kể từ đó ông ta đã tập trung vào tay mình quyền

kiểm soát một bộ máy cảnh sát đàn áp mà không đâu sánh bằng ngoại trừ

Nga của Stalin.

Trên nền tảng các điều khoản Nuremberg, một cấu trúc thượng tầng của

những quy định hạn chế hoạt động của người Do Thái dần được xây dựng.

Đến mùa thu năm 1938, sức mạnh kinh tế của người Do Thái đã bị phá hủy.

Kinh tế Đức mạnh trở lại. Đức hiện đã được tái vũ trang. Hơn 200.000

người Do Thái bỏ chạy khỏi Đức. Nhưng liên minh chính trị với Áo liền bổ

sung thêm từng đấy người Áo vào tổng số người Do Thái bỏ chạy. Nên

“vấn đề Do Thái” không được giải quyết, và Hitler sẵn sàng chuyển sang

giai đoạn tiếp theo: quốc tế hóa vấn đề Do Thái. Nếu sức mạnh Do Thái ở

Đức đã bị phá hủy thì sức mạnh của người Do Thái ở nước ngoài, và nhất

là sức mạnh của họ trong việc gây chiến với Hitler, trở thành một chủ đề

ngày một phổ biến trong các bài phát biểu của ông ta. Khía cạnh mới này

được cá nhân hóa đầy kịch tính vào ngày 9 tháng 11 năm 1938, khi một

người Do Thái là Herschel Grynszpan sát hại một nhà ngoại giao của Đảng

Quốc xã ở Paris. Sự kiện này cho Hitler cái cớ để chuyển sang giai đoạn

https://thuviensach.vn

tiếp theo, sử dụng kỹ thuật hai mặt và cả hai cơ quan đặc vụ của mình. Vào

tối hôm đó, Goebbels nói trong một cuộc họp của giới lãnh đạo Đảng Quốc

xã ở Munich rằng các cuộc bạo động trả thù bài Do Thái đã bắt đầu. Theo

gợi ý của ông này, Hitler đã quyết định rằng nếu bạo động lan rộng thì

không việc gì phải ngăn chặn. Điều này được hiểu là Đảng sẽ tổ chức bạo

động. Sau đó xảy ra bạo động Kristallnacht. Các thành viên Đảng Quốc xã

đập phá và cướp bóc cửa hàng của người Do Thái. SA cử các đội đi đốt trụi

mọi giáo đường, SS nhận được tin lúc 11:05 giờ đêm. Himmler ghi lại:

“Lệnh được đưa ra từ bộ máy tuyên truyền, và tôi ngờ rằng Goebbels, trong

cơn khao khát quyền lực của ông ta mà tôi đã nhận ra từ lâu và cũng trong

cái đầu rỗng tuếch của ông ta, bắt đầu hành động này đúng vào lúc tình

hình chính trị rất nghiêm trọng… Khi tôi hỏi Quốc trưởng về việc đó, tôi có

ấn tượng là ông ấy không biết tí gì về những sự kiện này.”128 Trong vòng hai

giờ, ông ta đã lệnh cho toàn bộ lực lượng cảnh sát và SS phải ngăn chặn

các vụ cướp phá quy mô lớn và đưa khoảng 20.000 người Do Thái vào các

trại tập trung.

Hầu như không nghi ngờ gì rằng Hitler, người luôn ra lệnh miệng về các

vấn đề quan trọng, đã ra lệnh mâu thuẫn nhau cho Goebbels và Himmler.

Điều đó rất đặc trưng. Nhưng trong chuyện này có một yếu tố vừa lẫn lộn

vừa có kế hoạch. Yếu tố này được sử dụng, như ý định của Hitler, để tiếp

tục thực hiện các biện pháp chống người Do Thái. Người Do Thái bị quy

trách nhiệm cho cuộc bạo động và bị phạt 1 tỉ mác (khoảng 400 triệu đôla

Mỹ). Nhưng phần lớn chi phí thiệt hại đều do các công ty bảo hiểm chi trả.

Có rất nhiều hệ quả pháp lý. Tuyên bố thiệt hại của người Do Thái ở tòa đã

bị hủy bỏ thông qua một sắc lệnh đặc biệt của Bộ Tư pháp. Các vụ kiện 26

đảng viên bị buộc tội giết hại người Do Thái cũng bị hủy bỏ. Bốn người

khác hãm hiếp phụ nữ Do Thái bị trục xuất, và có sự phân biệt giữa tội

“duy tâm” với tội “ích kỷ.”129 Đáng lo ngại nhất, từ quan điểm của Hitler, là

cuộc tàn sát không được ủng hộ, không chỉ ở nước ngoài mà trên hết là ở

Đức.

https://thuviensach.vn

Do đó, ông ta thay đổi chiến thuật của mình. Goebbels tiếp tục công việc

tuyên truyền bài Do Thái, nhưng kể từ đó ông này bị tước bỏ vai trò quan

trọng trong bạo lực bài Do Thái. Vai trò đó giờ được trao gần như hoàn

toàn cho Himmler. Như trước đây, “giận dữ” được dùng làm cái cớ cho một

chiến dịch mới trong đó tiến hành các biện pháp pháp lý chống người Do

Thái. Nhưng lần này, quá trình thực thi rất quan liêu. Mọi động thái được

các nhà lý luận của Đảng chứ không phải các quan chức có kinh nghiệm

suy tính cẩn thận từ trước, được hợp pháp hóa và hệ thống hóa. Như Raul

Hilberg, sử gia hàng đầu về Holocaust, chỉ ra rằng chính sự quan liêu hóa

chính sách này khiến cho cuộc thảm sát có quy mô rất lớn và biến thành

diệt chủng.

Sự quan liêu hóa cũng đảm bảo rằng lúc này hay lúc khác, gần như mọi cơ

quan chính phủ Đức và rất nhiều thường dân đều tham gia vào các hoạt

động bài Do Thái. Cuộc chiến của Hitler chống người Do Thái trở thành

một nỗ lực quốc gia. Để thực hiện chính sách, đầu tiên phải nhận diện

người Do Thái, tịch thu tài sản của họ, rồi đưa họ vào trại tập trung. Việc

nhận diện liên quan đến cả ngành y lẫn giáo hội. Đảng Quốc xã thấy rằng

trên thực tế, việc xác định một người Do Thái dựa theo chủng tộc là quá

khó. Họ phải viện đến tiêu chí tôn giáo, sắc lệnh cơ bản của họ ngày 11

tháng 4 năm 1933, nhằm hất người Do Thái ra khỏi lĩnh vực dân sự, định

nghĩa “người không thuộc huyết thống Aryan” là người có cha mẹ hay ông

bà theo Do Thái giáo. Nhưng việc này dẫn tới bất đồng. Năm 1935, một

cuộc họp y học giữa bác sĩ Wagner Bộ trưởng Y tế của Đảng, bác sĩ Blome

Thư ký Hội Y học Đức, và bác sĩ Gross lãnh đạo Văn phòng Chính trị

Chủng tộc, đã quyết định rằng những ai có một phần tư dòng máu Do Thái

là người Đức, còn những ai có một nửa dòng máu Do Thái là người Do

Thái, vì (Blome nói) “ở người có một nửa dòng máu Do Thái thì gen Do

Thái khá trội.” Nhưng ngành dân chính không chấp nhận định nghĩa này.

Họ định nghĩa người Do Thái là người có một nửa dòng máu Do Thái giáo

hay những ai kết hôn với người Do Thái. Công chức có cách làm của mình,

vì chính họ là người viết luật chi tiết, trong đó có Luật Công dân Đế chế

https://thuviensach.vn

ngày 14 tháng 11 năm 1935. Khoảng 27 sắc lệnh về chủng tộc được viết tại

Bộ Nội vụ bởi một cựu quan chức hải quan, Bernhard Losener, vốn quen

với việc phân biệt chi tiết giữa các loại hàng chịu thuế nhập khẩu. Những ai

đi xin việc phải trình ra bằng chứng rõ ràng về huyết thống Aryan. Một sĩ

quan SS phải trình bằng chứng dòng dõi ngược tới năm 1750, và kể cả một

thư ký cấp thấp trong một cơ quan chính phủ cũng phải cần tới bảy loại tài

liệu được chứng thực. Giáo hội là nơi duy nhất có hồ sơ sinh trước năm

1875-1876, nên bị kéo vào cuộc. Một nghề mới là Sippenforscher, tức

nghiên cứu viên gia đình, xuất hiện. Mischling,* một chủng tộc thứ ba có

một phần dòng máu Do Thái hình thành, rồi được chia tiếp thành mức độ

một và mức độ hai. Nhu cầu tái phân loại, hay “giải phóng” như nó vẫn

được gọi, gia tăng nhanh chóng, và giống như ở nước Nga Sa hoàng, hệ

thống này nhanh chóng dẫn tới các kiểu gia đình trị và tham nhũng. Một

quan chức trong Văn phòng Thủ tướng của Hitler, là người được Hitler

thích nhưng lại Mischling mức độ hai, nhận một sự “giải phóng” từ Quốc

trưởng như một món quà Giáng sinh, khi đang cùng gia đình ngồi quanh

cây thông vào đêm trước Giáng sinh năm 1938. 130

Một lần nữa, việc tịch thu tài sản của người Do Thái, hay còn được gọi là

Aryan hóa, đã đưa phần lớn cộng đồng kinh doanh vào trong hệ thống này.

Từ tháng 8 năm 1935, một ủy ban Tẩy chay, trong đó có Himmler và

Streicher, với mọi nguồn lực của nhà nước đằng sau, đã gây áp lực buộc

người Do Thái phải bán tháo mọi thứ và giảm giá để người Đức có thể

nhanh chóng mua lại. Ngân hàng đóng một vai trò quan trọng trong quá

trình này, kiếm lời ở mỗi giai đoạn và thường là bên kết thúc thương vụ.

Đây là một phần của quá trình qua đó giới kinh doanh Đức bị lôi kéo vào

Giải pháp Cuối cùng. Đó không phải là vấn đề hưởng lợi từ những đạo luật

ác độc. Cách tiếp cận hai mặt của Hitler được sử dụng trong mọi giai đoạn.

Người Do Thái bị đám côn đồ cũng như pháp luật tước đoạt tài sản. IG

Farben cùng Ngân hàng Đức nuốt chửng Österreichische Kreditanstalt và

các chi nhánh công nghiệp của nó, sau khi một trong những người đứng

đầu của nó bị SA lừa và ném khỏi một chiếc xe hơi đang chạy, một người

https://thuviensach.vn

khác thì bị SA đá đến chết trong một cuộc lục soát nhà ông ta. Nam tước

Louis Rothschild bị cảnh sát bắt giữ làm con tin cho đến khi gia đình đồng

ý bị tước đoạt tài sản với một mức giá thấp hơn nhiều so với bình thường.

Sau đó, Ngân hàng Dresdner đã viết thư cho tham mưu trưởng của

Himmler cảm ơn cảnh sát đã giúp đỡ giảm giá.131

Quá trình tập trung người Do Thái, cắt đứt họ khỏi phần còn lại của dân cư

và buộc họ phải theo một chế độ hoàn toàn khác cũng kéo theo sự tham gia

của cả quốc gia. Đó là một quá trình rất phức tạp và khó khăn, đòi hỏi một

mức độ tàn bạo máu lạnh của hàng chục ngàn quan chức, nhẫn tâm gần

giống như quá trình giết hại cuối cùng. Hơn nữa, tất cả người Đức đều ý

thức được quá trình này. Một số quy định bài Do Thái không được đăng

trên báo chí. Nhưng mọi người đều có thể thấy rằng người Do Thái bị đối

xử khác biệt và thấp kém trong mọi lĩnh vực đời sống. Sau cuộc bạo động

Kristallnacht, luật về tình dục và hôn nhân trở nên ngày càng hà khắc và

được thi hành rất gắt gao. Người Do Thái nào bị bắt gặp “kết thân” với

người Aryan sẽ tự động được đưa tới một trại tập trung. Người Aryan đó

cũng có thể bị đưa tới trại tập trung để “giáo dục cải tạo” trong ba tháng.

Cùng lúc đó, vào tháng 11 năm 1938, người Do Thái bị trục xuất khỏi tất cả

các trường học, còn tàu hỏa, phòng chờ và nhà hàng thì được chia thành

các khu vực riêng biệt. Việc chuyển người Do Thái vào các khu dành riêng

cho họ cũng bắt đầu. Một vài trong những hành động này phù hợp với các

sắc lệnh tinh vi. Những hành động khác không hề có bất cứ cơ sở pháp lý

nào. Từ đầu chí cuối, cuộc chiến của Hitler chống người Do Thái là một sự

pha trộn rối rắm giữa luật pháp và vô luật pháp, giữa tính hệ thống và bạo

lực thuần túy. Chẳng hạn, từ tháng 12 năm 1938, Himmler giảm khả năng

cơ động của người Do Thái để hỗ trợ cho quá trình tập trung, đơn giản là

dùng quyền của mình để rút tất cả giấy phép lái xe Do Thái. Khi người Do

Thái bị tước đoạt tài sản, họ đổ đến các thành phố lớn. Các tổ chức cứu trợ

Do Thái cũng túng thiếu tương tự, không thể làm gì được. Thế nên, theo

một sắc lệnh tháng 3 năm 1939, những người Do Thái thất nghiệp bị ép đi

lao động khổ sai.

https://thuviensach.vn

Do đó, khi chiến tranh bùng nổ vào tháng 9 năm 1939, nhiều nỗi kinh

hoàng đã được báo trước, và hệ thống thực hiện chúng đã tồn tại dưới dạng

phôi thai rồi. Tuy nhiên, chiến tranh tạo ra sự khác biệt theo hai cách quan

trọng. Thứ nhất, nó thay đổi trọng tâm của lý do đạo đức cho việc ngược

đãi người Do Thái của Hitler. Lý do đạo đức này dù có thể thô sơ, nhưng là

một yếu tố quan trọng trong nạn Holocaust vì nó được Goebbels công khai

sử dụng để có được sự phục tùng hay bàng quan của người Đức, và được

Himmler sử dụng để thúc đẩy lòng nhiệt thành của những kẻ điều khiển cỗ

máy đàn áp. Cho tới khi chiến tranh nổ ra, thì lập luận là thế này: vì người

Do Thái đã lừa gạt người Đức trong nhiều thế hệ, nên về mặt đạo đức họ

không có quyền gì đối với tài sản của mình, và các biện pháp để tước đoạt

tài sản của họ chỉ là một hành vi đền bù đơn giản, của cải của họ quay trở

lại nơi mà từ đó nó đã đến - Đế chế. Cùng với chiến tranh, một lập luận mới

được bổ sung. Hitler đã luôn khăng khăng cho rằng nếu một cuộc chiến

tranh xảy ra thì đó sẽ là tác phẩm của người Do Thái diễn ra trên trường

quốc tế, và khi nó thực sự xảy ra, ông ta quy trách nhiệm cho người Do

Thái về mọi chết chóc trong cuộc chiến. Kết luận ẩn trong lập luận này là

về mặt đạo đức người Do Thái không có quyền gì đối với mạng sống của

họ. Quả thực, ông ta nói trong một số dịp rằng chiến tranh sẽ sớm mang

đến một “giải pháp cuối cùng” cho “vấn đề Do Thái.”

Điều này đưa chúng ta tới hệ quả thứ hai của chiến tranh. Kinh nghiệm

chính phủ thời kỳ 1933-1939 đã khiến Hitler điều chỉnh quan điểm của

mình về tính phổ biến của chủ nghĩa bài Do Thái. Tập trung sự thù ghét là

việc làm hữu ích trên lý thuyết, nhưng ông ta đã thấy rằng bạo lực công

khai, lan rộng chống lại người Do Thái nói chung không được người Đức

chấp nhận, ít nhất là trong thời bình. Tuy nhiên, chiến tranh mang đến

những vấn đề cấp bách của nó, và nó cũng phủ một bức màn lên nhiều hoạt

động. Nó là bối cảnh cần thiết để có thể phạm tội diệt chủng. Thế nên

không phải người Do Thái tạo ra chiến tranh, mà Hitler mới là người muốn

chiến tranh nhằm tiêu diệt người Do Thái, không chỉ người Do Thái Đức

mà là tất cả người Do Thái châu Âu, do đó cung cấp một giải pháp quốc tế

https://thuviensach.vn

và cuối cùng cho cái mà ông ta luôn tuyên bố là một vấn đề quốc tế. Không

chỉ chiến tranh mới cần thiết để cung cấp cái cớ và sự che đậy mà hành vi

đó đòi hỏi; nó phải bao gồm chiến tranh chống lại Ba Lan và Nga để Hitler

có thể tiếp cận nguồn cung người Do Thái châu Âu chính yếu.

Vì vậy trong giai đoạn bắt đầu cuộc chiến, áp lực lên người Do Thái gia

tăng nhanh chóng. Từ tháng 9 năm 1939, họ không được ra đường phố vào

8 giờ tối. Rồi sự di chuyển của họ bị hạn chế ở tất cả các khu vực vào

những thời gian nhất định, và ở một số khu vực thì bị hạn chế toàn thời

gian. Họ bị cấm sử dụng nhiều loại hình giao thông công cộng trừ những

giờ không thuận tiện nhất định, hoặc bị cấm bất cứ lúc nào. Họ bị tước đoạt

điện thoại, rồi bị cấm sử dụng điện thoại: các buồng điện thoại công cộng

được đánh dấu “Cấm người Do Thái sử dụng.” Giấy tờ tùy thân Do Thái

đặc biệt có từ tháng 8 năm 1938, và với sự bùng nổ chiến tranh, loại giấy tờ

này trở thành cơ sở cho các hệ thống tước đoạt mới. Tem phiếu được đóng

dấu “J” dùng cho mục đích tước đoạt dưới mọi hình thức. Từ tháng 12 năm

1939, khẩu phần của người Do Thái bị cắt giảm, đồng thời người Do Thái

bị hạn chế mua hàng vào một số giờ nhất định. Một trong những ám ảnh

của Hitler là hồi Thế chiến I đã bị thua ở hậu phương do tình trạng thiếu

thốn lương thực vốn thường do mánh lới của người Do Thái gây ra. Ông ta

quyết định rằng lần này, không một người Do Thái nào được ăn nhiều hơn

mức cần thiết, và Bộ Lương thực đóng một vai trò quan trọng trong chính

sách bài Do Thái của ông ta. Quả thực, các quan chức áp dụng những biện

pháp được đề ra ngày một hà khắc hơn, trên thực tế nhằm làm cho người

Do Thái chết đói.

Cùng lúc đó, người Do Thái bị bắt phải làm việc đến chết. Họ bị loại ra

khỏi các điều khoản bảo vệ của luật lao động Đức. Chủ sử dụng lao động

Đức lợi dụng điều này, bãi bỏ chế độ nghỉ lễ có lương dành cho người Do

Thái. Đầu năm 1940, tất cả phụ cấp cho người Do Thái bị luật bãi bỏ.

Tháng 10 năm 1941, một bộ luật lao động cho phép chủ sử dụng lao động

bắt các cậu bé Do Thái 14 tuổi làm việc không giới hạn giờ giấc. Người Do

https://thuviensach.vn

Thái bị tước quần áo bảo hộ, thợ hàn bị tước kính mắt và găng tay. Từ

tháng 9 năm 1941, tất cả người Do Thái từ 6 tuổi trở lên phải đeo Ngôi sao

David màu đen trên nền vàng, to bằng lòng bàn tay, có chữ Jude* ở giữa.

Đây là một hệ thống nhận dạng để giúp việc phát hiện người Do Thái vi

phạm các quy định vốn nhiều vô kể trở nên dễ dàng hơn hẳn, biến toàn

nước Đức thành một lực lượng cảnh sát và tham gia vào việc ngược đãi,

làm cho người Do Thái mất tinh thần.

Chiến tranh nổ ra cũng mang lại cho Hitler một nửa Ba Lan và trên hai

triệu người Do Thái Ba Lan. Hơn nữa, Ba Lan là một đất nước bị chiếm

đóng và ông ta ít nhiều có thể làm những gì mình muốn ở đó. Một lần nữa,

tính hai mặt của Hitler được áp dụng. Đầu tiên, có những cuộc tấn công cá

nhân “bột phát,” nhưng trên quy mô lớn hơn nhiều và tàn bạo hơn so với ở

Đức. Theo đó, trên 50 người Do Thái bị bắn chết trong một giáo đường Ba

Lan. Lực lượng SS tổ chức các đêm phạt roi: ở Nasielsky, đầu năm 1940,

1.600 người Do Thái bị đánh bằng roi suốt đêm. Quân đội Đức vốn không

ưa SS, đã lưu hồ sơ về những sự kiện này, một số hiện nay vẫn còn.132

Những sự kiện bạo lực này dẫn tới nhu cầu phải có các giải pháp “trật tự,”

và những giải pháp này đến lượt chúng dẫn tới sự ngược đãi có hệ thống.

Cho nên, ngày 19 tháng 9 năm 1939, Hitler quyết định gộp phần lớn Ba

Lan vào Đức, chuyển 600.000 người Do Thái từ đó vào một tổ chức Ba

Lan gọi là “Tổng Chính phủ,” đưa tất cả người Do Thái vào sinh sống trong

các khu dành riêng cho họ tại những địa điểm thuận tiện dọc theo các tuyến

đường sắt. Thêm nữa, ông ta hạ lệnh chuyển tất cả người Do Thái của Đức

tới đó. Việc này đã phát huy khả năng của hệ thống đường sắt Đức,

Reichsbahn, với 500.000 nhân viên hành chính và 900.000 công nhân.

Không có đường sắt, Holocaust sẽ không thể diễn ra. Với các đoàn tàu trục

xuất được gọi là Sonderziige và đội ngũ nhân viên đặc biệt

Sonderzuggruppe có nhiệm vụ điều phối giữa lịch chạy tàu trục xuất với

phần còn lại của lịch chạy tàu phục vụ chiến tranh, ngành đường sắt có

những nỗ lực vô cùng lớn để đưa người Do Thái đến đúng nơi SS muốn.

https://thuviensach.vn

Những đoàn tàu chở người Do Thái này được ưu tiên hơn tất cả mọi thứ

khác. Khi đường sắt bị cấm sử dụng cho mọi mục đích khác vào tháng 7

năm 1942, trong chiến dịch tấn công của sư đoàn 266 ở Nga, SS vẫn duy trì

mỗi ngày một chuyến tàu chở 5.000 người Do Thái tới Treblinka* và hai

tuần một chuyến tàu chở 5.000 người Do Thái tới Belzec*. Thậm chí vào

lúc cơn hoảng loạn Stalingrad* lên đến đỉnh điểm, Himmler còn viết cho Bộ

trưởng Giao thông Vận tải: “Nếu tôi phải kết thúc mọi chuyện nhanh chóng

thì tôi cần có nhiều tàu vận tải hơn… Hãy giúp tôi có nhiều tàu hơn!” Bộ

trưởng đã đáp ứng yêu cầu của ông ta. Nghiên cứu về yếu tố đường sắt đã

chỉ ra, có lẽ tốt hơn bất cứ thứ gì khác, tầm quan trọng của chính sách Do

Thái của Hitler trong kế hoạch tổng thể của ông ta, và mức độ người dân

Đức giúp ông ta đưa nó đến hồi kết. 133

Khi người Do Thái được tách ra, huy động và tập trung vào Tổng Chính

phủ, thứ mà Hitler gọi (ngày 2 tháng 10 năm 1940) là ein grosses

polnisches Arbeitslager, “một trại lao động Ba Lan khổng lồ,” thì chương

trình lao động khổ sai có thể thực sự bắt đầu. Đây là phần đầu tiên của Giải

pháp Cuối cùng của Holocaust, vì làm việc đến chết là cơ sở vận hành hệ

thống. Fritz Saukel, người đứng đầu Văn phòng Phân bổ Lao động, lệnh

rằng người Do Thái phải được khai thác “tới mức cao nhất có thể với chi

phí thấp nhất có thể.” 134 Người lao động bị bắt làm việc từ sáng sớm tới tối

mịt, bảy ngày một tuần, mặc quần áo rách rưới, ăn bánh mì, xúp lõng bõng

nước, khoai tây và đôi khi là thịt đầu thừa đuôi thẹo. Chiến dịch lao động

nô lệ lớn đầu tiên diễn ra vào tháng 2 năm 1940, với việc xây một đường

hào chống tăng rất rộng dọc theo biên giới mới phía đông.135 Sau đó, hệ

thống mở rộng tới mọi khu vực công nghiệp. Nhân công có thể được “đặt”

qua điện thoại và chuyển bằng toa xe hàng giống hệt như nguyên liệu thô

vậy. Nhờ đó, IG Farben cho chuyển 250 phụ nữ Do Thái Hà Lan từ

Ravensbriick tới Dachau, cũng những toa xe hàng đó mang trở lại 200 phụ

nữ Ba Lan về Dachau.136 Nhân công nô lệ thường bị ép phải di chuyển rất

nhanh, kiểu “nước kiệu Auschwitz,” kể cả khi đang vác những bao tải bê

tông nặng 100 pound. Tại Mauthausen, gần thành phố quê nhà của Hitler là

https://thuviensach.vn

Linz, nơi đây Himmler cho xây một trại lao động gần mỏ đá thành phố,

công nhân chỉ có cuốc chim và rìu, họ phải vác những tảng đá granit nặng

leo 186 bậc dốc và hẹp từ mỏ về trại. Họ chỉ sống được trung bình từ sáu

tuần đến ba tháng, chưa kể đến tử vong do tai nạn, tự tử hay bị phạt.137

Hoàn toàn không nghi ngờ gì nữa, lao động khổ sai là một hình thức giết

người và được nhà chức trách Quốc xã coi là vậy. Cụm từ Vemichtung

durch Arbeit, “tiêu diệt thông qua lao động,” thường xuyên được sử dụng

trong các cuộc thảo luận giữa Tiến sĩ Georg Thierack, Bộ trưởng Tư pháp,

với Goebbels và Himmler ngày 14 và 18 tháng 9 năm 1942.138 Rudolf Höss,

chỉ huy tại Auschwitz* từ tháng 5 năm 1940 đến tháng 12 năm 1943, và sau

này là chánh văn phòng tại Tổng hành dinh An ninh Chính nơi toàn bộ

chương trình bài Do Thái được chỉ đạo, khai rằng đến cuối năm 1944, có

400.000 nô lệ làm việc trong ngành công nghiệp vũ khí Đức. “Tại các nhà

máy có điều kiện làm việc đặc biệt khắc nghiệt,” ông ta nói, “mỗi tháng

một phần năm công nhân chết, hoặc vì không thể làm việc nên được nhà

máy gửi trả về các trại để bị tiêu diệt.” Cho nên, công nghiệp Đức là một

bên tham gia tự nguyện trong khía cạnh này của Giải pháp Cuối cùng.

Công nhân không có tên gọi - chỉ có con số được xăm trên người. Nếu một

người chết, quản lý nhà máy không phải nêu nguyên nhân chết: ông ta chỉ

cần yêu cầu thay thế. Höss khai rằng sự chủ động để có lao động nô lệ Do

Thái luôn đến từ các hãng: “Các trại tập trung chưa bao giờ cung cấp lao

động cho công nghiệp. Ngược lại, tù nhân được gửi đến các hãng chỉ sau

khi các hãng yêu cầu tù nhân [như vậy].”139 Tất cả các công ty liên quan biết

chính xác điều gì đang xảy ra. Cũng không chỉ giới quản lý cấp cao hay

những ai liên quan đến hoạt động lao động nô lệ mới thực sự biết đến

chuyện này. Có vô số chuyến thăm tới các trại tập trung. Trong một vài

trường hợp, những ghi nhận bằng văn bản đã được lưu lại. Theo đó, một

nhân viên của IG Farben, trong chuyến thăm tới bộ phận lao động nô lệ ở

Auschwitz ngày 30 tháng 7 năm 1942, đã viết cho một đồng nghiệp ở

Frankfurt bằng giọng mỉa mai đùa cợt mà nhiều người Đức sử dụng: “Việc

chủng tộc Do Thái đang đóng một vai trò đặc biệt ở đây chắc ông có thể

https://thuviensach.vn

tưởng tượng ra. Chế độ ăn uống và cách đối xử với loại người này phù hợp

với mục đích của chúng ta. Rõ ràng việc tăng cân hiếm khi ghi nhận được ở

họ. Việc các viên đạn bay vèo vèo khi ai đó chỉ mới tìm cách ‘thay đổi

không khí’ cũng là điều chắc chắn, cũng như việc nhiều người đã biến mất

do bị ‘say nắng.’”140

Song, bỏ đói và bắt người Do Thái làm việc đến chết vẫn không đủ nhanh

với Hitler, ông ta quyết tâm giết hại hàng loạt nữa, theo tinh thần mà ông ta

đã thảo luận với Thiếu tá Hell. Lệnh có chữ ký từ Hitler thuộc bất cứ loại

nào đều hiếm; và hiếm nhất là những lệnh liên quan đến người Do Thái.

Bức thư dài nhất mà Hitler từng viết về chính sách Do Thái là từ mùa xuân

năm 1933, khi ông ta trả lời một đề nghị của Hindenberg về việc miễn áp

dụng các sắc lệnh bài Do Thái với cựu binh chiến tranh. 141 Việc thiếu vắng

lệnh bằng văn bản dẫn tới lập luận rằng Giải pháp Cuối cùng là tác phẩm

của Himmler, và rằng Hitler không chỉ không hạ lệnh mà thậm chí còn

không biết điều đó đang diễn ra.142 Nhưng lập luận này khó đứng vững.143

Việc điều hành Đệ tam Đế chế thường hỗn loạn, nhưng nguyên tắc trung

tâm của nó đủ rõ ràng: tất cả các quyết định then chốt đều đến từ Hitler.

Điều này đặc biệt đúng với chính sách Do Thái, vốn là trung tâm trong

những ám ảnh và là động lực sự nghiệp của ông ta. Ông ta là người bài Do

Thái một cách ám ảnh và chủ yếu nhất trong tất cả các lãnh đạo Đảng Quốc

xã. Thậm chí theo quan điểm của ông ta, Streicher bị người Do Thái lừa:

“Ông ấy lý tưởng hóa người Do Thái,” Hitler khăng khăng như vậy hồi

tháng 12 năm 1941. “Người Do Thái đồi bại hơn, hung tợn hơn, quỷ quyệt

hơn mô tả của Streicher.”144 Hitler chấp nhận thuyết âm mưu bài Do Thái

trong hình thức cực đoan nhất của nó, tin rằng người Do Thái về bản chất là

xấu xa, là hiện thân và biểu tượng của cái ác.145 Trong suốt sự nghiệp của

mình, ông ta nhìn nhận “vấn đề Do Thái” theo nghĩa tận thế và Holocaust

là cái kết hợp lý theo quan điểm của ông ta. Lệnh khởi động Holocaust của

ông ta là lệnh miệng, nhưng luôn được Himmler và những kẻ khác viện dẫn

như thể chúng có quyền lực thực sự, theo những công thức quen thuộc:

“mong muốn của Quốc trưởng,” “ý chí của Quốc trưởng,” “với sự chấp

https://thuviensach.vn

thuận của Quốc trưởng,” “đây là lệnh của tôi mà cũng là mong muốn của

Quốc trưởng.”

https://thuviensach.vn

Ngày quyết định cho Giải pháp Cuối cùng gần như chắc chắn là ngày 1

tháng 9 năm 1939, khi các hoạt động thù địch bắt đầu. Hitler đã tuyên bố rõ

ràng vào ngày 30 tháng 1 năm đó về phản ứng của mình với chiến tranh:

“nếu cộng đồng Do Thái tài chính-quốc tế trong và ngoài châu Âu thành

công một lần nữa trong việc kéo các quốc gia vào một cuộc thế chiến khác,

thì hậu quả sẽ không chỉ là việc Bolshevik hóa trái đất qua đó dẫn tới chiến

thắng của người Do Thái, mà còn là sự hủy diệt [Vemichtung] chủng tộc

Do Thái ở châu Âu.” Ông ta coi chiến tranh là giấy phép diệt chủng của

mình và khởi động tiến trình khoa học này vào chính cái ngày nổ ra chiến

tranh. Chương trình đầu tiên về giết hại thử nghiệm được thai nghén trong

Văn phòng Thủ tướng của Hitler, và lệnh đầu tiên được gửi đi trên giấy viết

cá nhân của Hitler ngày 1 tháng 9 năm 1939: lệnh này cho phép giết những

người điên vô phương cứu chữa. Chương trình có mật danh T-4, đặt theo

địa chỉ của Văn phòng Thủ tướng, số 4 phố Tiergartenstrasse, từ đầu đã có

những đặc điểm của chương trình diệt chủng: việc tham gia của SS, các

uyển ngữ, sự lừa dối. Điều quan trọng là kẻ đầu tiên được bổ nhiệm đứng

đầu chương trình cái chết êm ái này, một lãnh đạo cao cấp của SS, bác sĩ

Leonard Contin, đã bị sa thải khi yêu cầu phải có lệnh bằng văn bản từ

Hitler, ông này được thay thế bằng một bác sĩ SS khác, Philip Boyhaler,

người chấp nhận lệnh miệng.146

SS thử nghiệm với các loại hơi độc khác nhau, trong đó có khí carbon

monoxide và thuốc trừ sâu gốc cyanide có tên thương mại là Zyklon-B.

Phòng hơi độc đầu tiên được dựng tại một trung tâm giết chóc ở

Brandenburg vào cuối năm 1939, và bác sĩ của Hitler là Karl Brandt đã

chứng kiến một cuộc giết thử nghiệm bốn người điên. Ông này báo cáo lại

với Hitler, người ra lệnh chỉ được sử dụng khí carbon monoxide. Năm

trung tâm giết chóc khác sau đó được trang bị phòng hơi độc. Phòng hơi

độc được gọi là “phòng tắm,” các nạn nhân được gộp thành nhóm 20 hay

30 người được yêu cầu đi tắm. Họ bị nhốt trong đó, rồi bác sĩ trực phun khí

độc vào. Đây cũng là quy trình cơ bản sau này được sử dụng tại các trại

https://thuviensach.vn

hủy diệt hàng loạt. Chương trình đã giết hại 80.000-100.000 người, rồi bị

dừng lại vào tháng 8 năm 1941 sau khi vấp phải phản đối của Giáo hội - lần

duy nhất Giáo hội ngăn Hitler giết người. Nhưng lúc ấy chương trình cũng

đang được sử dụng để giết người Do Thái ở các trại tập trung, do quá ốm

yếu nên không thể làm việc. Cho nên chương trình cái chết êm ái nhập vào

Giải pháp Cuối cùng, và có sự liên tục trong phương pháp, trang thiết bị và

nhân lực chuyên môn.147

Cần phải nhấn mạnh rằng việc giết người Do Thái với số lượng lớn tiếp

diễn ở Ba Lan trong suốt cả năm 1940 và mùa xuân năm 1941, nhưng giai

đoạn tiêu diệt hàng loạt chỉ thực sự bắt đầu khi Hitler xâm lược Nga ngày

22 tháng 6 năm 1941. Cuộc xâm lược có mục đích phá hủy trung tâm âm

mưu Do Thái-Bolshevik và giúp Hitler tiếp cận 5 triệu người Do Thái khi

đó đang nằm dưới sự kiểm soát của Liên Xô. Việc giết chóc được thực hiện

bằng hai phương pháp: các đơn vị giết người lưu động, và các trung tâm cố

định tức trại tử thần. Hệ thống giết người lưu động có từ ngày 22 tháng 7

năm 1940 khi ý tưởng của Hitler về chiến tranh tổng lực, bao gồm cả việc

hủy diệt hàng loạt, được trình bày lần đầu tiên trước quân đội. Quả thực,

quân đội đã nhúng sâu vào Giải pháp Cuối cùng vì các đơn vị giết người

của SS nằm dưới sự chỉ huy của quân đội cho các mục đích chiến thuật.

Nhật ký chiến tranh ngày 3 tháng 3 năm 1941 của Tướng Jodi ghi lại quyết

định của Hitler rằng trong chiến dịch sắp tới ở Nga, các đơn vị cảnh sát SS

sẽ phải được đưa lên những khu vực chiến tuyến nhằm “xóa sổ” “giới trí

thức Do Thái-Bolshevik.”148

Đây là nguồn gốc của Einsatzgruppen, các tiểu đoàn giết người lưu động.

Họ được chỉ đạo từ Văn phòng Chính An ninh Đế chế (RHSA) do Reinhard

Heydrich phụ trách, thứ bậc chỉ huy từ cao đến thấp là Hitler-Himmler-

Heydrich. Có bốn tiểu đoàn như vậy, A, B, C và D, mỗi tiểu đoàn có 500-

900 lính, được đưa về một trong bốn quân đoàn đang xâm lược Nga. Các

tiểu đoàn này đa phần là những sĩ quan cao cấp được rút về từ SS, Gestapo

và cảnh sát, trong đó có nhiều trí thức và luật sư. Otto Ohlendorf, người chỉ

https://thuviensach.vn

huy tiểu đoàn D, có ba bằng đại học và một bằng tiến sĩ luật. Ernst

Biberstein, một trong những chỉ huy của tiểu đoàn C, là mục sư Tin Lành,

nhà thần học và quan chức giáo hội.

Trong số những người Do Thái trên lãnh thổ Xô Viết, bốn triệu người sống

ở các khu vực bị quân Đức chiếm đóng giai đoạn 1941-1942. Trong số này,

2,5 triệu người bỏ chạy trước khi quân Đức tới. Phần còn lại tập trung đến

90% ở thành phố, nên Einsatzgruppen giết họ dễ dàng hơn. Các tiểu đoàn

giết người đi ngay sau các đơn vị quân đội, bắt giữ người Do Thái trước khi

cư dân thành phố biết chuyện gì sắp diễn ra. Trong đợt giết người đầu tiên,

bốn tiểu đoàn báo cáo vào những ngày khác nhau từ giữa tháng 10 đến đầu

tháng 12 năm 1941 rằng họ đã giết lần lượt 125.000, 45.000, 75.000 và

55.000 người. Nhưng do nhiều người Do Thái còn sót lại ở hậu phương,

nên các đội quân giết người được phái đi để bắt và giết họ. Quân đội hợp

tác trong việc bàn giao họ, xoa dịu lương tâm bằng cách gọi người Do Thái

là “dân quân” hay “bọn ăn uống tham lam.” Đôi khi, quân đội tự tay giết

hại người Do Thái. Cả quân đội lẫn SS đều kích động việc tàn sát để giúp

giảm bớt rắc rối cho mình. Có rất ít kháng cự từ phía người Do Thái.

Thường dân Nga hợp tác, mặc dù có một hành động được ghi lại về việc

một thị trưởng địa phương bị bắn vì tìm cách “giúp đỡ người Do Thái.”149

Các nhóm giết người khá nhỏ nhưng lại giết rất nhiều người. Ở Riga, một sĩ

quan và 21 lính giết 10.600 người Do Thái. Ở Kiev, hai chi đội nhỏ của tiểu

đoàn C giết trên 30.000 người Do Thái. Đợt giết chóc thứ hai bắt đầu từ

cuối năm 1941 và kéo dài đến hết năm 1942. Con số người Do Thái bị giết

trong đợt này là trên 900.000. Hầu hết người Do Thái bị giết bằng súng bên

ngoài thành phố, tại các đường hào đã biến thành những nấm mộ. Trong

đợt thứ hai này, các mộ chôn tập thể được đào trước tiên. Những kẻ sát

nhân bắn vào gáy người Do Thái, phương pháp từng được cảnh sát mật Xô

Viết sử dụng, hoặc bằng “phương pháp xếp lớp cá mòi.” Với phương pháp

sau, lớp đầu tiên nằm dưới đáy mồ và bị bắn từ bên trên. Lớp thứ hai nằm

trên các thi thể lớp thứ nhất, xoay đầu đuôi. Có năm hoặc sáu lớp như vậy,

rồi mộ được lấp đất.

https://thuviensach.vn

Một số người Do Thái trốn dưới sàn và trong hầm nhà. Họ bị cho nổ tung

bằng lựu đạn hoặc bị thiêu sống. Một số cô gái Do Thái tự nguyện hiến

thân để được sống; họ bị lạm dụng cả đêm nhưng sáng hôm sau vẫn bị giết.

Một số người bị thương và chỉ sống được vài giờ, vài ngày. Có nhiều hành

vi tàn ác. Thậm chí trong số những tên giết người được chọn này có cả sự

do dự khi phải giết quá nhiều người không hề kháng cự - không có bất cứ

thành viên nào trong các nhóm giết người bị chết trong chiến dịch giết hại

người Do Thái. Himmler chỉ tới thăm một lần để giám sát công việc, chứng

kiến 100 người Do Thái bị bắn hồi giữa tháng 8 năm 1941. Có tài liệu ghi

lại sự kiện đó. Himmler không thể nhìn mỗi khi một loạt đạn vang lên. Viên

chỉ huy trách ông ta: “Thưa ngài, đó chỉ là 100 người.” Himmler: “Ý anh là

gì?” “Hãy nhìn vào mắt của những người trong biệt đội này. Họ run rẩy thế

kia cơ mà! Đời họ thế là hết. Chúng ta đang tạo ra loại đệ tử gì thế này?

Không thần kinh thì cũng là dã thú.” Himmler sau đó phát biểu trước

những người này, kêu gọi họ chấp hành “Luật Đạo đức Tối cao của

Đảng.”150

Để tránh việc phải tiếp xúc cá nhân giữa người giết và người bị giết trong

lúc bắn, các nhóm này thử mấy phương pháp khác. Việc sử dụng thuốc nổ

dynamite rõ là một thảm hoạ. Sau đó họ thử dùng xe hơi độc lưu động, và

hai xe nhanh chóng được gửi cho mỗi tiểu đoàn. Cùng lúc, những chiến

dịch giết người lưu động này được bổ sung bằng việc sử dụng các trung

tâm cố định, tức trại tử thần. Sáu trung tâm như vậy được xây và lắp đặt

thiết bị: ở Chelmno và Auschwitz trên các vùng lãnh thổ Ba Lan đã được

gộp vào Đế chế; ở Treblinka, Sobibor, Majdanek và Belzec tại Tổng Chính

phủ Ba Lan. Theo một nghĩa nào đó, khái niệm “trại tử thần” là một phạm

trù đặc biệt dễ gây nhầm lẫn. Có 1.634 trại tập trung và các vệ tinh cùng

hơn 900 trại lao động. 151 Tất cả đều là trại tử thần, đồng nghĩa với việc rất

nhiều người Do Thái chết ở đó do bị bỏ đói hoặc phải làm việc quá sức,

hoặc bị xử tử vì những tội vặt vãnh, hoặc thường chẳng vì lý do nào hết.

Sáu trại này được chủ ý tạo ra và mở rộng để giết người hàng loạt trên quy

mô công nghiệp.

https://thuviensach.vn

Hitler dường như đã ban lệnh giết người hàng loạt ở các trung tâm cố định

vào tháng 6 năm 1941, cùng thời điểm các đơn vị giết người lưu động đi

vào hoạt động. Nhưng như chúng ta đã thấy, bấy giờ việc giết người có quy

mô bằng hơi độc đã và đang diễn ra rồi: vào tháng 3 năm 1941 Himmler đã

chỉ đạo Höss, chỉ huy ở trại Auschwitz, mở rộng trại cho mục đích này.

Himmler nói với ông này rằng trại đã được chọn vì dễ dàng tiếp cận bằng

đường sắt và biệt lập với các trung tâm dân cư. Không lâu sau, Himmler chỉ

đạo Odilo Globocnik, người đứng đầu lực lượng cảnh sát SS ở Lublin, xây

Majdanek, và sĩ quan này trở thành người đứng đầu một mạng lưới giết

người bao gồm hai trại tử thần khác, Belzec và Sobibor. Trật tự chỉ huy như

thế này: lệnh của Hitler đi qua Himmler, và từ Himmler xuống các chỉ huy

trại. Riêng Hermann Göring, với tư cách sếp của Kế hoạch Bốn năm, thì

tham gia về mặt hành chính trong việc thu xếp sự hợp tác giữa các cơ quan

nhà nước khác nhau. Đây là một điểm quan trọng cho thấy rằng trong khi

đơn vị thi hành Holocaust là SS, thì tội ác nói chung là một nỗ lực quốc gia

có sự tham gia của tất cả các tầng bậc trong chính quyền Đức, từ lực lượng

vũ trang, nền công nghiệp cho đến Đảng. Như lời Hilberg, “Hợp tác giữa

các tầng bậc này hoàn thiện tới nỗi chúng ta có thể thực sự nói rằng chúng

hợp thành một cỗ máy hủy diệt.”152

Göring giao nhiệm vụ điều phối cho Heydrich, người đứng đầu RSHA và

lực lượng Cảnh sát An ninh, làm cầu nối giữa nhà nước với Đảng, và gửi

cho Heydrich một mệnh lệnh bằng văn bản, ngày 31 tháng 7 năm 1941:

Để bổ sung cho nhiệm vụ được giao cho ông trong sắc lệnh ngày 24 tháng 1 năm 1939, tức

nhiệm vụ giải quyết vấn đề Do Thái bằng cách di cư và di tản theo cách thuận lợi nhất có thể,

với tình hình hiện tại, tôi giao cho ông thực hiện tất cả những chuẩn bị cần thiết về mặt tổ

chức, thực lực và tài chính, để giải quyết rốt ráo vấn đề Do Thái trong phạm vi ảnh hưởng của

Đức ở châu Âu. Vì năng lực của các tổ chức trung ương khác bị tác động nên các tổ chức đó

cũng phải tham gia.153

https://thuviensach.vn

Heydrich đến lượt mình hạ lệnh cho Adolf Eichmann, quan chức RSHA

phụ trách “Vấn đề Do Thái và vấn đề Di tản.” Ông ta có trách nhiệm hành

chính đối với Holocaust nói chung, mặc dù Himmler có trách nhiệm điều

hành thông qua các chỉ huy trại. Eichmann là người soạn ra mệnh lệnh

ngày 31 tháng 7 năm 1941 cho Göring ký. Nhưng cùng lúc, một lệnh miệng

bổ sung được Hitler đưa ra cho Heydrich rồi truyền đến Eichmann: “Tôi

vừa đi gặp lãnh đạo Đế chế về: Quốc trưởng hiện đã hạ lệnh tiêu diệt người

Do Thái.” 154

Việc xây dựng bộ máy giết người hàng loạt diễn ra suốt mùa hè và mùa thu

năm 1941. Hai thường dân từ Hamburg đến Auschwitz để dạy nhân viên

cách sử dụng Zyklon-B, vốn là phương pháp giết người được ưa thích ở đó.

Tháng 9, vụ giết người bằng hơi độc đầu tiên được tiến hành ở Khối nhà

Auschwitz II, đối với 250 bệnh nhân Do Thái và 600 tù nhân Nga. Rồi

công việc bắt đầu ở Birkenau, trung tâm giết người chính tại Auschwitz.

Trại tử thần đầu tiên được hoàn thành là Chelmno, gần Lodz, đi vào hoạt

động ngày 8 tháng 12 năm 1941, dùng khí thải từ xe tải lưu động. Một hội

nghị của RSHA về việc giết người đã được dự định tổ chức vào hôm sau,

tại một biệt thự ở Wannsee, ngoại ô Berlin. Nhưng hội nghị bị hoãn vì trận

Trân Châu Cảng, và mãi tới ngày 20 tháng 1 năm 1942 mới diễn ra. Lúc đó,

có một bầu không khí lo ngại nhất định trong giới chóp bu của Đảng Quốc

xã. Sự sống sót của Nga, việc tham chiến của Mỹ, hai điều này hẳn đã

thuyết phục nhiều trong số bọn họ rằng Đức khó mà thắng được. Hội nghị

phải tái khẳng định mục đích của Giải pháp Cuối cùng và điều phối các

phương tiện để thực thi Giải pháp đến cùng. Giờ ăn trưa, trong khi người

phục vụ mang rượu ra, một vài kẻ có mặt thúc giục cần phải nhanh hơn. Từ

lúc đó đòi hỏi cấp bách của Holocaust được ưu tiên thậm chí còn trước cả

bản thân nỗ lực chiến tranh, phản ánh quyết tâm của Hitler là dù kết cục

chiến tranh có thế nào, thì vẫn là người Do Thái châu Âu không thể sống

sót.

https://thuviensach.vn

Sau hội nghị Wannsee là hành động nhanh chóng. Belzec đi vào hoạt động

ở tháng tiếp sau đó. Sobibor được khởi công vào tháng 3. Cùng lúc đó,

Majdanek và Treblinka được chuyển thành các trung tâm tử thần.

Goebbels, sau khi được Globocnik (người phụ trách các trại của Tổng

Chính phủ) báo cáo nhanh, đã ghi lại (ngày 27 tháng 3 năm 1942): “Một sự

trừng phạt đang được giáng xuống bọn Do Thái [là những kẻ] mọi rợ… Lời

tiên tri mà Quốc trưởng phán về chúng vì đã mang đến một cuộc thế chiến

mới đang bắt đầu thành hiện thực kinh khủng nhất.” 155

Tuy nhiên, Goebbels còn trút tâm sự vào cuốn nhật ký của mình. Trong các

mệnh lệnh thực tế, kể cả các mệnh lệnh chỉ được lưu hành rất hạn chế, cuộc

diệt chủng luôn được mô tả theo lối nói giảm nói tránh. Thậm chí tại hội

nghị Wannsee, Heydrich còn dùng mật mã. Tất cả người Do Thái, ông ta

nói, phải được “di tản về phía đông” và lập thành các đội lao động. Đa số

sẽ “biến mất do suy giảm tự nhiên,” nhưng lực lượng nòng cốt có khả năng

tái thiết cộng đồng Do Thái sẽ được “đối xử thích hợp.” Cụm từ cuối cùng

này, nghĩa là “giết,” vì đã quen thuộc trong các báo cáo của Einsatzgruppen

rồi. Có nhiều uyển ngữ chính thức mô tả việc giết người, được sử dụng

trong chiến dịch giết người và được hiểu rõ bởi hàng ngàn hàng vạn người

khác bên ngoài chiến dịch: các biện pháp của Cảnh sát An ninh, làm triệt để

theo cách của Cảnh sát An ninh, hành động, hành động đặc biệt, đối xử đặc

biệt, chuyển về phía đông, tái định cư, đối xử thích hợp, làm sạch, hành

động làm sạch lớn, chuyển tới các biện pháp đặc biệt, xóa, giải pháp, dọn

dẹp, giải phóng, kết thúc, di cư, lang thang, đi khỏi, biến mất.

Những uyển ngữ này được coi là cần thiết, ngay cả đối với thủ phạm giết

người hàng loạt chuyên nghiệp, nhằm giảm thiểu mọi suy nghĩ về quy mô

khủng khiếp của những việc chúng đang làm. Có khoảng 8.861.800 người

Do Thái ở các nước châu Âu nằm dưới sự kiểm soát của Đảng Quốc xã,

trực tiếp hay gián tiếp. Trong số này, người ta tính rằng Đảng Quốc xã đã

giết 5.933.900 người, tức 67%. Ở Ba Lan, nước có số lượng người Do Thái

lớn nhất, 3.300.000 người, tức trên 90%, đã bị giết. Các nước Baltic, Đức

https://thuviensach.vn

và Áo có tỉ lệ tương tự, và trên 70% đã bị giết ở xứ bảo hộ Bohemia,

Slovakia, Hy Lạp và Hà Lan. Trên 50% số người Do Thái bị giết ở Bạch

Nga, Ukraine, Bỉ, Nam Tư, Rumania và Na Uy. 156 Sáu trại tử thần lớn tạo

thành các khu vực chết chóc chính, giết hơn hai triệu người ở Auschwitz,

1.380.000 ở Majdanek, 800.000 ở Treblinka, 600.000 ở Belzec, 340.000 ở

Chelmno và 250.000 ở Sobibor. Tốc độ hoạt động của các buồng hơi ngạt

thật đáng sợ. Treblinka có 10 buồng, mỗi buồng chứa được đồng thời 200

người. Höss khoe khoang rằng ở Auschwitz mỗi buồng hơi ngạt có thể

chứa được 2.000 người. Sử dụng tinh thể khí Zyklon-B, năm buồng hơi

ngạt ở Auschwitz có thể giết được 60.000 đàn ông, đàn bà và trẻ em cứ mỗi

24 giờ. Höss nói rằng mình đã giết 400.000 người Do Thái Hungary (cũng

như các nhóm dân khác) hồi mùa hè năm 1944, và rằng tổng số “ít nhất”

2.500.000 người (Do Thái và phi Do Thái) bị giết bằng hơi ngạt và thiêu

xác tại Auschwitz, cộng với nửa triệu người khác chết vì đói và bệnh tật.

Suốt nhiều tháng trong các năm 1942, 1943 và 1944, mỗi tuần Đảng Quốc

xã máu lạnh giết trên 100.000 người, chủ yếu là người Do Thái. 157

Việc những điều tàn ác với quy mô này có thể được thực hiện ở châu Âu

văn minh, dù là trong thời chiến và đằng sau tấm màn bảo vệ của quân đội

Đức, đặt ra một số câu hỏi về cách cư xử của người Đức, của đồng minh

của họ trong hợp tác và chinh phạt, về người Anh và người Mỹ, và nhất là

về chính người Do Thái. Chúng ta hãy xem xét từng thứ một.

Người Đức biết và mặc nhận về cuộc diệt chủng. Chỉ riêng trong lực lượng

SS đã có 900.000 người Đức, cộng với 1.200.000 người nữa làm trong

ngành đường sắt. Các đoàn tàu là một bằng chứng. Hầu hết người Đức biết

ý nghĩa của các đoàn tàu khổng lồ, đông đúc chạy rầm rập suốt đêm, như

một ghi chép cho thấy: “Những tên Do Thái khốn khiếp đó, đêm hôm mà

chúng không cho ai ngủ!” 158 Người Đức là những kẻ hưởng lợi từ việc giết

người. Hàng ngàn đồng hồ đeo tay nam và nữ, bút mực và bút chì bấm

được đánh cắp từ các nạn nhân, được phân phối trong lực lượng vũ trang;

chỉ trong sáu tuần, 222.269 bộ com-lê và quần áo lót nam, 192.652 bộ quần

https://thuviensach.vn

áo nữ và 99.922 bộ quần áo trẻ em được lấy từ các nạn nhân hơi ngạt ở

Auschwitz, được phân phối nơi hậu phương Đức. 159 Những người nhận mấy

thứ đồ này biết đại khái chúng đến từ đâu. Người Đức phản ứng không

đáng kể trước những gì đang được triển khai với người Do Thái và cũng

chẳng mấy khi giúp người Do Thái trốn thoát. Nhưng có các ngoại lệ. Ở

Berlin, tại chính trái tim đế chế của Hitler, hàng ngàn trong số 160.000

người Do Thái của thành phố trốn thoát bằng cách rút vào bí mật, trở thành

“tàu ngầm” như họ được gọi. Trong mỗi trường hợp, đồng nghĩa với việc ít

nhiều có sự tiếp tay và hỗ trợ của người Đức phi Do Thái. 160 Một trong số

đó là học giả Hans Hirschel, người trở thành tàu ngầm vào tháng 2 năm

1942. Ông chuyển vào sống trong căn hộ của chủ nhân mình, nữ Bá tước

Maria von Maltzan, chị dâu của Thống chế Walter von Reichenau, một

thành viên hăng hái của Đảng Quốc xã. Bà này thiết kế cho ông một cái

giường giống như cái hộp để ông có thể chui vào, có khoan lỗ để thở. Mỗi

ngày, bà đặt vào trong đó một cốc nước và một viên thuốc chống ho. Một

hôm, bà trở về căn hộ và nghe tiếng Hirschel cùng một tàu ngầm khác,

Willy Buschoff, đang hát rất to: “Hãy nghe Israel Đức Chúa Trời chúng ta,

Đức Chúa Trời duy nhất.”161

Người Áo còn tệ hơn người Đức. Vai trò của họ hoàn toàn tỉ lệ nghịch với

dân số của họ. Không chỉ Hitler, mà cả Eichmann và Ernst Kaltenbrunner

đứng đầu Gestapo, đều là người Áo. Ở Hà Lan, hai người Áo là Arthur

Seyss-Inquart và Hanns Rauter, chỉ đạo việc giết người Do Thái. Ở Nam

Tư, trong tổng số 5.090 tội phạm chiến tranh, có 2.499 là người Áo. Người

Áo đóng vai trò quan trọng trong các tiểu đoàn giết người lưu động. Họ

cung cấp một phần ba nhân lực cho các đơn vị giết người của SS. Người

Áo chỉ huy bốn trong số sáu trại tử thần chính và giết gần một nửa trong số

sáu triệu nạn nhân Do Thái.162 Người Áo bài Do Thái dữ dội hơn người Đức

nhiều. Menashe Mautner, một cựu binh Thế chiến I với một cái chân gỗ, bị

ngã trên vỉa hè đóng băng ở Vienna và nằm đó trong ba giờ, kêu cứu người

qua đường giúp đỡ. Họ nhìn thấy Ngôi sao David của anh ta và từ chối. 163

https://thuviensach.vn

Người Rumania không khá hơn người Áo; thậm chí ở một vài khía cạnh

nào đó còn tệ hơn. Có 757.000 người Do Thái ở Rumania trước chiến

tranh, nằm trong số những người bị đối xử tệ nhất trên thế giới. Chính phủ

Rumania theo đuôi Hitler từng bước trong chính sách bài Do Thái của ông

ta, hiệu quả thì kém hơn nhiều nhưng lại độc hại hơn. Từ tháng 8 năm

1940, luật pháp tước đoạt hết của cải và công việc của người Do Thái, bắt

họ phải lao động khổ sai không công. Ngoài ra còn có các cuộc tàn sát nữa

- tháng 1 năm 1941, 170 người Do Thái bị sát hại ở Bucharest. Người

Rumania đóng một vai trò quan trọng trong cuộc xâm lược Nga mà với họ

cũng là một cuộc chiến chống người Do Thái. Họ đã giết 200.000 người Do

Thái ở Bessarabia. Người Do Thái bị nhồi vào các xe tải chở gia súc, không

có đồ ăn thức uống, và bị chở đi lòng vòng mà không có đích đến cụ thể.

Hoặc họ bị lột hết quần áo và bị dong đi trên đường, một số người thực sự

trần truồng, những người khác quấn báo quanh người. Lính Rumania đang

làm việc với tiểu đoàn giết người lưu động D ở miền Nam nước Nga thậm

chí khiến người Đức tức giận vì sự tàn bạo và thất bại của họ trong việc

chôn xác những người bị họ sát hại. Ngày 23 tháng 10 năm 1941, người

Rumania tiến hành cuộc đại thảm sát người Do Thái ở Odessa, sau khi tổng

hành dinh quân đội bị một quả mìn phá hủy. Ngày hôm sau, họ lùa các đám

đông Do Thái vào bốn nhà kho lớn, tưới xăng lên người và châm lửa:

khoảng 20.000 đến 30.000 người đã bị thiêu chết. Với sự đồng ý của người

Đức, Rumania chia cắt tỉnh Transnistria ra khỏi Ukraine, như là đóng góp

của mình cho Giải pháp Cuối cùng. Ở khu vực chết chóc này, 217.757

người Do Thái bị giết (ước tính 130.000 đến từ Nga, 87.757 đến từ

Rumania), trong đó riêng người Rumania đã giết 138.957. 164 Sau người Đức

và người Áo thì người Rumania là những kẻ giết hại người Do Thái nhiều

nhất. Chúng có xu hướng đánh đập tra tấn hay hãm hiếp, sĩ quan còn tệ hơn

cả lính tráng vì chúng chọn những cô gái Do Thái xinh xắn nhất để thác

loạn. Chúng cũng ham tiền hơn. Sau khi bắn chết người Do Thái, chúng

bán xác chết cho nông dân địa phương để lấy quần áo của người chết.

Chúng sẵn sàng bán người Do Thái còn sống nếu được giá. Nhưng từ năm

https://thuviensach.vn

1944 trở đi, thái độ của chúng trở nên bớt hiếu chiến hơn khi nhận ra rằng

Đồng minh sẽ chiến thắng. 165

Ở Pháp cũng có một bộ phận ý kiến sẵn lòng đóng góp một phần tích cực

trong Giải pháp Cuối cùng của Hitler. Bộ phận ý kiến này chưa bao giờ tha

thứ cho thắng lợi của những người ủng hộ Dreyfus năm 1906, và họ càng

thù ghét người Do Thái hơn sau chiến thắng của chính phủ Mặt trận Bình

dân Blum năm 1936. Giống như ở Đức, trong những người bài Do Thái có

rất nhiều trí thức, nhất là nhà văn. Trong số họ có bác sĩ F. L. Destouches,

người viết dưới bút danh Céline. Tác phẩm bài Do Thái của ông ta,

Bagatelles pour un massacre (1937) (Những chuyện vặt dẫn đến một cuộc

thảm sát), được viết dưới tên thật, rất có ảnh hưởng ngay trước và trong

cuộc chiến, cho rằng Pháp đã là một nước bị chiếm đóng (như một phụ nữ

đã bị hãm hiếp) bởi người Do Thái rồi, và rằng cuộc xâm lược của Hitler sẽ

là một sự giải phóng. Cuốn sách bất thường này làm sống lại một quan

niệm ăn sâu cho rằng người Anh liên minh xấu xa với người Do Thái để

hủy diệt Pháp. Trong vụ Dreyfus, cụm từ “Ồ vâng” được phát âm với giọng

Anh cường điệu trở thành một khẩu hiệu bài Do Thái, và trong cuốn

Bagatelles Céline đã liệt kê các khẩu hiệu về âm mưu của thế giới Anh-Do

Thái: “Thắt chặt! Di! Yie! Vì Chúa! Đức vua muôn năm! Lloyds muôn

năm! Tahure muôn năm! Thành phố muôn năm! Quý bà Simpson muôn

năm! Kinh Thánh muôn năm! Tình anh em của Chúa! Thế giới là một nhà

thổ Do Thái!” 166 Có không dưới 10 tổ chức chính trị bài Do Thái ở Pháp,

một số trong đó được chính phủ Quốc xã tài trợ, kêu gọi tiêu diệt người Do

Thái. May thay, họ không thể nhất trí về một chính sách chung. Nhưng thời

khắc của họ đã đến khi chính phủ Vichy áp dụng một chính sách bài Do

Thái. Darquier de Pellepoix, người thành lập Hội Bài Do Thái Pháp vào

năm 1938, trở thành Tổng ủy Vichy về các vấn đề Do Thái hồi tháng 5 năm

1942. 167 Đa số người Pháp từ chối hợp tác với chính sách Giải pháp Cuối

cùng, nhưng những kẻ đồng ý hợp tác thì còn nhiệt tình hơn cả người Đức.

Nhờ đó, Hitler giết được 90.000 (26%) người Do Thái Pháp, và trong số

75.000 người bị trục xuất khỏi Pháp với sự giúp sức của giới chức Pháp chỉ

https://thuviensach.vn

có 2.500 sống sót.168 Có một yếu tố thù ghét cá nhân lớn trong chủ nghĩa bài

Do Thái thời chiến ở Pháp. Năm 1940, giới chức Vichy và giới chức Đức

nhận được từ ba đến năm triệu bức thư nặc danh tố cáo các cá nhân cụ thể

(không phải tất cả họ đều là người Do Thái). 169

Hitler nhận thấy đồng minh Ý của mình kém hợp tác hơn nhiều. Từ cuối

thời các nhà nước Giáo hoàng, cộng đồng Do Thái Ý đã trở thành một

trong những cộng đồng hoà nhập tốt nhất ở châu Âu. Như Vua Victor

Emmanuel III nói với Herzl (1904): “Người Do Thái có thể giữ bất cứ vị trí

gì, và họ làm vậy… Người Do Thái với chúng ta là người Ý hoàn toàn.”170

Đó cũng là một trong những cộng đồng lâu đời nhất trên thế giới. Benito

Mussolini thích nói đùa rằng người Do Thái “cung cấp quần áo sau vụ

cưỡng hiếp phụ nữ Sabine.” Người Do Thái đã sinh ra hai thủ tướng Ý và

một bộ trưởng chiến tranh; họ cung cấp một tỉ lệ rất lớn giảng viên đại học

so với dân số của họ, cũng như các vị tướng và đô đốc. 171 Bản thân

Mussolini cả đời dao động giữa yêu Do Thái với bài Do Thái. Chính một

nhóm người Do Thái đã giúp thay đổi ông ta, khiến ông ta can thiệp vào

Thế chiến I, giai đoạn vô cùng quan trọng trong cuộc đời cá nhân khi ông ta

đoạn tuyệt với chủ nghĩa quốc tế Marxist và trở thành một người xã hội chủ

nghĩa dân tộc. Năm người Do Thái nằm trong số những người sáng lập ban

đầu của fasci di combattimento* vào năm 1919, và người Do Thái hoạt động

tích cực trong mọi chi nhánh của phong trào phát xít. Bài viết học thuật về

chủ nghĩa bài Do Thái trong Fascist Encyclopaedia (Bách khoa thư phát

xít) do một học giả Do Thái viết. Cả người viết tiểu sử của Mussolini là

Margharita Sarfatti lẫn Bộ trưởng Tài chính Guido Jung trong chính phủ

của ông ta đều là người Do Thái. Khi Hitler lên nắm quyền, Mussolini biến

mình thành người bảo vệ người Do Thái châu Âu và được tác giả Stefan

Zweig ca ngợi là “Mussolini tuyệt vời.”172

Khi Mussolini bị Hitler quyến rũ, khía cạnh bài Do Thái của ông ta chiếm

vị trí cao nhất nhưng nó không có gốc rễ tình cảm sâu sắc. Có một nhóm

bài Do Thái rõ ràng trong đảng phát xít và chính phủ, nhưng nhóm này

https://thuviensach.vn

không mạnh lên được như trong chế độ Vichy và dường như hoàn toàn

không được dân chúng ủng hộ. Đáp lại sức ép từ Đức, Ý đã ban hành luật

chủng tộc năm 1938, và khi chiến tranh nổ ra một số người Do Thái bị nhốt

trong các trại. Nhưng mãi tới khi Ý đầu hàng năm 1943 khiến một nửa đất

nước nằm dưới sự kiểm soát quân sự của Đức, thì Himmler mới có thể kéo

Ý vào Giải pháp Cuối cùng. Ngày 24 tháng 9, ông ta gửi chỉ dẫn cho chỉ

huy SS của mình ở Rome, Herbert Kappler, rằng tất cả người Do Thái bất

kể tuổi tác hay giới tính, đều phải bị bắt và đưa tới Đức. Nhưng đại sứ Đức

ở Rome, có nhân tình người Ý đang che giấu một gia đình người Do Thái

trong nhà mình với sự chấp thuận của ông ta, đã không hề trợ giúp khi chỉ

huy quân đội là Thống chế Kesselring nói rằng mình cần người Do Thái để

xây công sự. Kappler dùng lệnh của ông ta để tống tiền cộng đồng Do Thái.

Có một cảnh tượng kinh khủng như thời trung cổ trong sứ quán Đức, nơi

ông ta gặp hai lãnh đạo sứ quán, Dante Almansi và Ugo Foa, đòi 50 kg

vàng trong vòng 36 tiếng đồng hồ; nếu không 200 người Do Thái sẽ bị giết.

Hai người nọ xin trả bằng đồng lire nhưng Kappler cười khẩy: “Tôi có thể

in thứ đó bao nhiêu cũng được.” Vàng được giao cho Gestapo trong vòng

bốn ngày. Giáo hoàng Pius XII đề nghị cần bao nhiêu cung cấp bấy nhiêu,

nhưng lúc này đã thu đủ lượng vàng, vì nhiều người phi Do Thái, nhất là

thầy tu giáo xứ, cũng quyên góp. Tổn thất nghiêm trọng hơn là những tập

sách Judaica quý giá nhất trong thư viện cộng đồng, phải ra đi để làm dày

thêm bộ sưu tập cá nhân của Alfred Rosenberg.

Himmler muốn người Do Thái đang sống phải bị giết chứ không phải trân

trọng họ, nên đã nổi giận với Kappler và cử chuyên gia bố ráp của mình là

Theodor Dannecker, cùng một đội 44 tên giết người SS, tiến hành một

Judenaktion;* ông ta đã tiến hành những hành động tương tự ở Paris và

Sofia. Đại sứ Đức ở Tòa thánh Vatican cảnh cáo Giáo hoàng vì đã ra lệnh

cho giới tăng lữ Rome mở cửa các nhà thờ. Vatican che chở 477 người Do

Thái và 4.238 người khác tìm được nơi nương náu trong các tu viện nữ và

tu viện. Bố ráp thất bại. Kappler báo cáo: “Bộ phận dân chúng bài Do Thái

chẳng thấy đâu trong suốt chiến dịch bố ráp, chỉ có rất nhiều người trong

https://thuviensach.vn

một số trường hợp cố ngăn cảnh sát tiếp cận với người Do Thái.” Chiến

dịch bắt được 1.007 người Do Thái, tất cả được đưa thẳng tới Auschwitz và

đều bị giết trừ 16 người.173 Có những cuộc bố ráp ở các thành phố khác ở Ý,

phần lớn cũng thất bại vì người Ý. Một người sống sót đáng chú ý là

Bernard Berenson, con mọt sách trong một gia đình giáo sĩ Lithuania mà

vào kỷ nguyên thế tục đã trở thành chuyên gia hàng đầu thế giới về hội hoạ

Phục hưng Ý. Ông được cảnh sát địa phương báo bằng mật mã: “Thưa

ngài, người Đức muốn tới biệt thự của ngài nhưng chúng tôi không biết

chính xác nó ở đâu. Ngài có thể chỉ đường để sáng mai chúng tôi tới thăm

được không?” Người Ý giấu ông trong suốt quãng thời gian chiếm đóng

còn lại của Đức.174

Ở các quốc gia châu Âu khác, SS ít hoặc không được giúp đỡ. Nhưng điều

này không nhất thiết đồng nghĩa với thất bại trong việc vây bắt người Do

Thái. Ở Hy Lạp bị chiếm đóng, dù không có bất cứ sự giúp đỡ tại địa

phương nào, SS vẫn giết gần 2.000 trong số 60.000 người Do Thái sinh

sống lâu đời ở Salonika. Ở Bỉ, bất chấp sự kháng cự tại địa phương, SS giết

40.000 trong tổng số 65.000 người Do Thái và gần như xóa sổ khu buôn

bán kim cương ở Antwerp. Hoạt động của SS ở Hà Lan đặc biệt dữ dội và

kéo dài liên miên, và dù người Hà Lan đi xa tới mức tổ chức một cuộc tổng

đình công để bảo vệ người Do Thái, song tổn thất vẫn là 105.000 trên tổng

số 140.000 người Do Thái. Người Phần Lan, đồng minh của Đức, từ chối

giao nộp 2.000 người Do Thái. Người Đan Mạch thành công trong việc chở

bằng phà gần như toàn bộ cộng đồng Do Thái 5.000 người sang Thụy Điển.

Trong khi đó, cộng đồng Do Thái Hungary khá lớn là cộng đồng cuối cùng

phải chịu tổn thất nặng nề: 21.747 bị giết ở Hungary, 596.260 bị trục xuất,

trong đó chỉ có 116.500 sống sót.175

Thảm sát hàng loạt người Hungary xảy ra vào lúc quân Đồng minh chiếm

ưu thế tuyệt đối trên không và đang tiến khá nhanh. Nó đặt ra câu hỏi gay

gắt và thực tế: quân Đồng minh đã có thể làm gì để cứu người Do Thái

châu Âu? Người Nga ở gần Holocaust nhất, nhưng không hề tỏ ra có bất kỳ

https://thuviensach.vn

mong muốn nào dù nhỏ nhất để giúp người Do Thái. Ngược lại, Raoul

Wallenberg, nhà ngoại giao và nhà nhân đạo người Thụy Điển, từng tìm

cách cứu người Do Thái ở Budapest, đã biến mất khi Hồng quân tới được

đó, và người Thụy Điển được thông báo: “các biện pháp đã được nhà chức

trách quân sự Xô Viết áp dụng để bảo vệ ông Raoul Wallenberg và tài sản

của ông.” Không bao giờ thấy ông này nữa. 176

Các chính phủ Anh và Mỹ trên lý thuyết đồng cảm với người Do Thái,

nhưng trên thực tế lại sợ rằng bất cứ chính sách thân Do Thái mạnh mẽ nào

cũng sẽ khiêu khích Hitler trục xuất hàng loạt người Do Thái, những người

mà về nghĩa vụ đạo đức họ sẽ phải tiếp nhận. Với Đảng Quốc xã, di cư

luôn là một yếu tố trong Giải pháp Cuối cùng, và mặc dù bằng chứng từ hai

phía dường như cho thấy rằng Hitler quyết tâm giết người Do Thái hơn là

trục xuất họ, song ông ta hoàn toàn có khả năng điều chỉnh chính sách hòng

làm phe Đồng minh bối rối nếu họ cho ông ta cơ hội. Goebbels viết trong

nhật ký của mình, ngày 13 tháng 12 năm 1942: “Tôi tin cả người Anh lẫn

người Mỹ đều vui khi chúng ta đang tiêu diệt bọn mọi Do Thái.” Điều này

không đúng. Nhưng cả hai cường quốc đều không sẵn sàng cứu người Do

Thái bằng cách chấp nhận số lượng lớn người tị nạn. Trong tất cả các

cường quốc châu Âu chủ yếu, Anh ít bài Do Thái nhất hồi những năm

1930. Phong trào Áo đen của Ngài Oswald Mosley thành lập năm 1932 là

một thất bại, nhất là vì nó tấn công người Do Thái. Tuy nhiên, chính phủ sợ

rằng chủ nghĩa bài Do Thái lan rộng sẽ là kết quả tất yếu của một cuộc

nhập cư Do Thái ồ ạt. Họ cũng không sẵn sàng điều chỉnh các hạn chế nhập

cư được quy định trong Sách Trắng Palestine 1939. Winston Churchill,

luôn là người Zion, ủng hộ việc tiếp nhận người Do Thái nhiều hơn. Nhưng

Bộ trưởng Ngoại giao trong chính phủ ông, Anthony Eden, cho rằng mở

toang Palestine sẽ khiến cho tất cả đồng minh Ả-rập của Anh ở đó trở nên

xa lánh và phá hỏng vị thế quân sự của Anh ở Trung Đông. Khi lãnh đạo

Do Thái ở New York, Giáo sĩ Stephen Wise, bấy giờ tại Washington yêu

cầu Eden (ngày 27 tháng 3 năm 1943) ủng hộ Anh-Mỹ kêu gọi Đức để cho

người Do Thái rời khỏi châu Âu bị chiếm đóng, Eden nói với ông rằng ý

https://thuviensach.vn

tưởng đó “hoàn toàn bất khả thi.” Nhưng ông ta kín đáo thừa nhận: “Hitler

rất có thể sẽ nghe chúng ta với bất cứ lời đề nghị nào như thế.” 177 Bộ Ngoại

giao phản đối việc tiếp nhận người Do Thái và thậm chí bực tức trước

những lời đề nghị của người Do Thái: “Một lượng thời gian bất cân xứng

của Bộ này,” một quan chức cấp cao ghi lại, “bị lãng phí để giải quyết đám

Do Thái than khóc rền rĩ ấy.” 178

Chắc chắn Mỹ đã có thể nhận nhiều người tị nạn Do Thái. Trên thực tế,

trong giai đoạn chiến tranh, chỉ 21.000 người được tiếp nhận, bằng 10% số

người được phép nhận theo luật hạn ngạch. Lý do của tình trạng này là thái

độ thù địch của người dân. Tất cả các nhóm yêu nước, từ Hội Cựu binh Mỹ

tới Hội Cựu binh Chiến tranh Nước ngoài, đều kêu gọi một lệnh cấm nhập

cư triệt để. Tinh thần bài Do Thái thời chiến cao hơn bất cứ giai đoạn nào

trong lịch sử Mỹ. Các cuộc thăm dò ý kiến cho thấy trong giai đoạn 1938-

1945, có 35-40% dân số ủng hộ các đạo luật bài Do Thái. Theo các cuộc

thăm dò ý kiến vào năm 1942, người Do Thái được coi là một mối đe dọa

với Mỹ lớn hơn bất cứ sắc dân nào, chỉ sau người Nhật và người Đức.

Trong các năm 1942-1944, mọi giáo đường ở khu Washington Heights của

New York đều bị đập phá.179 Tin tức về chương trình diệt chủng có từ tháng

5 năm 1942, khi Liên minh Lao động Do Thái Ba Lan nhận được các báo

cáo đã xác minh gửi cho hai thành viên Do Thái của ủy ban Quốc gia Ba

Lan ở London, trong đó có mô tả về các xe hơi ngạt ở Chelmno và con số

700.000 người Do Thái đã bị giết. Tờ Boston Globe giật tít “Các cuộc sát

hại hàng loạt người Do Thái ở Ba Lan vượt mốc 700.000 người” nhưng rồi

đã ém nhẹm câu chuyện chỉ ở mức này. Tờ New York Times gọi đó “có lẽ là

vụ giết người hàng loạt lớn nhất trong lịch sử” nhưng chỉ viết về nó có vài

dòng. 180 Nhìn chung, tin tức về Holocaust không được tường thuật đầy đủ và

có xu hướng chìm nghỉm trong các câu chuyện kinh dị đầy ồn ào thời

chiến. Nhưng ở Mỹ người ta cũng không chịu chấp nhận thực tế Holocaust,

kể cả khi quân đội Mỹ xâm nhập các khu trại tập trung. James Agee, viết

cho tờ Nation, từ chối xem các bộ phim có cảnh tàn bạo và cho đó chỉ là

https://thuviensach.vn

tuyên truyền. Lính Mỹ rất tức giận khi mọi người ở nhà từ chối tin vào

những gì họ đã thấy hay kể cả xem các bức ảnh họ chụp. 181

Một rào cản lớn đối với việc nước Mỹ hành động chính là F. D. Roosevelt,

ông vừa bài Do Thái ở mức độ nhẹ, vừa không nắm được tình hình. Khi

chủ đề được đưa ra tại Hội nghị Casablanca, ông nói về “những lời than

phiền có thể hiểu được mà người Đức nói về người Do Thái ở Đức, rằng

tuy họ chiếm một phần nhỏ dân số nhưng trên 50% số luật sư, bác sĩ, giáo

viên, giáo sư đại học ở Đức là người Do Thái” (con số thực tế là 16,3, 10,9,

2,6 và 0,5%).182 Roosevelt dường như thuần túy bị các cân nhắc chính trị

trong nước chi phối. Dù gì ông cũng có gần 90% số phiếu Do Thái và

không cảm thấy thúc bách phải hành động. Thậm chí sau khi những con số

đầy đủ về việc diệt chủng có hệ thống được cung cấp, Tổng thống vẫn

không làm gì trong 14 tháng. Một hội nghị Anh-Mỹ muộn màng về vấn đề

này được tổ chức ở Bermuda vào tháng 4 năm 1943, nhưng Roosevelt

không quan tâm đến nó, và hội nghị quyết định rằng không thể làm được

điều gì nữa. Quả thực, hội nghị đặc biệt cảnh báo “không được đặt vấn đề

thả những người tị nạn tiềm năng với Hitler.” 183 Cuối cùng, một ủy ban

Người Tị nạn Chiến tranh được lập ra. Nó không được chính phủ giúp đỡ

mấy và 90% ngân sách của nó đến từ các nguồn Do Thái. Nhưng nó đã cứu

được 200.000 người Do Thái, cộng với 20.000 người phi Do Thái.

Vấn đề đánh bom các buồng hơi ngạt được đưa ra vào đầu mùa hè năm

1944, khi việc giết hại người Do Thái Hungary bắt đầu diễn ra. Churchill

đặc biệt khiếp sợ và rất muốn hành động, ông ghi lại, việc giết hại “có lẽ là

tội ác lớn nhất và ghê tởm nhất từng xảy ra trong toàn bộ lịch sử thế giới.”

Ông chỉ đạo Eden, ngày 7 tháng 7 năm 1944: “Lấy bất cứ thứ gì từ Không

lực mà ông có thể và viện dẫn tôi nếu cần.”184 Một chiến dịch là khả thi.

Một tổ hợp lọc dầu cách Auschwitz 47 dặm bị tấn công không dưới 10 lần

từ ngày 7 tháng 7 tới ngày 20 tháng 11 năm 1944 (tới lúc đó Holocaust đã

hoàn tất và Himmler hạ lệnh phá hủy cỗ máy tử thần). Ngày 20 tháng 8,

127 pháo đài bay ném bom khu vực nhà máy Auschwitz cách các buồng

https://thuviensach.vn

hơi ngạt chưa đầy năm dặm về phía đông. 185 Liệu việc ném bom có cứu

được người Do Thái hay không thì chẳng thể chứng minh được, SS điên

cuồng giết hại người Do Thái, không cần biết rào cản vật chất và quân sự là

gì. Việc ném bom chắc chắn đáng để thử. Nhưng Churchill thực sự là người

ủng hộ duy nhất trong cả hai chính phủ Anh-Mỹ. Không lực hai nước ghét

các chiến dịch quân sự mà không nhằm phá hủy lực lượng hay tiềm lực

chiến tranh của địch. Bộ Quốc phòng Mỹ bác bỏ kế hoạch ném bom mà

không buồn xem xét tính khả thi của nó.

Tại đây, chúng ta đi tới một điểm tàn nhẫn và quan trọng. Việc từ chối điều

chuyển lực lượng cho một chiến dịch đặc biệt giải cứu người Do Thái là

phù hợp với chính sách chiến tranh nói chung. Cả hai chính phủ đã quyết

định, với sự nhất trí của các cộng đồng Do Thái ở nước mình, rằng đánh bại

Hitler nhanh chóng và hoàn toàn là cách tốt nhất để giúp người Do Thái.

Đây là một lý do tại sao cộng đồng Do Thái Mỹ lớn và hùng mạnh không

mấy ưu tiên vấn đề ném bom. Nhưng khi việc giành chiến thắng được chấp

nhận là mục tiêu lớn nhất, thì Giải pháp Cuối cùng phải được nhìn nhận

dưới góc độ này. Và với nỗ lực chiến tranh của Đảng Quốc xã, thì nó là một

vết thương tự gây ra từ đầu đến cuối. Về phía người Đức, nó bị mọi người

phản đối, dù là tướng lĩnh quân đội hay trùm công nghiệp, vốn có quan

điểm duy lý về cuộc chiến. Nó lấy đi hàng ngàn nhân lực quân sự. Nó

thường làm tê liệt hệ thống đường sắt, nhất là trong những trận chiến sinh

tử. Trên tất cả, nó giết hơn ba triệu người lao động. Nhiều người trong số

họ có trình độ cao. Hơn nữa, các công nhân chiến tranh Do Thái, biết chắc

số phận mình, đã cố gắng điên cuồng để làm cho mình không thể thiếu

được đối với nỗ lực chiến tranh. Có nhiều bằng chứng cho thấy mọi người

Đức tham gia sản xuất đã nỗ lực giữ lại nhân viên Do Thái của họ. Dưới

đây là trích dẫn từ một trong nhiều ví dụ, tại báo cáo của người tổ chức các

nhà máy chiến tranh ở những vùng nước Nga bị chiếm đóng:

Gần như không thể giải quyết được là vấn đề tìm ra người quản lý giỏi. Gần như mọi chủ cũ

là người Do Thái. Tất cả doanh nghiệp đều đã bị nhà nước Xô Viết tiếp quản. Các ủy viên

https://thuviensach.vn

Bolshevik đã biến mất. Các nhà quản lý ủy thác người Ukraine [thì] bất tài, không đáng tin

cậy và hoàn toàn thụ động… Những chuyên gia thực sự và những cái đầu thực sự đều là

người Do Thái, hầu hết là chủ cũ hay kỹ sư cũ… Họ tận tâm tận lực và kiếm từng chút sản

phẩm, cho tới giờ gần như làm không công, nhưng dĩ nhiên không thể thiếu niềm hy vọng. 186

Nhưng dĩ nhiên tất cả những người Do Thái này đều đã bị giết. Do đó,

Holocaust là một trong những yếu tố khiến Hitler thua cuộc. Các chính phủ

Anh và Mỹ biết điều này. Điều mà họ không đánh giá được đầy đủ là người

hưởng lợi quân sự chính từ Holocaust là Hồng quân, và người hưởng lợi

chính trị sau cùng sẽ là Đế chế Xô Viết. 187

Tính toán của phe Đồng minh có thể đã khác nếu người Do Thái có một

phong trào phản kháng. Chẳng có phong trào nào. Có nhiều lý do cho việc

này. Người Do Thái đã bị ngược đãi trong một thiên niên kỷ rưỡi và đã học

được từ kinh nghiệm lâu dài rằng phản kháng chỉ lấy đi chứ không cứu

được mạng sống. Lịch sử của họ, thần học của họ, truyền thống dân gian

của họ, cấu trúc xã hội của họ, thậm chí từ vựng của họ đã dạy họ cách đàm

phán, trả giá, tranh cãi, phản đối, chứ không dạy họ cách đánh nhau. Các

cộng đồng Do Thái, nhất là ở Đông Âu, cũng đã trở nên nhu nhược bởi

nhiều thế hệ di cư ồ ạt. Những người tham vọng nhất đã đi Mỹ. Những

người giàu năng lượng nhất, phiêu lưu nhất, đặc biệt là hiếu chiến nhất, đã

đi Palestine. Sự hao hụt của nhóm người giỏi giang và sáng láng nhất này

đã tiếp diễn cho tới trước và thậm chí trong suốt cuộc chiến. Jabotinsky đã

từng dự báo về Holocaust. Nhưng ở Ba Lan, những nhóm Do Thái có vũ

trang, mặc đồng phục, được huấn luyện, được lập ra không phải để chống

lại Hitler mà là để đưa người Do Thái tới Palestine. Khi chiến tranh nổ ra,

Menachem Begin chẳng hạn, đang hộ tống một nhóm 1.000 người di cư bất

hợp pháp qua biên giới Rumania trên đường tới Trung Đông. Nên ông ta

cũng trốn luôn. 188 Điều đó hợp lý thôi. Những chiến binh Do Thái muốn

đứng ở Erez Israel nơi họ có cơ hội, chứ không phải ở châu Âu nơi tình

hình đang tuyệt vọng.

https://thuviensach.vn

Có khá nhiều người Do Thái vẫn rất sùng đạo, bị lừa dối và cũng tự lừa dối

mình. Lịch sử của họ nói với họ rằng tất cả những vụ ngược đãi, dù có tàn

bạo đến đâu, đều kết thúc; rằng tất cả những kẻ đàn áp, dù có đòi hỏi đến

đâu, đều có các yêu sách mà suy cho cùng là hữu hạn và có thể đáp ứng

được. Chiến lược của họ luôn hướng đến cứu “cái còn lại.” Trong 4.000

năm, người Do Thái chưa bao giờ đối mặt, và chưa bao giờ tưởng tượng ra

một đối thủ với sự đòi hỏi không phải một ít hay hầu hết tài sản của họ, mà

là tất cả; không chỉ là một vài hay thậm chí nhiều mạng sống, mà là tất cả

mạng sống, kể cả đứa trẻ sơ sinh cuối cùng. Ai có thể tưởng tượng ra một

con quỷ như thế chứ? Người Do Thái, không như người Kitô, không tin

con quỷ đó lại có hình người.

Chính xác là để giảm thiểu khả năng phản kháng, Đảng Quốc xã bèn lợi

dụng xã hội học và tâm lý học Do Thái một cách không thương tiếc. Tại

Đức, họ khai thác cộng đồng Do Thái địa phương ở mỗi thành phố, hiệp

hội quốc gia ở mỗi vùng, và liên đoàn đế chế trên cả nước, để buộc chính

các quan chức Do Thái làm công tác chuẩn bị cho Giải pháp Cuối cùng:

chuẩn bị danh sách trên danh nghĩa, báo cáo về các trường hợp tử vong và

ra đời, thông báo các quy định mới, lập các tài khoản ngân hàng đặc biệt

cho Gestapo, tập trung người Do Thái vào các tòa nhà riêng biệt, chuẩn bị

bảng biểu và bản đồ cho việc trục xuất. Đây là mô hình khiến các

Judenrate (Hội đồng Do Thái) ở những nước bị chiếm đóng vô tình giúp

Đảng Quốc xã thực hiện Giải pháp Cuối cùng. Khoảng 1.000 hội đồng này

đã được tổ chức, gồm 10.000 người. Các hội đồng được thành lập chủ yếu

từ kehillot (giáo đoàn) sùng đạo trước chiến tranh. Ở các khu vực do người

Xô Viết chiếm giữ, tất cả những người lãnh đạo cộng đồng dũng cảm nhất

đã bị bắn chết trước khi người Đức tới. Người Đức sử dụng Judenrate để

phát hiện người gây rối thực sự hoặc tiềm tàng và giết họ ngay lập tức. Do

đó, lãnh đạo Do Thái có xu hướng phục tùng, sợ hãi và bợ đỡ. Đảng Quốc

xã sử dụng họ ban đầu là nhằm cướp hết mọi tài sản quý giá của người Do

Thái, rồi tổ chức các nhóm người Do Thái để đưa họ đi lao động khổ sai và

https://thuviensach.vn

trục xuất tới các trung tâm giết người. Đổi lại, những người lãnh đạo này

được ban đặc quyền và quyền lực đứng trên đồng bào mình. 189

Hệ thống này trở nên kinh khủng và đáng sợ nhất trong các ghetto lớn nhất

ở Ba Lan, nhất là Lodz và Warsaw. Ghetto Lodz có 200.000 người Do Thái

bị dồn vào đó, trung bình cứ 5,8 người sống trong một phòng. Đây đích thị

là một trung tâm giết người: 45.000 người đã chết ở đó vì bệnh tật và đói

khát. Ghetto Warsaw có không dưới 445.000 người Do Thái, trung bình cứ

7,2 người sống trong một phòng; ở đó, 83.000 người chết vì đói và đau ốm

trong chưa đầy 20 tháng. Người Do Thái bị tập trung ở các ghetto, rồi bị

lùa ra khỏi đó lên các đoàn tàu tử thần. Bên trong các ghetto là những tiểu

chuyên chế được điều hành bởi những người như Chaim Mordechai

Rumkowski, nhà độc tài có dáng đi oai vệ của ghetto Lodz, từng cho in

chân dung mình lên tem bưu điện. Quyền lực của họ được thực hiện bởi

cảnh sát Do Thái không vũ trang (có 2.000 cảnh sát như vậy ở ghetto

Warsaw), được cảnh sát Ba Lan giám sát, còn cảnh sát an ninh Đức có vũ

trang và SS theo dõi tất cả mọi người. Các ghetto không hoàn toàn phi văn

minh. Các dịch vụ xã hội Do Thái làm hết sức trong khả năng ít ỏi của

mình. Các yeshivot bí mật được tổ chức. Warsaw, Lodz, Vilna và Kovno

thậm chí còn có cả dàn nhạc, dù về mặt chính thức họ chỉ được phép chơi

nhạc của các nhà soạn nhạc Do Thái. Có các tờ báo bí mật được in và lưu

hành. Ghetto Lodz, xứng với một tổ chức kiểu trung cổ, có một cuốn biên

niên sử. 190 Nhưng không hề có bất cứ nghi ngờ nào trong đầu người Đức về

chức năng của ghetto và giới chức Do Thái của nó. Ghetto sẽ đóng góp

những gì có thể cho nỗ lực chiến tranh (Lodz có 117 nhà máy quân sự nhỏ,

Bialystok có 20), và khi lệnh trục xuất ở các trại được ban ra, nó sẽ đảm

bảo quá trình trục xuất diễn ra trong trật tự.

Để giảm thiểu sự phản kháng, người Đức nói dối trong mọi giai đoạn của

quá trình, và sử dụng các chiêu lừa dối tinh vi. Họ luôn khăng khăng cho

rằng những chuyến trục xuất là đi tới địa điểm làm việc. Họ có bưu thiếp in

và đóng dấu Waldsee mà những người trong trại phải gửi về nhà, trên đó

https://thuviensach.vn

ghi: “Tôi ổn. Tôi làm việc và sức khỏe tốt.” Trên đường tới Treblinka, họ

dựng một nhà ga giả có quầy bán vé, đồng hồ vẽ bằng tay và một biển báo

ghi: “Đi Bialystok.” Các buồng hơi ngạt được ngụy trang thành các phòng

tắm, có dấu thập đỏ trên cửa. Đôi khi, SS yêu cầu các dàn nhạc của người

trong trại chơi nhạc giữa lúc người Do Thái được dẫn tới “nhà tắm.” Cách

ngụy trang này được duy trì cho đến cuối cùng. Một mẩu giấy ghi chép

được tìm thấy trong quần áo của một nạn nhân ghi: “Chúng tôi tới nơi sau

một chuyến đi dài và trước lối vào là một tấm biển đề ‘Nhà tắm.’ Bên

ngoài, mọi người nhận xà phòng và khăn tắm. Ai mà biết được họ sẽ làm gì

với chúng tôi?” 191 Tại Belzec, ngày 18 tháng 8 năm 1942, Kurt Gerstein một

chuyên gia khử trùng của SS nghe tiếng một sĩ quan SS nói trong lúc đàn

ông, đàn bà, trẻ em, tất cả đều trần truồng, bị đẩy vào buồng tử thần:

“Không đau đâu. Cứ thở sâu cho nở phổi. Đó là một cách để ngăn ngừa

bệnh truyền nhiễm. Đó là một loại thuốc tẩy trùng tốt.”192

Sự lừa dối thường có hiệu quả vì người Do Thái muốn bị lừa dối. Họ cần

nuôi hy vọng, SS khôn khéo phao tin trong các ghetto rằng chỉ một bộ phận

người Do Thái sẽ bị trục xuất, và thành công trong việc thuyết phục ban

lãnh đạo Do Thái tin rằng mức độ hợp tác tối đa sẽ mang lại cơ hội sống sót

tốt nhất. Người Do Thái trong ghetto miễn cưỡng tin vào sự tồn tại của các

trại giết người. Khi hai thanh niên Do Thái trốn thoát khỏi Chelmno đầu

năm 1942 và mô tả những gì họ đã thấy ở đó, người ta cho rằng họ đã hóa

điên bởi những gì họ trải qua, báo cáo của họ không được cung cấp cho báo

chí bí mật. Mãi tới tháng 4, khi các báo cáo từ Belzec xác nhận câu chuyện

Chelmno, thì người Do Thái Warsaw mới tin là có cỗ máy tử thần. Tháng 7,

người đứng đầu ghetto Warsaw là Adam Czemiakow nhận ra rằng mình

không thể cứu được dù là trẻ con, đã tự tử bằng cyanide, để lại một mẩu

giấy: “Tôi hoàn toàn bất lực. Tim tôi run lên trong buồn bã và đồng cảm.

Tôi không thể chịu đựng tất cả những chuyện này thêm nữa. Việc làm của

tôi sẽ chứng tỏ với mọi người đâu là điều nên làm.”193 Nhưng ngay cả trong

giai đoạn này, nhiều người Do Thái vẫn bấu víu vào hy vọng rằng chỉ một

số người sẽ phải chết. Jacob Gens, người đứng đầu ghetto ở Vilna, nói

https://thuviensach.vn

trước một cuộc họp: “Khi họ yêu cầu tôi cung cấp 1.000 người Do Thái, tôi

giao nộp họ. Vì nếu người Do Thái chúng ta không tự giao nộp thì người

Đức sẽ tới và dùng vũ lực để bắt họ. Khi đó họ sẽ không bắt 1.000 mà

nhiều ngàn người. Bằng cách giao nộp 100 người, tôi cứu 1.000 người.

Bằng cách giao nộp 1.000 người, tôi cứu 10.000 người.” 194

Giáo dục tôn giáo Do Thái có xu hướng khuyến khích tính thụ động. Người

Do Thái Hasidim là những người sẵn sàng chấp nhận số phận theo ý Chúa

nhất. Họ trích dẫn Kinh Thánh: “Sự sống còn của ngươi treo lủng lẳng bấp

bênh trước mặt và ngươi sẽ phải sợ hãi đêm ngày, ngươi sẽ không còn tin

vào sự sống còn của ngươi nữa.”195 Họ lên các đoàn tàu tử thần, đầu quấn

khăn cầu nguyện, miệng nhẩm thánh thi. Họ tin vào cái chết vì vinh quang

của Chúa. Nếu tình cờ hay nhờ ơn Chúa, họ được tha chết thì đó là phép kỳ

diệu. Cả một bộ sưu tập các câu chuyện của người Do Thái Hasidim nói về

việc tha mạng sống đầy kỳ diệu cứ lớn dần lên trong suốt Holocaust. 196 Một

lãnh đạo cộng đồng ghi lại: “Những người mộ đạo đích thực đã trở nên mộ

đạo hơn, vì thấy bàn tay của Chúa trong mọi thứ.” Một thành viên của

Sonderskommando* Do Thái, có trách nhiệm dọn dẹp các buồng hơi ngạt ở

Auschwitz sau mỗi lần sử dụng, khai rằng anh ta thấy một nhóm người Do

Thái mộ đạo đến từ Hungary và Ba Lan, họ kiếm được ít rượu, nhảy múa

và hát hò trước khi bước vào các buồng hơi ngạt, vì họ biết mình sắp được

gặp Chúa cứu thế. Những người Do Thái khác, thế tục hơn, cũng tìm thấy

niềm vui và chấp nhận ý Chúa trong tình cảnh kinh khủng này. Cuốn nhật

ký đáng chú ý của Ettie Hillesum, một phụ nữ Hà Lan-Do Thái, viết khi ở

Auschwitz cho thấy truyền thống Job vẫn sống trong thời kỳ Holocaust:

“Đôi lúc tôi đứng ở một góc nào đó trong trại, chân tôi bám chặt trên đất

của Người, mắt tôi hướng về phía thiên đường của Người, những giọt nước

mắt lăn dài trên má tôi, những giọt nước mắt… của lòng biết ơn.”197

Khi các ghetto trống dần, một số người Do Thái quyết tâm chiến đấu, dù sự

chia rẽ chính trị đã làm chậm lại sự thống nhất về một kế hoạch. Ở Warsaw,

dưới vỏ bọc xây hầm trú bom, người Do Thái đào hầm thông với hệ thống

https://thuviensach.vn

cống. Dẫn đầu là Mordecai Anielewicz 24 tuổi, đứng ra tuyển mộ 750

chiến binh, kiếm được chín khẩu súng trường, 59 khẩu súng ngắn và một ít

lựu đạn. Đảng Quốc xã quyết định phá hủy ghetto vào ngày 19 tháng 4 năm

1943, sử dụng lực lượng SS có vũ trang. Đến lúc này, chỉ còn 60.000 người

Do Thái còn lại ở đấy. Trong cuộc chiến đấu tuyệt vọng sau đó, chủ yếu

dưới lòng đất, họ đã giết 16 người Đức và làm bị thương 85 người.

Anielewicz bị giết ngày 8 tháng 5, những người còn lại trụ thêm được tám

ngày, khi đã có vài ngàn người Do Thái chết trong đống đổ nát. Một số

nước châu Âu có quân đội được trang bị tốt, nhưng đã không chống lại

Đảng Quốc xã suốt một thời gian dài. 198

Thậm chí có một cuộc nổi dậy trong trại Auschwitz ngày 7 tháng 10 năm

1944. Người Do Thái làm việc trong một nhà máy Krupp lén mang thuốc

nổ vào; thuốc nổ được biến thành lựu đạn và bom qua bàn tay khéo léo của

các tù binh chiến tranh Xô Viết. Cuộc nổi dậy do các Sonderskommando

của Lò thiêu số III và số IV tiến hành. Họ cho nổ tung Lò thiêu số III và

giết chết ba lính SS. Khoảng 250 người Do Thái bị lính gác giết hại, nhưng

27 người đã trốn thoát. Bốn cô gái Do Thái mang thuốc nổ vào bị tra tấn

hàng tuần lễ, nhưng nhất định không khai. Roza Robota, chết do bị tra tấn,

truyền đi thông điệp cuối cùng của mình: “Hãy mạnh mẽ và dũng cảm.”

Hai người sống sót trong các cuộc tra tấn nhưng đã bị treo cổ trước mặt tất

cả phụ nữ trong trại, một cô kêu “Trả thù!” lúc chết.199

Nhưng như một quy luật, không hề có sự phản kháng trong bất cứ giai đoạn

nào của quá trình tàn sát. Người Đức luôn tấn công đột ngột, bằng sức

mạnh áp đảo. Người Do Thái tê liệt vì khiếp sợ và tuyệt vọng. Một nhân

chứng tại Dubno (Ukraine) viết:

Ghetto bị một đơn vị SS lớn và số dân quân Ukraine đông gấp ba lần bao vây. Rồi đèn hồ

quang trong và xung quanh ghetto được bật lên… Mọi người bị xua ra ngoài vội vàng đến

mức trẻ con đang ngủ trên giường bị bỏ lại sau. Trên đường phố phụ nữ gào khóc tìm con, con

gào khóc tìm cha mẹ. Điều đó không ngăn được quân SS dẫn mọi người chạy dọc theo đường

https://thuviensach.vn

cái, và đánh họ cho đến khi họ tới được đoàn tàu hàng đang đợi sẵn. Từng toa tàu được lấp

kín, tiếng gào thét của phụ nữ và trẻ em, tiếng roi rồi tiếng súng không ngừng vang lên. 200

Nhiều người Do Thái chết trên tàu, còn những người sống sót khi tới nơi

liền bị lùa thẳng tới các buồng hơi ngạt. Kurt Gerstein chứng kiến vào một

sáng sớm tháng 8 năm 1942, một chuyến tàu chở 6.700 người Do Thái đến

trại Auschwitz. Có 1.450 người chết lúc tới nơi. Ông thấy 200 người

Ukraine tay cầm roi da, mở cửa các toa hàng, ra lệnh cho người còn sống đi

ra và đánh họ gục xuống đất. Những chiếc loa phóng thanh gào lên bắt họ

lột bỏ quần áo. Mọi phụ nữ bị cạo đầu một cách tàn nhẫn. Rồi tất cả, trần

truồng, bị đưa tới các buồng hơi ngạt mà họ được bảo là “nhà tắm khử

trùng.”201 Không có ai, không có lúc nào có cơ hội chống cự. Tất cả những

gì họ có thể làm là xé bỏ mấy tờ đôla nhàu nhĩ khốn khổ mà họ đã giấu suốt

bên mình, để cho quân Quốc xã không thể dùng được - cử chỉ phản đối

cuối cùng và duy nhất của họ.202

Không người Do Thái nào thoát chết trong “khải huyền” của Hitler. Trại

Theresienstadt ở Tiệp Khắc, đầy người già, được duy trì để tạo vỏ bọc rằng

người Do Thái đơn giản đang được “tái định cư.” Bị đưa tới đây là những

người Do Thái được cho là có đặc quyền, từng được trao huy chương Thập

tự sắt hạng nhất hoặc cao hơn, và các cựu binh bị tàn tật 50%. Nhưng trong

số 141.184 người được đưa tới đó, chỉ 16.832 người còn sống khi trại thất

thủ trước quân Đồng minh ngày 9 tháng 5 năm 1945: hơn 88.000, bao gồm

người già cũng như người dũng cảm, đã bị giết bằng hơi ngạt. 203 Không có

người Do Thái nào là quá già để không bị giết. Sau khi Anschluss* được

thành lập, bạn bè của Freud, già cả và đang chết dần vì ung thư, đã chuộc

ông từ tay Đảng Quốc xã và đưa ông tới Anh. Không có ai, kể cả Freud, có

thể ngờ rằng bốn người chị gái của ông bị bỏ lại ở Vienna đang gặp nguy

hiểm. Nhưng rồi họ cũng bị quét vào cái lưới của Đảng Quốc xã: Adolfine

81 tuổi bị giết ở Theresienstadt, Pauline 80 tuổi và Marie 82 tuổi bị giết ở

Treblinka, Rose 84 tuổi bị giết ở Auschwitz.

https://thuviensach.vn

Không có người Do Thái nào là quá trẻ để không phải chết. Tất cả phụ nữ

đặt chân tới các trại tử thần đều bị cạo trọc đầu, tóc được đóng gói và gửi

về Đức. Nếu một đứa trẻ bú mẹ mà gây phiền toái trong lúc mẹ đang bị cạo

đầu, một tên lính gác đơn giản sẽ đập đầu nó vào tường. Một nhân chứng

trong các phiên xử Nuremberg khai: “Chỉ những ai tận mắt thấy những điều

đó mới tin rằng người Đức hoan hỉ biết bao khi hành động; họ rất vui mừng

khi giết được một đứa trẻ chỉ với ba hay bốn cú đấm; họ mãn nguyện làm

sao khi quẳng thi thể đứa trẻ vào tay người mẹ!” 204 Tại Treblinka, hầu hết

trẻ sơ sinh bị tách khỏi mẹ khi vừa đến, bị giết, rồi ném xuống một cái hào

cùng với người tàn tật và người què. Đôi khi những tiếng khóc yếu ớt vọng

lên từ dưới hào, trong khi đám lính gác tại đó đeo băng tay Chữ thập Đỏ,

còn cái hào thì được gọi là Phòng bệnh.

Việc đập đầu trẻ sơ sinh phản ánh mức độ dai dẳng của tính hai mặt trong

bạo lực bài Do Thái: giết người bí mật, khoa học diễn ra song song với

những hành vi tàn ác bất chợt, bột phát, không thể tả được. Người Do Thái

chết theo mọi kiểu mà loài người suy đồi biết tới. Tại mỏ đá Mauthausen,

một người Do Thái Ý có giọng tốt bị bắt đứng trên một tảng đá đã được

nhồi thuốc nổ, và bị cho nổ tung khi anh ta hát bài “Ave Maria.” Hàng trăm

người Do Thái Hà Lan bị buộc phải nhảy từ vách đá nhìn ra mỏ đá, được

gọi là Bức tường của Lính dù. 205 Hàng ngàn người Do Thái bị đánh bằng roi

tới chết vì những vi phạm vặt vãnh trong trại: giữ một đồng xu hay nhẫn

cưới, không tháo được phù hiệu Do Thái ra khỏi quần áo của những người

bị giết, ăn một mẩu bánh mì từ một hàng bánh bên ngoài, uống nước khi

chưa được phép, hút thuốc, không biết cách chào. Thậm chí có trường hợp

bị chặt đầu. Kurt Franz, chỉ huy phó tại Treblinka, nuôi một đàn chó dữ

dùng để cắn xé người Do Thái đến chết. Đôi khi lính gác giết người bằng

bất cứ thứ gì có trong tay. Một nhân chứng trại Belzec khai về “một cậu bé

rất trẻ” vừa mới tới trại:

Cậu là một điển hình của sức khỏe, sức mạnh và tuổi trẻ. Chúng tôi ngạc nhiên trước tính cách

vui vẻ của cậu. Cậu nhìn quanh và nói rất vui vẻ: “Đã có ai từng trốn khỏi đây chưa ạ?” Thế là

https://thuviensach.vn

đủ. Một tên lính gác nghe thấy tiếng cậu và cậu bị tra tấn thừa sống thiếu chết. Cậu bị lột sạch

quần áo và treo ngược trên giá treo cổ; cậu bị treo ở đó trong ba giờ. Cậu rất mạnh mẽ và vẫn

còn sống. Họ hạ cậu xuống và đặt nằm trên mặt đất, dùng gậy tống cát vào họng cậu cho đến

khi cậu chết. 206

Cuối cùng, khi Đế chế sụp đổ và đầu tiên là Himmler, rồi đến các chỉ huy

trại mất kiểm soát, thì khía cạnh khoa học của Giải pháp Cuối cùng đã thất

bại hoặc bị từ bỏ, và tính hai mặt nhập thành một lực thúc đẩy vô tri vô

giác: khao khát, tới tận phút cuối, giết bất cứ người Do Thái nào còn lại.

Các Sonderskommandos, những người đứng đầu ghetto trong đó có

Rumkowski, cảnh sát Do Thái và gián điệp SS - tất cả đều bị giết. Khi mặt

trận sụp đổ, SS nỗ lực đầy quyết tâm đưa các dòng người Do Thái ra đi để

có thể giết họ bất cứ lúc nào. Sự cực đoan mà họ dùng để thực thi nhiệm vụ

giết người hàng loạt của mình, kể cả sau khi giờ tận số của Đệ tam Đế chế

đã điểm, là một trong những điều kỳ lạ khủng khiếp của lịch sử loài người.

Nhưng cũng có một cuộc nổi loạn của những kẻ giết người: tại Ebensee,

một trại vệ tinh Mauthausen và là trại cuối cùng trong tay người Đức, SS từ

chối giết 30.000 người Do Thái vốn không chịu đi xuống một đường hầm

để bị cho nổ tung. Nhưng một số vụ giết hại vẫn tiếp diễn kể cả sau khi các

trại được giải phóng. Xe tăng Anh chiếm Belsen ngày 15 tháng 4 năm

1945, sau đó tiếp tục lên đường chiến đấu, để lại đội lính gác SS người

Hungary “tự quản phần nào” trong 48 tiếng đồng hồ. Trong khoảng thời

gian đó, đội lính gác này đã bắn chết 72 người Do Thái vì những tội như

lấy vỏ khoai tây từ nhà bếp.207

Vậy là gần sáu triệu người Do Thái đã chết. Hai thiên niên kỷ thù ghét bài

Do Thái, thuộc đủ các thể loại, ngoại đạo, Kitô giáo và thế tục, mê tín và trí

tuệ, dân gian và hàn lâm, đã được Hitler hàn lại thành một cỗ xe đồ sộ, rồi

được lái bằng năng lượng và ý chí độc nhất vô nhị của ông ta, chèn qua cơ

thể bất lực của cộng đồng Do Thái châu Âu. Vẫn còn 250.000 người Do

Thái ở các trại dành cho người bị di dời, và người sống sót rải rác khắp nơi.

Nhưng cộng đồng Do Thái Ashkenazi của Đông Âu về cơ bản đã bị tiêu

https://thuviensach.vn

diệt. Một hành động diệt chủng quả thực đã được thực hiện. Khi các trại

được mở cửa và quy mô đầy đủ của thảm hoạ được phơi bày, một số người

Do Thái ngây thơ trông đợi một nhân loại nổi giận hiểu được mức độ

nghiêm trọng của tội ác này và nói bằng một giọng vang rền như sấm: thế

này là đủ rồi. Chủ nghĩa bài Do Thái phải chấm dứt. Chúng ta phải kết thúc

nó một lần và mãi mãi, đặt dấu chấm hết cho nỗi tức giận ghê gớm này, và

bắt đầu lại lịch sử từ đầu.

Nhưng đó không phải là cách mà các xã hội con người vận hành. Đặc biệt,

đó cũng không phải là cách mà xung lực bài Do Thái vận hành. Nó có

muôn hình vạn trạng, tre già măng mọc. Tác động của Holocaust chủ yếu là

chuyển trọng tâm chính của sự thù ghét bài Do Thái từ Trung-Đông Âu

sang Trung Đông. Điều khiến một số nhà lãnh đạo Ả-rập lo ngại là giải

pháp của Hitler trên thực tế không phải là cuối cùng. Ngày 6 tháng 5 năm

1942 chẳng hạn, Đại giáo sĩ Hồi giáo đã phản đối lên chính phủ Bulgaria

rằng người Do Thái đang rời khỏi Bulgaria để đi Palestine, ông nói rằng

người Do Thái nên được gửi trả lại Ba Lan “dưới sự bảo vệ mạnh mẽ và

tích cực.”208

Thậm chí ở châu Âu, người ta thường ghét bỏ thay vì thương xót những

người sống sót còn đang ngơ ngác. Chính sự trơ trọi của họ, các thói quen

được nuôi dưỡng bởi sự đối xử tàn ác đối với họ, đã khuấy lên những làn

sóng bài Do Thái mới. Trong số những người không chịu nổi sự kinh tởm

có Tướng Patton, người phụ trách nhiều người tị nạn Do Thái hơn bất cứ vị

chỉ huy nào. Ông ta gọi “loại người tị nạn Do Thái” là một “giống cận-

người không có tí gì tao nhã về văn hóa hay xã hội của thời đại chúng ta.”

Ông ta nói, không người bình thường nào “có thể rơi xuống mức suy thoái

như những giống này đã đạt đến trong bốn năm ngắn ngủi.” 209 Thái độ thù

địch rõ ràng hơn đối với những người sống sót đáng thương được thể hiện

ở các nước mà từ đó họ đã được đưa đi, nhất là Ba Lan. Người tị nạn Do

Thái biết điều gì đang chờ đón mình. Họ chống lại việc hồi hương với tất

cả sức lực của mình. Một lính Mỹ người Do Thái đến từ Chicago, từng phải

https://thuviensach.vn

đưa người sống sót lên các đoàn tàu đi Ba Lan, kể lại: “Đàn ông quỳ gục

trước mặt tôi, xé rách áo và hét lên: ‘Giết tôi luôn đi!’ Họ nói, ‘Anh có thể

giết tôi bây giờ, dù gì tôi cũng chết nếu quay lại Ba Lan.’” 210 Trong một số

trường hợp, chứng tỏ họ đúng. Ở Ba Lan, các cuộc bạo động bài Do Thái

nổ ra ở Cracow vào tháng 8 năm 1945, lan tới Sosnowiec và Lublin. Luba

Zindel, trở về Cracow từ một trại tập trung của Đức Quốc xã, mô tả một

cuộc tấn công vào giáo đường trong ngày Sabbath đầu tiên của tháng 8:

“Họ hét lên rằng chúng tôi đã phạm tội giết người cho nghi lễ. Họ bắt đầu

bắn chúng tôi và đánh đập chúng tôi. Chồng tôi đang ngồi cạnh tôi. Ông ấy

đổ gục xuống, mặt đầy vết đạn.” Bà tìm cách chạy sang phương Tây, nhưng

bị lính của Patton chặn lại. Đại sứ Anh ở Warsaw báo cáo rằng bất cứ ai ở

Ba Lan trông giống người Do Thái đều gặp nguy hiểm. Trong bảy tháng

đầu tiên sau khi chiến tranh kết thúc, có 350 vụ giết người mang tính bài

Do Thái ở Ba Lan. 211

Dù vậy, ở hai khía cạnh quan trọng, với quy mô khủng khiếp của nó,

Holocaust đã mang lại một sự thay đổi về chất trong cách mà xã hội quốc tế

phản ứng trước bạo lực gây ra cho người Do Thái. Toàn thế giới nhất trí

rằng cả trừng phạt lẫn bồi thường đều cần thiết, và ở một mức độ nào đó cả

hai đều đã được thực hiện. Các phiên xử tội ác chiến tranh bắt đầu ở

Nuremberg ngày 20 tháng 11 năm 1945, với Giải pháp Cuối cùng là một

yếu tố chính trong phần luận tội. Phiên xét xử các lãnh đạo Đảng Quốc xã

đầu tiên kết thúc ngày 1 tháng 10 năm 1946, trùng với Ngày Chuộc tội, có

12 bị cáo bị kết án tử hình, 3 bị kết án chung thân, 4 bị kết án tù có thời

hạn, và 3 được tha bổng. Tiếp sau đó là 12 phiên xử lớn các tội phạm Đảng

Quốc xã, được gọi là Các Phiên xử Hậu Nuremberg, trong đó có bốn phiên

xử thì việc lên kế hoạch và thực hiện Giải pháp Cuối cùng là một yếu tố

chính. Trong 12 phiên xử này, 177 thành viên Đảng Quốc xã bị kết tội,

trong đó 12 bị kết án tử hình, 25 bị kết án chung thân, và những kẻ còn lại

bị kết án tù dài hạn. Còn nhiều phiên xử nữa ở ba khu vực chiếm đóng phía

tây, gần như tất cả các phiên xử này đều liên quan đến những hành vi tàn

bạo chống lại người Do Thái. Từ năm 1945 đến năm 1951, tổng cộng 5.025

https://thuviensach.vn

thành viên Đảng Quốc xã bị kết án, trong đó 806 bị kết án tử hình. Nhưng

chỉ 486 án tử hình được thi hành. Hơn nữa, một Đạo luật Khoan hồng được

cao ủy Mỹ ở Đức thông qua hồi tháng 1 năm 1951 đã dẫn tới việc thả sớm

nhiều tội phạm chiến tranh nghiêm trọng trong tay Mỹ. Ủy ban Tội ác

Chiến tranh Liên Hợp Quốc chuẩn bị danh sách 36.529 “tội phạm chiến

tranh” (trong đó có người Nhật), đa số có tham gia vào các hành vi tàn bạo

bài Do Thái. Trong ba năm đầu sau chiến tranh, các phiên xử bổ sung được

các nước Đồng minh tổ chức, xét xử 3.470 bị cáo trong danh sách, trong đó

952 bị kết án tử hình và 1.905 nhận án tù.

Rất nhiều phiên xử tội ác chiến tranh quốc gia được tổ chức ở gần như tất

cả các nước tham chiến, với khoảng 150.000 bị cáo và đưa ra trên 100.000

bản án, nhiều bản án trong số đó trừng phạt các tội ác bài Do Thái. Hàng

ngàn thành viên Đảng Quốc xã và đồng minh tham gia vào Giải pháp Cuối

cùng bị nuốt chửng nơi quần đảo Gulag. Khi các tòa án Đức bắt đầu hoạt

động trở lại năm 1945, họ cũng bắt đầu xét xử tội phạm chiến tranh, và

trong 25 năm đầu tiên, họ kết án tử hình 12 bị cáo, kết án chung thân 98 và

kết án tù 6.000. 212 Với việc lập ra Israel năm 1948, nước này (như chúng ta

sẽ thấy) cũng có thể tham gia vào quá trình trừng phạt. Việc theo đuổi và

buộc tội các tội phạm chiến tranh là thành viên Đảng Quốc xã được tiếp tục

vào cuối những năm 1980, hơn 40 năm sau khi Holocaust chấm dứt, và

chắc chắn sẽ kéo dài thêm một thập niên nữa, đến khi kết thúc thì tất cả các

tội phạm hoặc đã chết hoặc đã rất cao tuổi. Không ai có thể nói rằng công

lý đã được thực thi. Một số nhân vật cao cấp thực thi Giải pháp Cuối cùng

đã biến mất và sống an bình hay ít nhất lẩn trốn đâu đó. Những kẻ khác

phải nhận hoặc thi hành các bản án chẳng liên quan gì đến tội ác của mình.

Tuy nhiên, không ai có thể nghi ngờ về quy mô của nỗ lực nhằm trừng phạt

những kẻ phạm tội ác nghiêm trọng nhất trong lịch sử, cũng như sự bền bỉ

của nỗ lực đó.

Cuộc đấu tranh đòi bồi thường cho các nạn nhân đem lại những kết quả lẫn

lộn tương tự. Ngày 20 tháng 9 năm 1945, thay mặt Cơ quan Do Thái,

https://thuviensach.vn

Chaim Weizmann đệ trình một tuyên bố đòi bồi thường tới bốn cường quốc

chiếm đóng. Chẳng có kết quả gì, chủ yếu là vì không có một hiệp ước hoà

bình chung nào được đàm phán hay ký kết. Ba cường quốc phương Tây thu

lợi từ việc bán tài sản của Đảng Quốc xã bị tịch thu cho các nạn nhân Do

Thái. Nhưng các nạn nhân phải có đơn đòi bồi thường trên tư cách cá nhân,

khiến một dự án có ý tốt biến thành một mớ bòng bong quan liêu. Đến năm

1953, chỉ có 11.000 đơn đòi bồi thường được xử lý, mang về 83 triệu đôla.

Trong lúc đó, tháng 1 năm 1951, Thủ tướng Israel David Ben Gurion yêu

cầu chính phủ liên bang Đức phải bồi thường tập thể 1,5 tỉ đôla, dựa trên cơ

sở Israel tiếp nhận 500.000 người tị nạn từ Đức với chi phí 3.000 đôla mỗi

người. Điều đó đồng nghĩa với việc đàm phán trực tiếp với người Đức, điều

mà nhiều người sống sót từ các trại tập trung thấy không thể chấp nhận

được. Nhưng Ben Gurion được đa số ủng hộ với khẩu hiệu của ông: “Đừng

để kẻ sát hại người dân chúng ta trở thành kẻ để lại thừa kế cho họ!” Hai

bên đi đến thỏa thuận con số đền bù 845 triệu đôla, trả trong 14 năm, và bất

chấp nỗ lực của các quốc gia Ả-rập nhằm ngăn việc phê chuẩn, thỏa thuận

có hiệu lực vào tháng 3 năm 1953, và được hoàn thành vào năm 1965 theo

đúng kế hoạch. Hơn nữa, thỏa thuận cũng cho phép thông qua Luật Bồi

thường liên bang, bồi thường cho các nạn nhân hay người phụ thuộc họ vì

mất mạng, mất tay chân, tổn hại sức khỏe, mất sự nghiệp, việc làm, lương

hưu và bảo hiểm. Luật tiếp tục bồi thường cho việc bị mất tự do với mức

bồi thường 1 đôla cho mỗi ngày nạn nhân bị cầm tù, bị buộc phải sống

trong ghetto, hay phải đeo ngôi sao David. Những người bị mất đi người

lao động chính trong gia đình nhận một khoản phụ cấp, cựu công chức

được thăng chức trên danh nghĩa và những người không được đi học cũng

được bồi thường. Nạn nhân cũng có thể yêu cầu bồi thường vì bị mất mát

tài sản. Việc giải quyết bồi thường toàn diện này được một đội ngũ gần

5.000 quan tòa, công chức và thư ký quản lý, đến năm 1973 họ đã xử lý

trên 95% trong tổng số 4.276.000 đơn đòi bồi thường. Trong một phần tư

thế kỷ, việc bồi thường chiếm khoảng 5% ngân sách liên bang. Vào lúc viết

cuốn sách này, khoảng 25 tỉ đôla đã được thanh toán, và đến cuối thế kỷ 20

https://thuviensach.vn

con số là trên 30 tỉ đôla. 213 Khoản tiền bồi thường này không thể nói là hào

phóng hay thậm chí là đủ. Nhưng nó lớn hơn rất nhiều so với mức

Weizmann hay Ben Gurion trông đợi, và nó thể hiện phần nào mong muốn

chân thành của chính phủ liên bang hối chuộc cho tội ác của Đức.

Phần còn lại của câu chuyện bồi thường thì không được hài lòng cho lắm.

Không một nhà tư bản công nghiệp Đức nào từng tham gia vào chương

trình lao động nô lệ lại thừa nhận trách nhiệm đạo đức dù nhỏ nhất cho

những hậu quả khủng khiếp của chương trình này. Trong quá trình biện hộ

trước các cáo buộc hình sự cũng như những tuyên bố đòi bồi thường dân

sự, họ lập luận rằng trong hoàn cảnh chiến tranh tổng lực thì quy trình lao

động khổ sai không trái luật. Họ phản đối tới tận cùng về mặt pháp lý việc

bồi thường, và trong suốt quá trình đó thường cư xử bằng một sự pha trộn

đáng chú ý giữa keo kiệt và ngạo mạn. Friedrich Flick tuyên bố: “Không ai

trong số rất nhiều người biết tôi cũng như các đồng bị cáo của tôi sẽ muốn

tin rằng chúng tôi đã phạm tội ác chống lại loài người, và không điều gì

thuyết phục được chúng tôi rằng mình là tội phạm chiến tranh.”214 Flick

không trả dù chỉ 1 mác Đức, có khối tài sản trị giá trên 1.000 triệu đôla khi

chết vào năm 1972, thọ 90 tuổi. Các công ty Đức bồi thường tổng cộng có

13 triệu đôla và gần 15.000 người Do Thái chia nhau số tiền đó. Các công

nhân nô lệ của IG Farben tại Auschwitz mỗi người nhận 1.700 đôla, các nô

lệ của AEG-Telefunken nhận 500 đôla hoặc ít hơn. Gia đình những người

bị buộc làm việc đến chết không nhận được gì. 215 Nhưng cách cư xử của các

nhà tư bản công nghiệp Đức không tệ hơn cách cư xử của các nhà nước kế

vị khác. Chính phủ Đông Đức thậm chí không buồn trả lời các yêu cầu đòi

bồi thường. Cũng chẳng có bất cứ hồi đáp nào từ Rumania. Cả khu vực

rộng lớn do họ kiểm soát từ năm 1945 chẳng mang lại cho người Do Thái

bất cứ thứ gì.

Cách cư xử của Áo là tệ hơn cả. Dù đại đa số người Áo đã ủng hộ

Anschluss, dù gần 550.000 trong tổng số bảy triệu người Áo thực chất là

thành viên Đảng Quốc xã, dù người Áo đã chiến đấu bên người Đức trong

https://thuviensach.vn

suốt cuộc chiến và (như chúng ta thấy) đã giết gần một nửa số nạn nhân Do

Thái, song tuyên bố của phe Đồng minh vào tháng 11 năm 1943 ở Moscow

xếp Áo là “quốc gia tự do đầu tiên trở thành nạn nhân cuộc tấn công của

Hitler.” Áo do đó được miễn trách nhiệm bồi thường tại Hội nghị Potsdam

sau chiến tranh. Vì không có trách nhiệm pháp lý nên tất cả các đảng phái

Áo tham gia vào một thỏa thuận để trốn cả trách nhiệm đạo đức, và còn đòi

được là nạn nhân. Như lời Đảng Xã hội chủ nghĩa Áo (1946): “Áo không

phải là bên phải bồi thường. Mà đúng ra Áo là bên phải được bồi thường.

“Phe Đồng minh yêu cầu Áo thông qua một đạo luật tội phạm chiến tranh,

nhưng Áo thậm chí còn không lập ra một cơ quan truy tố để thực thi luật

cho tới tận năm 1963. Dù vậy, nhiều người được ân xá theo sắc lệnh và

những phiên xử thường dẫn đến tha bổng. Người Do Thái đòi bồi thường

thì được bảo là nộp đơn cho Đức, trừ phi họ có thể thực sự xác định được

tài sản trước đây của họ ở Áo; và rất ít người nhận được nhiều nhất 1.000

đôla tiền bồi thường.

Có một nỗ lực tuy muộn màng nhưng dù sao cũng đáng hoan nghênh của

các giáo hội Kitô nhằm bồi thường về mặt đạo đức. Trong nhiều thế kỷ, cả

chủ nghĩa bài Do Thái Kitô lẫn chủ nghĩa bài Do Thái Luther đã góp phần

vào sự thù ghét Do Thái mà sau này đã trở thành chủ nghĩa Hitler. Không

giáo hội nào từng cư xử tốt trong chiến tranh. Nhất là Giáo hoàng Pius XII

đã không hề lên án Giải pháp Cuối cùng dù ông biết về nó. Một hay hai

tiếng nói lạc lõng đã cất lên thay mặt người Do Thái. Cha Bernhard

Lichtenberg, từ nhà thờ Công giáo Hedwig ở Berlin, công khai cầu nguyện

cho người Do Thái năm 1941. Căn hộ của ông bị lục soát và tìm thấy các

ghi chép cho một bài thuyết giáo chưa được giảng, trong đó ông dự định

nói với giáo đoàn của mình rằng họ không nên tin là có một âm mưu Do

Thái nhằm giết hết người Đức. Vì việc này ông bị phạt hai năm tù, và khi

được thả ông được lệnh đến Dachau. Đây dường như là trường hợp duy

nhất kiểu này. Trong số các nhân chứng của Judenrazzia* ở Rome vào ngày

16 tháng 10 năm 1943, có một thầy tu Dòng Tên là Augustin Bea, đến từ

Baden ở Đức và là linh mục giải tội của Pius XII. Hai mươi năm sau, thời

https://thuviensach.vn

Công đồng Vatican thứ hai, với vai trò đứng đầu Ban thư ký vì sự thống

nhất của người Kitô, ông có cơ hội dập tắt, một lần và mãi mãi, lời buộc tội

giết Chúa có từ xa xưa chống lại người Do Thái, ông phụ trách kế hoạch

của Công đồng, “Về người Do Thái,” mở rộng nó thành “Tuyên bố về quan

hệ của Giáo hội với các tôn giáo phi Kitô,” bao gồm Ấn Độ giáo, Phật giáo,

Hồi giáo cũng như Do Thái giáo, và lái nó thành công qua Công đồng,

được Công đồng thông qua vào tháng 11 năm 1965. Đó là một văn bản

miễn cưỡng, kém thẳng thắn hơn so với những gì Bea đã hy vọng, nó

không xin lỗi việc giáo hội ngược đãi người Do Thái, và không thừa nhận

đầy đủ đóng góp của Do Thái giáo đối với Kitô giáo. Đoạn quan trọng viết:

“Đúng là giới chức Do Thái và những người theo họ đã thúc giục cái chết

của Đức Kitô; nhưng những gì xảy ra trong cái chết của Ngài không thể

quy cho tất cả người Do Thái đang sống khi đó mà không phân biệt, cũng

như không thể quy cho người Do Thái hôm nay. Dù Giáo hội là con chiên

mới của Chúa, song người Do Thái không nên là đại diện của Chúa, bị

Chúa chối bỏ hay nguyền rủa, như thể việc này đến từ Kinh Thánh.” 216 Nó

không nói nhiều. Nhưng nó là một cái gì đó. Vì sự phản đối kịch liệt mà nó

tạo ra, nên thậm chí nó có thể được coi là rất nhiều. Hơn nữa, nó là một

phần của một quá trình lớn hơn nhiều mà nhờ đó thế giới văn minh tìm

cách tấn công các thiết chế chống giữ cho chủ nghĩa bài Do Thái.

Điều đó đáng hoan nghênh. Nhưng người Do Thái đã hiểu ra rằng thế giới

văn minh dù có được định nghĩa thế nào đi nữa, cũng không thể tin được.

Bài học quá lớn mà người Do Thái học được từ Holocaust là nhu cầu cấp

bách phải có cho mình một nơi nương náu lâu dài, độc lập và trên hết là có

chủ quyền, nơi nếu cần thiết tất cả người Do Thái trên thế giới có thể tìm

thấy sự an toàn trước kẻ thù. Thế chiến I tạo nên ý tưởng về một nhà nước

Zion. Thế chiến II làm cho nó trở nên tối quan trọng. Nó thuyết phục đại đa

số người Do Thái rằng một nhà nước như thế phải được lập ra và được đảm

bảo an toàn với bất cứ giá nào, với chính họ hay với bất kỳ ai.

https://thuviensach.vn

PHẦN BẢY

ZION

Holocaust và tân Zion có liên quan mật thiết với nhau. Việc giết hại sáu

triệu người Do Thái là yếu tố căn nguyên hàng đầu dẫn đến việc lập ra nhà

nước Israel. Điều này phù hợp với một cách thức vận hành cổ xưa và mạnh

mẽ của lịch sử Do Thái: cứu chuộc thông qua khổ nạn. Hàng ngàn người

Do Thái mộ đạo hát vang lời tuyên bố đức tin khi bị đẩy về phía các buồng

hơi ngạt, vì họ tin rằng sự trừng phạt đang được giáng xuống đầu người Do

Thái, trong đó Hitler cũng như lực lượng SS đơn thuần chỉ là người thay

mặt Chúa thực hiện, là tác phẩm của Chúa và là bằng chứng cho thấy

Người đã chọn họ. Theo nhà tiên tri Amos, Chúa đã nói: “Chỉ có các ngươi

được Ta biết đến giữa tất cả các họ trên trần. Bởi thế Ta sẽ trừng trị các

ngươi vì mọi tội ác các ngươi.” 1 Khổ đau ở Auschwitz không chỉ là những

biến cố đã xảy ra. Chúng là các điều luật đạo đức. Chúng là một phần của

một kế hoạch. Chúng xác nhận vinh quang sẽ đến. Hơn nữa, Chúa không

chỉ giận người Do Thái. Người còn rất buồn nữa. Người luôn ở bên họ.

Người đi cùng họ vào trong các buồng hơi ngạt giống như khi xưa Người

chịu lưu đày cùng họ. 2

Đó là nhân quả theo cách nói tôn giáo, siêu hình. Nhưng nhân quả cũng có

thể được diễn đạt theo cách nói lịch sử. Việc lập ra Israel là hệ quả của

những khổ đau Do Thái. Chúng ta đã sử dụng hình ảnh trò chơi ghép hình

để thấy mỗi miếng ghép được đặt vào vị trí của nó thế nào. Như chúng ta

đã thấy, các cuộc đại thảm sát ở phía đông năm 1648 đã đưa tới sự trở về

https://thuviensach.vn

Anh của một cộng đồng Do Thái, và do đó từ Anh tới Mỹ, nơi về sau sinh

ra cộng đồng Do Thái có ảnh hưởng nhất trên thế giới, một phần không thể

thiếu được của bối cảnh địa chính trị giúp lập nên Israel. Một lần nữa, các

cuộc thảm sát năm 1881 đã khởi động một loạt các sự kiện có xu hướng kết

thúc giống vậy. Việc nhập cư của người Do Thái là bối cảnh của nỗi tức

giận Dreyfus, trực tiếp dẫn tới việc Herzl sáng lập ra chủ nghĩa Zion hiện

đại. Việc di cư của người Do Thái do bị đàn áp ở Nga đã tạo ra kiểu căng

thẳng mà từ đó Tuyên bố Balfour ra đời vào năm 1917, và xứ ủy trị

Palestine được Hội Quốc Liên thành lập để thực hiện tuyên bố đó. Việc

Hitler ngược đãi người Do Thái là thảm hoạ cuối cùng trong chuỗi thảm

hoạ giúp lập ra nhà nước Zion.

Thậm chí trước Thế chiến II, chính sách bài Do Thái của Hitler đã có tác

động ngoài dự tính là củng cố mạnh mẽ cộng đồng Do Thái ở Palestine.

Hitler rốt cuộc coi nhà nước Do Thái là một kẻ thù tiềm tàng, một “Vatican

thứ hai,” một “Quốc tế cộng sản Do Thái,” một “cơ sở sức mạnh mới cho

cộng đồng Do Thái thế giới.” 3 Nhưng trong những năm 1930, có lúc Đảng

Quốc xã đã tích cực hỗ trợ việc di cư của người Do Thái Đức tới Palestine.

Do đó, không chỉ 60.000 người Do Thái Đức tới được ngôi nhà quốc gia,

mà tài sản của họ còn đóng một vai trò quan trọng trong việc thiết lập cơ sở

hạ tầng công nghiệp và thương mại ở đó. Cuộc chiến - vốn mang theo nó

không chỉ cuộc tổng tấn công bạo lực của Hitler nhằm vào người Do Thái

với tư cách kẻ thù hàng đầu của ông ta, mà còn cả cơ hội cho người Do

Thái cùng với phe Đồng minh phản công - đã kích hoạt giai đoạn cuối cùng

của chương trình Zion. Từ khi chiến tranh nổ ra năm 1939, việc thành lập

nhà nước Israel ở thời điểm sớm nhất có thể đã trở thành mục tiêu lớn nhất

của người Zion và dần lan tới đa số cộng đồng Do Thái trên thế giới. Tuy

nhiên, những cản trở đối với việc hiện thực hóa nhà nước Zion vẫn còn

đáng kể. Đánh bại Hitler chưa đủ. Còn cần phải loại bỏ bất cứ sự phản đối

nào đến từ ba nước Đồng minh chiến thắng là Anh, Mỹ và Nga Xô. Chúng

ta hãy xét từng nước một.

https://thuviensach.vn

Ban đầu, Anh đóng vai trò quan trọng nhất vì đây là cường quốc đang nắm

quyền sở hữu đất. Hơn nữa, chính sách trong Sách Trắng 1939 trên thực tế

đã bác bỏ Tuyên bố Balfour và dự đoán một tương lai mà trong đó một

Palestine với đa số người Do Thái chiếm ưu thế không thể xuất hiện. Người

Do Thái là đồng minh của Anh trong cuộc chiến. Nhưng đồng thời, họ phải

lật đổ chính sách của Anh đối với Palestine. Ben Gurion cho rằng các mục

đích là tương hợp: “Chúng ta phải chiến đấu chống lại Hitler như thể không

có Sách Trắng, và chiến đấu chống lại Sách Trắng như thể không có

Hitler.”4 Ông nói đúng, với điều kiện phía Anh cho phép người Do Thái

tham chiến như một đơn vị gắn liền với mình, mà sau này có thể được sử

dụng để định đoạt các sự kiện ở Palestine. Giới chức quân sự, ngoại giao và

thuộc địa Anh phản đối ý tưởng đó chính là vì lý do này. Quả thực, sau khi

chiến thắng Alamein cuối năm 1942 loại bỏ mối đe dọa Đức khỏi khu vực

Trung Đông, bất cứ hoạt động quân sự nào của người Do Thái đều bị Tổng

hành dinh Anh ở đó nhìn nhận với con mắt nghi ngờ. Nhưng họ có một

người bảo vệ đầy quyền lực: Churchill. Ông ủng hộ đề xuất của Weizmann

nhằm thành lập một lực lượng tấn công Do Thái dựa trên các đơn vị Do

Thái quy mô nhỏ hiện có. Quân đội Anh liên tục cản trở đề xuất này, nhưng

Churchill cuối cùng cũng đạt được điều mình muốn. Ông viết cho Bộ

trưởng Chiến tranh, ngày 12 tháng 7 năm 1944, “Tôi thích ý tưởng người

Do Thái tấn công những kẻ đã giết đồng hương họ ở Trung Âu. Họ có mối

bất hoà với người Đức… Tôi không tài nào tưởng tượng được vì sao chủng

tộc tử vì đạo này, tứ tán khắp thế giới và chịu khổ đau không giống bất cứ

chủng tộc nào tại thời điểm này, lại bị từ chối niềm mãn nguyện có được

một lá cờ.”5 Hai tháng sau, Lữ đoàn Do Thái gồm 25.000 quân được thành

lập. Nếu không có Churchill, người Do Thái không bao giờ có được lữ

đoàn đó, và trải nghiệm được làm việc cùng nhau ở cấp đội hình này có vai

trò vô cùng quan trọng đối với thành công của Israel bốn năm sau đó.

Dù vậy, người Anh không có ý định đảo ngược chính sách Palestine của

mình. Việc lật đổ Hitler khiến họ nghèo đi và làm cho các giếng dầu Trung

Đông trở nên quan trọng hơn, chứ không phải kém quan trọng hơn; họ

https://thuviensach.vn

không có ý định cho phép nhập cư Do Thái lên tới mức sẽ khiến cho thế

giới Ả-rập trở nên thù địch rõ ràng. Họ cũng không sẵn sàng rời khỏi

Palestine cho tới khi họ có thể làm vậy mà vẫn giữ được tình bạn với người

Ả-rập. Cho nên họ đã ngăn người nhập cư Do Thái bất hợp pháp đặt chân

lên đất Palestine, và nếu những người này lọt qua được thì họ sẽ nỗ lực để

bắt và trục xuất. Tháng 11 năm 1940, chiếc tàu Patria, chuẩn bị đi

Mauritius với 1.700 người bị trục xuất trên boong, bị lực lượng Haganah

phá hoại. Tàu chìm trên vịnh Haifa, 250 người tị nạn chết đuối. Tháng 2

năm 1942, Struma, tàu chở người tị nạn từ Rumania bị Anh từ chối cập

cảng, bị người Thổ bắt quay lại và chìm trên Biển Đen, 770 người chết

đuối.

Những sự kiện bi thảm này không làm lung lay quyết tâm của Anh nhằm

duy trì giới hạn nhập cư trong và kể cả sau chiến tranh, giữa lúc có 250.000

người Do Thái trong các trại tị nạn. Việc Công Đảng Anh, trên lý thuyết

ủng hộ chủ nghĩa Zion, lên nắm quyền năm 1945 cũng không tạo ra bất cứ

sự khác biệt nào. Tân Bộ trưởng Ngoại giao Ernest Bevin đầu hàng trước

lập luận của các nhà ngoại giao và tướng lĩnh. Lúc đó, Anh vẫn thống trị

một phần tư bề mặt trái đất. Nước này có 100.000 lính ở Palestine, trong

khi chỉ có 600.000 người Do Thái ở đó. Không có lý do thực sự nào giải

thích cho việc người Zion nên được làm theo cách của mình. Tuy nhiên, 18

tháng sau, Bevin từ bỏ. Như Evelyn Waugh, trong cuốn sách của mình về

Jerusalem, chua xót nói tới cách hành xử của Anh: “Chúng ta từ bỏ quyền

ủy trị Đất Thánh của mình vì những động cơ thấp hèn: hèn nhát, lười biếng

và keo kiệt. Viễn cảnh Allenby hành quân ở nơi hoàng đế Đức từng ngạo

mạn cưỡi ngựa đi qua, giờ đây được phủ lên bằng cảnh tượng đáng tiếc của

một lực lượng lớn, được trang bị tốt, gần như không hề hấn gì trong chiến

đấu, phải nhổ trại trước một nhóm tay súng nhỏ.” 6 Chuyện này đã xảy ra

thế nào?

Câu trả lời nằm ở một đóng góp khác của người Do Thái đối với hình dạng

của thế giới hiện đại: sử dụng khủng bố một cách khoa học để bẻ gãy ý chí

https://thuviensach.vn

của kẻ cai trị tự do. Bốn mươi năm sau việc này trở thành bình thường,

nhưng ở thời điểm năm 1945 thì nó còn rất mới mẻ. Nó có thể được gọi là

sản phẩm phụ của Holocaust, vì không hiện tượng nhỏ hơn nào có thể

khiến cho ngay cả những người Do Thái tuyệt vọng cũng phải sử dụng cách

này. Người thành công nhất khi áp dụng cách này là Menachem Begin, cựu

Chủ tịch Betar, một phong trào thanh niên Ba Lan. Ông là hiện thân của nỗi

cay đắng do Holocaust sinh ra. Người Do Thái chiếm 70% dân số của

thành phố quê hương ông, Brest-Litovsk. Năm 1939, từng có trên 30.000

người Do Thái. Đến năm 1944, chỉ 10 người còn sống. Hầu hết các thành

viên trong gia đình Begin bị giết hại. Người Do Thái thậm chí bị cấm chôn

người chết. Cha ông đã chết như thế này: bị bắn tại chỗ trong lúc đang đào

huyệt cho một người bạn trong nghĩa trang Do Thái. 7 Nhưng Begin là một

người sống sót thiên bẩm, và là người báo thù. Bị bắt ở Lithuania, ông là

một trong số rất ít người sống sót, nguyên vẹn, sau khi bị người của Stalin

thẩm vấn. Kết thúc cuộc thẩm vấn, người xét hỏi ông nói đầy giận dữ: “Tôi

không bao giờ muốn thấy lại ông.” Begin sau này bình luận: “Đó là cuộc

chiến giữa đức tin của tôi với đức tin của ông ta. Tôi có cái gì đó để vì nó

mà chiến đấu, kể cả khi ở trong phòng thẩm vấn.”8 Begin bị đưa tới một trại

nô lệ ở Vòng Bắc cực gần biển Barents để xây tuyến đường sắt Kotlas-

Varkuta. Ông cũng sống sót tại đó, được hưởng ân xá dành cho người Ba

Lan, đi bộ qua Trung Á và tới Jerusalem với tư cách binh nhì trong quân

đội Ba Lan. Tháng 12 năm 1943, ông tiếp quản quyền kiểm soát phe quân

sự xét lại, Irgun. Hai tháng sau, ông tuyên chiến với chính quyền Anh.

Có ba luồng tư tưởng của người Do Thái về người Anh. Weizmann vẫn tin

vào đức tin tốt đẹp của người Anh. Ben Gurion, dù có thái độ hoài nghi,

vẫn muốn chiến thắng trong cuộc chiến đầu tiên. Thậm chí sau chiến tranh,

ông phân biệt tuyệt đối giữa kháng cự và khủng bố, và sự phân biệt này

được phản ánh trong chính sách của Haganah. Mặt khác, có một nhóm ly

khai cực đoan tách khỏi Irgun, gọi là Băng đảng Stern đặt theo tên người

cầm đầu Avraham Stern, ông không tuân theo chỉ đạo của Jabotinsky là

ngừng bắn với người Anh khi chiến tranh nổ ra, và bị giết hồi tháng 2 năm

https://thuviensach.vn

1942. Nhưng các đồng sự của ông, dẫn đầu là Yizhak Shamir và Nathan

Yellin-Mor, tiếp tục một chiến dịch không giới hạn chống lại Anh. Begin

theo con đường thứ ba. Ông cho rằng Haganah quá thụ động; còn Băng

đảng Stern thì thô lỗ, tàn ác và không thông minh. Với ông, kẻ thù không

phải là nước Anh mà là chính quyền Anh ở Palestine, ông muốn hạ nhục

nó; làm cho nó không thể hoạt động được, chịu nhiều tốn kém, không hiệu

quả. Ông có 600 mật vụ đang hoạt động. Ông phản đối ám sát nhưng lại

cho nổ tung các văn phòng của CID,* tòa nhà cơ quan nhập cư, các trung

tâm thuế thu nhập và các mục tiêu tương tự.

Mối quan hệ giữa ba nhóm hoạt động Do Thái này luôn căng thẳng và

thường cay độc. Việc đó để lại hệ quả chính trị nghiêm trọng sau này. Ngày

6 tháng 11 năm 1944, Băng đảng Stern sát hại Lord Moyne, Bộ trưởng Anh

phụ trách các vấn đề Trung Đông. Haganah thất kinh và nổi đóa, tiến hành

chiến dịch Mùa săn chống lại cả Băng đảng Stern lẫn Irgun. Chiến dịch bắt

một số người của hai tổ chức này và nhốt họ trong các nhà tù bí mật. Tệ

hơn, chiến dịch giao nộp cho CID của Anh tên của 700 người và tổ chức. Ít

nhất 300 người và có thể lên đến 1.000 người bị bắt dựa trên thông tin do

phe Zion cung cấp. Begin trốn thoát, buộc tội Haganah đã tra tấn mình, và

đưa ra một tuyên bố đầy thách thức: “Chúng tôi sẽ đáp lại ông, Cain.”

Nhưng ông quá khôn ngoan nên không dính vào một cuộc chiến với

Haganah. Chính trong những tháng này, khi đang chiến đấu chống lại cả

người Anh lẫn đồng hương Do Thái, ông còn lập ra một lực lượng bí mật

gần như không thể bị tấn công. Ông tin rằng Haganah sẽ phải cùng ông

tống khứ người Anh. Mọi sự về sau chứng minh rằng ông đúng. Ngày 1

tháng 10 năm 1945, Ben Gurion, không tham vấn Weizmann, gửi một bức

điện được mã hóa cho Moshe Sneh, chỉ huy của Haganah, lệnh cho ông này

bắt đầu các chiến dịch chống lại quân Anh.9 Phong trào Kháng chiến Do

Thái thống nhất được thành lập. Nó bắt đầu bằng các cuộc tấn công cho nổ

tung đường sắt vào đêm 31 tháng 10.

https://thuviensach.vn

Mặc dù vậy, vẫn còn các bất đồng về mục tiêu. Haganah không sử dụng

khủng bố dưới bất cứ hình thức nào. Họ chỉ sử dụng vũ lực trong điều kiện

mà có thể được gọi một cách hợp lý là một chiến dịch quân sự. Begin luôn

phản đối giết người, chẳng hạn như vụ Băng đảng Stern máu lạnh giết sáu

lính dù Anh đang ngủ ngày 26 tháng 4 năm 1946. Ông bác bỏ, khi đó và cả

sau này, cách gọi “khủng bố.” Nhưng ông sẵn lòng chấp nhận rủi ro đạo

đức cũng như rủi ro vật chất. Làm sao khi xưa có thể có được Miền đất hứa

nếu không có Joshua? Chẳng phải Sách Joshua chính là một ghi chép gây

khó chịu cho thấy người Do Thái sẵn sàng đi xa tới đâu để chinh phục vùng

đất vốn dĩ thuộc về họ theo lệnh thiêng hay sao?

Begin là nhân vật có vai trò hàng đầu trong hai sự kiện khiến Anh phải rút

lui. Ngày 29 tháng 6 năm 1946, người Anh tiến hành một cuộc đột kích lúc

sáng sớm nhằm vào Cơ quan Do Thái. Khoảng 2.718 người Do Thái bị bắt.

Mục đích là để lập ra một ban lãnh đạo Do Thái ôn hoà hơn. Nhưng bất

thành. Quả thực, vì Irgun không hề hấn gì nên vai trò của Begin được củng

cố. Ông thuyết phục Haganah đồng ý đánh thuốc nổ khách sạn Vua David,

nơi đóng trụ sở của một bộ phận chính quyền Anh. Mục đích được thống

nhất là nhằm hạ nhục, chứ không phải giết chóc. Nhưng rủi ro giết người

hàng loạt là vô cùng lớn. Âm mưu đến tai Weizmann, ông đe dọa từ chức

và nói cho thế giới biết lý do tại sao. 10 Haganah bảo Begin hủy vụ này

nhưng Begin từ chối. Giờ ăn trưa ngày 22 tháng 7 năm 1946, sáu phút

trước kế hoạch, khoảng 700 pound thuốc nổ loại mạnh đã phá sập một bên

khách sạn, giết chết 28 người Anh, 41 người Ả-rập và 17 người Do Thái,

cùng 5 người khác. Một nữ sinh 16 tuổi gọi điện cảnh báo như là một phần

của kế hoạch. Trong những bằng chứng về những gì xảy ra tiếp theo có sự

mâu thuẫn. Begin luôn cho rằng đã cảnh báo đầy đủ và đổ lỗi cho giới chức

Anh về con số chết chóc, ông chỉ đau buồn về thương vong của người Do

Thái. 11 Nhưng trong những hành động khủng bố như vậy, người đặt thuốc

nổ phải chịu trách nhiệm về bất cứ cái chết nào. Đó là quan điểm của giới

quyền uy Do Thái. Chỉ huy Haganah là Moshe Sneh buộc phải từ chức.

Phong trào Kháng chiến chia nhỏ thành nhiều phần. Dù vậy, sự kiện tàn

https://thuviensach.vn

bạo này, kết hợp với các sự kiện khác, đã đạt được hiệu quả của nó. Chính

phủ Anh đề xuất chia Palestine ra làm ba. Cả người Do Thái lẫn người Ả-

rập cùng phản đối đề xuất này. Do đó, ngày 14 tháng 2 năm 1947, Bevin

tuyên bố ông sẽ bàn giao toàn bộ vấn đề Palestine cho Liên Hợp Quốc.

Tuy nhiên, điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với việc người Anh rút lui

nhanh chóng. Nên chiến dịch khủng bố lại tiếp diễn. Một sự kiện nữa, mà

Begin một lần nữa chịu trách nhiệm, tỏ ra có tính chất quyết định. Ông

phản đối các vụ ám sát kiểu Stern, nhưng lại khăng khăng Irgun có quyền

đạo đức được trừng phạt các thành viên của lực lượng vũ trang Anh theo

đúng cách mà Anh trừng phạt các thành viên của Irgun. Người Anh treo cổ

và phạt roi. Irgun sẽ làm giống vậy. Tháng 4 năm 1947, ba người của Irgun

bị đưa ra xét xử vì tấn công một nhà tù-pháo đài ở Acre, phóng thích 251 tù

nhân. Begin đe dọa trả đũa nếu ba người này bị kết án và treo cổ. Họ bị kết

án và treo cổ ngày 29 tháng 7. Vài giờ sau, hai trung sĩ Anh, Clifford

Martin và Mervyn Paice, vốn đã bị bắt vì mục đích này, bị chỉ huy trưởng

chiến dịch của Irgun là Gidi Paglin treo cổ theo chỉ đạo của Begin. Gidi

Paglin cũng cho nổ mìn thi thể hai người này. Vụ sát hại kinh hoàng Martin

và Paice vô tội khiến nhiều người Do Thái khiếp sợ. Cơ quan Do Thái gọi

đó là “vụ sát hại tàn độc hai con người vô tội bởi một đám tội phạm.” 12

(Theo thời gian, nó thậm chí còn tệ hơn, vì 35 năm sau người ta biết rằng

Martin có một người mẹ Do Thái.) Nó gây ra nỗi tức giận không kiềm chế

được ở Anh. Một giáo đường Do Thái bị thiêu rụi ở Derby. Các cuộc bạo

động bài Do Thái nổ ra ở London, Liverpool, Glasgow và Manchester - lần

đầu tiên ở Anh kể từ thế kỷ 13. Các sự kiện này tạo ra những thay đổi vô

cùng quan trọng trong chính sách của Anh. Người Anh trước đó cho rằng

bất cứ sự chia nhỏ nào đều phải do họ giám sát và thực hiện, nếu không

quân đội các quốc gia Ả-rập đơn giản sẽ tiến vào và hủy diệt người Do

Thái. Giờ họ quyết định rút ra càng nhanh càng tốt, để lại vấn đề cho người

Ả-rập và người Do Thái tự giải quyết.13 Do đó, chính sách của Begin thành

công nhưng cũng kéo theo những rủi ro khủng khiếp.

https://thuviensach.vn

Ở một mức độ nào đó, quy mô rủi ro phụ thuộc vào hai siêu cường Mỹ và

Nga. Trong cả hai trường hợp, người Zion hưởng lợi từ cái có thể gọi là

may mắn hay sự can thiệp của thần thánh, thích gọi thế nào cũng được.

Trường hợp thứ nhất là cái chết của Roosevelt ngày 12 tháng 4 năm 1945.

Trong những tuần cuối đời, ông này chuyển sang bài Zion, sau một cuộc

gặp với Vua Ibn Saud sau Hội nghị Yalta. Trợ lý tổng thống ủng hộ Zion,

David Niles, sau này khẳng định: “Có những hồ nghi nghiêm túc trong đầu

tôi về việc liệu Israel có ra đời được không nếu Roosevelt còn sống.” 14

Người kế vị của F.D.R., Harry S. Truman, có một cam kết thẳng thắn hơn

nhiều với chủ nghĩa Zion, phần vì cảm xúc, phần vì toan tính. Ông thương

cảm người tị nạn Do Thái, ông coi người Do Thái ở Palestine là kẻ lót

đường. Về lá phiếu Do Thái, ông cũng kém chắc chắn hơn nhiều so với

Roosevelt. Trước cuộc bầu cử năm 1948, ông cần sự ủng hộ của các tổ

chức Do Thái ở các bang “đu dây” như New York, Pennsylvania và Illinois.

Khi người Anh từ bỏ quyền ủy trị, Truman thúc giục thành lập một nhà

nước Do Thái. Tháng 5 năm 1947, vấn đề Palestine được đưa ra trước Liên

Hợp Quốc. Một ủy ban đặc biệt được yêu cầu đệ trình một kế hoạch, ủy

ban này đưa ra hai. Thiểu số đề xuất một nhà nước hai quốc gia liên bang.

Đa số đưa ra một kế hoạch chia nhỏ mới: sẽ có nhà nước Do Thái và nhà

nước Ả-rập, cộng với một khu vực quốc tế ở Jerusalem. Ngày 29 tháng 11

năm 1947, nhờ hậu thuẫn mạnh mẽ của Truman, kế hoạch thứ hai được Đại

hội đồng thông qua với 33 phiếu thuận, 13 phiếu chống, 10 phiếu trắng.

Liên Xô và các quốc gia Ả-rập, theo sau là phe tả quốc tế nói chung, sau

này tin rằng việc lập nên Israel là tác phẩm của một âm mưu tư bản-đế

quốc. Nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại. Cả Bộ Ngoại giao Mỹ lẫn Bộ

Ngoại giao Anh đều không muốn một quốc gia Do Thái. Họ thấy trước

thảm hoạ đối với phương Tây ở khu vực này nếu một quốc gia Do Thái

được hình thành. Bộ Chiến tranh Anh phản đối mạnh mẽ không kém. Bộ

Quốc phòng Mỹ cũng vậy. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ James Forrestal kịch

liệt lên án nhóm vận động hành lang Do Thái: “Không nhóm nào ở đất

nước này được phép ảnh hưởng đến chính sách của chúng ta tới mức có thể

https://thuviensach.vn

gây nguy hiểm cho an ninh quốc gia của chúng ta.”15 Các công ty dầu mỏ

Anh và Mỹ thậm chí còn phản đối quốc gia mới mạnh mẽ hơn. Phát ngôn

cho các nhóm lợi ích dầu mỏ, Max Thornburg, đến từ Cal-Tex, nói rằng

Truman đã “dập tắt uy tín đạo đức của Mỹ” và hủy hoại “niềm tin Ả-rập

trong những lý tưởng của mình.” 16 Không thể chỉ ra bất cứ nhóm lợi ích

kinh tế hùng mạnh nào, ở Anh hay Mỹ, đã thúc giục lập ra Israel. Ở cả hai

nước, đại đa số bạn bè của họ thuộc về phe tả.

Quả thực, nếu từng có một âm mưu lập ra Israel thì Liên Xô sẽ là một thành

viên quan trọng của âm mưu đó. Trong suốt cuộc chiến, vì những lý do

chiến thuật, Stalin tạm dừng một số khía cạnh trong các chính sách bài Do

Thái của mình, ông thậm chí lập ra một ủy ban Do Thái Chống Phát xít. 17

Từ năm 1944, trong một khoảng thời gian ngắn, ông theo đuổi lập trường

thân Zion trong chính sách đối ngoại (mặc dù trong nội bộ Nga thì không).

Lý do của ông dường như là việc tạo ra Israel, quốc gia mà ông được cố

vấn sẽ là một quốc gia xã hội chủ nghĩa, sẽ làm tăng tốc độ suy giảm ảnh

hưởng của Anh ở Trung Đông. 18 Khi vấn đề Palestine lần đầu tiên được đưa

ra trước Liên Hợp Quốc vào tháng 5 năm 1947, Andrei Gromyko, Thứ

trưởng Ngoại giao Liên Xô, gây ngạc nhiên khi tuyên bố rằng chính phủ

của ông ủng hộ việc lập ra một nhà nước Do Thái, và do đó bỏ phiếu thuận.

Ngày 13 tháng 10, Semyon Tsarapkin, trưởng phái đoàn Liên Xô ở Liên

Hợp Quốc, nâng cốc chúc mừng các thành viên của Cơ quan Do Thái, “Vì

nhà nước Do Thái tương lai,” trước khi bỏ phiếu thuận cho kế hoạch chia

nhỏ. Trong cuộc bỏ phiếu quyết định tại Đại hội đồng ngày 29 tháng 11,

toàn bộ khối Xô Viết bỏ phiếu ủng hộ Israel, rồi từ đó về sau phái đoàn

Liên Xô và phái đoàn Mỹ làm việc chặt chẽ với nhau về thời gian biểu cuộc

rút lui của Anh. Điều này cũng chưa phải là tất cả. Khi Israel tuyên bố độc

lập ngày 14 tháng 5 năm 1948, Tổng thống Truman ngay lập tức công nhận

nó trên thực tế, Stalin còn làm tốt hơn khi chưa đầy ba ngày sau đã công

nhận nó về mặt pháp lý. Có lẽ quan trọng nhất là quyết định của chính phủ

Tiệp Khắc, theo chỉ đạo của Stalin, bán vũ khí cho quốc gia mới này.

Nguyên một sân bay được dành cho nhiệm vụ đưa vũ khí tới Tel Aviv.19

https://thuviensach.vn

Thời gian đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sự ra đời và sống sót của

Israel. Stalin cho người sát hại diễn viên Nga-Do Thái Solomon Mikhoels

hồi tháng 1 năm 1948, và việc này dường như đã đánh dấu sự khởi đầu của

một giai đoạn bài Do Thái kịch liệt trong chính sách của ông ta. Việc

chuyển sang chủ nghĩa bài Do Thái ở nước ngoài mất nhiều thời gian hơn

mới hình thành được, song vào mùa thu năm 1948 nó đã thành hiện thực rõ

ràng. Tuy nhiên, vào lúc này, Israel đang tồn tại một cách an toàn. Chính

sách của Mỹ cũng đang thay đổi, khi mà sức ép ngày càng tăng của Chiến

tranh lạnh đã làm tiêu tan tâm trạng về chủ nghĩa lý tưởng thời hậu chiến

của Mỹ, và buộc Truman phải chú ý lắng nghe lời khuyên của Lầu Năm

Góc và Bộ Ngoại giao hơn. Nếu việc Anh rút đi bị hoãn lại thêm một năm

thì Mỹ sẽ đỡ lo lắng hơn nhiều khi chứng kiến Israel được lập ra và Nga

gần như chắc chắn sẽ phản đối. Do đó, tác động của chiến dịch khủng bố

đối với chính sách Anh có lẽ mang tính chất quyết định đối với toàn bộ dự

án này. Israel hình thành thông qua một cánh cửa tình cờ của lịch sử mở ra

có vài tháng ngắn ngủi trong hai năm 1947-1948. Điều đó cũng là do may

mắn, hay do ý trời.

Tuy nhiên, nếu sự nhẫn tâm của Begin là nguyên nhân dẫn đến việc rút đi

sớm của Anh, thì Ben Gurion là người khai sinh ra nhà nước Israel, ông

phải đưa ra một loạt quyết định mà mỗi cái trong số đó có thể gây ra thảm

hoạ cho người Do Thái ở Palestine. Khi cuộc bỏ phiếu chia nhỏ ở Liên Hợp

Quốc được tổ chức, người Ả-rập bèn quyết tâm phá hủy mọi khu định cư

Do Thái và bắt đầu tấn công người Do Thái ngay lập tức. Azzam Pasha,

Tổng thư ký Liên đoàn Ả-rập, nói trên đài phát thanh: “Đây sẽ là một cuộc

chiến hủy diệt và một cuộc thảm sát lịch sử.” 20 Các chỉ huy Do Thái tự tin

nhưng nguồn lực của họ lại ít. Cho đến cuối năm 1947, Haganah có 17.600

khẩu súng trường, 2.700 khẩu tiểu liên 9mm, khoảng 1.000 khẩu súng máy

và từ 20.000 đến 43.000 lính trong các giai đoạn huấn luyện khác nhau.

Haganah gần như không có xe thiết giáp, súng máy hạng nặng hay máy

bay. 21 Người Ả-rập đã tập hợp được một lực lượng quân giải phóng có quy

mô đáng kể, nhưng ban lãnh đạo lại bị chia rẽ. Họ cũng có lực lượng chính

https://thuviensach.vn

quy của các quốc gia Ả-rập: 10.000 lính Ai Cập, 7.000 lính Syria, 3.000

lính Iraq, 3.000 lính Lebanon, cộng với Quân đoàn Ả-rập gồm 4.500 lính

của Transjordan, một lực lượng đáng gờm có sĩ quan Anh đi cùng. Đến

tháng 3 năm 1948, hơn 1.200 người Do Thái đã bị giết, một nửa số đó là

thường dân, trong các cuộc tấn công của người Ả-rập. Vũ khí Tiệp Khắc

bắt đầu tới và được triển khai trong tháng sau đó. Quyền ủy trị Anh phải

đến ngày 15 tháng 5 mới kết thúc. Nhưng đầu tháng 4, Ben Gurion đưa ra

quyết định có lẽ là khó khăn nhất trong cuộc đời mình. Ông lệnh cho

Haganah tấn công phủ đầu để kết nối các khu Do Thái lại với nhau, và để

củng cố càng nhiều lãnh thổ được giao cho Israel theo kế hoạch của Liên

Hợp Quốc càng tốt. Canh bạc thành công gần như tuyệt đối. Người Do

Thái chiếm Haifa. Họ mở ra tuyến đường tới Tiberias và phía đông Galilee.

Họ chiếm Safed, Jaffa và Acre. Họ lập ra hạt nhân của nhà nước Israel và

trên thực tế giành chiến thắng trước khi cuộc chiến bắt đầu.22

Ben Gurion đọc Tuyên ngôn Độc lập vào thứ Sáu ngày 14 tháng 5 ở Bảo

tàng Tel Aviv. “Theo quyền quốc gia và nội lực của chúng tôi,” ông nói,

“và sức mạnh của nghị quyết Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, chúng tôi tuyên

bố thành lập một nhà nước Do Thái ở Palestine, sẽ được gọi là Nhà nước

Israel.” Một chính phủ lâm thời được thành lập ngay lập tức. Các cuộc

không kích của Ai Cập bắt đầu đêm hôm đó. Ngày hôm sau, cùng một lúc,

người Anh cuối cùng rời đi và quân đội Ả-rập xâm lược. Họ không tạo ra

mấy khác biệt, trừ một chuyện. Quân đoàn Ả-rập của Vua Abdullah chiếm

Thành cổ Jerusalem cho ông, người Do Thái rút khỏi đó ngày 28 tháng 5.

Điều này có nghĩa là các khu định cư Do Thái ở phía đông Thành cổ phải

sơ tán. Mặt khác, người Israel tiếp tục thu về những thành quả khác.

Thỏa thuận ngừng bắn một tháng được thu xếp vào ngày 11 tháng 6. Trong

thời gian ngừng bắn, các quốc gia Ả-rập tích cực củng cố quân đội của

mình. Nhưng người Israel có khá nhiều trang thiết bị hạng nặng không chỉ

từ Tiệp Khắc mà còn cả từ Pháp, nước cung cấp trang thiết bị chủ yếu

nhằm chọc giận Anh. Khi giao tranh nối lại vào ngày 9 tháng 7, mọi việc

https://thuviensach.vn

nhanh chóng trở nên rõ ràng là người Israel đang nắm quyền kiểm soát. Họ

chiếm Lydda, Ramleh, Nazareth và những vùng lãnh thổ rộng lớn bên

ngoài các khu vực biên giới được phân chia. Người Ả-rập đồng ý với một

lệnh ngừng bắn thứ hai trong vòng 10 ngày. Nhưng thi thoảng bạo lực vẫn

xảy ra, và vào giữa tháng 10 người Israel tiến hành một cuộc tấn công để

mở đường tới khu định cư Negev. Cuộc tấn công chấm dứt với việc chiếm

được Beersheba. Đến cuối năm, quân đội Israel có 100.000 lính và được

trang bị phù hợp. Lực lượng này đã thiết lập sự thống trị quân sự trong khu

vực mà từ đó đến nay vẫn chưa bao giờ bị mất. Các cuộc đàm phán đình

chiến được mở ra ở Rhodes ngày 12 tháng 1 năm 1949 và được ký với Ai

Cập (ngày 14 tháng 2), Lebanon (ngày 23 tháng 3), Transjordan (ngày 3

tháng 4) và Syria (ngày 20 tháng 7). Iraq không ký thỏa thuận nào, và năm

quốc gia Ả-rập này về mặt chính thức vẫn tiếp tục trong tình trạng chiến

tranh với Israel.

Các sự kiện diễn ra trong hai năm 1947-1948 lập ra Israel nhưng cũng tạo

nên vấn đề Ả-rập-Israel, kéo dài đến tận hôm nay. Vấn đề này có hai khía

cạnh chính là người tị nạn và biên giới, mà tốt nhất là nên được xem xét

riêng biệt. Theo số liệu của Liên Hợp Quốc, 656.000 cư dân Ả-rập của

Palestine ủy trị đã bỏ chạy khỏi lãnh thổ do Israel nắm giữ: 280.000 người

tới Bờ Tây sông Jordan, 70.000 tới Transjordan, 100.000 tới Lebanon,

4.000 tới Iraq, 75.000 tới Syria, 7.000 tới Ai Cập, và 190.000 tới Dải Gaza

(con số tổng do người Israel đưa ra khá thấp, 550.000-600.000 người). Họ

bỏ chạy vì bốn lý do: vì tránh bị giết trong giao tranh, vì chính quyền đã

sụp đổ, vì họ được lệnh bỏ chạy hoặc bị các chương trình phát thanh Ả-rập

lừa dối hay làm cho hoảng loạn, và vì họ phải tháo chạy do một cuộc thảm

sát của Irgun-Băng đảng Stern tại làng Deir Yassin ngày 9 tháng 4 năm

1948.

Lý do cuối cùng cần được kiểm tra kỹ lưỡng vì nó liên quan đến uy tín đạo

đức của nhà nước Israel. Từ năm 1920 đến thời điểm bấy giờ, người Do

Thái đã kiềm chế không tấn công khủng bố các khu định cư Ả-rập, dù vô số

https://thuviensach.vn

các cuộc tấn công khủng bố của người Ả-rập đôi khi đã gây ra những cuộc

trả đũa nặng tay. Khi giao tranh bắt đầu vào mùa đông 1947-1948, Deir

Yassin, một ngôi làng khai thác đá của người Ả-rập có chưa đến 1.000

người, đã ký một hiệp ước không tấn công lẫn nhau với khu ngoại ô Givat

Shaul của Jerusalem gần đó. Nhưng hai khu định cư Do Thái gần đó đã bị

tấn công và tàn phá, và người Do Thái rất khao khát trả thù. Băng đảng

Stern đề xuất phá hủy Deir Yassin để dạy cho người Ả-rập một bài học.

Một sĩ quan Irgun cao cấp, Yehuda Lapidot, khai: “Mục đích rõ ràng là để

bẻ gãy tinh thần của người Ả-rập và củng cố tinh thần của cộng đồng Do

Thái ở Jerusalem, vốn thỉnh thoảng bị tấn công nặng nề, nhất là gần đây bởi

việc xâm phạm thi thể những người Do Thái rơi vào tay người Ả-rập.”23

Begin đồng ý với chiến dịch, nhưng nói phải dùng xe loa để cho dân làng

một cơ hội đầu hàng mà không phải đổ máu. Chỉ huy Haganah địa phương

miễn cưỡng ủng hộ, nhưng đặt thêm các điều kiện. Có 80 người của Irgun

và 40 người của Băng đảng Stern tham gia bố ráp. Xe loa bị rơi xuống một

con hào và không bao giờ được sử dụng. Người Ả-rập chọn con đường

chiến đấu, và thực tế thì họ mạnh hơn và được trang bị vũ khí tốt hơn. Irgun

và Băng đảng Stern phải phái một trung đội chính quy đến với một khẩu

súng máy hạng nặng và súng cối 2-inch, từ đó dập tắt sự kháng cự của

người Ả-rập.

Lúc này lực lượng bố ráp tiến vào làng và mất kiểm soát. Một gián điệp

Haganah đi cùng họ đã mô tả những gì diễn ra sau đó là “một cuộc thảm sát

vô tổ chức.” Những kẻ bố ráp đưa 23 người đến mỏ đá và bắn họ. Một nhân

chứng Ả-rập nói 93 người khác bị giết trong làng, nhưng các ghi chép khác

nói con số bị giết lên tới 250 người. Begin, trước khi biết về chi tiết của

chiến dịch bố ráp, đã gửi đi một lệnh của ngày hôm đó theo tinh thần Sách

Joshua: “Xin hãy nhận lời chúc mừng của tôi về cuộc chinh phạt xuất sắc

này… Như ở Deir Yassin, chúng ta sẽ tấn công và tiêu diệt kẻ thù ở khắp

nơi. Chúa, Chúa, người đã chọn chúng ta để chinh phạt.”24 Tin tức về hành

động tàn ác này bị phóng đại, lan nhanh và không nghi ngờ gì đã thuyết

phục được nhiều người Ả-rập bỏ chạy trong hai tháng sau đó. Không có

https://thuviensach.vn

bằng chứng cho thấy cuộc bố ráp được thiết kế nhằm mục đích này. Nhưng

cùng với các yếu tố khác, nó làm giảm dân số Ả-rập của quốc gia mới

xuống chỉ còn 160.000 người. Điều đó rất thuận tiện.

Mặt khác, có những người Do Thái được khuyến khích hoặc buộc phải bỏ

chạy khỏi các quốc gia Ả-rập, những nơi mà trong một số trường hợp, các

cộng đồng Do Thái đã tồn tại 2.500 năm. Năm 1945, có trên 500.000 người

Do Thái sống trong thế giới Ả-rập. Từ khi cuộc chiến nổ ra ngày 15 tháng 5

năm 1948 đến khi kết thúc năm 1967, đại đa số phải trốn tránh ở Israel:

252.642 người từ Morocco, 13.118 từ Algeria, 46.255 từ Tunisia, 34.265 từ

Libya, 37.867 từ Ai Cập, 4.000 từ Lebanon, 4.500 từ Syria, 3.912 từ Aden,

124.647 từ Iraq và 46.447 từ Yemen. Với tổng số 567.654 người, người tị

nạn Do Thái từ các nước Ả-rập do đó không ít hơn về số lượng so với

người tị nạn Ả-rập từ Israel.25 Khác biệt trong việc tiếp nhận và đối xử với

họ hoàn toàn là vấn đề chính sách. Chính phủ Israel tái định cư có hệ thống

tất cả người tị nạn Do Thái như là một phần trong chính sách ngôi nhà quốc

gia của mình. Các chính phủ Ả-rập, với sự hỗ trợ của Liên Hợp Quốc, đã

giữ người tị nạn Ả-rập trong các trại, trong khi chờ đợi một cuộc tái chinh

phạt Palestine, một điều không bao giờ diễn ra. Vì thế, do quá trình tăng

dân số tự nhiên nên con số người tị nạn Ả-rập cuối những năm 1980 nhiều

hơn con số của 40 năm trước đó.

Thái độ tương phản về người tị nạn bắt nguồn từ cách tiếp cận đàm phán

hoàn toàn khác nhau. Người Do Thái trong hai thiên niên kỷ đã là một thiểu

số bị đàn áp, họ chưa bao giờ được tự do lựa chọn vũ lực. Do đó, họ thường

xuyên phải đàm phán, thường là để vừa đủ tồn tại, và gần như luôn ở thế rất

yếu. Trải qua nhiều thế kỷ, họ đã không chỉ phát triển kỹ năng đàm phán

mà còn cả một triết lý đàm phán. Họ đàm phán trong những điều kiện

tưởng như không thể, và họ đã học cách chấp nhận một vị thế được dàn

xếp, cho dù có thấp và thiệt thòi đến đâu, vì biết rằng vị thế đó sau này có

thể được cải thiện thông qua các cuộc đàm phán tiếp theo cũng như nhờ

vào nỗ lực của chính họ. Tầm quan trọng tối thượng của thỏa thuận thay vì

https://thuviensach.vn

vũ lực đã ăn sâu vào trong máu họ. Đó là một lý do tại sao họ thấy quá khó

khăn để hiểu được mức độ tàn ác của Hitler kể cả khi bằng chứng đã quá

rõ: thật khó cho họ để hiểu được một con người không hề muốn đàm phán

với họ một chút nào mà chỉ muốn mạng sống của họ.

Ngược lại, người Ả-rập là một chủng tộc đi chinh phạt, các văn bản tôn

giáo của họ vừa là nguồn cảm hứng vừa phản ánh lập trường cực đoan đối

với các dân tộc khác, tức người dhimmi bị xem thường. Khái niệm đàm

phán để đi đến một thỏa thuận cuối cùng đối với họ là một sự phản bội về

nguyên tắc. Ngừng bắn, đình chiến có thể cần thiết và có thể chấp nhận

được vì nó giữ lại lựa chọn bạo lực để sau này dùng. Mặt khác, hiệp ước

đối với họ giống như một kiểu đầu hàng. Đó là lý do tại sao họ không muốn

tái định cư người tị nạn, vì điều đó có nghĩa là bán đứt một món tài sản đạo

đức. Như lời đài phát thanh Cairo: “Người tị nạn là hòn đá tảng trong cuộc

đấu tranh của người Ả-rập chống lại Israel. Người tị nạn là vũ khí của

người Ả-rập và chủ nghĩa dân tộc Ả-rập.” 26 Do đó, họ phản đối kế hoạch tái

định cư năm 1950 của Liên Hợp Quốc mà không thảo luận gì. Trong một

phần tư thế kỷ sau đó, họ thậm chí từ chối những đề nghị bồi thường liên

tục của Israel. Hậu quả vô cùng tệ hại đối với người tị nạn và con cái họ.

Đó cũng là một nguồn gây ra bất ổn cho các quốc gia Ả-rập. Jordan suýt

nữa bị hủy diệt trong những năm 1960. Cấu trúc rất cân bằng của Lebanon

bị phá hủy trong những năm 1970 và 1980.

Cách tiếp cận đàm phán khác biệt đó đóng một vai trò còn quan trọng hơn

trong việc xác định biên giới của Israel. Với người Do Thái, có ba cách khả

dĩ để nhìn nhận đất nước được tái lập của mình: như là một ngôi nhà quốc

gia, như là Miền đất hứa và như là nhà nước Zion. Có thể nhanh chóng loại

bỏ cách đầu tiên. Nếu tất cả những gì người Do Thái muốn là một nơi mà

họ có thể được an toàn thì nơi đó có thể là bất cứ đâu: chẳng hạn Argentina,

Uganda, Madagascar, đều từng được đề xuất lúc này hay lúc khác. Nhưng

mọi chuyện nhanh chóng trở nên sáng tỏ, rằng chẳng mấy người Do Thái

https://thuviensach.vn

quan tâm đến những đề xuất như vậy. Đề xuất duy nhất có chút hấp dẫn về

mặt thực tế là đề xuất El Arish, vì nó gần với Palestine.

Nên chúng ta chuyển sang cách thứ hai: Miền đất hứa. Theo một nghĩa nào

đó, cách nhìn này có sức hấp dẫn trên lý thuyết với tất cả người Do Thái,

thế tục và tôn giáo, trừ những người Do Thái mộ đạo khăng khăng cho rằng

bất cứ sự trở về Zion nào phải là một phần của sự kiện sáng thế, và trừ

những người Do Thái đã đồng hóa thì không có ý định trở về đâu cả.

Nhưng chính xác vùng đất này là gì? Như chúng ta đã thấy, khi Chúa trao

vùng đất này cho Abraham, Ngài không định nghĩa nó một cách chính

xác. 27 Nó có bao gồm các lãnh thổ mà người Israel đã thực sự chiếm giữ

không? Nếu đúng vậy thì đó là giai đoạn nào? Trên thực tế có hai khối

thịnh vượng chung cũng như hai ngôi đền, một của David và một của nhà

Hasmoneus. Một số người Zion đã (và đang) coi nhà nước Israel là Khối

thịnh vượng chung thứ ba. Nhưng nó kế thừa nhà nước nào? Vương quốc

của David (không phải vương quốc của Solomon) từng bao gồm cả Syria.

Nhà Hasmoneus cũng có thời từng cai trị một vùng lãnh thổ rộng lớn. Cả

hai khối thịnh vượng chung cổ đại này từng là những đế chế nhỏ ở quy mô

lớn nhất của mình, và từng gồm cả thần dân chỉ có nửa dòng máu Do Thái

hoặc không có tí nào. Chúng gần như không thể là mô hình cho một nhà

nước Zion mà mục đích hàng đầu của nó là cung cấp một ngôi nhà quốc gia

cho người Do Thái. Mặt khác, có một niềm tin cảm xúc mạnh mẽ cho rằng

người Do Thái có quyền đòi lại những phần lãnh thổ Palestine mà họ đã

từng thống trị thời cổ đại. Niềm tin này được thể hiện trong kế hoạch do

các thành viên Zion đề xuất tại Hội nghị Hoà bình Paris năm 1919. Theo kế

hoạch, người Do Thái được toàn bộ bờ biển từ Rafah tới Sayda và cả hai bờ

sông Jordan, biên giới phía đông chạy dọc phía tây tuyến đường sắt

Damascus-Amman-Hijaz.28 Kế hoạch, như kỳ vọng, bị bác bỏ, nhưng

những đòi hỏi của nó vẫn kéo dài tới tận chương trình Xét lại của

Jabotinsky.

https://thuviensach.vn

Giờ thì chúng ta chuyển sang quốc gia Zion, lãnh thổ mà trên thực tế người

Do Thái có thể có được, định cư, phát triển và bảo vệ nó. Cách tiếp cận

thực tế này là cách mà các tổ chức Zion chính sử dụng, và trên thực tế trở

thành chính sách của nhà nước Israel. Đó là cách tiếp cận hợp lý, vì nó

mang đến triển vọng lớn nhất như có thể cho kỹ năng đàm phán của người

Do Thái. Nó cho phép các nhà lãnh đạo Do Thái nói rằng họ sẽ chấp nhận

bất cứ đường biên giới nào mà bao gồm các khu vực do người Do Thái

chiếm giữ, gắn liền với nhau và có thể bảo vệ được. Do đó, ở từng giai

đoạn, trong và sau thời kỳ ủy trị, người Do Thái tỏ ra linh hoạt và sẵn sàng

chấp nhận bất cứ đề xuất chia nhỏ hợp lý nào. Tháng 7 năm 1937, Kế

hoạch chia nhỏ của ủy ban Peel đã đem đến cho họ chỉ mỗi Galilee từ

Metulla đến Afula, và dải đất ven biển từ một điểm cách Gaza 20 dặm về

phía bắc tới Acre, bị cắt ngang bởi một hành lang dẫn tới một khu nằm lọt

giữa Jerusalem do người Anh nắm giữ.29 Người Do Thái chần chừ, nhưng

rồi họ chấp nhận kế hoạch này. Người Ả-rập, được chia ba phần tư diện

tích Palestine, thì bác bỏ kế hoạch mà không thảo luận gì.

Khi đề xuất chia nhỏ tiếp theo của Liên Hợp Quốc năm 1947 được đưa ra,

việc định cư đã thay đổi và đề xuất này phản ánh điều đó. Nó không trao

cho người Do Thái Acre và Tây Galilee, khi đó chủ yếu là của người Ả-rập,

nhưng nó thêm vào phần của người Do Thái gần như toàn bộ sa mạc Negev

và một phần của khu vực Biển Chết. Nếu như trước kia Peel chỉ cho người

Do Thái 20% Palestine, thì giờ đây Liên Hợp Quốc cho họ 50%. Đó không

phải là Miền đất hứa theo bất cứ định nghĩa nào, vì nó không bao gồm

Judaea và Samaria, toàn bộ Bờ Tây và quan trọng nhất là Jerusalem. Nhưng

người Do Thái dù có miễn cưỡng đến đâu, vẫn chấp nhận đề xuất này. Triết

lý thực tế của họ được giải thích rõ ràng bởi Abba Eban cựu học giả

Oxford, sau này là Bộ trưởng Ngoại giao và nhà đàm phán chính của nhà

nước mới trong nhiều năm. Ông nói, người Do Thái đồng ý mất những khu

vực có ý nghĩa tôn giáo và lịch sử đối với bản thân, vì có “một hàm ý chia

nhỏ vốn có trong việc phát triển vị thế quốc gia Do Thái” ngay từ khoảnh

khắc nó trở thành “một triển vọng chính trị cụ thể” - tức chế độ ủy trị của

https://thuviensach.vn

Hội Quốc Liên. Chính sách định cư Zion “dựa trên ý tưởng tránh mọi xung

đột với hiện trạng nhân khẩu học. Mục đích là định cư người Do Thái ở

những nơi mà người Ả-rập không nắm quyền sở hữu vững chắc.” Vì các

khu định cư Ả-rập bám theo các khu định cư của người Do Thái cổ đại, nên

người Do Thái hiện đại đi tới vùng đồng bằng ven biển cổ xưa của người

Philistine và thung lũng Jezreel, là những nơi người Ả-rập tránh vì căn

bệnh sốt rét. “Nguyên tắc định cư của người Do Thái,” Eban nói, “luôn

mang tính thực tế và thời cuộc, không bao giờ mang tính tôn giáo và lịch

sử.” Do đó, trong các cuộc đàm phán ở Liên Hợp Quốc, chúng tôi dựa vào

tiền đề chung là một mối liên hệ lịch sử, nhưng không hề có các đòi hỏi nào

về việc đưa những khu vực cụ thể vào bên kia ranh giới đã phân chia của

chúng tôi trên cơ sở các mối liên hệ từ thời cổ đại. Vì Hebron toàn người

Ả-rập nên chúng tôi không xin nó. Vì Beersheba gần như không có người ở

nên chúng tôi đưa ra một đòi hỏi thành công. Luận đề Zion trung tâm là có

đủ không gian ở Eretz Israel để thành lập một xã hội Do Thái đông dân mà

không phải di dời dân cư Ả-rập, và thậm chí không phải xâm phạm vào sự

gắn kết xã hội đã bám rễ sâu của họ.30

Triết lý này khiến người Do Thái chấp nhận kế hoạch chia nhỏ của Liên

Hợp Quốc, mặc dù theo đó quốc gia được phân định ranh giới sẽ vô cùng

khó quản lý và bảo vệ. Nhưng người Ả-rập một lần nữa bác bỏ kế hoạch

mà sẽ cho họ một nhà nước Palestine, họ chẳng buồn thảo luận và ngay lập

tức tìm kiếm sự phân xử bằng vũ lực. Kết quả là chiến tranh diễn ra sau đó,

cùng các cuộc chinh phạt của Israel từ tháng 6 đến tháng 11 năm 1948, nhà

nước Israel cuối cùng có được 80% Palestine và các đường biên giới, tuy

vẫn bất tiện, nhưng tạo nên một quốc gia có thể vận hành và bảo vệ được.

Người Ả-rập Palestine rốt cuộc không có quốc gia nào: họ chỉ có Dải Gaza,

còn Bờ Tây do Jordan quản lý.

Mặc dù người Ả-rập không mong muốn đàm phán, song người Israel, trên

cơ sở đường biên giới đình chiến năm 1949, đã tìm cách đạt được thỏa

thuận về đường biên giới lâu dài. Điều này có nghĩa là nhượng bộ một phần

https://thuviensach.vn

lãnh thổ. Việc đó có thể chấp nhận được, nếu đổi lại, Israel có thể đạt được

một thỏa thuận cuối cùng. Nhưng một thỏa thuận như thế không bao giờ

được đưa ra. Người Ả-rập từ chối đàm phán trực tiếp với người Israel. Các

cuộc đàm phán được tổ chức thông qua ủy ban Hoà giải Liên Hợp Quốc

cho thấy người Ả-rập yêu cầu Israel rút về sau ranh giới phân chia năm

1947 của Liên Hợp Quốc (ranh giới mà họ chưa bao giờ chấp nhận hay

thừa nhận) mà đổi lại, họ thậm chí còn không công nhận quốc gia mới.

Trong khi Israel coi đình chiến là khúc dạo đầu cho hoà bình, người Ả-rập

lại coi nó không hơn gì một cuộc ngừng bắn, và là khúc dạo đầu cho chiến

tranh khi chiến tranh trở nên thuận tiện đối với họ. Hơn nữa, các quốc gia

Ả-rập không muốn tuân thủ những điều khoản của các thỏa thuận đình

chiến khác nhau. Chúng được sử dụng làm bức màn bảo vệ mà đằng sau nó

các cuộc đột kích của fedayeen* và khủng bố có thể được tiến hành để

chống lại công dân Israel, cũng như các cuộc tẩy chay và bao vây kinh tế

Israel. Với người Ả-rập, đình chiến là sự tiếp tục của chiến tranh dưới hình

thức khác. Do đó, theo một nghĩa xác định, Israel vẫn đang trong tình trạng

chiến tranh với hầu hết các nước láng giềng Ả-rập từ tháng 11 năm 1947 tới

nay.

Do vậy, bản chất của nhà nước Zion cần được đánh giá lại một cách cơ bản.

Những người tiên phong thế tục từng coi nó là một điều không tưởng của

chủ nghĩa hoà bình, của chủ nghĩa tập thể. Những người tiên phong tôn

giáo từng coi nó là một nền thần quyền thiêng liêng. Giờ thì cả hai đều phải

đầu tư sức lực của mình vào một nhà nước an ninh tối đa. Theo một nghĩa

nào đó, diễn biến này là tự nhiên. Những người định cư hiện đại đã luôn

phải dựng hàng rào xung quanh nhà để ngăn trộm cướp người Ả-rập. Trong

giai đoạn giữa hai cuộc Thế chiến, hàng rào ấy dần trở nên tinh vi và

chuyên nghiệp hơn. Nhưng kể từ năm 1949, điều buộc phải thừa nhận, dù

chậm và miễn cưỡng, là an ninh phải trở thành ưu tiên hàng đầu và lâu dài

của quốc gia. Người Israel không chỉ phải nghĩ ra những biện pháp an ninh

nội bộ ngày càng tinh vi, mà họ còn phải đạt được tiêu chí bảo vệ từ bên

ngoài đa sức mạnh: lực lượng vũ trang của họ phải có khả năng đương đầu

https://thuviensach.vn

với một cuộc tấn công từ tất cả các quốc gia Ả-rập cùng lúc. Những cân

nhắc này đã quyết định ngân sách và thống trị quan hệ đối ngoại của quốc

gia mới.

Quả thực, trong 30 năm đầu tiên hình thành, 1948-1978, Israel phải chiến

đấu liên tục và đôi khi chóng mặt cho sự tồn tại của mình. Đình chiến tỏ ra

không có giá trị. Trong bảy năm đầu tiên đình chiến, hơn 1.300 người Israel

bị giết trong các cuộc đột kích của người Ả-rập, các cuộc phản công của

Israel nhằm vào các cơ sở khủng bố ngày càng dữ dội. Ngày 20 tháng 7

năm 1951, người cuối cùng trong những người Ả-rập ôn hoà, Vua Abdullah

của Jordan, bị ám sát. Ngày 23 tháng 7 năm 1952, chính quyền quân sự lật

đổ chế độ quân chủ Ai Cập, lập nên (ngày 25 tháng 2 năm 1954) chế độ

độc tài dân túy của Gamal Abdul Nasser, với quyết tâm hủy diệt Israel.

Stalin đã cắt đứt quan hệ với Israel vào tháng 2 năm 1953, một tháng trước

khi ông qua đời. Từ tháng 9 năm 1955 trở đi, với việc ký kết thỏa thuận vũ

khí Ai Cập-Tiệp Khắc, khối Xô Viết bắt đầu cung cấp một lượng vũ khí

hiện đại ngày càng lớn cho các lực lượng Ả-rập. Với sự đảm bảo an ninh từ

đồng minh mới này, Tổng thống Nasser khởi động một kế hoạch nhằm bóp

nghẹt và tiêu diệt Israel. Tuy việc làm này bị Hội đồng Bảo an Liên Hợp

Quốc lên án vào tháng 9 năm 1951, nhưng Ai Cập vẫn luôn từ chối cho tàu

bè Israel quyền sử dụng kênh đào Suez. Từ năm 1956, Nasser từ chối cho

tàu bè Israel vào vịnh Aqaba. Tháng 4, ông ký một hiệp ước quân sự với Ả-

rập Saudi và Yemen, tháng 7 ông nắm giữ kênh đào Suez, và ngày 25 tháng

10 ông thành lập một bộ chỉ huy quân sự thống nhất với Jordan và Syria.

Cảm thấy thòng lọng đang siết quanh cổ, Israel liền tiến hành một cuộc tấn

công phủ đầu ngày 29 tháng 10, thả lính dù để chiếm giữ đèo Mitla ở Sinai.

Trong cuộc chiến chóng vánh diễn ra sau đó, kết hợp với lực lượng Anh-

Pháp đổ bộ lên khu vực kênh đào, Israel đã chinh phục toàn bộ Sinai, chiếm

Gaza, chấm dứt các hoạt động của fedayeen và mở toang tuyến đường biển

tới Aqaba. 31

https://thuviensach.vn

Cuộc chiến Sinai đã chứng minh Israel có khả năng đảm bảo an ninh của

mình kể cả trước các loại vũ khí Xô Viết mới, dù ý nghĩa quân sự của cuộc

chiến này khó nhận ra vì sự tham gia của Anh-Pháp. Thỏa thuận đạt được

sau khi cuộc chiến kết thúc một lần nữa không đem lại kết quả cuối cùng.

Israel cam kết rút khỏi Sinai, với điều kiện Ai Cập không tái quân sự hóa

nó và lực lượng Liên Hợp Quốc thành lập một khu đệm bảo vệ. Thỏa thuận

này dù chưa thỏa mãn, nhưng đã kéo dài được một thập niên. Song các

cuộc đột kích và khủng bố vẫn tiếp diễn. Syria cũng được khối Xô Viết vũ

trang. Năm 1967, với lực lượng được tái tổ chức và tái trang bị, Nasser

quyết định thử một lần nữa. Ngày 15 tháng 5, ông tái quân sự hóa Sinai,

đưa 100.000 lính và xe thiết giáp đến và lệnh cho lực lượng Liên Hợp Quốc

rút ra ngoài (họ tuân thủ). Ngày 22 tháng 5, ông một lần nữa phong tỏa

Aqaba, không cho tàu bè Israel qua lại eo biển Tiran. Tám ngày sau, thòng

lọng được thắt chặt khi Vua Hussain của Jordan ký một thỏa thuận quân sự

ở Cairo. Cùng hôm đó, lực lượng Iraq vào vị trí tại Jordan. Do vậy, ngày 5

tháng 6, Israel lại một lần nữa phải tấn công phủ đầu. Sáng hôm đó, Israel

tiêu diệt gần như toàn bộ lực lượng không quân của Ai Cập trên mặt đất.

Jordan và Syria bị lừa dối về thành công của Israel và tham chiến cùng Ai

Cập. Đáp lại, Israel cảm thấy được tự do loại bỏ những bất thường tồi tệ

nhất (đối với mình) do cuộc chiến giành độc lập mang lại. Ngày 7 tháng 6,

Israel chiếm Thành cổ, biến toàn bộ Jerusalem thành thủ đô của mình. Đến

cuối ngày hôm sau, Israel đã chiếm toàn bộ Bờ Tả. Trong hai ngày tiếp

theo, Israel đột kích cao nguyên Golan ở Syria và thiết lập các vị trí chỉ

cách Damascus 30 dặm. Cùng lúc đó, Israel tái chiếm toàn bộ Sinai. Sau

Chiến tranh Sáu ngày, Israel lần đầu tiên sở hữu các đường biên giới có thể

phòng thủ được, cũng như thủ đô và một phần đất nổi tiếng thuộc di sản

lịch sử của mình.32

Song, chiến thắng lẫy lừng này không mang lại an ninh. Mà hoàn toàn

ngược lại. Nó gây ra một trạng thái tự tin ảo tưởng và một sự lệ thuộc giả

tạo vào những hệ thống phòng thủ cố định, chẳng hạn như cái gọi là tuyến

phòng thủ Bar Lev phía đông kênh đào Suez. Nasser, người đã giành chiến

https://thuviensach.vn

thắng trong mọi trận chiến quan hệ công chúng và thua trong mọi trận

chiến quân sự, qua đời, và kế vị ông là một đồng sự đáng gờm hơn, Anwar

Sadat. Để có nhiều sự tự do hành động hơn, tháng 7 năm 1972 Sadat đã cho

các cố vấn quân sự Xô Viết của Ai Cập về nước, nhưng việc này vẫn không

khiến viện trợ trang thiết bị của Liên Xô dành cho Ai Cập bị cắt đứt. Ông

không dùng đến các liên minh chính trị-quân sự rất ấn tượng của Nasser

với những cường quốc Ả-rập khác, mà hài lòng với việc điều phối các kế

hoạch một cách bí mật. Cho tới lúc này, trên lý thuyết thì lực lượng Israel

yếu hơn. Israel do đó thấy mình buộc phải tấn công phủ đầu vào tháng 4

năm 1948, tháng 10 năm 1956 và tháng 6 năm 1967, với tất cả lợi thế chiến

lược là gây bất ngờ. Giờ thì Israel tin rằng mình mạnh hơn, và Sadat, khi

phối hợp với người Syria từng tấn công không báo trước vào Ngày chuộc

tội hay Yom Kippur (ngày 6 tháng 10) năm 1973, đến lượt mình gây bất

ngờ hoàn toàn.

Cả người Ai Cập cũng như người Syria đều xâm nhập biên giới Israel. Yếu

tố bất ngờ về công nghệ với hiệu quả của tên lửa chống tăng và tên lửa đối

không của người Ả-rập cho phép họ gây ra những tổn thất đáng lo ngại cho

máy bay và xe thiết giáp Israel. Lần đầu tiên trong một phần tư thế kỷ tồn

tại, nhà nước Israel đối mặt với khả năng thất bại nặng nề và thậm chí một

Holocaust thứ hai. Nhưng thế tiến công của Syria đã bị chặn lại vào ngày 9

tháng 10; hôm sau, đáp lại lời kêu gọi tuyệt vọng của Israel, Tổng thống

Mỹ Richard Nixon bắt đầu một chiến dịch không vận khẩn cấp chuyển vũ

khí tiên tiến đến cho Israel. Hai ngày sau, lực lượng Israel bắt đầu một cuộc

phản công táo bạo nhằm vào Ai Cập, tiến sang bờ tây kênh đào Suez, đe

dọa cô lập toàn bộ lực lượng Ai Cập đang triển khai ở Sinai. Đây là bước

ngoặt và Israel nhẹ nhàng tiến tới thắng lợi, một thắng lợi quyết định giống

như thắng lợi năm 1967, khi một lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào ngày 24

tháng 10.33

Việc Israel sẵn sàng chấp nhận một lệnh ngừng bắn là do các yếu tố chính

trị và tâm lý chi phối nhiều hơn các yếu tố quân sự. Trong cả bốn cuộc

https://thuviensach.vn

chiến hoàn toàn không có sự cân xứng. Các nước Ả-rập có thể thua nhiều

cuộc chiến. Israel không thể thua dù chỉ một cuộc chiến. Một chiến thắng

của Israel không thể mang lại hoà bình. Nhưng một thất bại của Israel đồng

nghĩa với thảm hoạ. Israel đã luôn coi Ai Cập là kẻ thù nguy hiểm nhất của

mình, kẻ chắc chắn có khả năng tung ra đòn nốc ao. Nhưng Ai Cập cũng là

đối thủ tổng hợp nhất trong các đối thủ của Israel. Người Ai Cập không

phải là người Ả-rập đích thực. Ai Cập đang đấu tranh để có được vị trí lãnh

đạo Trung Đông và để có uy tín, chứ không phải vì bất cứ cam kết tình cảm

sâu sắc nào. Lãnh thổ Ai Cập mà Israel nắm giữ, cho dù có hữu ích đến đâu

(một mỏ dầu lớn được xây ở đó trong giai đoạn 1967-1973), vẫn không

phải là một phần di sản lịch sử của người Do Thái. Vì tất cả những lý do

này, hoà bình với Ai Cập là khả thi. Thứ ngăn cản hoà bình là những bầm

dập của Ai Cập về danh dự quân sự. Nhưng Ai Cập không còn bầm dập

nữa khi họ có chiến thắng đầu tiên vào năm 1973, mà thời gian và sự tuyên

truyền có thể làm cho nó có vẻ quan trọng hơn so với thực chất của nó.

Có một rào cản nữa. Israel từ khi ra đời đã được cai trị bởi một liên minh

do Công Đảng chi phối. Sự linh hoạt của liên minh này đối với vấn đề biên

giới thể hiện qua triết lý thực dụng đã được Abba Eban tóm tắt bằng lời.

Nhưng phe đối lập duy trì truyền thống tối đa hóa kiểu Jabotinsky đối với

vấn đề biên giới. Hoà bình với Ai Cập sẽ bao gồm những hy sinh về lãnh

thổ rất lớn từ phía Israel, cả hy sinh thực tế cũng như hy sinh tiềm năng.

Điều đó đòi hỏi một sự đồng thuận quốc gia. Phe đối lập sẽ phản đối. Do

đó, khi liên minh của Công Đảng thua trong cuộc bầu cử tháng 5 năm 1977

và chuyển giao quyền lực lần đầu tiên cho phe Xét lại dưới dạng Đảng

Likud của Begin, thì sự thay đổi này, một nghịch lý quen thuộc với các xã

hội dân chủ, đã làm cho hoà bình trở nên khả thi hơn. Vì cam kết tối đa hóa

của mình, Begin ở vào vị trí có thể đổi đất lấy hoà bình theo cách mà không

một lãnh đạo Công Đảng nào kể từ thời Ben Gurion dám làm.

Sadat, người Ả-rập có tính cách thực tế đầu tiên kể từ thời Abdullah, nhận

ra điểm mấu chốt này. Chưa đầy sáu tháng sau chiến thắng của Đảng

https://thuviensach.vn

Likud, ngày 9 tháng 11 năm 1977, ông đề xuất đàm phán các điều khoản

hoà bình. Tiến trình hoà bình kéo dài, phức tạp và khó khăn. Nó được Tổng

thống Mỹ Jimmy Carter dàn xếp và được người đóng thuế Mỹ cam kết tài

trợ đầy hào phóng, một yếu tố không thể thiếu được. Tiến trình kết thúc

bằng một phiên họp marathon kéo dài 13 ngày, bắt đầu từ ngày 5 tháng 9

năm 1978 tại Trại David - nhà nghỉ mùa hè của Tổng thống, thường được

Begin gọi là “một trại tập trung xa xỉ.” Mất thêm sáu tháng nữa để hiện

thực hóa thỏa thuận đạt được ở đó bằng một hiệp ước chi tiết.

Thỏa thuận đạt được là một thỏa thuận đích thực; vì thế nó tồn tại lâu dài.

Ai Cập công nhận quyền được tồn tại của Israel, mang đến đảm bảo chắc

chắn cho biên giới phía nam của nhà nước non trẻ, trên thực tế là rút khỏi

ván bài quân sự và do đó lần đầu tiên mang lại ít nhiều an ninh thực sự cho

Israel. Đổi lại, Israel bàn giao Sinai, bao gồm cả các mỏ dầu, sân bay và

khu định cư, tất thảy đều có ý nghĩa tình cảm sâu sắc đối với Israel. Israel

cũng cam kết tích cực đàm phán về Bờ Tây và thậm chí nhường Jerusalem

để đổi lấy một hiệp ước bổ sung với người Palestine và các quốc gia Ả-rập

khác. Nhưng những hy sinh cuối cùng này trên thực tế không diễn ra. Trại

David mang đến cho người Ả-rập Palestine cơ hội tốt nhất với họ kể từ kế

hoạch chia nhỏ của Liên Hợp Quốc năm 1947. Một lần nữa, họ đã lãng phí

cơ hội mà thậm chí còn không buồn đàm phán. Do đó, Israel nắm giữ

Judaea và Samaria, dù vẫn với tư cách “các lãnh thổ bị chiếm đóng” chứ

không phải những vùng đất được quốc tế công nhận. Hiệp ước, thỏa thuận

lịch sử nào cũng đều đòi hỏi những hy sinh to lớn từ các bên ký kết. Hiệp

ước này đã lấy đi một vài người bạn chính trị lâu đời nhất của Begin. Nó

được đánh đổi bằng cuộc đời của Sadat, kẻ thù nguy hiểm-nham hiểm nhất

và can đảm-hào phóng nhất trong mọi kẻ thù của Israel. 34

Trong một bối cảnh lịch sử, hiệp ước hoà bình Israel-Ai Cập có tầm quan

trọng chẳng thể tính được không chỉ với bản thân nó, mà còn với cả thời

điểm được chọn để ký kết. Từ những năm 1920, nguồn gốc của sức mạnh

Ả-rập về cả kinh tế lẫn ngoại giao luôn là những mỏ dầu ở vịnh Ba Tư và

https://thuviensach.vn

phía bắc Iraq. Nửa sau thập niên 1970, sức mạnh dầu mỏ này gia tăng mạnh

mẽ. Cầu dầu mỏ tăng nhanh hơn cung từ những năm 1960. Năm 1973, xu

hướng này được củng cố triệt để bởi các hành động chính trị của các quốc

gia dầu mỏ Trung Đông nhằm đáp lại Chiến tranh Yom Kippur. Giá dầu

tăng hơn ba lần, từ 3 đôla lên 10 đôla một thùng. Đến cuối năm 1977, giá

dầu tăng lên 12,68 đôla; trong hai năm 1979-1980 nó lại tăng ba lần, đạt

mức 38,63 đôla vào cuối năm 1980. Với doanh thu dầu mỏ Ả-rập tăng hơn

10 lần, cuộc cách mạng giá dầu đã mang lại những khoản tiền cực lớn để

người Ả-rập mua vũ khí và tài trợ cho hoạt động khủng bố chống Israel. Nó

cũng làm gia tăng ảnh hưởng ngoại giao của người Ả-rập với các quốc gia

phương Tây cũng như các nước Thế giới Thứ ba. Chẳng hạn, Pháp đã xây

một lò phản ứng hạt nhân tiên tiến cho Iraq, tiềm năng chiến tranh của lò

này phát triển nhanh chóng khiến Israel phải phá hủy nó bằng một vụ ném

bom tập kích ngày 7 tháng 6 năm 1981. Một số nước Thế giới Thứ ba,

trước áp lực Ả-rập, đã cắt đứt quan hệ ngoại giao với Israel. Tại Liên Hợp

Quốc, ảnh hưởng Ả-rập đặc biệt gia tăng. Do đó, năm 1975, Đại hội đồng

Liên Hợp Quốc đã thông qua một nghị quyết đánh đồng chủ nghĩa Zion với

chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Yasser Arafat, người kế vị giáo sĩ Hồi giáo

và là người lãnh đạo Tổ chức Giải phóng Palestine, một nhóm khủng bố Ả-

rập chính, được Liên Hợp Quốc cũng như nhiều nước tới lúc đó vẫn thân

thiện với Israel trao cho vị thế nguyên thủ. Có một mối nguy thực sự trong

việc Israel bị đẩy vào một ghetto quốc tế vốn chỉ có mỗi Nam Phi.

Trong bối cảnh này, hiệp ước hoà bình với Ai Cập và việc thực thi nó đầy

đủ từ cả hai phía là yếu tố quan trọng giúp duy trì vị thế của Israel trên

trường quốc tế. Nếu lúc đó, giá như người Palestine đàm phán nghiêm túc,

thì hẳn là Israel sẽ phải nhượng bộ phần lớn Bờ Tây. Nhưng mọi thứ đã bị

bỏ lỡ, nhường chỗ cho chủ nghĩa khủng bố vô ích và đóng lại cánh cửa cơ

hội. Từ năm 1981 đến năm 1985, giá dầu giảm chậm khi cung cầu cân

bằng. Vào tháng 1 năm 1986, giá dầu là 25 đôla một thùng, và vào tháng 4

cùng năm nó tụt xuống dưới mốc 10 đôla, thấp hơn - sau khi trừ lạm phát -

so với giá trước Chiến tranh Yom Kippur. Cán cân sức mạnh kinh tế và

https://thuviensach.vn

ngoại giao lại một lần nữa nghiêng về phía Israel. Đến lúc này, vào cuối

những năm 1980, Israel đã chiếm hữu Bờ Tây được 20 năm, đường biên

giới của nước này tuy có chỗ “tạm thời” nhưng đã bắt đầu có vẻ lâu dài.

Quả thực, giả định cơ bản dưới sự từ chối đàm phán của người Ả-rập, rằng

thời gian đứng về phía họ chứ không phải phía Israel, và việc so sánh sai

lầm với các quốc gia Thập tự chinh thời trung cổ mà họ thích viện dẫn, cả

hai đều bị bóp méo bởi 40 năm đầu tồn tại của Israel. Israel đã trở thành

một quốc gia có an ninh tuyệt đối mà không phải hy sinh mục đích cơ bản

của mình về các quyền tự do, vẫn duy trì được tính linh hoạt và thực tế

trong đàm phán của những người sáng lập. Thời gian đã tỏ ra ủng hộ người

Israel chứ không phải người Ả-rập. Hơn nữa, việc người Ả-rập tiếp tục

thích chọn chiến tranh hơn đã khuyến khích thói quen suy nghĩ liên quan

đến đường biên giới lịch sử của Israel, thói quen mà cả người Israel thực tế

cũng có. Niên giám Chính phủ 1951-1952 chính thức đã ghi: “Quốc gia

được lập ra chỉ trên một phần của Vùng đất Israel.” Có nhiều người Do

Thái coi những thắng lợi liên tục của Israel như một sự ủy nhiệm đạo đức

để mở rộng biên giới. Với những người Do Thái mộ đạo thì đó là bàn tay

của Chúa, với những người Do Thái thế tục thì đó là một biểu hiện rõ ràng

về số phận. Năm 1968, Giáo sĩ trưởng người Sephardi cho rằng việc không

trả lại các vùng lãnh thổ mới chinh phục được là một nghĩa vụ tôn giáo.

Cũng trong năm đó, từ kibbutz Dati đại diện cho các hợp tác xã tôn giáo đã

ngân lên lời cầu nguyện nhân Ngày Quốc khánh: “Hãy mở rộng ranh giới

của đất chúng ta, như Người đã hứa với các tổ phụ của chúng ta, từ sông

Euphrates tới sông của Ai Cập. Hãy xây thành thánh của các bạn,

Jerusalem, thủ đô của Israel; và cầu cho ngôi đền của các bạn được lập ra ở

đó giống như thời Solomon.” Tiến sĩ Harold Fisch, Hiệu trưởng Đại học

Bar-Ilan, khăng khăng cho rằng “chỉ có một dân tộc mà vùng đất này thuộc

về trong tin tưởng và bằng lời hứa trong giao ước, đó là dân tộc Do Thái.

Không một biến động nhân khẩu học tạm thời nào có thể thay đổi được sự

thật cơ bản này, vốn là nền tảng của đức tin Do Thái; giống như một người

vợ không có hai chồng, một vùng đất không có hai dân tộc cùng có chủ

https://thuviensach.vn

quyền sở hữu nó.” 35 Chiến thắng năm 1967 cũng sinh ra một phong trào đa

đảng được biết đến như là Vùng đất Israel. Phong trào này cho rằng nhà

nước Israel chỉ đại diện cho công dân Israel, chứ không có quyền gì về đạo

đức để từ bỏ bất cứ phần nào của Miền đất hứa đã được chinh phục, vì đây

là tài sản của toàn thể dân tộc Do Thái và phải được gìn giữ cho sự đoàn tụ

cuối cùng của họ hay Aliyah.* Hình thức này của chủ nghĩa tân Zion,

thường viện dẫn sự ủng hộ từ Herzl và Ben Gurion cũng như Jabotinsky,

cho rằng chỉ mới có một phần năm số người Do Thái trên thế giới được

định cư ở Israel. Mục đích cao nhất của chủ nghĩa Zion phải là sự trở về

của toàn dân tộc; và để có chỗ cho họ thì cần phải có cả vùng đất này.36

Đây tất nhiên là kiểu chính trị cường điệu, mang tính ý thức hệ mà trên

thực tế Israel luôn bác bỏ. Mặt khác, ở một số khía cạnh nào đó, nhà nước

Israel về mặt hiến pháp có tính chất lý tưởng hóa. Nó chấp nhận nghĩa vụ

không thể tránh khỏi là tiếp nhận bất cứ người Do Thái tị nạn nào muốn

đến đây với tư cách một oleh, được định nghĩa là “một người Do Thái nhập

cư vào Israel với mục đích định cư.” Đây là mục đích hàng đầu của việc lập

ra nhà nước Israel. Nó cũng được ghi trong Chương trình Basel đầu tiên

năm 1897, trong Điều 6 của quyết định ủy trị năm 1922, trong Tuyên ngôn

Độc lập ngày 14 tháng 5 năm 1948, và được chính thức quy định trong

Luật Trở về năm 1950. 37 Phần 4B của luật định nghĩa một người Do Thái là

“một người có mẹ là người Do Thái hoặc đã cải sang Do Thái giáo và

không phải là thành viên của một tôn giáo khác.” Nhưng trên thực tế, việc

định cư của một người Do Thái không dễ dàng. Đó là một trong những vấn

đề nan giải nhất của lịch sử Do Thái kể từ thời Samaria trở đi. Với sự phát

triển của chủ nghĩa thế tục, nó trở nên thậm chí còn nan giải hơn. Ở châu

Âu hiện đại, người Do Thái thường được định nghĩa không phải bởi chính

họ mà bởi những người bài Do Thái. Karl Lueger từng nói: “Người Do

Thái là bất cứ ai mà tôi nói là người Do Thái.” Hầu hết người Do Thái hiện

đại đều nhất trí rằng người Do Thái là ai đó cảm thấy mình là người Do

Thái. Nhưng điều đó không đủ với tòa án. Luật Halakhah đòi hỏi phải có

yếu tố tôn giáo. Điều này có nghĩa là ở Israel, con cái của một cuộc hôn

https://thuviensach.vn

nhân đa chủng tộc trong đó người mẹ không phải là người Do Thái, thì dù

có là công dân Israel, nói tiếng Hebrew, được giáo dục theo tinh thần lịch

sử Do Thái và phục vụ trong quân đội Israel, về mặt pháp luật vẫn không

thể được gọi là người Do Thái nếu không trải qua một quá trình cải đạo cụ

thể. Mặt khác, luật Halakhah quy định rằng ngay cả một người Do Thái đã

cải đạo vẫn cứ là người Do Thái. Việc không thể đạt được một định nghĩa

thuần túy về mặt thế tục xem thế nào là một người Do Thái đã dẫn tới

những khủng hoảng nội bộ và kiện tụng. Khi Oswald Rufeisen, một người

Do Thái xét về nguồn gốc ra đời, vốn đã cải đạo để trở thành một tu sĩ

Dòng Carmelite và được gọi là “Thầy Daniel,” tìm cách vào Israel theo

Luật Trở về, trường hợp này liền được chuyển lên Tòa án tối cao (xem

Rufeisen, Minister of the Interior, 1962). Thẩm phán Silberg (phe đa số)

cho rằng Luật Trở về là một đạo luật thế tục. Vì những mục đích của nó,

một người Do Thái không được định nghĩa theo halakhah mà theo như hiểu

biết chung của người Do Thái về khái niệm này: “Câu trả lời cho vấn đề

này theo quan điểm của tôi là dứt khoát và rõ ràng - một người Do Thái đã

trở thành một người Kitô thì không được coi là một người Do Thái.” 38

Nhưng trong đại đa số trường hợp, không có vấn đề gì về định nghĩa. Israel

được mở toang cho oleh từ khi mới lập quốc. Israel phải tiếp nhận không

chỉ người tị nạn từ các nước Ả-rập, mà còn tất cả người tị nạn Do Thái

châu Âu muốn tới đây định cư. Trong ba năm rưỡi đầu tiên của Israel, có

685.000 người nhập cư đổ về, trong đó có 304.000 từ châu Âu, làm dân số

tăng gấp đôi. Làn sóng nhập cư thứ hai (160.000) diễn ra trong giai đoạn

1955-1957, làn sóng thứ ba (215.000) trong giai đoạn 1961-1964. Chiến

tranh Sáu ngày khiến con số người nhập cư tăng một lần nữa. Số người Do

Thái nhập cư từ những vùng đất Ả-rập bằng với số người Do Thái từ châu

Âu, gần 600.000 người Do Thái châu Âu đến Israel trong giai đoạn 22 năm

1948-1970. Đông nhất là từ Rumania (229.779), tiếp đến là từ Ba Lan

(156.011), cũ còn rất nhiều người đến từ Hungary (24.255), Tiệp Khắc

(20.572), Bulgaria (48.642), Pháp (26.295), Anh (14.006) và Đức (11.522).

Ngoài ra có 58.288 người Do Thái đến từ Thổ Nhĩ Kỳ, trên 60.000 đến từ

https://thuviensach.vn

Ba Tư và khoảng 20.000 đến từ Ấn Độ. Nga tiếp tục là nguồn cung lớn về

người nhập cư tương lai, nhưng số lượng người nhập cư thực sự đến từ Nga

phụ thuộc vào những dao động trong chính sách Xô Viết. Trong giai đoạn

1948-1970, chỉ có 21.391 người Do Thái Nga đến Israel, nhưng trong bốn

năm 1971-1974 hơn 100.000 được ra đi.39

Trong 25 năm đầu tiên của mình, chủ yếu thông qua nhập cư, dân số Israel

tăng từ 650.000 người ban đầu lên trên ba triệu. Tiếp nhận, cung cấp nhà ở,

giáo dục và tạo công ăn việc làm cho những người mới tới trở thành ưu tiên

quan trọng chỉ đứng sau an ninh cơ bản, và là mục lớn nhất trong ngân sách

của Israel chỉ sau quốc phòng. Đưa người Do Thái ra khỏi những nơi được

gọi là “vùng đất căng thẳng” đôi khi đòi hỏi các nỗ lực đặc biệt, chẳng hạn

như các chiến dịch hải vận và không vận đưa 43.000 người Do Thái ra khỏi

Yemen chỉ trong một năm, từ tháng 6 năm 1949 đến tháng 6 năm 1950, hay

chiến dịch không vận bí mật đưa 20.000 người Do Thái Falasha từ Ethiopia

“hồi hương” giữa những năm 1980.

Trong công việc hoà trộn cộng đồng quốc gia mới này, hai công cụ quan

trọng nhất là quân đội và tiếng Hebrew. Lực lượng Phòng vệ Israel, nhờ sự

cứng đầu của người Ả-rập, đã kế thừa kibbutz, sản phẩm đặc trưng nhất của

nhà nước Zion, và có ảnh hưởng rất lớn trong việc thay đổi cái nhìn của thế

giới về người Do Thái. Nó cũng trở thành phương tiện giúp con cái những

người nhập cư được bình đẳng về mặt cảm xúc trong xã hội. Việc chấp

nhận tiếng Hebrew là một thành tựu thậm chí còn nổi bật hơn. Cho tới cuối

thế kỷ 19, không có ai nói tiếng Hebrew như ngôn ngữ thứ nhất của mình.

Quả thực, với tư cách một ngôn ngữ nói, nó đã được tiếng Aram kế thừa

(trừ trong những mục đích tế lễ) vào cuối thời Kinh Thánh. Nó dĩ nhiên vẫn

là ngôn ngữ viết chủ yếu của Do Thái giáo. Các học giả Do Thái gặp gỡ ở

Jerusalem thấy mình có thể nói tiếng Hebrew với nhau, mặc dù cách phát

âm Ashkenazi và Sephardi khác biệt khiến việc hiểu nhau trở nên khó

khăn. Nhà nước Zion đã có thể dễ dàng nói tiếng Đức hoặc tiếng Yiddish,

nhưng cả hai đều cho thấy chúng là thảm hoạ. Eliezer ben Yehuda (1858-

https://thuviensach.vn

1922), tới Palestine năm 1881, giúp cho tiếng Hebrew được chấp nhận sử

dụng nhờ sự vận động mạnh mẽ của mình. Khi ông và vợ là Deborah Jonas

tới Jaffa, ông nhất quyết từ đó trở đi họ chỉ nói tiếng Hebrew với nhau. Đây

là gia đình nói tiếng Hebrew đầu tiên ở Israel (thực ra là trên thế giới), và

Ben Zion con trai cả của Ben Yehuda là đứa trẻ nói tiếng Hebrew đầu tiên

kể từ thời cổ đại. Trong khi nhiều ngôn ngữ khác được hồi sinh, chẳng hạn

tiếng Ireland, nhưng thất bại, thì tiếng Hebrew lại thành công trong việc trở

thành một ngôn ngữ hiện đại, một phần vì Do Thái giáo khi sử dụng tiếng

Hebrew đã luôn giải quyết được vô cùng chi tiết các vấn đề thực tiễn: công

việc, nhà cửa, nấu ăn, thắp sáng và sưởi ấm, đi lại và sinh sống. Tất nhiên,

sức mạnh chính của nó là một ngôn ngữ cầu nguyện, nhưng nó cũng là một

ngôn ngữ ứng xử. Khi buộc phải nói nó, người ta thấy nó đáp ứng các nhu

cầu của cuộc sống hằng ngày một cách đặc biệt nhanh chóng và nó sớm thể

hiện khả năng phát triển tự nhiên. Sự phát triển của tiếng Hebrew với tư

cách một ngôn ngữ chính thức của chính phủ được hỗ trợ rất mạnh mẽ nhờ

vào quyết định của Anh (1919) khi cho nó vị thế tương đương với tiếng

Anh và tiếng Ả-rập dưới thời ủy trị. Những đòi hỏi về tiếng Đức đối thủ đã

bị Hitler phá hỏng, và những đòi hỏi về tiếng Yiddish, được hơn 10 triệu

người Do Thái nói vào cuối những năm 1930, cũng bị phá hỏng với sự

nhập cư ồ ạt của người Do Thái Sephardi từ các nước Ả-rập sau năm 1945.

Tiếng Hebrew thành công vì quân đội mới cũng sử dụng nó. Quân đội

thành công vì sử dụng tiếng Hebrew. Do đó, Israel đi ngược lại mọi quy

luật của xã hội học ngôn ngữ hiện đại, biến quá trình hồi sinh trở thành một

quá trình tự lực.

Có đôi chút lấn át, nhất là đối với vấn đề tên họ. Tất nhiên, từ thời

Abraham, người Do Thái đã quen với việc thay tên đổi họ, nhằm thể hiện

quan điểm tôn giáo, yêu nước hay văn hóa. Ben Yehuda bắt đầu thói quen

sử dụng tiếng Hebrew mới, đổi tên mình từ Perelman. Nhiều người ở ba

khu định cư Do Thái đầu tiên cũng đồng thời làm theo, họ bắt đầu học tiếng

Hebrew. Do đó, David Gruen, hay Green, đã trở thành David Ben Gurion.

Sau này, có thêm yếu tố bắt buộc. Có những trớ trêu cảm động trong

https://thuviensach.vn

chuyện này. Vào thế kỷ 19, người Do Thái Đức và người Do Thái Áo bị

buộc phải Đức hóa tên họ mình. Hitler đã đảo ngược lại quá trình này. Năm

1938, người Do Thái Đức bị cấm đổi họ và bị buộc phải lấy lại họ Do Thái.

Với tên, người Do Thái chỉ được dùng “những cái tên Do Thái chính thức,”

185 tên cho nam giới, 91 tên cho nữ giới. Những cái tên này không bao

gồm những tên trong Kinh Thánh rất được người Đức phi Do Thái chuộng,

chẳng hạn như Ruth, Miriam, Joseph và David. Người Do Thái mang tên bị

cấm phải lấy thêm tên Israel nếu là nam, Sarah nếu là nữ. Chế độ Vichy ở

Pháp và chế độ Quisling ở Na Uy thông qua các đạo luật tương tự. Nhưng

tất cả những điều này đều không ngăn được Ben Gurion có sự ủng hộ mạnh

mẽ, đúng ra là quyết liệt, dành cho tiếng Hebrew, và đó là một trong các

yếu tố đảm bảo sự thành công của thứ tiếng này. Nghe tin có một con tàu

Israel do thuyền trưởng có họ là Vishnievsky chỉ huy đã thực hiện chuyến

thăm Nam Phi, ông quy định từ nay về sau “sẽ không có sĩ quan nào được

cử đi nước ngoài trong vai trò đại diện trừ khi anh ta có họ bằng tiếng

Hebrew.” 40

Giới cai trị Israel theo gương Ben Gurion. Moshe Sharett đổi tên mình từ

Shertok, Eliahu Elath đổi từ Epstein, Levi Eshkol đổi từ Shkolnic. Một ủy

ban về Danh pháp tiếng Hebrew được thành lập, đưa ra danh sách các tên

bằng tiếng Hebrew, cùng với những quy định đổi tên, chẳng hạn Portnoy

đổi thành Porat, Teitelbaum đổi thành Agosi, Jung đổi thành Elem, Novick

đổi thành Hadash và Wolfson đổi thành Ben Zev. Những sai trái của các

quan chức Áo ác ý bị xóa bằng cách đổi Inkdiger (què) thành Adir (khỏe)

và Lügner (kẻ nói dối) thành Amiti (người nói thật). Tên cũng được

Hebrew hóa. Pearl trở thành Margalit, chẳng hạn vậy. Người Do Thái tỏ ra

không muốn đổi tên cho bằng đổi họ. Goldie Myerson, theo cách làm của

Bộ Ngoại giao Israel, đổi họ mình thành Meir khi bà trở thành Bộ trưởng

Ngoại giao năm 1959, nhưng từ chối đổi tên thành Zehavah, mà chỉ sửa

Goldie thành Golda. Nhu cầu đối với tên bằng tiếng Hebrew dẫn tới việc

sục sạo Kinh Thánh để tìm những cái tên mới lạ. Do đó, Yigal, Yariv, Yael,

Avner, Avital và Hagit trở thành thời thượng, thậm chí cả Omri và

https://thuviensach.vn

Zerubavel nữa. Ngoài ra, còn có những cái tên được sáng tạo ra: Balfura

lấy từ Balfour, Herzlia lấy từ Herzl. Theo Giáo sĩ Benziob Kaganoff,

chuyên gia hàng đầu về tên họ Do Thái, việc hồi sinh Kinh Thánh dẫn tới

sự thách thức có chủ ý đối với nhiều cấm kỵ Do Thái giáo, nhất là việc cấm

dùng các tên trong Kinh Thánh có từ trước thời Abraham. Người Israel phá

bỏ điều này bằng cách gọi con mình là Yuval, Ada, Peleg, và nhất là

Nimrod, mà trong sách Talmud được nhắc đến như là một trong năm kẻ xấu

xa nhất của toàn bộ lịch sử nhân loại. Những cái tên “xấu xa” khác trở

thành thời thượng là Reuma, Deliah, Ataliah và Tzipor. Begin được đặt

theo Menachem, một nhân vật được kể trong Kinh Thánh là: “Và anh ta đã

làm điều ác trước mặt Đức Chúa Trời.”

Tiếng Hebrew không chỉ là một yếu tố có tính chất ràng buộc. Nó còn ngăn

Israel gặp phải vấn đề về ngôn ngữ, điều đau đầu của rất nhiều quốc gia,

nhất là những quốc gia mới. Điều này thật may mắn, vì Israel có nhiều nỗi

đau đầu cơ bản khác. Tại ghetto Warsaw cuối năm 1942, việc các đảng phái

chính trị Do Thái có thể tranh cãi kịch liệt về chuyện làm thế nào để chống

lại Đảng Quốc xã, đã ít nhiều cho thấy sự chia rẽ ý thức hệ sâu sắc đến

dường nào; tất cả những sự chia rẽ này (và nhiều hơn thế) cũng gặp ở

Israel. Sự chia rẽ cơ bản giữa Công Đảng (đôi khi được gọi là Mapai) cùng

cánh công đoàn Histadrut và cánh quân sự Haganah của nó, với những

người Xét lại hay còn được gọi là Herut, Gahal và cuối cùng là Likud, đã bị

đầu độc (như chúng ta đã thấy) bởi vụ sát hại Arlosoroff năm 1933 và hậu

quả của nó sau đó. Sự chia rẽ còn trở nên tồi tệ hơn do một sự kiện gây sốc

trong Chiến tranh Độc lập. Ben Gurion ngay từ đầu đã sợ rằng Begin,

người bác bỏ đường biên giới chia nhỏ của Liên Hợp Quốc, sẽ chiến đấu để

mở rộng đường biên giới nếu Irgun được phép hoạt động như một lực

lượng riêng rẽ. Begin đồng ý sáp nhập Irgun với quân đội quốc gia ngày 1

tháng 6 năm 1948, nhưng ông duy trì nguồn cung vũ khí của riêng mình.

Trong lần ngừng bắn đầu tiên, khi con tàu Altalena chở vũ khí của Irgun

đến vùng biển ngoài khơi Tel Aviv, chính phủ từ chối cho ông nhận hàng.

Ben Gurion nói với nội các: “Sẽ không có hai nhà nước và sẽ không có hai

https://thuviensach.vn

quân đội… Chúng ta phải quyết định có chuyển giao quyền lực cho Begin

không, hay bảo ông ta chấm dứt các hoạt động ly khai. Nếu ông ta không

đầu hàng thì chúng ta sẽ khai hỏa.”41 Nội các chỉ đạo cho Bộ trưởng Quốc

phòng thực thi luật của đất nước. Giao tranh nổ ra trên bãi biển, Begin leo

lên tàu để bảo vệ vũ khí của mình. Yigal Allon, chỉ huy trưởng lực lượng

thường trực của Haganah, tức Palmach, và phó của ông này là Yitzhak

Rabin, chỉ đạo hoạt động từ khách sạn Ritz, đã quyết định nã pháo vào con

tàu và đánh chìm nó. Begin buộc phải bơi vào bờ, 14 tay súng Irgun bị giết,

và đó là dấu chấm hết thực sự của tổ chức này. Begin gọi liên minh Công

Đảng là “một chính quyền của những kẻ tội phạm, những kẻ bạo chúa,

những kẻ phản trắc và những kẻ giết anh em mình.”42 Ben Gurion chỉ giản

dị gọi Begin là “Hitler.”

Sau đó, Công Đảng và các đồng minh của mình cai trị Israel cho tới năm

1977. Với sự thống trị của các kibbutz, Histadrut, Haganah trong Cơ quan

Do Thái, chúng đã định hình giới cầm quyền thời ủy trị. Sau khi giành

được độc lập, chúng tiếp tục định hình giới cầm quyền, kiểm soát lực lượng

vũ trang, ngành dân chính, và thông qua cổ phần công đoàn để kiểm soát

ngành công nghiệp Israel. Israel thừa hưởng từ thời ủy trị nhiều thiết chế

chính trị, hiến pháp và luật pháp Anh. Nhưng trong một khía cạnh nào đó,

Israel hoàn toàn không giống Anh. Israel lấy từ các đảng xã hội chủ nghĩa

của Đông Âu ý niệm đảng trở thành nhà nước. Trong khía cạnh này, nó

giống Liên Xô hơn. Sự khác biệt giữa chính trị gia chuyên nghiệp với công

chức chuyên nghiệp, vốn vô cùng quan trọng với kiểu dân chủ nghị viện

Anh, gần như không tồn tại ở Israel. Allon đi từ cơ quan chỉ huy Palmach

đến chỗ trở thành bộ trưởng và phó thủ tướng. Rabin là Tổng tham mưu

trưởng Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) và sau này là thủ tướng. Hai lãnh

đạo khác của IDF, Haim Bar-Lev và David Elazar, cũng đi lên từ phong

trào Công Đảng. Moshe Dayan, chỉ huy trứ danh nhất trong tất cả các chỉ

huy của IDF, đi lên từ phong trào thanh niên Mapai, hay Zeirim, giống như

Shimon Peres, người quản lý Bộ Quốc phòng dưới thời Ben Gurion và sau

này trở thành thủ tướng. Một người lần lượt có thể là thành viên Knesset,

https://thuviensach.vn

một viên tướng, một bộ trưởng nội các, một đại sứ và người đứng đầu đài

phát thanh. Israel là một nhà nước đảng phái nhưng chưa bao giờ là một

nhà nước độc đảng. Những quyết định quan trọng nhất không nhất thiết

được đưa ra trong nội các. Bổ nhiệm công chức thường dựa trên hệ thống

đảng phái có ưu thế. Hệ thống này bổ nhiệm công chức theo số phiếu mà

một đảng giành được trong một cuộc bầu cử. Mỗi đảng có xu hướng quyết

định ai sẽ làm, ai làm gì và ai được thăng chức trong những bộ mà họ kiểm

soát. Phong trào Công Đảng lập ra một tổ hợp định cư nông-công nghiệp

bao gồm phần lớn ngành công nghiệp vũ khí, nhà cửa, bảo hiểm y tế và

phân phối. Thông qua bộ máy của mình, phong trào này thống trị những

lĩnh vực khổng lồ mà thường thuộc chức năng của chính phủ: quan hệ chủ

thợ, giáo dục, y tế cộng đồng và nhập cư. Phần lớn chuyện này xuất hiện

thông qua cách định cư vùng đất dưới thời ủy trị.43 Trong cấu trúc hậu độc

lập của mình, Israel có một số điểm yếu của một cựu thuộc địa Thế giới

Thứ ba điển hình: ra đời trong kháng chiến, một phong trào dân tộc chủ

nghĩa có ảnh hưởng lớn, thậm chí ra đời trong chủ nghĩa khủng bố và rồi

trở thành một chế độ.

Cấu trúc đa đảng giữ lại sự dân chủ. Nhưng các đảng phái thường xuyên

đan xen, chia rẽ, tái hợp, đặt lại tên, lập ra các liên minh đặc biệt. Từ năm

1947 đến năm 1977, liên minh Mapai-Công Đảng luôn giành được ít nhất

32,5% số phiếu nhưng không bao giờ vượt quá 40%. Kết quả này là do

mức độ bất ổn cao trong cấu trúc chung của phong trào Công Đảng thống

trị, với việc đàm phán liên minh khó khăn sau mỗi cuộc bầu cử và thường

là giữa hai cuộc bầu cử. Ben Gurion là thủ tướng giai đoạn 1948-1963, trừ

một thời kỳ ngắn 1953-1955 khi ông nhường ghế cho Moshe Sharett.

Nhiều vụ bãi nhiệm hay bổ nhiệm - chẳng hạn tướng lĩnh - tùy tiện của ông

là để phản ứng trước những thủ đoạn chính trị nội bộ. Mối bất hoà kéo dài

của ông với Pinhas Lavon Bộ trưởng Quốc phòng, người chịu trách nhiệm

về một thảm hoạ tình báo đắt giá ở Ai Cập, là do nội bộ đảng phái cũng

như các yếu tố quần chúng gây ra. Đảng phái là các nhóm lợi ích đồng thời

là các thực thể ý thức hệ. Họ dựa theo đó để tuyển người, nhất là trong

https://thuviensach.vn

nhóm nhập cư. Hiện tượng này có từ thời kỳ giữa hai cuộc Thế chiến, khi

định cư chủ yếu là một chức năng đảng phái. Đầu những năm 1930, có một

thỏa thuận liên đảng phái về việc phân chia nguồn đất đai khan hiếm. Sau

khi độc lập, thực sự có gần như đủ đất cho tất cả những ai có xu hướng làm

nông nghiệp, nên các quan chức đảng phái đi quanh các trại quá cảnh để

lấy người. Có những sự phân chia không chính thức dựa trên cơ sở sắc tộc-

tôn giáo. Chẳng hạn người Rumania, người Bulgaria và người Nam Tư

tham gia các đảng thế tục (chủ yếu là Mapai), người Bắc Phi tham gia

nhóm tôn giáo Mizrachi vốn là một phần của liên minh. Nhờ vào sự khéo

léo của các đặc vụ Mapai ở Yemen mà đảng này gần như độc quyền về

người nhập cư Yemen, mặc dù sau khi nhóm Mizrachi phản đối, phần của

Mapai giảm xuống chỉ còn 60-65%. Mapai và Mizrachi cũng thỏa thuận

với nhau về hơn 100.000 người nhập cư Morocco: Mapai tổ chức di cư từ

khu vực Nam Atlas, Mizrachi tổ chức di cư từ khu vực Bắc Atlas. Một cuộc

nổi dậy của một số người nhập cư Morocco, vốn căm ghét khi bị sở hữu và

bị nhồi sọ, đã đưa thỏa thuận này ra công khai năm 1955. 44

Weizmann ghét tất cả các khía cạnh này trong nền chính trị Zion. Khi quốc

gia được thành lập, ông trở thành tổng thống đầu tiên của nó nhưng thua

trong trận chiến thiết lập quyền tổng thống theo kiểu Mỹ. Do đó, ông không

ở vào vị thế có khả năng bảo vệ lợi ích quốc gia-công trước lợi ích đảng

phái. Việc này được trao lại cho Ben Gurion, và công bằng mà nói, ông cố

gắng chiến đấu chống lại hệ thống đảng phái. Ông là một nhà hoạt động

đảng phái chuyên nghiệp suốt đời, và cho đến lúc qua đời ông vẫn là một

võ sĩ chính trị hung hăng. Nhưng trên cương vị thủ tướng, ông làm hết sức

mình để giữ rạch ròi giữa đảng phái và nhà nước, để cứu nhà nước khỏi sự

kiểm soát của đảng phái, để chiến đấu với cỗ máy của phong trào Công

Đảng (phần lớn cỗ máy này do ông tạo ra) về các vấn đề như chính sách, bổ

nhiệm, nhất là việc điều tra các vụ lạm quyền, ông tách Văn phòng Thủ

tướng, Bộ Quốc phòng, quân đội và trường học ra khỏi sở hữu của Đảng.

Nhưng ông thất bại với hệ thống y tế mà Histadrut trên thực tế đã giữ lại.

Cuối cùng, ông trở nên kinh tởm với các đồng nghiệp chính trị của mình,

https://thuviensach.vn

nên đã lập ra một đảng mới (1965), và khi nó thất bại, ông rút về ở ẩn trong

bực bội tại kibbutz Sedeh Boker của mình. 45

Không như Herzl, Weizmann và kể cả Jabotinsky, Ben Gurion không coi

mình là người châu Âu mà là người Trung Đông Do Thái, ông đặt niềm tin

vào sabra, tức người Do Thái sinh ra tại Israel thuộc dòng dõi tiên phong,

sẽ biến Israel từ một thuộc địa châu Âu thành một quốc gia châu Á thực sự,

nhưng độc đáo. Ông là một Moses với một thông điệp không lấy gì làm

vui, đó là mang đến cho người dân nước mình máu và nước mắt, lao động

cật lực đến cạn mồ hôi. “Đây chưa phải là một dân tộc, chưa đâu,” ông nói

vào lúc cuối đời năm 1969.

Đây là những người lưu vong vẫn sống ở sa mạc đang khát khao cuộc sống sang trọng của Ai

Cập. Họ chưa thể được coi là một dân tộc cho đến khi Negev và Galilee được định cư, cho

đến khi hàng triệu người Do Thái di cư tới Israel, và cho đến khi các tiêu chuẩn đạo đức cần

thiết cho một nền chính trị đạo đức và các giá trị cao của chủ nghĩa Zion được duy trì. Đây

không phải một đám đông mà cũng chẳng phải một dân tộc. Họ là những người vẫn bị xiềng

xích vào quá khứ lưu vong của mình - được cứu chuộc nhưng không mãn nguyện. 46

Song, tinh thần sôi nổi của phong trào Công Đảng vẫn là chủ nghĩa xã hội

châu Âu. Đây là đảng của các trí thức thành phố, dùng kibbutz của mình

làm nhà nghỉ cuối tuần. Đây là tầng lớp trung lưu về mặt văn hóa, có học

vấn đại học. Đối với công nhân, nhất là những người nhập cư Sephardi gốc

Phi-Á, phong trào phô ra gương mặt bề trên có thiện chí, kiên nhẫn giải

thích điều gì là tốt với họ, khá giống với cách Rosa Luxemburg đã từng cố

gắng rao giảng trước tầng lớp vô sản Đức. Họ là những nhà quý tộc tự

nhiên của quốc gia mới, hay có lẽ nên gọi họ là một tầng lớp giáo sĩ thế tục.

Dần dà, một sự khác biệt về trang phục xuất hiện giữa chính phủ và phe đối

lập. Chính khách Công Đảng mặc áo sơ mi hở cổ mộc mạc. Đảng Likud

của Begin vận com-lê và cà vạt. Đó là sự khác biệt giữa giới trí thức xã hội

chủ nghĩa với giới dân túy bản năng.

https://thuviensach.vn

Sau khi Ben Gurion nghỉ hưu, sự phụ thuộc của phong trào Công Đảng vào

sự ủng hộ của người gốc châu Âu, một thứ tài sản đang dần hao hụt, trở nên

rõ ràng hơn. Ngược lại, những người mới tới từ các lãnh thổ Ả-rập thì ngả

về phe đối lập. Hiện tượng này có từ thời giữa hai cuộc Thế chiến.

Jabotinsky đã luôn có được sự ủng hộ từ người Sephardi ở Levant, ông học

nói tiếng Ladino, ông bảo vệ cách phát âm tiếng Hebrew của người

Sephardi. Begin dễ dàng rơi vào truyền thống này. Là một người Do Thái

Ba Lan, một người còn sót lại bé nhỏ, ông có sự đồng cảm tự nhiên về hoàn

cảnh với người Do Thái vốn từng bị trục xuất một cách tàn bạo ra khỏi các

vùng đất Ả-rập. Giống họ, ông thấy không cần phải xin lỗi vì có mặt ở

Israel, ông chia sẻ nỗi thù ghét người Ả-rập của họ. Ông cũng đặt lợi ích

Do Thái trên mọi cân nhắc khác, viện lễ đó là quyền đạo đức của sự khổ

đau. Giống như người Do Thái phương Đông, ông coi ý tưởng người Ả-rập

có quyền lựa chọn cho hoặc không cho quyền được tồn tại của Israel là một

sự xúc phạm với người chết. “Chúng ta đã được Chúa của các tổ phụ chúng

ta ban cho quyền được tồn tại,” ông nói, “vào buổi bình minh của văn minh

loài người gần 4.000 năm trước. Vì quyền đó, được thánh hóa trong dòng

máu Do Thái từ thế hệ này qua thế hệ khác, mà chúng ta đã phải trả một cái

giá chưa từng có tiền lệ trong biên niên sử các quốc gia.”47 Trái với giới

cầm quyền Công Đảng, ông và người Do Thái phương Đông có một đặc

điểm chung và quý giá: hoàn toàn không có bất cứ cảm giác tội lỗi nào.

Sự kiểm soát của Công Đảng đối với chế độ vô cùng mạnh mẽ và chỉ được

nới lỏng dần dần. Begin hẳn là lãnh đạo đảng duy nhất trong lịch sử thất bại

ở tám cuộc bầu cử liên tiếp mà vẫn giữ được vị trí của mình. Nhưng dưới

thời các thủ tướng kế tiếp nhau, Levi Eshkol (1963-1969), Golda Meir

(1969-1974), Yitzhak Rabin (1974-1977), sự ủng hộ của cử tri dành cho

Công Đảng dần giảm sút. Tới cuối thời kỳ cầm quyền kéo dài của Đảng,

không có gì ngạc nhiên khi Đảng này từ chối nghe theo lời cảnh báo của

Ben Gurion và tách bạch đảng phái khỏi nhà nước, xuất hiện vài vụ bê bối

lớn. Do đó, trong cuộc bầu cử tháng 5 năm 1977, Công Đảng cuối cùng

đánh mất vị thế thống trị của mình. Nó bị mất 15% số phiếu và chỉ giành

https://thuviensach.vn

được 32 ghế. Đảng Likud của Begin giành được 43 ghế và ông không gặp

khó khăn thực sự nào trong việc thành lập một chính phủ liên minh. Ông

cũng giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tháng 6 năm 1981. Sau khi ông

nghỉ hưu, Likud và phong trào Công Đảng dàn hoà với nhau vào năm 1984,

dẫn tới một thỏa thuận về liên minh Công Đảng-Likud, với ghế thủ tướng

được luân phiên, quản lý đất nước. Do đó, Israel cuối cùng có một hệ thống

lưỡng đảng và tránh được nguy cơ của một chế độ độc đảng vĩnh viễn.

Tuy nhiên, về cơ bản, những khác biệt giữa các đảng phái chính trị của

Israel, dù có sâu sắc đến đâu và dù có bị đầu độc bởi những sự kiện lịch sử

khốc liệt đến thế nào, đều liên quan đến các vấn đề thế tục và do đó rốt

cuộc luôn nhường bước cho các thỏa hiệp thực dụng. Nghiêm trọng hơn cả

là khác biệt giữa tính thế tục của nhà nước Zion với tính tôn giáo của bản

thân Do Thái giáo, vấn đề này không mới. Đòi hỏi của Luật Moses và đòi

hỏi của thế giới gây ra căng thẳng trong bất cứ xã hội Do Thái nào. Căng

thẳng trồi lên thành xung đột công khai ngay khi người Do Thái được trao

trách nhiệm quản lý công việc của mình. Đó là lý do tại sao nhiều người Do

Thái mộ đạo tin rằng tốt hơn là người Do Thái sống dưới quyền thống trị

của dân ngoại. Nhưng điều này phó thác họ vào tay thiện chí của dân ngoại

đạo phi Do Thái. Kinh nghiệm của thời hiện đại cho thấy không thể dựa

vào thiện chí này. Nhà nước Zion mới đã được thai nghén để đáp lại chủ

nghĩa bài Do Thái thế kỷ 19 và ra đời ngay khi Holocaust vừa kết thúc. Nó

không phải là một bản kế hoạch chi tiết cho một nền thần quyền Do Thái,

mà là một công cụ chính trị và quân sự để giúp người Do Thái sống sót.

Tóm lại, tình hình về cơ bản giống y như thời nhà tiên tri Samuel. Khi đó

người Do Thái có nguy cơ bị người Philistine tiêu diệt và đã quay sang chế

độ quân chủ để sống sót. Samuel đã chấp nhận sự thay đổi này một cách

buồn bã và lo âu, vì ông thấy rõ rằng chế độ quân chủ, hay như chúng ta

nói là nhà nước, ở trong tình trạng xung đột không thể hoà giải được với

chế độ cai trị bằng Luật Moses. Cuối cùng, ông được chứng minh là đúng.

Luật Moses bị thách thức, Chúa bị chọc giận, và cuộc lưu đày Babylon diễn

ra sau đó. Khối thịnh vượng chung thứ hai gặp phải đúng những khó khăn

https://thuviensach.vn

đó và cũng biến mất. Do đó, người Do Thái phải sống lưu vong. Bản chất

của Do Thái giáo là cuộc lưu vong sẽ được chấm dứt bởi một sự kiện siêu

hình, gặp thời thuận của Chúa, chứ không phải bởi một giải pháp chính trị

do con người nghĩ ra. Nhà nước Zion đơn giản là một Saul mới. Nói rằng

đó là một hình thức hiện đại của Chúa cứu thế không chỉ sai lầm mà còn

báng bổ. Như học giả Do Thái vĩ đại Gershom Scholem cảnh báo, điều đó

chỉ có thể đẻ ra một Chúa cứu thế giả khác: “Lý tưởng Zion là một chuyện

và lý tưởng cứu thế là một chuyện khác, cả hai không dính dáng gì đến

nhau ngoại trừ trong cách nói khoa trương tại các cuộc tuần hành lớn,

thường truyền cho lớp trẻ của chúng ta một tinh thần Shabbatai mới nhưng

thất bại.”48 Đúng là người Zion, vốn hầu như không theo đạo hoặc thậm chí

bài tôn giáo, đã cầu viện sự giúp đỡ của Do Thái giáo. Họ không có lựa

chọn nào khác. Không có Do Thái giáo, không có ý tưởng dân tộc Do Thái

được đoàn kết bởi đức tin thì chủ nghĩa Zion chẳng là gì ngoài một giáo

phái lập dị. Họ cũng cầu viện cả Kinh Thánh nữa. Họ lấy từ Kinh Thánh

mọi kiểu bài học đạo đức, hùng biện chiến dịch và kêu gọi lý tưởng chủ

nghĩa đối với người trẻ. Ben Gurion dùng Kinh Thánh như một cuốn sách

hướng dẫn chiến lược quân sự. Nhưng đó chỉ là một hình thức Đông Âu

của phong trào khai sáng Do Thái. Chủ nghĩa Zion không có chỗ cho Chúa

như vậy. Với người Zion, Do Thái giáo chỉ là một nguồn năng lượng và văn

hóa quốc gia thuận tiện, còn Kinh Thánh không hơn gì một cuốn sách. Đó

là lý do tại sao ngay từ đầu người Do Thái sùng đạo nghi ngờ hoặc thẳng

thừng phản đối chủ nghĩa Zion, còn một số người (như chúng ta đã thấy)

tin rằng chủ nghĩa Zion là tác phẩm của quỷ Satan.

Nhưng cũng như Samuel đồng ý xức dầu thánh cho Saul, người Do Thái

sùng đạo phải công nhận sự tồn tại của chủ nghĩa Zion và có thái độ tôn

trọng đối với nó. Có một vài luồng tư tưởng, mỗi luồng được điều chỉnh

theo thời gian. Tất cả đều là dòng Chính thống. Do Thái giáo dòng Cải cách

không có vai trò gì trong việc định cư Palestine và tạo ra Israel. Giáo đường

Cải cách đầu tiên mãi tới năm 1958 mới được xây ở Jerusalem. Nhưng mức

độ Chính thống giáo thừa nhận chủ nghĩa Zion có khác nhau. Cũng như

https://thuviensach.vn

người Zion dùng Do Thái giáo để lập ra quốc gia của mình, một số người

Do Thái mộ đạo tin rằng tinh thần dân tộc Zion có thể được dùng để đưa

người Do Thái trở lại với Do Thái giáo. Abraham Isaac Kook (1865-1935),

được bổ nhiệm làm Giáo sĩ trưởng châu Âu với sự ủng hộ của người Zion,

cho rằng việc tuân thủ Torah có thể được tiếp thêm năng lượng nhờ tinh

thần yêu nước mới của người Do Thái, với điều kiện người Do Thái ngoan

đạo phải làm việc có tổ chức. Thế nên sau khi Đại hội Zion lần thứ 10 (năm

1911) quyết định ủng hộ trường học thế tục thay vì trường học Torah, đảng

chính trị tôn giáo đầu tiên là Mizrachi đã ra đời nhằm đấu tranh giữ lại

Torah trong chủ nghĩa Zion. Do đó, Mizrachi làm việc cùng người Zion

trong suốt giai đoạn ủy trị và là một đối tác trong chính phủ từ khi quốc gia

mới được thành lập. Mizrachi có vai trò quan trọng trong việc tránh tuyệt

giao hoàn toàn giữa người Do Thái thế tục với người Do Thái theo đạo ở

Israel, nhưng nó có xu hướng giống một nhà trung gian giữa hai bên hơn là

một lực lượng tôn giáo.

Đáp lại “sự phản trắc” của Mizrachi, các nhà hiền triết Chính thống giáo

lập ra phong trào Agudist vào năm 1912. Phong trào này không có tổ chức

và không đi vào hoạt động cho tới khi người Anh tiếp quản Palestine. Dưới

chế độ cai trị của Thổ Nhĩ Kỳ, hệ thống cũ phân bổ quyền lực cho các

nhóm thiểu số thông qua lãnh đạo tôn giáo của họ đã được giữ lại, và điều

này dĩ nhiên ủng hộ những người Chính thống. Nhưng theo Điều 4 của quy

chế ủy trị năm 1922, người Anh trao quyền đại diện chính trị của mọi

người Do Thái cho người Zion. Hội đồng Quốc gia của người Zion nằm

chắc trong đôi tay thế tục, và đơn giản chuyển các khía cạnh tôn giáo trong

công việc của mình cho Đảng Mizrachi. Đáp lại, người Agudist năm 1923

lập ra một phong trào quần chúng được điều hành bởi một “Hội đồng

Những người vĩ đại của Torah,” mà các chi nhánh của nó dạy người Do

Thái ngoan đạo cách dùng lá phiếu của mình để ủng hộ ứng viên của Hội

đồng. Thế nên một đảng phái tôn giáo thứ hai đã hình thành. Ở Đông Âu,

nó hoạt động vô cùng mạnh mẽ, có báo chí và các nhóm vận động hành

lang của riêng mình, và cực lực phản đối chủ nghĩa Zion. Nhưng ở

https://thuviensach.vn

Palestine, nó buộc phải thỏa hiệp sau khi Hitler lên nắm quyền và nêu yêu

sách về thị thực nhập cư trong cơn hoảng sợ. Tất cả những điều này đều đi

qua Cơ quan Do Thái của người Zion, một tổ chức cũng kiểm soát cả

nguồn tài chính trung tâm để chi trả cho hoạt động định cư mới. Sự thật là,

giống như người Do Thái đối mặt với người Philistine, Agudah không biết

làm cách nào để giữ vững nguyên tắc của mình trước chủ nghĩa Hitler.

Tuyên bố Balfour không thể là một hình thức trốn thoát do thần thánh xếp

đặt? Năm 1937, một trong các nhà lãnh đạo của Agudah là Issac Breuer,

cháu trai của Giáo sĩ Hirsch nổi tiếng, hỏi Hội đồng Những người vĩ đại

một câu hỏi chính thức: Tuyên bố Balfour có áp đặt một nhiệm vụ do thần

thánh xếp đặt cho người Do Thái là phải xây dựng một quốc gia, hay đó là

một “mưu mẹo của Satan”? Họ không thể thống nhất về một câu trả lời nên

Issac Breuer tự tìm lấy câu trả lời cho mình, trong bối cảnh Holocaust đưa

ra những lý do còn thuyết phục hơn để chấp nhận chủ nghĩa Zion. Lập luận

cuối cùng của Breuer cho rằng quốc gia là món quà từ Thiên đường cho

Israel tử vì đạo và có thể là “khởi đầu của sự cứu chuộc,” miễn là nó phát

triển được dưới sự hướng dẫn từ Torah, trở thành cơ sở cho ý thức hệ của

Agudah. 49

Do đó, khi quốc gia chuẩn bị được thành lập, Agudah đòi hỏi nhà nước

phải có một cơ sở pháp lý Torah. Điều này đã bị bác bỏ. Cơ quan Do Thái

viết cho Agudah, ngày 29 tháng 4 năm 1947: “Việc thành lập quốc gia cần

phải có sự xác nhận của Liên Hợp Quốc, và điều này sẽ không thể diễn ra

nếu không có sự đảm bảo quyền tự do lương tâm ở quốc gia cho mọi công

dân và nếu không làm rõ rằng ý định ở đây không phải là lập ra một nhà

nước thần quyền.” Phải là nhà nước thế tục. Mặt khác, Cơ quan Do Thái

chấp nhận quan điểm tôn giáo về ngày Sabbath, quy định về thực phẩm và

hôn nhân, cho phép tự do tôn giáo đầy đủ ở trường học. Thỏa hiệp này giúp

Agudah có thể tham gia Hội đồng Chính phủ Lâm thời khi nhà nước mới

thành lập, với tư cách thành viên của Mặt trận Tôn giáo Thống nhất, hình

thành các liên minh cầm quyền giai đoạn 1949-1952. Quan điểm của

Agudah được trình bày như sau (ngày 10 tháng 10 năm 1952):

https://thuviensach.vn

Thế giới được tạo ra vì Israel. Nghĩa vụ và phẩm chất của Israel là duy trì và thực hiện Torah.

Israel theo số phận phải sống ở đó, và vì thế duy trì Torah. Điều này có nghĩa rằng mục đích

của thế giới là lập ra chế độ của Torah ở vùng đất Israel. Nền móng của lý tưởng này đã được

đặt. Người Do Thái giờ đây sống ở quê hương mình và thực hiện Torah. Nhưng vẫn chưa đạt

được sự hoàn thiện, vì tất cả người Do Thái vẫn chưa sống ở vùng đất của mình và [thậm chí]

tất cả người Do Thái vẫn chưa thực hiện Torah. 50

Tóm lại, Agudah cam kết sử dụng chủ nghĩa Zion để hoàn thành việc tập

hợp và biến kết quả đó thành một nền thần quyền.

https://thuviensach.vn

Cũng như những thỏa hiệp của Mizrachi dẫn tới những thỏa hiệp của

Agudah, những thỏa hiệp của Agudah dẫn tới một nhóm khắc khổ tự gọi

mình là Những người canh gác thành phố (Neturei Karta). Nhóm này tách

khỏi Agudah năm 1935, phản đối việc thành lập quốc gia, tẩy chay bầu cử

và mọi hoạt động khác của quốc gia, tuyên bố rằng thà quốc tế hóa

Jerusalem còn hơn là để nó trong tay những kẻ bội giáo Do Thái. Nhóm

này tương đối nhỏ và trong suy nghĩ của người thế tục là nhóm cực đoan.

Nhưng toàn bộ lịch sử người Do Thái cho thấy các nhóm thiểu số khắc khổ

có xu hướng trở thành các nhóm đa số chiến thắng. Hơn nữa, giống như Do

Thái giáo, những thành viên của nhóm này tỏ ra (với tiền đề ban đầu của

mình) rất nhất quán về mặt logic. Người Do Thái là “một dân tộc mà cuộc

sống của họ bị chi phối bởi một mệnh lệnh thánh thần siêu nhiên… không

phụ thuộc vào thành công hay thất bại chính trị, kinh tế và vật chất thông

thường.” Người Do Thái không phải là “một dân tộc như bất kỳ một dân

tộc nào,” chịu tác động của các yếu tố “mà khiến tất cả các dân tộc khác lúc

thăng lúc trầm.”51 Do đó, việc tạo ra nhà nước Zion không phải là việc

người Do Thái bước trở lại vào lịch sử, không phải là một Khối thịnh

vượng chung thứ ba, mà là sự khởi đầu của một cuộc lưu đày mới và nguy

hiểm hơn nhiều, vì “sự cho phép đầy đủ nay đã được đưa ra để mời gọi

thông qua thành công của những kẻ xấu xa.” Họ thường xuyên trích dẫn

phát biểu của một nhóm giáo sĩ Hungary khi tới Auschwitz đã thừa nhận

hình phạt từ Chúa là công bằng, vì họ đã phản đối chủ nghĩa Zion quá yếu

ớt. Những kẻ giả dạng chủ nghĩa Zion và giả vờ đại diện cho người Israel

đang thiêu rụi các linh hồn Do Thái, trong khi lò thiêu của Hitler chỉ thiêu

rụi thân xác họ và giải phóng linh hồn họ đến với cuộc sống vĩnh hằng. Họ

lên án Chiến tranh Sinai cũng như Chiến tranh Sáu ngày, cho rằng với

thành công hào nhoáng của chúng, hai cuộc chiến này đã được tính toán để

dụ người Do Thái đến với chủ nghĩa Zion và do đó tới sự hủy diệt vĩnh

hằng. Hơn nữa, những chiến thắng đó, tác phẩm của Satan, cuối cùng sẽ chỉ

đưa đến thất bại vô cùng lớn. Những người canh gác phản đối “sự cứu rỗi

https://thuviensach.vn

và bảo vệ” của chủ nghĩa Zion, cùng những cuộc chiến và chinh phạt của

nó:

Chúng ta không ủng hộ bất cứ sự thù ghét hay thù địch nào, và trên hết là bất cứ sự giao tranh

hay chiến tranh dưới mọi hình thức nhằm chống lại bất cứ dân tộc, quốc gia hay ngôn ngữ

nào, vì Torah thiêng liêng đã không đòi hỏi chúng ta phải làm thế lúc lưu vong, mà ngược lại.

Nếu do tội lỗi quá nhiều khiến chúng ta hiển nhiên cùng chung số phận với những kẻ nổi loạn

này [chống lại Chúa], thì cầu cho chuyện đó không xảy ra! Tất cả những gì chúng ta có thể

làm là cầu nguyện với Đức Chúa thiêng liêng, để người có thể giải thoát chúng ta khỏi số

phận và cứu rỗi chúng ta.

Những người canh gác coi mình là một “tàn dư,” “từ chối quỳ gối trước

Baal” như trong “thời Elijah,” hay “ăn tại bàn của Jezebel.” Chủ nghĩa Zion

là “một cuộc nổi loạn chống lại Vua của các Vua,” và thần học của họ ngụ

ý quốc gia Do Thái sẽ kết thúc trong thảm hoạ còn tồi tệ hơn cả Holocaust.

Do đó, từ khi mới ra đời, nhà nước Zion thế tục vấp phải phản đối tôn giáo

từ ba bên: từ bên trong liên minh chính phủ, từ bên ngoài liên minh nhưng

với sự đồng thuận của người Zion, và từ bên ngoài sự đồng thuận nhưng ở

trong đất nước. Phản đối diễn ra dưới muôn hình muôn vẻ, từ ấu trĩ cho đến

bạo lực: dán tem ngược lên thư và bỏ chữ “Israel” ra khỏi dòng địa chỉ; xé

thẻ căn cước; tẩy chay bầu cử; biểu tình; bạo động tổng lực. Nhà nước

Israel, giống các nhà nước đi trước nó như Hy Lạp và La Mã, đối mặt với

một bộ phận dân số, nhất là ở Jerusalem, thường dễ nổi giận bất thình lình

vì những quyết định dù nhỏ và thiếu cân nhắc của chính phủ. Tuy nhiên,

thông thường quyền lực tôn giáo thể hiện mình bằng việc tranh luận quyết

liệt trong Knesset và nhất là trong nội các. Trong bốn chính phủ đầu tiên

của Israel, không dưới năm cuộc khủng hoảng nội các là do các vấn đề tôn

giáo gây ra: năm 1949 là về việc nhập khẩu thực phẩm bị cấm, tháng 2 năm

1950 là về việc giáo dục tôn giáo cho trẻ em Yemen ở các trại quá cảnh,

tháng 10 năm 1951 và một lần nữa tháng 9 năm 1952 là về việc bắt các cô

gái của các gia đình Chính thống giáo đi lính, và tháng 5 năm 1953 là về

https://thuviensach.vn

trường học. Mô hình này tiếp diễn trong 40 năm đầu tồn tại của Israel, tôn

giáo tỏ ra là một nguồn gây bất hoà trong chính phủ liên hiệp lớn hơn nhiều

so với khác biệt về ý thức hệ, quốc phòng hay ngoại giao.

Vì tôn giáo Do Thái chứa đựng đầy đủ một nền thần học đạo đức nghiêm

ngặt, nên phạm vi xung đột rất rộng. Theo đó, vào ngày Sabbath, vốn đã

được trao quy chế hợp pháp và hợp hiến, có 39 loại việc chính và nhiều loại

việc nhỏ bị cấm làm, trong đó có lái xe hoặc đi trên một chiếc xe, viết lách,

chơi nhạc cụ, gọi điện thoại, bật đèn hay chạm vào tiền. Hơn nữa, luật phổ

biến nhất trong Do Thái giáo nói rằng “hễ ai công khai báng bổ ngày

Sabbath thì sẽ giống như một dân ngoại trong mọi khía cạnh: tay hắn chạm

vào rượu vang thì rượu vang đó cấm uống, bánh mì hắn nướng thì giống

như bánh mì của một dân ngoại, và đồ ăn hắn nấu thì giống như đồ ăn của

một dân ngoại.”52 Do đó, với tác động dây chuyền của nó, luật về ngày

Sabbath đặt ra các vấn đề nghiêm trọng trong lực lượng vũ trang, ngành

dân chính, các khu vực công nghiệp, nông nghiệp trên phạm vi rộng lớn.

Có những tranh cãi gay gắt về việc vắt sữa bò ở kibbutz và việc phát sóng

truyền hình vào ngày Sabbath, các sắc lệnh pháp lý đồ sộ và xung đột của

các văn bản dưới luật. Do đó, xe buýt chạy ở Haifa chứ không chạy ở Tel

Aviv; quán cà phê mở ở Tel Aviv chứ không mở ở Haifa; riêng Jerusalem

cấm cả hai. Có một cuộc khủng hoảng nội các khác về El-Al, hãng hàng

không nhà nước, bay vào ngày Sabbath. Có một cuộc đấu tranh thậm chí

còn dai dẳng hơn trong chính phủ về việc phục vụ đồ ăn không phải là đồ

ăn kiêng trên hãng vận tải biển nhà nước, các đạo luật về đồ ăn là mảnh đất

màu mỡ cho tranh cãi chính trị. Khách sạn và nhà hàng cần có “chứng chỉ

về sự đúng đắn” do giáo sĩ cấp. Theo một điều luật năm 1962, việc nuôi lợn

bị cấm, trừ những khu vực Ả-rập Kitô giáo gần Nazareth hoặc vì mục đích

khoa học; vào năm 1985, một chiến dịch lập pháp bắt đầu, cấm bán và phân

phối các sản phẩm thịt lợn. Chính phủ cũng như giáo sĩ kiểm tra giấy chứng

nhận giống lợn Babirusa Đông Indonesia, được người nuôi tuyên bố là

động vật có vú, có móng guốc và nhai lại. Có những cuộc tranh cãi trong

nội các về việc mổ tử thi và chôn cất người chết trên đất thánh.

https://thuviensach.vn

Giáo dục đặt ra những vấn đề vô cùng phức tạp. Dưới thời ủy trị, có bốn

loại trường học Do Thái: Zion Phổ thông (thế tục), Histadrut (thế tục-hợp

tác xã), Mizrachi (Torah-thế tục) và Agudah (duy nhất Torah). Đạo luật

Giáo dục Thống nhất năm 1953 ghép bốn loại này thành hai loại: trường

chính phủ-thế tục và trường chính phủ-tôn giáo. Agudah rút các trường của

mình khỏi hệ thống giáo dục, nhưng sẽ không được chính phủ đầu tư nếu

không dành đủ thời gian cho các môn học thế tục. Người theo chủ nghĩa thế

tục than phiền rằng trường học Agudah dành 18 trên tổng số 32 tiết mỗi

tuần cho Kinh Thánh, sách Talmud và tiếng Hebrew (nữ sinh học nhiều

Kinh Thánh hơn, ít Talmud hơn so với nam sinh), không có thời gian cho

các môn khoa học, địa lý và lịch sử. Người Do Thái sùng đạo thì than phiền

rằng trường học nhà nước chỉ dành tám trên tổng số 32 tiết cho tôn giáo,

trong đó ba tiết dành cho tiếng Hebrew, và rằng Kinh Thánh được dạy theo

tinh thần thế tục, theo kiểu thần thoại, ngoại trừ một số đoạn nhất định

được trình bày như là lịch sử người Israel thời cổ đại. 53 Cuối những năm

1950, một kế hoạch thỏa hiệp rối rắm của nội các nhằm thúc đẩy “nhận

thức Do Thái” trong các trường thế tục và “nhận thức dân tộc-Israel” trong

các trường tôn giáo càng dẫn tới nhiều rắc rối hơn. 54 Năm 1959, có các cuộc

bạo động ở ba nơi chống lại chính sách tuyên truyền thế tục đối với con cái

của những người phương Đông theo Chính thống giáo, khiến một trong các

giáo sĩ của họ chua chát than phiền:

[Họ] nuôi dạy người trẻ thiếu sự thông thái trong việc vươn lên các đỉnh cao và khoác lên

người chúng sự tự cao, trong khi bỏ bê người lớn tuổi thông thái. Họ dạy trẻ ở trường rằng ở

đây - ở vùng đất Israel! - không cần làm theo những lời răn của Torah. Khi đứa trẻ đi học về

và cha mẹ bảo nó cầu nguyện, nó trả lời rằng giáo viên con nói không cần thiết hoặc giáo viên

con gọi cầu nguyện là vô nghĩa. Khi giáo sĩ tới và bảo trẻ làm lễ Sabbath, chúng không nghe

lời ông vì câu lạc bộ đang tổ chức một trận đấu bóng đá hoặc xe đang đợi để đưa chúng ra bãi

biển… nếu giáo sĩ van nài và khóc lóc thì chúng cười vào mặt ông, vì đó là điều giáo viên

chúng đã ra lệnh. Các nhà hiền triết Torah bị đẩy vào một góc trong khi lũ trẻ trở nên vĩ đại vì

chúng nắm thẻ đảng. 55

https://thuviensach.vn

Người Chính thống giáo cũng tức giận với cách mà nhiều tổ chức vi phạm

các quy định từ thời cổ đại về việc tách riêng giới tính. Gần các trung tâm

Chính thống giáo, họ tức giận khi thấy phòng khiêu vũ và cảnh nam nữ tắm

chung. Hội đồng Những người vĩ đại bêu riếu luật bắt nữ giới đi lính, cho

rằng cần phải thách thức nó kể cả nếu có phải chết. Đó là một trong nhiều

trận chiến mà phe tôn giáo giành chiến thắng.

Họ cũng giành chiến thắng về vấn đề trung tâm là hôn nhân. Nhà nước thế

tục Israel buộc phải từ bỏ thiết chế hôn nhân dân sự. Họ áp đặt luật Chính

thống giáo kể cả với các cuộc hôn nhân thế tục, dưới các điều khoản của

Phần 1 và Phần 2 của Luật Thẩm quyền Tòa án Giáo sĩ (Kết hôn và Ly

hôn) năm 1953. Các thành viên theo chủ nghĩa thế tục của Knesset đã bỏ

phiếu cho luật này, vì nếu không Israel sẽ dần chia thành hai cộng đồng

không thể cưới lẫn nhau được. Nhưng luật này cũng dẫn tới các trường hợp

khó khăn và kiện tụng kéo dài, không chỉ liên quan đến người phi Do Thái

và người Do Thái thế tục hóa, mà còn cả các giáo sĩ dòng Cải cách và

những người cải sang dòng Cải cách, vì chỉ giáo sĩ dòng Chính thống mới

có quyền công nhận các trường hợp cải đạo và không chấp nhận các trường

hợp cải sang dòng Cải cách. Các chuyên gia về kết hôn và ly hôn của dòng

Chính thống, từ quan điểm của họ thì hoàn toàn chính đáng, bắt tất cả

người nhập cư Do Thái phải trải qua những bài kiểm tra ngặt nghèo nhất.

Do đó vào năm 1952, tập quán ly hôn của 6.000 người Bene Israel (người

Do Thái đến từ Bombay) bị kiểm tra kỹ lưỡng và bị cho là bất thường (mặc

dù cuối cùng cũng được chấp nhận), còn các cuộc hôn nhân của người Do

Thái Falasha đến từ Ethiopia thì bị đặt dấu chấm hỏi hồi năm 1984.

Có nhiều cuộc tranh luận gay gắt về vấn đề tái hôn và ly hôn. Sách Đệ nhị

luật 25:5 áp đặt nghĩa vụ hôn nhân giữa một góa phụ không con với anh trai

hoặc em trai của người chồng đã mất. Nghĩa vụ này được chấm dứt bởi

halizah hay lời từ chối của anh rể hoặc em rể. Nhưng nếu người anh rể

hoặc em rể là người vị thành niên thì góa phụ phải đợi. Nếu anh rể hoặc em

rể bị câm điếc và không thể nói, “Tôi không muốn lấy cô ấy làm vợ,” thì

https://thuviensach.vn

góa phụ có thể không tái hôn. Trường hợp này thực tế đã xảy ra hồi năm

1967 ở Ashdod; hơn nữa, có lúc người đàn ông câm điếc đã có vợ rồi. Nên

giáo sĩ sẽ thu xếp một cuộc hôn nhân một chồng hai vợ và giám sát cuộc ly

hôn ngày hôm sau.56 Những vụ khó cũng xuất hiện khi một bên trong cuộc

hôn nhân từ chối ly hôn. Nếu người phụ nữ từ chối thì ly hôn trở nên khó

khăn, nhưng nếu người đàn ông từ chối thì ly hôn không thể diễn ra. Chẳng

hạn, trong một vụ năm 1969, người chồng bị kết án 14 năm tù vì gây ra sáu

vụ tấn công tình dục và ba vụ cưỡng hiếp. Người vợ kiện đòi ly hôn, người

chồng từ chối và họ vẫn là vợ chồng theo luật giáo sĩ, người vợ không có

giải pháp dân sự nào ở Israel, về những vụ như vậy, Giáo sĩ Zerhah

Warhaftig, cựu Bộ trưởng Tôn giáo, có quan điểm thoải mái: “Chúng ta có

một hệ thống pháp luật vốn luôn đáp ứng nhu cầu của người dân. Hệ thống

này có thể mang trong mình một số cái gai thi thoảng đâm vào một cá nhân

nào đó. Chúng ta không quan tâm đến cá nhân này hay cá nhân khác mà

chúng ta quan tâm đến toàn thể người dân.” 57

Quan điểm này lẽ ra đã có thể được thể hiện tốt hơn, nhưng dù sao đi nữa

nó cũng hàm chứa sự thật, thu hút sự chú ý tới những khó khăn của quốc

gia mới thành lập, rằng Do Thái giáo là một tôn giáo cầu toàn. Điểm mạnh

của nó nằm trong chính các điểm yếu của nó. Nó cho rằng những ai thực

hành Do Thái giáo là tầng lớp tinh hoa, vì Do Thái giáo tìm cách tạo ra một

xã hội kiểu mẫu. Điều đó khiến Do Thái giáo theo nhiều cách khác nhau đã

trở thành một tôn giáo lý tưởng cho một quốc gia mới như Israel, mặc dù

luật Do Thái giáo được tạo ra khoảng 3.200 năm trước khi nhà nước Israel

được thành lập. Vì tính liên tục độc đáo của Do Thái giáo nên nhiều điều

luật cổ xưa nhất của nó vẫn có giá trị và được người mộ đạo tuân thủ.

Chúng thường phản ánh hình thức hơn là nội dung của sự thật tôn giáo,

nhưng cũng cần nhấn mạnh một lần nữa là “nghi thức chủ nghĩa” với người

Do Thái không phải là từ có ý chỉ trích. Như Tiến sĩ Harold Fisch, Hiệu

trưởng đầu tiên của Đại học Bar-Ilan, nói:

https://thuviensach.vn

Từ “nghi thức” trong tiếng Anh là một đặc tính miệt thị có nguồn gốc từ truyền thống Tin Lành. Từ này trong tiếng Hebrew là Mizvot (mệnh lệnh tôn giáo) và những từ này có cùng sức

mạnh đạo đức dù nói về mối quan hệ giữa người với người hay giữa người với Chúa. Phần

sau của luật thể hiện cái gọi là những lời răn nghi thức, và những lời răn này dù được đánh giá

thế nào thì cũng không thể thiếu được, giống như những lời răn đạo đức. 58

Bản chất của tinh thần nghi thức là sự tuân thủ tỉ mỉ, và điều đó một lần

nữa là điểm mạnh của Do Thái giáo được điều chỉnh đặc biệt tốt để phù

hợp với một quốc gia mới. Tất cả các quốc gia đều cần sùng bái chính mình

bằng phẩm giá của quá khứ. Trong số hơn 100 nước giành được độc lập sau

năm 1945, nhiều nước phải vay mượn các thiết chế và truyền thống từ

những kẻ cai trị thực dân trước đây hoặc sáng tạo ra chúng từ một quá khứ

mà đa phần không được ghi lại. Israel may mắn vì quá khứ của nó dài nhất

và phong phú nhất trong tất cả, được ghi lại rất nhiều và được cập nhật

bằng sự liên tục tuyệt đối. Chúng ta đã thấy tài năng viết sử của người Do

Thái có từ thời Josephus đến tận thế kỷ 19. Khi nhà nước Zion được thành

lập, nó thể hiện mình không chỉ trong lịch sử mà trên hết trong khảo cổ

học. Các chính khách và tướng lĩnh như Ben Gurion, Moshe Dayan và

Yigael Yadin, cùng hàng ngàn dân thường, trở thành các nhà khảo cổ học

đầy đam mê, cả nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp. Việc nghiên cứu thời cổ đại

trở thành một nỗi ám ảnh cực điểm của người Israel.

Đó là một yếu tố quan trọng trong việc tạo ra một quốc gia gắn bó hữu cơ.

Nhưng nó không quan trọng so với sinh lực của một tôn giáo đã tạo nên

chủng tộc Do Thái, những người bảo vệ hiện tại của tôn giáo này có thể lần

tìm dòng dõi giáo sĩ của mình ngược trở lại thời Moses. Người Do Thái

sống sót chính vì họ tỉ mỉ về các nghi thức của mình và sẵn sàng chết vì

chúng. Một điều đúng đắn và lành mạnh là sự tôn trọng dành cho việc tuân

thủ nghiêm ngặt nên là một đặc điểm trung tâm của cộng đồng Zion.

Ví dụ nổi bật là thái độ của người Do Thái đối với Núi đền, khi lòng can

đảm và ý Chúa đã mang nó trở về với họ, cùng với phần còn lại của Thành

https://thuviensach.vn

cổ, trong Chiến tranh Sáu ngày năm 1967. Đó là một quyết định đơn giản

khôi phục ghetto lâu đời, mà từ đó người Do Thái Jerusalem bị xua đi vào

năm 1948. Nhưng Ngôi đền cho thấy những khó khăn. Nó đã bị phá hủy

hoàn toàn từ thời cổ đại. Không ai có đủ thẩm quyền bằng Maimonides khi

phán rằng, dù Ngôi đền đã bị phá hủy, song di tích Ngôi đền vẫn mãi là một

địa điểm thiêng liêng. Shekinah không bao giờ rời đi, và đó là lý do tại sao

người Do Thái luôn tới cầu nguyện gần di tích đó, nhất là ở Bức tường phía

Tây, theo truyền thống được tin là gần với đầu phía tây của nơi cực thánh.

Tuy nhiên, vì di tích Ngôi đền vẫn còn tính thiêng liêng, nên người Do Thái

cũng phải thanh khiết về mặt nghi thức trước khi bước vào đó. Các quy

định về sự thanh khiết xoay quanh Ngôi đền là những quy định ngặt nghèo

nhất. Không ai được phép vào nơi cực thánh trừ thầy cả, và kể cả thầy cả

cũng chỉ vào đó một lần trong năm nhân Ngày Cứu chuộc. Vì khu vực

Ngôi đền được đánh đồng với “trại Israel” của Moses vốn bao quanh giáo

đường ở sa mạc, nên các quy định về sự thanh khiết trong Sách Dân số

được áp dụng cho nó.59 Trong sách này, Chúa mô tả với Moses cả nguyên

nhân dẫn đến sự không thanh khiết lẫn cách khắc phục nó. Một người trở

nên không thanh khiết khi chạm vào xác chết, ngôi mộ hay xương người,

hay khi sống cùng mái nhà với bất cứ ai làm vậy. Rồi sách nói tiếp: “Về kẻ

bị ô uế, người ta phải lấy tro của con bò cái tơ đã bị thiêu đặng chuộc tội,

để trong một cái bình và đổ nước chảy lên trên. Đoạn, một người tinh sạch

sẽ lấy chùm kinh giới nhúng vào nước, rồi rảy trên trại, trên các bình, trên

những người có tại đó, và trên người đã đụng, hoặc những hài cốt, hoặc

một người bị giết, hoặc một xác chết, hoặc một nấm mộ.” 60

Bò cái tơ phải có màu đỏ và “không tật không vết, và chưa mang ách.”

Quan trọng nhất, để tránh ô uế, phần tối quan trọng của nghi lễ phải do

người thừa kế hiển nhiên của Aaron là Eleazar thực hiện. Khi Eleazar đã

tạo ra hỗn hợp nước và tro, nó được trữ “ở một nơi tinh sạch” để có cái

dùng khi cần. Giới chức đòi hỏi bò cái tơ phải thuộc loại hiếm và đắt tiền;

chỉ cần hai sợi lông của con bò không phải màu đỏ thì tro của nó mất giá

trị. Họ không thống nhất được có bao nhiêu bò cái tơ đã bị thiêu. Một số

https://thuviensach.vn

nói bảy con. Số khác nói chín con. Sau khi Ngôi đền bị phá hủy, không thể

chuẩn bị tro mới. Tro cũ vẫn còn, và rõ ràng nó được dùng để tẩy uế cho

người đã tiếp xúc với người chết tới tận thời Amora. Rồi tro cũ hết, và việc

tẩy uế không thể thực hiện được cho tới khi Chúa cứu thế tới để thiêu con

bò tơ thứ mười và pha nước tro mới. Vì các quy định về sự thanh khiết,

nhất là với người chết, trước và nay vốn rất nghiêm ngặt, nên các giáo sĩ

nhất trí rằng tất cả người Do Thái bây giờ về mặt nghi thức là không thanh

sạch. Và vì không còn tro để tẩy uế, nên không người Do Thái nào có thể

vào Núi đền. 61

Luật Bò cái tơ đỏ đã được dùng làm một ví dụ điển hình cho hukkah, một

quy định trong Do Thái giáo mà không có lời giải thích hợp lý nào cho nó,

nhưng phải được tuân thủ nghiêm ngặt, vì nó được Chúa ra lệnh một cách

rõ ràng nhất như có thể. Đó là kiểu quy định mà vì nó dân ngoại luôn chế

giễu người Do Thái. Đó cũng là kiểu quy định mà người Do Thái khăng

khăng tuân thủ cho dù có bất lợi đến thế nào, và do đó giữ lại bản sắc Do

Thái của mình. Thế nên ít nhất từ năm 1520, người Do Thái cầu nguyện tại

Bức tường phía Tây nhưng không vượt qua nó. Sau khi khu Do Thái của

Jerusalem sụp đổ năm 1948, người Ả-rập không cho người Do Thái sử

dụng Bức tường phía Tây kể cả chỉ nhìn nó từ xa. Sự ngăn cản này kéo dài

19 năm. Khi Thành cổ được lấy lại vào năm 1967, Bức tường lại được mở

cho người Do Thái, và vào ngày đầu tiên của lễ Shavuot năm đó, 250.000

người Do Thái Chính thống cố gắng cầu nguyện ở đó cùng một lúc. Toàn

bộ khu vực phía trước Bức tường khi đó được dọn dẹp, tạo nên một không

gian ngoài trời đẹp đẽ, được lát đá. Nhưng không có cách nào để người Do

Thái có thể vào Núi đền. Mọi kiểu lập luận giáo sĩ tài tình được đưa ra để

cho phép người Do Thái được vào ít nhất một phần của khu vực đó. Nhưng

cuối cùng, các giáo sĩ thống nhất là toàn bộ địa điểm đó phải được cấm với

những người Do Thái thực sự tin vào đức tin của mình.62 Nên Giáo sĩ

trưởng và Bộ Tôn giáo đã đặt biển cấm người Do Thái lên Núi đền, nếu

không sẽ bị Karet (tiêu diệt, hay bị mất đời sống vĩnh hằng). Việc hàng

ngàn người Do Thái phớt lờ lời cảnh báo được coi là bằng chứng cho thấy

https://thuviensach.vn

sự bất lực của các giáo sĩ. Nhưng việc rất nhiều người Do Thái mộ đạo làm

theo lời cấm, dù họ rất muốn vào bên trong khu vực đó, cũng quan trọng

không kém nếu không muốn nói là quan trọng hơn.

Các giáo sĩ Jerusalem có một lý do nữa để theo đuổi lập trường nghiêm

khắc về vấn đề này. Họ muốn ngăn dân thường Do Thái đánh đồng các

chiến thắng quân sự của phe Zion, chẳng hạn như việc tái chiếm Thành cổ,

với sự ứng nghiệm về cứu thế. Lập luận tương tự cũng được áp dụng cho

các đề xuất xây lại Ngôi đền. Dĩ nhiên bất cứ kế hoạch nào như vậy cũng

đều vấp phải sự phản đối dữ dội từ toàn thể thế giới Hồi giáo, vì trên nền

của Ngôi đền là hai cấu trúc Hồi giáo có tầm quan trọng lịch sử và nghệ

thuật vô cùng to lớn. Mặc dù vậy, ý tưởng này được thảo luận kỹ càng với

sự thấu đáo giáo sĩ điển hình. Chẳng phải người Do Thái, theo lệnh Chúa,

đã xây lại Ngôi đền khi trở về từ cuộc lưu đày đầu tiên ở Babylon đó sao,

và chẳng phải đây là một tiền lệ cần làm theo khi mà cuộc lưu đày giờ đã

kết thúc đó sao? Không, tiền lệ chỉ áp dụng khi đa số người Do Thái “sống

trên vùng đất,” và điều đó vẫn chưa xảy ra. Tuy nhiên, vào thời Ezra, chẳng

phải Ngôi đền đã được xây lại dù số người Do Thái trở về từ Babylon nhỏ

hơn so với ngày nay đó sao? Đúng, nhưng không có lệnh Chúa nào cả;

Ngôi đền thứ ba sẽ được dựng một cách siêu nhiên nhờ sự can thiệp trực

tiếp của Chúa. Nhưng quan điểm này đã từng được sử dụng để chống lại

chủ nghĩa Zion, phải vậy không, và bị các sự kiện làm cho sai lệch? Và

Ngôi đền thứ nhất, không nghi ngờ gì đã được Solomon xây nên, cũng là

nhờ Chúa. Đúng vậy; mặt khác, Ngôi đền không thể được xây dưới thời

David vì David là một con người của chiến tranh; Ngôi đền phải đợi cho tới

thời hoà bình của Solomon. Cho nên ngày nay, chỉ khi nào một nền hoà

bình cuối cùng đến thì một Ngôi đền thứ ba mới có thể được xây. Kể cả khi

đó, sẽ phải cần đến một nhà tiên tri đích thực để truyền cảm hứng cho sự

kiện này, nếu không thì vì lý do nào đấy mà các chi tiết, được Chúa trao tận

tay cho David, sẽ bị mất. 63 Vâng, chúng đã bị mất, nhưng đó là các chi tiết

về Ngôi đền thứ ba đã được nói đến trong Sách Ezekiel. Có lẽ vậy; nhưng

nếu có gạt ra một bên các quan điểm kỹ thuật, thì thế hệ hiện tại vẫn không

https://thuviensach.vn

sẵn sàng cũng như chẳng mong muốn khôi phục Ngôi đền và hình thức thờ

cúng của nó; để được như vậy sẽ đòi hỏi phải có một sự giác ngộ tôn giáo.

Chính xác; và có cách nào tạo ra một sự giác ngộ như thế tốt hơn việc bắt

tay vào xây lại Ngôi đền không? 64 Nên các quan điểm cứ tiếp diễn, đa số

dẫn tới kết luận là hiện chưa thể làm được gì. Thậm chí một đề xuất làm lễ

hiến sinh cừu nhân lễ Vượt qua cũng bị bác bỏ vì không thể tìm ra địa điểm

chính xác của bàn thờ, có sự hồ nghi về dòng dõi tư tế của người Cohen

hiện tại hay Kohanim, và (nhất là) có quá ít hiểu biết về quần áo tư tế ngày

xưa mặc để có thể phục chế cho chính xác. 65

Ngôi đền và các quan điểm xoay quanh nó là biểu tượng cho quá khứ tôn

giáo vốn là một lực sống, lực liên kết trong cộng đồng Israel mới. Nhưng

còn có một quá khứ thế tục nữa, mà để trốn thoát khỏi nó nhà nước Zion đã

được tạo ra. Đó là biểu tượng Holocaust: còn hơn một biểu tượng, thực tế

kinh hoàng này đã che mờ việc lập ra quốc gia, và tiếp tục là sự kiện nổi

bật trong ký ức tập thể của dân tộc. Do Thái giáo đã không chỉ luôn quan

tâm đến Luật Moses, mà còn quan tâm đến cả (xét về mặt con người) mục

đích của pháp luật là công lý. Một đặc điểm tái diễn không ngừng và đáng

tiếc của lịch sử Do Thái thời lưu đày là những thương tích gây ra cho người

Do Thái vì họ là người Do Thái, và sự thất bại của xã hội dân ngoại trong

việc đưa kẻ gây thương tích ra trước công lý. Nhà nước Do Thái ít nhiều là

một phản ứng trước bất công lớn nhất trong mọi bất công. Một trong những

chức năng của nhà nước này là đóng vai trò một công cụ trừng phạt, và cho

thế giới thấy rằng người Do Thái sau một thời gian rất dài có thể phản công

và thực thi Luật Moses của họ để chống lại những ai đã đối xử bất công với

họ. Tội ác Holocaust lớn đến nỗi các phiên xét xử Nuremberg và các bộ

máy công lý khác do các nước châu Âu riêng rẽ vận hành, mà chúng ta đã

mô tả, đơn giản là không đủ. Ngay từ năm 1944, phòng nghiên cứu thuộc

Văn phòng Chính trị của Cơ quan Do Thái, khi đó do thủ tướng tương lai

Moshe Sharett quản lý, đã bắt đầu thu thập tư liệu về những tên tội phạm

chiến tranh Đức Quốc xã. Sau khi nhà nước Israel được thành lập, việc lần

theo dấu vết những kẻ tội phạm này và đưa họ ra trước công lý là một phần

https://thuviensach.vn

trong nghĩa vụ của một vài cơ quan Israel, một số hoạt động bí mật. Nỗ lực

này không chỉ giới hạn trong Israel. Nhiều tổ chức Do Thái, quốc gia và

quốc tế, trong đó có Đại hội Do Thái Thế giới, cũng tham gia vào nỗ lực

này. Những người sống sót cũng vậy. Năm 1946, Simon Wiesenthal, một

người Do Thái Séc 38 tuổi, sống sót sau năm năm ở các trại khác nhau

trong đó có trại Buchenwald và trại Mauthausen, cùng với 30 người từng

sống ở các trại tập trung khác, thành lập Trung tâm Tư liệu Lịch sử Do

Thái, mà sau cùng tìm được trụ sở lâu dài ở Vienna. Trung tâm này tập

trung vào việc nhận dạng những tên tội phạm Đức Quốc xã vẫn chưa bị xét

xử và kết án. Holocaust được nghiên cứu rất mạnh vì mục đích học thuật và

giáo dục cũng như vì mục đích trừng phạt. Đến những năm 1980, có 93

khóa học về Holocaust tính riêng tại các trường đại học ở Mỹ và Canada,

cùng sáu trung tâm nghiên cứu chỉ chuyên về chủ đề này. Chẳng hạn tại

Trung tâm Nghiên cứu Holocaust Wiesenthal ở Los Angeles, công nghệ

mới nhất được sử dụng để tạo ra cái được gọi là một “trải nghiệm

Holocaust đa màn hình, đa kênh âm thanh, nghe-nhìn,” sử dụng một màn

hình cao 40 feet, dài 23 feet, hình vòm, ba máy chiếu phim và một ống kính

màn ảnh rộng đặc biệt, 18 máy chiếu slide và âm thanh ngũ âm, tất cả được

nối với một máy tính trung tâm để điều khiển đồng thời. Việc tái hiện một

cách ấn tượng sự kiện này có vẻ không thừa, khi mà người bài Do Thái

đang bắt đầu có những nỗ lực đầy quyết tâm để chứng minh rằng Holocaust

chưa từng xảy ra hoặc đã bị phóng đại một cách gớm ghiếc. 66

Nhưng mục đích hàng đầu của việc lưu trữ tư liệu về Holocaust vẫn là công

lý. Wiesenthal chịu trách nhiệm đưa trên 1.100 tên Đức Quốc xã ra truy tố.

Ông cung cấp phần lớn tư liệu cho phép chính phủ Israel nhận dạng, bắt

giữ, xét xử và kết án kẻ chỉ xếp sau Himmler, đó là Adolf Eichmann, quản

lý và thực hiện chính của Holocaust, ông ta bị các mật vụ Israel bắt giữ ở

Argentina vào tháng 5 năm 1960, được bí mật đưa về Israel, và bị cáo buộc

15 tội theo Luật (Trừng phạt) Đức Quốc xã và Người cộng tác với Đức

Quốc xã năm 1950. 67 Vì một số lý do, phiên xét xử Eichmann là một sự

kiện quan trọng, vừa mang tính thực tế vừa mang tính biểu tượng đối với

https://thuviensach.vn

người Israel và toàn thể dân tộc Do Thái. Nó chứng tỏ một cách đầy ấn

tượng rằng thời kỳ những kẻ giết hại người Do Thái không bị trừng phạt đã

qua, và rằng không có nơi ẩn náu nào cho chúng ở bất cứ nơi đâu trên thế

giới này. Phiên xử được 976 phóng viên nước ngoài và 166 phóng viên

Israel đưa tin, và vì bản cáo trạng bao trùm toàn bộ Holocaust cũng như các

sự kiện dẫn tới Holocaust, nên phiên xử là một quá trình giáo dục cho hàng

triệu người về sự thật giết người hàng loạt. Nhưng nó cũng là một minh

chứng tỉ mỉ cho công lý Israel trong lĩnh vực mang đến nhiều cảm xúc nhất

này.

Phản ứng đầu tiên của Eichmann khi bị bắt là thú nhận danh tính và tội lỗi

của mình, cũng như thừa nhận quyền trừng phạt mình của người Do Thái,

ông ta nói ngày 3 tháng 6 năm 1960: “Tôi sẵn sàng treo cổ mình nơi công

cộng nếu việc đó làm tăng ý nghĩa của việc chuộc tội.”68 Sau này, ông ta trở

nên kém hợp tác hơn và quay trở lại với lời biện hộ quen thuộc từ

Nuremberg, rằng ông ta chỉ là một bánh răng trong cỗ máy thi hành mệnh

lệnh của người khác. Việc truy tố phải đối mặt với một lời biện hộ linh lợi,

khôn ngoan, bướng bỉnh nhưng đê tiện. Knesset thông qua một đạo luật cho

phép người nước ngoài (luật sư người Đức Tiến sĩ Robert Servatius) bào

chữa cho Eichmann và chính phủ Israel trả tiền cho việc đó (30.000 đôla).

Phiên xử kéo dài và rất chi tiết; phán quyết được đưa ra ngày 11 tháng 12

năm 1961, đã phải rất cố gắng để tranh luận và khẳng định về thẩm quyền

của tòa án và quyền xét xử bị cáo của tòa án, bất chấp hoàn cảnh bắt giữ bị

cáo cũng như bản chất của những gì mà tòa án phát hiện ra. Với bằng

chứng đã quá rõ ràng, lời tuyên án là không thể tránh được. Eichmann bị

kết án tử hình ngày 15 tháng 12, kháng cáo của ông ta bị bác bỏ ngày 29

tháng 5 năm 1962. Tổng thống Yitzhak ben Zvi nhận được đơn xin khoan

hồng và dành một ngày ở một mình để cân nhắc. Israel chưa bao giờ xử tử

ai trước đó (hoặc kể từ đó), nhiều người Do Thái ở trong nước và ở ngoài

nước đều muốn tránh xử tử bằng treo cổ. Nhưng đại đa số tin rằng bản án là

đúng và Tổng thống không thể tìm thấy bất cứ tình tiết giảm nhẹ nào trong

vụ này. Một phòng trong nhà tù Ramla được cải tạo đặc biệt thành một

https://thuviensach.vn

phòng xử tử, một cửa sập được khoét trên mặt sàn với một giá treo cổ bên

trên, và Eichmann bị xử tử lúc gần nửa đêm 31 tháng 5 năm 1962, thi thể

ông ta được hỏa thiêu và tro rải ngoài biển. 69

Vụ Eichmann cho thấy hiệu quả, công lý và quyết tâm của Israel, và ít

nhiều giúp trừ khử bóng ma Giải pháp Cuối cùng. Đó là một sự kiện cần

thiết trong lịch sử Israel. Nhưng Holocaust tiếp tục là một thực tế quyết

định nhận thức dân tộc của Israel. Tháng 5 năm 1983, hãng thăm dò dư

luận của Israel là Trung tâm Nghiên cứu Smith tiến hành một cuộc thăm dò

toàn diện về thái độ của người Israel đối với Holocaust. Cuộc thăm dò cho

thấy đại đa số người Israel (83%) coi Holocaust là một yếu tố chính đã

quyết định cách mà họ nhìn thế giới. Giám đốc Trung tâm, Hanoch Smith,

cho biết: “Cú sốc Holocaust vẫn còn in đậm trong tâm trí người Israel,

thậm chí ở cả thế hệ thứ hai và thứ ba.” Cách nhìn nhận Holocaust đi thẳng

vào trung tâm mục đích của Israel. Đại đa số (91%) tin rằng giới lãnh đạo

phương Tây biết về các vụ giết người hàng loạt và chẳng làm được mấy để

cứu người Do Thái; 87% đồng ý với câu nói: “Từ sau Holocaust, chúng ta

hiểu ra rằng người Do Thái không thể dựa vào người phi Do Thái.” Khoảng

61% coi Holocaust là yếu tố chính trong việc thành lập Israel và 62% tin

rằng sự tồn tại của Israel khiến cho thảm hoạ đó không thể lặp lại. 70

Do đó, cũng như ký ức tập thể về thời kỳ làm nô lệ cho pharaoh thống trị

xã hội Do Thái cổ đại, Holocaust đã định hình quốc gia mới. Một cảm giác

mất mát tràn ngập. Hitler đã xóa sổ một phần ba dân số Do Thái, nhất là

những người mộ đạo và người nghèo, vốn mang đến sức mạnh đặc biệt cho

Do Thái giáo. Sự mất mát có thể nhìn thấy về mặt thế tục. Thế kỷ 19 và đầu

thế kỷ 20, thế giới đã trở nên giàu có vô cùng nhờ những tài năng được giải

phóng khỏi các ghetto lâu đời, một lực lượng sáng tạo chủ chốt trong nền

văn minh châu Âu và Bắc Mỹ hiện đại. Nguồn cung tiếp tục cho đến khi

Hitler phá hủy nó mãi mãi. Không ai biết được qua việc đó thế giới đã mất

mát thế nào. Với Israel, sự phá hủy ấy có sức mạnh tàn phá. Sự tàn phá

được cảm nhận ở cấp độ cá nhân, vì rất nhiều công dân Israel đã mất gần

https://thuviensach.vn

như toàn bộ gia đình và bạn bè thời thơ ấu của mình, và nó cũng được cảm

nhận ở cấp độ tập thể: cứ ba người đã có thể làm nên quốc gia thì một

người không còn ở đó. Có lẽ trên hết, sự tàn phá còn được cảm nhận về mặt

tinh thần. Giá trị tối thượng mà Do Thái giáo gắn cho cuộc sống con người,

tới mức nhà nước Israel đã tranh cãi rất lâu và đầy lo lắng trước khi tước đi

cuộc sống của Eichmann, làm cho việc giết hại nhiều người như thế, nhất là

người nghèo và người mộ đạo được Chúa đặc biệt yêu mến, trở thành một

sự kiện khó mà hiểu được. Sự kiện này cần một Sách Job khác, chỉ để nêu

vấn đề. Nó được nhà thần học Do Thái giáo vĩ đại Abraham Joshua

Herschel (1907-1973), người may mắn thoát khỏi Ba Lan chỉ sáu tuần

trước khi thảm hoạ xảy ra, đề cập. Ông viết, “Tôi là một khúc củi đang

cháy dở được lấy ra từ đống lửa của một ban thờ quỷ Satan mà trên đó hàng

triệu mạng sống con người đã bị tiêu diệt để mang lại vinh quang to lớn

hơn cho cái ác, và trên đó quá nhiều thứ khác đã bị phá hủy: hình ảnh thánh

thiện của rất nhiều người, đức tin của nhiều người về Chúa công bằng và

đồng cảm, và phần lớn bí mật và sức mạnh gắn bó với Kinh Thánh được

nuôi dưỡng, nâng niu trong trái tim con người trong gần 2.000 năm.” 71 Vì

sao điều đó xảy ra? Nhà nước Israel mới đã bắt đầu bằng một câu hỏi

không có câu trả lời, có lẽ là không thể trả lời.

Tuy nhiên, vị thế trên thế giới của người Do Thái đã được cải thiện một

cách cơ bản từ những ngày trước khi xảy ra Holocaust. Quốc gia dân tộc

Do Thái đã được thành lập. Điều đó không chấm dứt cuộc lưu đày, tất

nhiên rồi. Làm thế nào nó có thể chấm dứt được cuộc lưu đày? Cuộc lưu

đày, như Arthur Cohen nhận định, không phải là một sự tình cờ của lịch sử

được sửa chữa bằng việc lập ra một quốc gia dân tộc, thế tục; đúng ra, nó là

một khái niệm siêu hình, “hệ số lịch sử của việc không được cứu rỗi.” 72 Hầu

hết người Do Thái vẫn ở bên ngoài quốc gia này. Điều này đã diễn ra kể từ

cuộc lưu đày Babylon. Khối thịnh vượng chung thứ ba, giống như Khối

thịnh vượng chung thứ hai, chỉ chứa khoảng một phần tư tổng số người Do

Thái. Khi Israel đi qua thập niên thứ tư của mình, không có dấu hiệu nào

cho thấy có một thay đổi cơ bản trong tỉ lệ này. Mặc dù vậy, việc lập ra một

https://thuviensach.vn

nhà nước Israel thế tục đã mang đến cho người Do Thái thế giới một trái

tim sống đang đập mà họ không có trong hai thiên niên kỷ. Nó mang lại

một trọng tâm cho cộng đồng toàn cầu mà các khu định cư lâu đời của

người mộ đạo và ý tưởng về một cuộc trở về, dù có được nâng niu thế nào,

cũng đã không mang lại. Việc xây dựng Israel trong thế kỷ 20 tương đương

với việc xây lại Ngôi đền. Giống như Ngôi đền dưới thời Herod Đại đế, nó

có những khía cạnh chưa thỏa mãn. Nhưng nó ở đó. Việc nó tồn tại, có thể

đến thăm và chia sẻ, đã mang tới một khía cạnh hoàn toàn mới cho cộng

đồng Do Thái thế giới. Nó luôn được quan tâm, đôi khi lo lắng, thường

được tự hào. Khi Israel đã được thành lập và chứng tỏ nó có thể bảo vệ và

biện minh cho bản thân, mình, thì không thành viên nào của cộng đồng Do

Thái thế giới phải cảm thấy xấu hổ vì là người Do Thái nữa.

Điều này có vai trò quan trọng, vì ngay cả khi thế kỷ 20 sắp trôi qua, cộng

đồng Do Thái thế giới vẫn tiếp tục duy trì những đặc điểm như cực giàu và

cực nghèo và đa dạng đến khó hiểu. Tổng dân số Do Thái vào cuối những

năm 1930 là gần 18 triệu. Đến giữa những năm 1980, dân số Do Thái vẫn

chưa bù lại được tổn thất do Holocaust gây ra. Trong tổng số 13,5 triệu

người Do Thái, khoảng 3,5 triệu sống ở Israel. Cộng đồng Do Thái lớn nhất

sống ở Mỹ (5.750.000), cộng đồng này kết hợp với các cộng đồng Do Thái

quan trọng ở Canada (310.000), Argentina (250.000), Brazil (130.000) và

Mexico (40.000), cùng một tá các cộng đồng nhỏ hơn, tạo nên gần một nửa

dân số Do Thái thế giới (6,6 triệu) hiện sống ở châu Mỹ. Cộng đồng Do

Thái lớn tiếp theo sau Mỹ và Israel là cộng đồng Do Thái ở Nga Xô, với

khoảng 1.750.000. Vẫn có các cộng đồng khá lớn ở Hungary (75.000),

Rumania (30.000), và tổng số 130.000 ở Đông Âu Marxist. Ở Tây âu, có

trên 1.250.000 người Do Thái, các cộng đồng chính nằm ở Pháp (670.000),

Anh (360.000), Tây Đức (42.000), Bỉ (41.000), Ý (35.000), Hà Lan

(28.000) và Thụy Sĩ (21.000). Ở châu Phi, ngoài Cộng hoà Nam Phi

(105.000), hiện có rất ít người Do Thái ngoại trừ ở những cộng đồng đã

giảm sút số lượng tại Morocco (17.000) và Ethiopia (có lẽ chừng 5.000). Ở

https://thuviensach.vn

châu Á, vẫn có khoảng 35.000 người Do Thái ở Ba Tư và 21.000 ở Thổ

Nhĩ Kỳ. Cộng đồng Do Thái ở Úc và New Zealand có 75.000 người. 73

Lịch sử, cấu tạo và nguồn gốc của một số cộng đồng này vô cùng phức tạp.

Ở Ấn Độ chẳng hạn, có khoảng 26.000 người Do Thái vào cuối những năm

1940, bao gồm ba nhóm chính. Khoảng 13.000 người được gọi là Bene

(Những người con của) Israel, sống trong và quanh Bombay trên bờ biển

phía tây. Những người Do Thái này đã đánh mất ghi chép và sách của mình

nhưng giữ lại được một lịch sử truyền miệng kéo dài về việc di cư của

mình, mãi đến năm 1937 mới được viết ra.74 Câu chuyện của họ là họ đã bỏ

chạy khỏi Galilee từ thời bị Antiochus Epiphanes (175-163 TCN) ngược

đãi. Thuyền của họ bị đắm trên bờ biển cách Bombay khoảng 30 dặm về

phía nam, và chỉ bảy gia đình sống sót. Mặc dù họ không có văn bản tôn

giáo nào và nhanh chóng quên tiếng Hebrew, nhưng họ tiếp tục tôn vinh

ngày Sabbath và một số ngày lễ Do Thái, duy trì tục cắt bao quy đầu và chế

độ ăn Do Thái, nhớ được bài nguyện Shema. Họ nói tiếng Marathi, và theo

tập quán đẳng cấp Ấn Độ chia ra thành Goa (người da trắng) và Kala

(người da đen), điều này cho thấy có thể đã có hai làn sóng định cư. Rồi có

người Do Thái Cochin, có lúc lên đến khoảng 2.500 người, sống cách đó

650 dặm về phía nam dọc bờ biển phía tây. Họ có một tài liệu sáng lập, hai

cái đĩa bằng đồng trên đó khắc chữ Tamil cổ, ghi lại các đặc quyền và được

xác định có niên đại khoảng năm 974 đến năm 1020. Chắc chắn có một vài

đợt định cư trong trường hợp này, người Do Thái Cochin da đen là đợt đến

sớm nhất, sau đó là người Do Thái da trắng hơn đến từ Tây Ban Nha, Bồ

Đào Nha và có thể từ những nơi khác ở châu Âu (cũng như Trung Đông)

đầu thế kỷ 16. Cả người Do Thái Cochin da trắng lẫn da đen đều chia thành

những nhóm nhỏ hơn và có một nhóm lớn thứ ba, Meshuararim, con cái

tầng lớp dưới của các cuộc hôn nhân giữa người Do Thái với thê thiếp nô

lệ. Ba nhóm Cochin chính này không thờ cúng cùng nhau. Thêm vào đó, có

khoảng 2.000 người Do Thái Sephardi từ Baghdad đến Ấn Độ trong thập

niên 1820-1830, và một làn sóng cuối cùng người Do Thái tị nạn đến từ

châu Âu vào những năm 1930. Hai nhóm cuối này giao lưu với nhau vì

https://thuviensach.vn

mục đích tôn giáo (chứ không phải mục đích xã hội), nhưng cả hai đều

không đến cùng giáo đường như người Do Thái Bene Israel hay Cochin.

Tất cả người Do Thái da trắng và nhiều người Do Thái da đen nói tiếng

Anh, họ phát triển mạnh dưới chế độ cai trị của Anh, phục vụ xuất sắc

trong quân đội, trở thành công chức, thương gia, chủ cửa hàng và thợ thủ

công, đi học Đại học Bombay, học tiếng Hebrew, dịch các tác phẩm kinh

điển của người Do Thái sang tiếng Marathi, ra trường làm kỹ sư, luật sư,

giáo viên và nhà khoa học. Một người trong họ trở thành thị trưởng

Bombay, trung tâm của mọi nhóm Do Thái ở Ấn Độ, năm 1937. Nhưng Ấn

Độ độc lập trở nên kém dễ chịu hơn với họ, và với việc lập ra nhà nước

Israel thì hầu hết đã chọn cách di cư, do vậy đến những năm 1980 chỉ còn

khoảng trên 15.000 người Bene Israel và 250 người Do Thái ở bờ biển

Cochin. 75

Việc những nhóm đó sống sót không phải là minh chứng cho sức mạnh

chiêu dụ tín đồ của Do Thái giáo, mà là minh chứng cho khả năng thích

ứng ngoan cường của Do Thái giáo kể cả trong các hoàn cảnh bất lợi nhất.

Nhưng không thể phủ nhận rằng những sự kiện thảm hoạ của thế kỷ 20 đã

gần như phá hủy hàng chục cộng đồng Do Thái, nhiều trong số đó có từ

thời cổ đại. Chế độ cộng sản hậu chiến ở Trung Quốc chẳng hạn, đã áp đặt

giải pháp cuối cùng của họ đối với dân số Do Thái của Trung Quốc, mà

phần lớn là người tị nạn Hitler từ Nga Xô và châu Âu sang, gồm cả con

cháu của người Do Thái đã từng sống ở Trung Quốc từ thế kỷ 8 trở đi.

Những tiền đồn cô đơn ở Viễn Đông như Hong Kong có khoảng 1.000

người Do Thái, Singapore có 400, tất cả đều bỏ chạy hoặc bị đuổi đi.

Khắp thế giới Ả-rập, cuối những năm 1940 và trong những năm 1950, các

cộng đồng Sephardi lịch sử giảm xuống còn một phần nhỏ so với quy mô

lúc trước chiến tranh, hoặc bị xóa sổ hoàn toàn. Tại nhiều nơi ở châu Âu,

người Do Thái sống sót hoặc trở về từ sự hủy diệt của Holocaust tiếp tục bỏ

xứ, đa phần tới Israel. Dân số nói tiếng Ladino của Salonika, từ 60.000

người năm 1939 chỉ còn lại 1.500 trong những năm 1980. Cộng đồng Do

https://thuviensach.vn

Thái rất lớn và phát đạt của Vienna có lẽ là những người tài năng nhất,

giảm từ 200.000 người xuống còn chưa đầy 8.000, và thậm chí hài cốt của

Herzl, từng được chôn ở nghĩa trang Doebling của thành phố, cũng được

mang đi chôn lại ở Jerusalem năm 1949. Cộng đồng Do Thái Amsterdam

có gần 70.000 người trong những năm 1930, sau đó 40 năm chỉ còn chưa

đầy 12.000. Cộng đồng Do Thái ở Antwerp, từng biến thành phố này thành

trung tâm kim cương của phương Tây, tiếp tục làm nghề kim cương nhưng

dân số Do Thái của thành phố đã giảm từ 55.000 người xuống còn khoảng

13.500 vào cuối những năm 1980. Cộng đồng Do Thái lâu đời ở Frankfurt,

một thời rất nổi tiếng trong lĩnh vực tài chính, giảm từ 26.158 người năm

1933 xuống còn 4.350 trong những năm 1970. Ở Berlin, nơi mà trong

những năm 1920 gần 175.000 người Do Thái đã biến nó thành thủ đô văn

hóa của thế giới, trong những năm 1970 chỉ còn khoảng 5.500 (cộng với

850 nữa ở Đông Berlin). Khoảng trống tiêu điều nhất là ở Ba Lan, nơi mà

dân số Do Thái trước chiến tranh là 3.300.000 người đã giảm xuống còn

khoảng 5.000 vào những năm 1980. Hàng chục thành phố ở đây, một thời

có rất nhiều giáo đường và thư viện, giờ không còn biết đến người Do Thái

là ai nữa.

Song, vẫn có sự liên tục và thậm chí cả sự phát triển. Cộng đồng Do Thái Ý

sống sót trong thời kỳ Đức Quốc xã với sự ngoan cường đáng kinh ngạc.

Con số 29.000 người còn lại vào cuối thời kỳ chiếm đóng của Đức tăng

chậm trong giai đoạn hậu chiến lên 32.000 người; nhưng đó là do người di

cư đến Ý từ phía bắc và phía đông. Một nghiên cứu của Đại học Hebrew ở

Jerusalem năm 1965 cho thấy cộng đồng Ý, như nhiều cộng đồng khác ở

các nước tiên tiến, có một hồ sơ nhân khẩu học dễ bị tổn thương. Tỉ lệ sinh

đẻ của người Do Thái Ý chỉ là 11,4 phần nghìn so với 18,3 phần nghìn của

toàn bộ dân số. Tỉ lệ sinh và tỉ lệ kết hôn cũng thấp hơn nhiều; chỉ có tỉ lệ

tử vong và tuổi thọ trung bình (41 so với 33) là cao hơn. 76 Ở Rome, phần

cốt lõi của cộng đồng Do Thái cho tới năm 1880 vẫn sống ở nơi từng là khu

vực ghetto lâu đời ở Trastevere, nơi người Do Thái đã sống một cuộc sống

bấp bênh, kiếm sống bằng nghề bới rác và bán hàng rong từ thời các vị vua

https://thuviensach.vn

La Mã xa xưa. Ở đây, người Do Thái giàu có sống gần như sát vách với

người nghèo nhất, như từ trước đến nay họ vẫn luôn vậy. Ba mươi gia đình

chủ chốt, Scuola Tempio, có thể lần theo dấu vết tổ tiên tới thời Hoàng đế

Titus 1.900 năm trước, khi họ được đưa tới Rome trong xiềng xích sau khi

Ngôi đền bị hủy diệt. Người Do Thái La Mã đã sống dưới cái bóng của nhà

thờ uy nghi. Giáo hội hết bóc lột, ngược đãi rồi lại bảo vệ họ. Họ đã tìm

cách vừa thách thức vừa hoà nhập với Giáo hội, nên giáo đường chính của

họ ở Lungotevere Cenci, ngay bên ngoài cánh cổng của ghetto cũ, là một

thực tế rất ấn tượng về phong cách Ba-rốc nhà thờ Ý. Ở đó, tháng 4 năm

1986, Giáo hoàng John Paul II đã trở thành giáo hoàng đầu tiên tới dự một

buổi lễ giáo đường, cùng với Giáo sĩ trưởng của Rome lần lượt đọc các bài

thánh thi. Giáo hoàng nói với giáo đoàn Do Thái: “Các bạn là những người

anh em vô cùng yêu quý của chúng tôi, và theo một nghĩa nào đó thì các

bạn là những người anh của chúng tôi.” Ý định là tốt, tuy việc nhấn vào

chữ “anh” là hơi quá.

Ở Pháp, giai đoạn hậu chiến chứng kiến sự phát triển không thể phủ nhận

về cả số lượng lẫn sức mạnh. Tại đây, Đức Quốc xã và đồng minh Vichy đã

giết 90.000 trong tổng số 340.000 dân Do Thái trước chiến tranh, và thảm

kịch này còn tồi tệ hơn khi biết rằng cộng đồng bản địa lâu đời và có mức

độ đồng hóa cao của Pháp đã ít nhiều phối hợp trục xuất người tị nạn.

Nhưng tổn thất này được bù đắp đáng kể nhờ một làn sóng khổng lồ người

nhập cư Sephardi đến từ thế giới Hồi giáo trong ba thập niên sau chiến

tranh: 25.000 từ Ai Cập, 65.000 từ Morocco, 80.000 từ Tunisia và 120.000

từ Algeria, cũng như số lượng ít hơn đến từ Syria, Lebanon và Thổ Nhĩ Kỳ.

Kết quả là cộng đồng Do Thái Pháp tăng gấp đôi lên trên 670.000 người,

trở thành cộng đồng Do Thái lớn thứ tư thế giới.

Sự mở rộng nhân khẩu học này diễn ra cùng với một sự thay đổi văn hóa

sâu sắc. Cộng đồng Do Thái Pháp đã luôn là những người theo chủ nghĩa

đồng hóa nhiệt thành nhất, đặc biệt vì Cách mạng Pháp đã cho phép họ

đồng cảm gần như hoàn toàn với các thiết chế cộng hoà. Cách hành xử tàn

https://thuviensach.vn

bạo của nhiều người Pháp dưới thời Vichy đã gây ra ít nhiều mất mát lòng

tin, một dấu hiệu của việc đó là số người Do Thái Pháp đổi tên trong giai

đoạn 12 năm 1945-1957 cao gấp sáu lần so với toàn bộ thời kỳ 1803-1942.77

Mặc dù vậy, con số này nhỏ, và đồng hóa cực đoan vẫn là đặc điểm nổi bật

của cộng đồng Do Thái Pháp thậm chí trong giai đoạn hậu chiến. Các nhà

văn như Raymond Aron đứng ngay chính trung tâm nền văn hóa Pháp

đương đại, còn tầng lớp trung lưu Do Thái lặng lẽ, không phô trương, vô

cùng tinh tế thì cung cấp những vị thủ tướng đáng chú ý, chẳng hạn như

René Mayer và Pierre Mendès-France thời Đệ tứ Cộng hoà, Michel Debré

và Laurent Fabius thời Đệ ngũ Cộng hoà. Tuy vậy, việc người Sephardi

tràn vào từ châu Phi làm tăng mạnh tính chất Do Thái của cộng đồng Do

Thái Pháp. Mặc dù phần lớn họ có thể nói tiếng Pháp, song một tỉ lệ lớn

đọc chữ Hebrew. Người Do Thái Pháp thế kỷ 19 có một “thuyết ba thế hệ”:

“Ông tin tưởng, cha nghi ngờ, con phủ nhận. Ông cầu nguyện bằng tiếng

Hebrew, cha đọc bài cầu nguyện bằng tiếng Pháp, con không cầu nguyện gì

hết. Ông làm mọi lễ, cha làm lễ Yom Kippur, con không làm lễ gì hết. Ông

vẫn là người Do Thái, cha bị đồng hóa, và con trở thành một người tự nhiên

thần luận… nếu không trở thành một người vô thần, một người theo học

thuyết Fourier hay một môn đồ của Saint-Simon.” 78 Ở Pháp thời hậu chiến,

thuyết này không còn tác dụng nữa. Người con giờ đây chắc chắn trở lại

với tôn giáo của ông mình, để lại người cha lạc lõng trong thuyết bất khả

tri. Ở miền Nam, việc người Do Thái Algeria tràn vào làm sống dậy các

cộng đồng đã chết hoặc đang hấp hối của thời trung cổ. Năm 1970 chẳng

hạn, nhà soạn nhạc lừng danh Darius Milhaud đã đặt hòn đá xây móng cho

một tòa giáo đường mới ở Aix-en-Provence - tòa giáo đường cũ đã bị bán

thời chiến tranh và bị biến thành một nhà thờ Tin Lành. 79 Các tòa giáo

đường mới cũng không phải là dấu hiệu duy nhất cho thấy tính chất Do

Thái đã được vực dậy, vừa mang tính tôn giáo vừa mang tính thế tục. Trong

những năm 1960 và 1970, các lãnh đạo của tổ chức Alliance Israelite

Universelle lâu đời có xu hướng là người Do Thái tích cực, có thái độ đấu

tranh vì sự nghiệp của người Do Thái ở Israel và ở nước ngoài. Một tỉ lệ

https://thuviensach.vn

cao hơn nhiều người Do Thái tuân thủ Luật Moses và học tiếng Hebrew. Sự

tồn tại liên tục của một phong trào bài Do Thái còn sót lại ở Pháp, mặc dù

yếu hơn so với hồi những năm 1930, có xu hướng củng cố tính chiến đấu

Do Thái. Khi phong trào này tham gia nghị viện, giống như phong trào

Poujade những năm 1950 hay Mặt trận Dân tộc những năm 1980, các tổ

chức Do Thái phản ứng dữ dội và khẳng định niềm tin Do Thái của họ. Vụ

tấn công bằng bom vào giáo đường Tự do trên đường Copernic ngày 3

tháng 10 năm 1980, một trong vài vụ tấn công khi đó, có tác dụng khuyến

khích Le Renouveau Juif* như nó được gọi. Cộng đồng Do Thái Pháp, được

mở rộng nhờ có sự nhập cư từ châu Phi, vẫn kiên quyết phản đối chủ nghĩa

Zion: không nhiều người Do Thái Pháp thực sự chuyển tới sống ở Israel.

Nhưng họ thấy mình dự phần trong sự sống sót của Israel hồi những năm

1956, 1967, 1973 và một lần nữa vào đầu những năm 1980. Họ phản ứng

mạnh mẽ trước các chính sách của chính phủ Pháp mà họ coi là không có

lợi cho người Do Thái và cho Israel. Họ lập ra lần đầu tiên một nhóm vận

động hành lang Do Thái ở Pháp, và trong cuộc bầu cử năm 1981 lá phiếu

Do Thái là một yếu tố quan trọng trong việc thay thế chế độ cánh hữu de

Gaulle, chế độ đã cai trị Pháp trong 23 năm. Một giới quyền uy Do Thái

mới, quyết liệt và rõ rệt hơn nhiều đang hình thành ở Pháp, ý thức được sức

mạnh về số lượng và sức trẻ của mình, chắc chắn đóng một vai trò quan

trọng hơn vào những năm 1990 trong việc định hình dư luận của cộng đồng

Do Thái thế giới.

Tiếng nói Pháp đầy mạnh mẽ có thể được hoan nghênh trong cộng đồng Do

Thái thế giới, nhất là khi tiếng nói Đức gần như bị câm lặng do hậu quả của

kỷ nguyên Hitler. Và như một điều tất yếu trong những thập niên gần đây,

đặc biệt với sự suy tàn của tiếng Yiddish, tiếng nói của cộng đồng Do Thái

thế giới là tiếng Anh. Quả thực, việc người Do Thái quay lại Anh năm 1646

ít nhiều đóng vai trò quan trọng trong việc hơn một nửa dân số Do Thái thế

giới hiện nói tiếng Anh: 850.000 người ở các nước thuộc Khối thịnh vượng

chung Anh (cộng với Nam Phi) và gần sáu triệu người ở Mỹ. Khoảnh khắc

Anh thực sự trong lịch sử của người Do Thái đến và đi với sự ra đời của

https://thuviensach.vn

chủ nghĩa Zion hiện đại. Tuyên bố Balfour và chế độ ủy trị. Cộng đồng Do

Thái Anh trở thành và vẫn là cộng đồng ổn định và mãn nguyện nhất, ít bị

đe dọa nhất trong tất cả các cộng đồng Do Thái lớn. Cộng đồng Do Thái

Anh tiếp nhận 90.000 người tị nạn trong những năm 1930, góp phần làm

phong phú thêm cho chính mình, và tăng từ khoảng 300.000 người ngay

trước Thế chiến I tới trên 400.000 khi Thế chiến II kết thúc. Nhưng giống

như cộng đồng Do Thái Ý, cộng đồng Do Thái Anh có những điểm yếu về

nhân khẩu học, điều này ngày càng trở nên rõ rệt hơn trong những năm

1960 và 1970. Chẳng hạn trong thời kỳ 1961-1965, tỉ lệ hôn nhân ở giáo

đường Anh đạt mức trung bình 4,0/1.000 người so với mức trung bình quốc

gia là 7,5. Tổng số người Do Thái giảm từ 410.000 năm 1967 xuống dưới

400.000 trong những năm 1970 và có lẽ xuống dưới 350.000 trong nửa sau

những năm 1980. Cộng đồng Do Thái Anh hiện đại không thiếu nhiệt

huyết. Tinh thần dám nghĩ dám làm của người Do Thái được thể hiện trong

ngành tài chính như mọi khi, nó có tầm quan trọng đặc biệt trong các lĩnh

vực giải trí, bất động sản, quần áo, giày dép và bán lẻ. Nó tạo ra các tổ chức

quốc gia như đài truyền hình Granada TV. Đế chế Sieff biến công ty thành

công Marks & Spencer thành chiến thắng lâu dài nhất (và được yêu thích)

trong ngành kinh doanh Anh thời hậu chiến, và Weinstock biến General

Electric thành công ty Anh lớn nhất. Người Do Thái hoạt động sôi nổi

trong lĩnh vực báo chí xuất bản. Họ có tờ tạp chí tốt nhất trong tất cả các

tạp chí của cộng đồng Do Thái thế giới, Jewish Chronicle. Họ có mặt ngày

càng nhiều trong Thượng viện. Có lúc vào giữa những năm 1980, có ít nhất

năm người Do Thái trong nội các. Nhưng nhiệt huyết ấn tượng này không

mắn đẻ. Nó cũng không được sử dụng một cách tập thể để tạo ra ảnh hưởng

quan trọng đối với cộng đồng Do Thái thế giới hay nhà nước Zion. Trong

khía cạnh này, cộng đồng Do Thái Anh cư xử, và có lẽ buộc phải thế, giống

như Anh: trao ngọn đuốc cho Mỹ.

Việc mở rộng và củng cố cộng đồng Do Thái Mỹ cuối thế kỷ 19 và trong

thế kỷ 20 đối với lịch sử người Do Thái có vai trò quan trọng tương đương

như việc lập nên nhà nước Israel; ở một số khía cạnh nó còn quan trọng

https://thuviensach.vn

hơn. Bởi nếu việc thực hiện chủ nghĩa Zion mang lại cho cộng đồng Do

Thái thế giới bị quấy rối một nơi nương náu ngày càng mở với các quyền tự

quyết và bảo vệ số phận mình, thì sự phát triển của cộng đồng Do Thái Mỹ

là một sự lên ngôi thuộc đẳng cấp hoàn toàn khác, mang đến cho người Do

Thái một vai trò quan trọng, chính đáng và lâu dài trong việc định hình các

chính sách của nhà nước lớn nhất trên trái đất. Đây không phải là ảnh

hưởng Hofjuden* mong manh mà là hệ quả của sự thuyết phục dân chủ và

thực tế nhân khẩu học. Đến cuối những năm 1970, dân số Do Thái của Mỹ

là 5.780.960 người. Con số này chỉ tương đương 2,7% tổng dân số Mỹ,

nhưng nó tập trung nhiều ở đô thị, nhất là các thành phố lớn, nổi tiếng là có

ảnh hưởng văn hóa, xã hội, kinh tế và chính trị lớn hơn các thành phố nhỏ,

làng mạc và các huyện ở vùng nông thôn. Tới cuối thế kỷ 20, người Do

Thái vẫn là cư dân của các thành phố lớn. Có 394.000 người ở Tel Aviv-

Jaffa, hơn 300.000 ở Paris, 285.000 ở Moscow, 280.000 ở vùng đô thị

London, 272.000 ở Jerusalem, 210.000 ở Kiev, 165.000 ở Leningrad,

115.000 ở Montreal và 115.000 ở Toronto. Nhưng sự tập trung ở đô thị ấn

tượng nhất thuộc về Mỹ. Vùng đô thị New York, với 1.998.000 người Do

Thái, là thành phố Do Thái lớn nhất trên trái đất. Thành phố lớn thứ hai là

Los Angeles với 455.000. Tiếp theo là Philadelphia (295.000), Chicago

(253.000), Miami (225.000), Boston (170.000) và Washington DC

(160.000). Tổng cộng có 69 thành phố Mỹ có dân số Do Thái trên 10.000.

Ngoài ra còn có một sự tập trung dân số ở các bang chủ chốt. Bang New

York có 2.143.485 người Do Thái, chiếm 12% dân số bang. Người Do Thái

chiếm 6% dân số bang New Jersey, 4,6% dân số bang Florida, 4,5% dân số

bang Maryland, 4,4% dân số bang Massachusetts, 3,6% dân số bang

Pennsylvania, 3,1% dân số bang California và 2,4% dân số bang Illinois.

Trong tất cả các lá phiếu sắc tộc lớn ở Mỹ, lá phiếu Do Thái được tổ chức

tốt nhất, đáp ứng tốt nhất đối với sự hướng dẫn của giới lãnh đạo và chắc

chắn có những nỗ lực đầy hiệu quả.

Tuy nhiên, tác động chính trị trực tiếp của cử tri Do Thái có thể là một sự

phóng đại, cho dù họ có học vấn tốt đến đâu. Từ năm 1932, người Do Thái

https://thuviensach.vn

đã bỏ phiếu nghiêng hẳn về phía Đảng Dân chủ, đôi khi tỉ lệ lên tới 85-

90%. Không có bằng chứng rõ ràng nào cho thấy ảnh hưởng của người Do

Thái đối với các tổng thống thuộc Đảng Dân chủ hay chính sách mang tính

quyết định tương xứng. Trên thực tế, trong những năm 1960 và 1970, lòng

trung thành liên tục của cử tri Do Thái đối với Đảng Dân chủ dường như

ngày càng dựa trên cơ sở tình cảm-lịch sử hơn là sự tương đồng lợi ích.

Trong những năm 1980, hầu hết người Do Thái vẫn bầu cho Đảng Dân chủ,

phần nào gây ngạc nhiên cho các nhà nghiên cứu về bầu cử, mặc dù tỉ lệ bỏ

phiếu giảm xuống còn khoảng 60%. Trong cuộc bầu cử năm 1984, họ là

nhóm tôn giáo duy nhất (trừ người vô thần) dành cho ứng viên Đảng Dân

chủ sự ủng hộ đa số, và là nhóm sắc tộc duy nhất (trừ người da đen). Người

Do Thái bỏ phiếu như vậy không phải vì những lý do kinh tế hay chính

sách đối ngoại chung, mà vì sự thông cảm còn sót lại dành cho người nghèo

và người bị thua thiệt.80 Đến 25 năm cuối thế kỷ 20, khái niệm “vận động

hành lang Do Thái” trong nền chính trị Mỹ ở một mức độ nào đó đã trở

thành chuyện hoang đường.

Những gì diễn ra trong mối quan hệ của các công dân Do Thái với Mỹ nói

chung là một chuyện hoàn toàn khác và quan trọng hơn nhiều: đó là sự

chuyển biến của thiểu số Do Thái thành một yếu tố cốt lõi của xã hội Mỹ.

Trong suốt thế kỷ 20, người Do Thái Mỹ tiếp tục tận dụng tối đa các cơ hội

mà nước này mở ra cho họ, để đi học đại học, trở thành bác sĩ, luật sư, giáo

viên, nam giới và nữ giới có tay nghề trong đủ mọi lĩnh vực, chính trị gia

và công chức nhà nước, cũng như làm ăn phát đạt trong ngành tài chính và

kinh doanh như họ vẫn luôn là vậy. Họ đặc biệt mạnh trong khu vực doanh

nghiệp tư nhân, trong báo chí, xuất bản, phát thanh truyền hình và giải trí,

và trong đời sống tri thức nói chung. Có những lĩnh vực nhất định mà họ

thống trị, chẳng hạn như sáng tác truyện. Họ rất đông và thành công ở khắp

nơi. Dần dà, trong nửa sau thế kỷ, ảnh hưởng văn hóa của sự thành công

vượt trội này trở nên phổ biến và len lỏi trong mọi ngóc ngách giống như

tầng lớp tinh hoa trước đó, người Tin Lành Anglo-Saxon da trắng. Người

Do Thái không còn là một nhóm vận động hành lang trong xã hội Mỹ nữa.

https://thuviensach.vn

Họ trở thành một phần của sinh thể tự nhiên, một bộ phận hữu cơ, và là bộ

phận đầy mạnh mẽ. Họ bắt đầu hoạt động không phải từ bên ngoài cơ thể

Mỹ vào bên trong, mà là từ bên trong cơ thể Mỹ ra bên ngoài. Với truyền

thống dân chủ, khoan dung và tự do trong lịch sử của mình, vai trò của họ

tại Mỹ ở một mức độ nào đó giống với vai trò của người Whig ở Anh: một

tầng lớp tinh hoa tìm kiếm lý lẽ đạo đức cho các đặc quyền của mình bằng

cách khai sáng những người kém may mắn hơn. Tóm lại, họ không còn là

một nhóm thiểu số tìm kiếm quyền lợi mà là một phần của đa số ban phát

quyền lợi; hoạt động chính trị của họ lặng lẽ khó nhận thấy, chuyển từ gây

ảnh hưởng lên sự lãnh đạo sang thực hiện nó.

Do đó, thật khó để phân biệt một cách cụ thể các yếu tố Do Thái trong nền

văn hóa này. Chúng đã trở thành một phần hài hoà không thể thiếu của nền

văn hóa này. Cũng rất khó để xác định chính sách nào của Mỹ được đề ra là

để đáp ứng cái được cho là lợi ích Do Thái. Lợi ích đó có xu hướng ngày

càng tương đồng với lợi ích của Mỹ nói chung. Nguyên tắc này hoạt động

rất rõ ràng trong trường hợp Israel. Lúc này không cần phải thuyết phục các

nhà lãnh đạo Mỹ bảo đảm quyền sinh tồn của Israel nữa. Điều đó được coi

là đương nhiên. Israel là một tiền đồn cô đơn của nền dân chủ tự do, bảo vệ

nền pháp trị và các tiêu chuẩn hành xử văn minh ở một khu vực mà các giá

trị đó thường bị phớt lờ. Việc Israel nên nhận sự hỗ trợ của Mỹ là điều

đương nhiên và tất yếu, và thảo luận duy nhất là làm thế nào để có thể cung

cấp sự hỗ trợ đó một cách thận trọng nhất. Đến những năm 1980, thực tế

trên thế giới là Israel vẫn là đồng minh đáng tin cậy nhất của Mỹ ở Trung

Đông, và Mỹ là người bạn đáng tin cậy nhất của Israel, kể cả nếu cộng

đồng Do Thái Mỹ không tồn tại.

Tuy nhiên, cộng đồng đó thực sự tồn tại, nó đã đạt được một vị thế độc đáo

trong cộng đồng Do Thái thế giới không chỉ vì quy mô mà còn vì đặc điểm

của nó. Đây là một cộng đồng đã đồng hóa hoàn toàn, nhưng vẫn giữ lại ý

thức Do Thái của mình. Các thành viên của cộng đồng nghĩ mình là người

Mỹ hoàn toàn, nhưng đồng thời cũng là người Do Thái. Hiện tượng như thế

https://thuviensach.vn

trước đây chưa bao giờ tồn tại trong lịch sử Do Thái. Nó diễn ra nhờ hoàn

cảnh đặc biệt của sự phát triển và cấu tạo của Mỹ. Người Do Thái, “kẻ

khách ngoại bang và kẻ kiều ngụ” mãi mãi, cuối cùng cũng tìm được chốn

nghỉ lâu dài ở một đất nước mà tất cả đều đến với tư cách kẻ khách ngoại

bang. Vì tất cả đều là kẻ khách ngoại bang, nên tất cả đều có quyền cư trú

như nhau, cho tới khi tất cả, bình đẳng trước công lý, có thể gọi vùng đất là

nhà. Mỹ là nơi đầu tiên người Do Thái đã định cư, và thấy tôn giáo của

mình cùng sự tuân thủ tôn giáo của mình là một lợi thế, vì mọi tôn giáo rao

giảng đức hạnh công dân đều được tôn vinh. Không chỉ vậy, Mỹ cũng và

trên hết tôn vinh thứ tôn giáo bao trùm của riêng mình, cái có thể được gọi

là Luật Dân chủ, một Torah thế tục mà người Do Thái được chuẩn bị vô

cùng tốt để tuân theo. Vì tất cả những lý do này, nên nếu coi cộng đồng Do

Thái Mỹ là một phần của cộng đồng Do Thái thế giới thì có lẽ không chuẩn

xác. Người Do Thái ở Mỹ thấy mình là người Mỹ hơn người Do Thái ở

Israel thấy mình là người Israel. Cần phải tạo ra một từ mới để mô tả hoàn

cảnh của họ, vì người Do Thái Mỹ, cùng với người Do Thái ở Israel và

người Do Thái ở các nơi khác trên thế giới, đến để trở thành chân còn lại

của cái kiềng ba chân Do Thái mới, mà sự an toàn và tương lai của cả dân

tộc đặt trên đó. Có người Do Thái thế giới, có người Do Thái chưa được

đoàn tụ, và ở Mỹ có cả người Do Thái sở hữu tài sản.

Cộng đồng Do Thái Mỹ là hình ảnh tương phản với cộng đồng Do Thái

Nga. Ở Mỹ, một người Do Thái sở hữu đất nước mình; ở Nga anh ta bị đất

nước mình sở hữu. Người Do Thái Xô Viết bị sở hữu như một tài sản của

nhà nước, giống thời trung cổ. Một trong những bài học mà chúng ta rút ra

được từ việc nghiên cứu lịch sử Do Thái là chủ nghĩa bài Do Thái làm thối

nát người dân và xã hội bị nó sở hữu. Nó làm thối nát một thầy dòng

Dominican cũng hiệu quả như khi nó làm thối nát một vị vua tham lam. Nó

biến nhà nước Đức Quốc xã thành một đống thối nát cao chất ngất. Nhưng

không ở đâu tác động ăn mòn của nó lại rõ ràng hơn ở Nga. Tham nhũng

vặt tràn lan do các đạo luật bài Do Thái của Sa hoàng gây ra đã từng được

ghi nhận. Quan trọng hơn, về lâu dài là sự thối nát đạo đức của giới chức

https://thuviensach.vn

nhà nước. Vì trong việc quấy rối người Do Thái, nhà nước Nga Sa hoàng

trở nên quen với một hệ thống kiểm soát gắt gao, đàn áp và cực kỳ quan

liêu. Nó kiểm soát những di chuyển nội bộ và tình hình cư trú của người Do

Thái, quyền được đi học phổ thông hoặc đại học và những gì họ học ở

trường, được làm công việc chuyên môn hoặc tham gia viện nghiên cứu,

được bán sức lao động của mình, được khởi nghiệp kinh doanh hay thành

lập công ty, được thờ cúng, được thuộc về các tổ chức và tham gia vào một

danh sách bất tận các hoạt động khác. Hệ thống này kiểm soát một cách

ghê gớm và toàn diện cuộc sống của một nhóm thiểu số thiệt thòi không

được yêu thích, xâm phạm tàn nhẫn đối với nhà cửa và gia đình họ. Nó trở

thành một mô hình quan liêu, và khi các Sa hoàng hồi đầu được thay bằng

Lenin rồi Stalin, thì việc kiểm soát người Do Thái được mở rộng thành

kiểm soát toàn bộ dân số, trở thành một mô hình trọn vẹn.

Việc Stalin sử dụng chủ nghĩa bài Do Thái trong các cuộc tranh giành vị trí

lãnh đạo những năm 1920 và các cuộc thanh trừng những năm 1930 điển

hình cho tính cách của ông. Thời chiến tranh, việc ông lập ra ủy ban Do

Thái Chống Phát xít và cho xuất bản tờ tạp chí tiếng Yiddish Aynikayt

(Thống nhất) chỉ là các động thái chiến thuật. Con gái của Stalin, Svetlana,

đã mô tả các mối quan hệ cá nhân của ông với người Do Thái. Ông có một

số người Do Thái trong nội bộ mình, trong đó có quan chức Bộ Ngoại giao

Solomon Lozowsky. Khi Svetlana, 17 tuổi, yêu một kịch tác gia Do Thái,

Stalin đã cho trục xuất người này. Sau này, Svetlana cưới một người Do

Thái, Gregory Morozov. Cha cô buộc tội chồng cô trốn nghĩa vụ quân sự:

“Người ta đang bị bắn chết và hãy nhìn anh ta xem - anh ta chỉ ngồi nhà.”

Con trai cả của Stalin là Yakov cũng lấy một phụ nữ Do Thái làm vợ, và

khi anh này bị bắt làm tù binh, Stalin cho rằng cô ta đã phản bội chồng

mình. “Ông ấy không bao giờ ưa người Do Thái,” Svetlana viết, “mặc dù

hồi đó ông ấy chưa thẳng thừng thể hiện sự thù ghét của mình đối với họ

như sau chiến tranh.”81

https://thuviensach.vn

Thực sự chủ nghĩa bài Do Thái Xô Viết không dừng lại, kể cả trong chiến

tranh. Nó rất rõ rệt trong Hồng quân. “Chủ nghĩa bài Do Thái ở Liên Xô,”

một cựu đại úy quân đội nói, “lan tràn đến mức ai chưa từng sống ở đất

nước này sẽ không tài nào tưởng tượng nổi.” 82 Tới cuối chiến tranh, một số

bộ, nhất là Bộ Ngoại giao, gần như sạch bóng người Do Thái, và người Do

Thái không còn được nhận vào làm tập sự nữa. Cuộc tấn công hậu chiến,

mà vụ sát hại Mikhoels hồi tháng 1 năm 1948 là một điềm báo trước, bắt

đầu vào tháng 9 năm đó. Cuộc tấn công được ra hiệu bằng một bài báo của

Ilya Ehrenburg trên tờ Pravda - Stalin thường biến người Do Thái phi Do

Thái thành người thực hiện chủ nghĩa bài Do Thái của mình, khá giống với

cách SS sử dụng lực lượng biệt kích - tố cáo Israel là công cụ tư sản của

chủ nghĩa tư bản Mỹ. Ủy ban Do Thái Chống Phát xít bị giải thể, tờ

Aynikayt bị đóng cửa và các trường học dạy bằng tiếng Yiddish cũng vậy.

Bắt đầu một cuộc tấn công có hệ thống nhằm vào người Do Thái, nhất là

nhà văn, hoạ sĩ, nhạc sĩ và trí thức thuộc mọi lĩnh vực, sử dụng từ ngữ xúc

phạm (“chủ nghĩa thế giới không gốc rễ”) giống như với Đức Quốc xã.

Hàng ngàn trí thức Do Thái, trong đó có các nhà văn viết bằng tiếng

Yiddish như Perez Markish, Itzik Fefer và David Bergelson đã bị sát hại,

cũng như bất cứ người Do Thái nào vô tình lọt vào mắt Stalin, chẳng hạn

như Lozowsky. Chiến dịch được mở rộng sang Tiệp Khắc, nơi vào ngày 20

tháng 11 năm 1952, Rudolf Slánsky, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Tiệp Khắc

và 13 nhà lãnh đạo cộng sản chóp bu khác, 11 người trong số này là người

Do Thái, bị buộc tội theo âm mưu Trosky-Tito-Zion, bị kết án và xử tử.

Việc cung cấp vũ khí cho Israel năm 1948 (thực chất theo lệnh của chính

Stalin) là một yếu tố quan trọng trong “bằng chứng.” 83 Đỉnh điểm là đầu

năm 1953 khi có chín bác sĩ, sáu người trong đó là người Do Thái, bị buộc

tội đã cùng các mật vụ Anh, Mỹ và Zion âm mưu đầu độc Stalin. Phiên tòa

bất công này là khởi đầu cho việc trục xuất hàng loạt người Do Thái đi

Siberia, như một phần trong “Giải pháp Cuối cùng” của Stalin. 84

Stalin qua đời trước khi các bác sĩ bị đưa tới tòa, và phiên tòa đã được

những người kế vị ông hủy bỏ. Kế hoạch trục xuất hàng loạt không đi đến

https://thuviensach.vn

đâu. Nhưng điều quan trọng, chủ nghĩa bài Do Thái không phải là một

trong các khía cạnh của cách hành xử Stalin mà Nikita Khrushchev từng tố

cáo trong bài phát biểu nổi tiếng của mình tại phiên họp bí mật. Là Bí thư

thứ nhất ở Ukraine, Khrushchev chia sẻ thứ chủ nghĩa bài Do Thái đã ăn

sâu ở đó, và ngay sau khi chiến tranh kết thúc, ông không cho người tị nạn

Do Thái đang trở về được lấy lại nhà cũ của họ. “Chúng tôi chẳng có lợi lộc

gì,” ông nói, “khi người Ukraine liên tưởng sự trở lại của sức mạnh Xô Viết

với sự trở lại của người Do Thái.”85 Quả thực, có một vài vụ chết người ở

Ukraine hậu chiến dưới thời Khrushchev. Khi đã lên nắm quyền, ông

chuyển mũi nhọn của chiến dịch tuyên truyền bài Do Thái từ làm gián điệp

sang “tội phạm kinh tế,” nhiều người Do Thái mà tên họ được trưng ở nơi

dễ thấy, bị kết tội và kết án tử hình trong chín phiên tòa bất công. Ông đóng

cửa nhiều giáo đường, làm tổng số giáo đường trong thời ông cầm quyền

giảm từ 450 xuống còn 60. Ông cho phép Viện Hàn lâm Khoa học Cộng

hoà Xô Viết Ukraine xuất bản tác phẩm bài Do Thái khét tiếng, Judaism

Without Embellishment (Do Thái giáo không tô điểm) của Rosenberg,

Trofim Kychko. Kỷ nguyên Khrushchev chứng kiến sự bùng nổ những lời

vu cáo máu, bạo động bài Do Thái và đốt giáo đường.

Có một giai đoạn nghỉ ngơi ngắn ngủi cho cộng đồng Do Thái Xô Viết sau

khi Khrushchev bị thất sủng vào năm 1964. Nhưng, sau Chiến tranh Sáu

ngày năm 1967, chiến dịch được công khai nối lại và tăng cường. Trong

một số khía cạnh, chủ nghĩa bài Do Thái Xô Viết rất truyền thống. Chế độ

Xô Viết, giống như các xã hội trung cổ đầu tiên, giống như người Tây Ban

Nha cho tới cuối thế kỷ 14, sử dụng người Do Thái trong nền kinh tế đến

khi có đủ số người phi Do Thái học được kỹ năng để thay thế người Do

Thái. Những người Bolshevik Do Thái hàng đầu gần như bị sát hại hết

trong những năm 1920 và 1930. Từ đó trở đi, người Do Thái có mặt áp đảo

trong tầng lớp tinh hoa quan liêu, nhưng không bao giờ leo lên được cấp

bậc chính trị chóp bu: giống người Do Thái triều đình, họ được phép giúp

sức chứ không bao giờ được phép cai trị. Thậm chí vào những năm 1970,

có một người Do Thái thi thoảng vào được đến tận Đại hội Đảng, năm

https://thuviensach.vn

1971 có bốn người và năm 1976 có năm người; việc một người Do Thái

vào được ủy ban Trung ương không phải là không xảy ra. Nhưng những

người như vậy phải đánh đổi bằng việc bài Do Thái kịch liệt. Năm 1966,

người Do Thái chiếm 7,8% số giảng Viên đại học, 14,7% số bác sĩ, 8,5% số

nhà văn và nhà báo, 10,4% số thẩm phán và luật sư, 7,7% số diễn viên,

nhạc sĩ và hoạ sĩ. Nhưng trong mọi trường hợp, tỉ lệ phần trăm bị giảm

xuống do hành động của Đảng và của chính quyền. Do đó, vào năm 1947,

người Do Thái cung cấp 18% lực lượng lao động khoa học Xô Viết, nhưng

chỉ còn 7% vào năm 1970. Như dưới thời các Sa hoàng, sự sụt giảm này

đặc biệt diễn ra ở cấp độ đại học. Số sinh viên Do Thái giảm về cả con số

tuyệt đối, từ 111.900 sinh viên năm học 1968-1969 xuống còn 66.900 sinh

viên năm học 1975-1976, lẫn tỉ lệ tương đối mà so với tổng số sinh viên

còn giảm mạnh hơn. Năm học 1977-1978, không một sinh viên Do Thái

nào được nhận vào Đại học Moscow.86

Chính sách bài Do Thái thời Xô Viết cho thấy có một số điều khó hiểu và

mâu thuẫn. Có những khao khát xung đột nhau trong việc sử dụng và bóc

lột người Do Thái, bắt họ làm tù nhân, trục xuất họ, điểm chung trong cả

hai trường hợp là muốn hạ nhục. Do đó, năm 1971, Brezhnev quyết định

mở cửa, và trong thập niên sau đó 250.000 người Do Thái được phép chạy

thoát. Nhưng mỗi khi số người di cư tăng cao thì số vụ xét xử người Do

Thái cũng tăng mạnh, và quy trình xin visa xuất cảnh bị làm cho phức tạp,

khó khăn và mệt mỏi nhất như có thể. Người xin visa cần phải xin giấy giới

thiệu tư cách từ nơi làm việc, và việc này thường dẫn tới một kiểu dạng như

đấu tố ở đó, trong đó người Do Thái bị công khai thảo luận, lên án và rồi sa

thải. Thế nên người Do Thái thường mất việc, không một xu dính túi và

chắc chắn bị bỏ tù vì tội “ăn bám” rất lâu trước khi visa được cấp. 87

Thủ tục xuất cảnh trở nên phiền hà hơn trong những năm 1980, gợi nhớ lại

đống mê cung phức tạp của luật pháp Sa hoàng. Ngày càng có ít visa được

cấp và thường một gia đình phải chờ năm hay thậm chí chục năm mới xin

được giấy phép xuất cảnh. Thủ tục có thể được tóm tắt như sau. Người nộp

https://thuviensach.vn

đơn trước tiên phải có visov, tức thư mời được chứng thực hợp pháp từ một

người họ hàng gần đang sống ở Israel, cùng với đảm bảo của chính phủ

Israel sẽ cấp visa nhập cảnh. Visov cho phép người nộp đơn tới Sở Di trú và

hai bảng hỏi sẽ được phát cho mỗi thành viên trưởng thành trong gia đình.

Người nộp đơn điền vào bảng hỏi, rồi bổ sung mấy thứ như sau: một sơ yếu

lý lịch tự thuật, sáu ảnh, bản sao bằng đại học hoặc các chứng chỉ khác, một

giấy khai sinh cho mỗi thành viên trong gia đình, một giấy đăng ký kết hôn

nếu đã kết hôn, và trong trường hợp cha mẹ, vợ hay chồng đã qua đời thì

phải nộp thêm giấy chứng tử; một giấy chứng nhận có nơi ở hợp pháp; một

thư xác nhận chính thức của các thành viên gia đình bị bỏ lại sau; một giấy

chứng nhận từ nơi làm việc, hoặc nếu không đi làm thì từ Sở Quản lý Nhà

tại nơi sinh sống; và một khoản lệ phí 40 rúp (khoảng 60 đôla). Khi tất cả

những giấy tờ này đã được nộp, quyết định cấp hay không cấp visa mất vài

tháng. Nếu visa được duyệt (nhưng chưa được cấp), thì người nộp đơn phải

nghỉ việc (nếu chưa bị sa thải); làm dự toán chi phí sửa chữa căn hộ mình

đang ở; trả trước chi phí đó; trả 500 rúp (750 đôla) một đầu người tiền phạt

từ bỏ quốc tịch Liên Xô; nộp lại hộ chiếu, thẻ đăng ký quân dịch, sổ lao

động và giấy chứng nhận đã dọn sạch căn hộ; và trả 200 rúp (300 đôla) cho

visa. Người nộp đơn bị từ chối visa có quyền nộp đơn xin lại sau sáu

tháng.88

Chiến dịch Xô Viết chống người Do Thái, mà sau năm 1967 trở thành một

đặc điểm lâu dài của hệ thống, được thực hiện dưới chiêu bài chống chủ

nghĩa Zion, vỏ bọc cho mọi kiểu bài Do Thái. Chủ nghĩa bài Zion Xô Viết,

một sản phẩm của sự chia rẽ nội bộ của phe tả Do Thái Đông Âu, được cấy

vào chủ nghĩa phản đế của Lenin. Học thuyết về chủ nghĩa đế quốc của

Lenin bắt nguồn từ sự phát triển của Nam Phi những năm 1860 trở đi, là ví

dụ nổi bật về việc ứng dụng tư bản quy mô lớn để biến một nền kinh tế

nguyên thủy thành một nền kinh tế hiện đại. Nam Phi từng là một chốn quê

mùa lạc hậu cho tới khi các mỏ kim cương ở Kimberley được phát hiện vào

những năm 1860, tiếp theo là các mỏ vàng ở Rand 20 năm sau đó, giúp mở

mang vùng nội địa và kho báu khoáng sản của đất nước. Điều làm cho Nam

https://thuviensach.vn

Phi trở nên khác biệt là việc sử dụng một thiết chế mới, công ty tài chính

mỏ, để tập trung quyền khai thác mỏ, gây quỹ và giải ngân những khoản

tiền khổng lồ vào tay ngành khai thác mỏ sâu công nghệ cao. Thiết chế này

do một người Anh tên là Cecil Rhodes phát minh ra. Nhưng người Do Thái

đã luôn làm trong ngành đá quý (nhất là kim cương) và vàng thoi, họ đóng

một vai trò quan trọng cả trong các mỏ sâu ở Nam Phi lẫn hệ thống tài

chính được dùng gây vốn để khai thác các mỏ này. 89 Những người như

Alfred Beit, Barney Barnato, Louis Cohen, Lionel Phillips, Julius Wehrner,

Solly Joel, Adolf Goertz, George Albu và Abe Bailey đã biến Nam Phi

thành nền kinh tế khai mỏ lớn nhất và giàu nhất thế giới. Một thế hệ thứ hai

các nhà tài phiệt khai mỏ, dẫn đầu là Ernest Oppenheimer, tiếp tục củng cố

và mở mang thành tựu này.90

Khối tài sản người Do Thái nhanh chóng kiếm được (và đôi khi thua lỗ) ở

Rand khiến họ bị ganh ghét và oán giận. Trong số những người chỉ trích họ

có nhà luận chiến cánh tả J. A. Hobson, tới Nam Phi để đưa tin cho tờ

Manchester Guardian về cuộc chiến Boer nổ ra năm 1899. Hobson coi

người Do Thái là “gần như trống rỗng về mặt đạo đức xã hội,” sở hữu một

“trí tuệ tính toán vượt trội, một di sản dân tộc” cho phép họ “tận dụng mọi

điểm yếu, ngớ ngẩn và xấu xa trong xã hội nơi họ sống.”91 Ở Nam Phi,

Hobson bị sốc và tức giận trước điều mà ông coi là hoạt động nhan nhản

của người Do Thái. Con số chính thức, ông viết, nói rằng chỉ có 7.000

người Do Thái ở Johannesburg, nhưng “Các cửa hàng mặt tiền và hãng

buôn, chợ, quán rượu, cổng vào các ngôi nhà sang trọng ở ngoại ô là đủ để

thuyết phục người ta về sự hiện diện của dân tộc được Chúa chọn.” Ông

đặc biệt kinh tởm khi phát hiện ra rằng thị trường chứng khoán đóng cửa

vào Ngày Chuộc tội. Năm 1900, ông xuất bản cuốn The War in South

Africa: Its Causes and Effects (Cuộc chiến ở Nam Phi: Nguyên nhân và hậu

quả), cho rằng nguyên nhân gây ra cuộc chiến là do “một nhóm nhỏ các

nhà tài phiệt quốc tế, chủ yếu có gốc Đức và thuộc chủng tộc Do Thái.”

Lính Anh đang chiến đấu và hy sinh “để đưa một chính thể đầu sỏ gồm các

chủ sở hữu mỏ và nhà đầu cơ lên nắm quyền ở Pretoria.” Ông viết trong sự

https://thuviensach.vn

kinh tởm, “Không phải Hamburg, không phải Vienna, không phải

Frankfurt, mà Johannesburg mới là tân Jerusalem.”92

Hobson đã sai khi giải thích về nguồn gốc của cuộc chiến. Cuộc chiến, có

thể thấy trước được, là một thảm hoạ cho những người chủ sở hữu mỏ. Về

người Do Thái, toàn bộ lịch sử hiện đại chứng minh họ rất muốn và quan

tâm đến hoà bình, nhất là trong vai trò nhà tài phiệt. Nhưng Hobson, giống

các nhà lý thuyết âm mưu khác, không quan tâm đến thực tế mà quan tâm

đến sự đẹp đẽ trong khái niệm của mình. Hai năm sau, ông mở rộng thuyết

của mình thành một cuốn sách nổi tiếng, Imperialism: A Study (Chủ nghĩa

đế quốc: Một nghiên cứu), cuốn sách tiết lộ tư bản tài chính quốc tế là lực

lượng chính đứng đằng sau thuộc địa và chiến tranh. Chương “Những ký

sinh kinh tế của chủ nghĩa đế quốc,” trung tâm trong học thuyết của ông, có

đoạn chủ chốt này:

Những việc kinh doanh lớn ấy - ngân hàng, môi giới, chiết khấu hối phiếu, phát hành công

trái, sáng lập công ty - đều là hình thức trung tâm của chủ nghĩa tư bản quốc tế. Chúng thống

nhất nhờ những mối quan hệ tổ chức mạnh mẽ nhất, luôn liên lạc với nhau chặt chẽ nhất và

nhanh nhất, nằm ngay trung tâm thủ đô kinh doanh của mọi quốc gia, được kiểm soát, liên

quan đến châu Âu chủ yếu bởi những người thuộc một chủng tộc duy nhất và kỳ lạ, có đằng

sau mình nhiều thế kỷ kinh nghiệm tài chính, ở trong một vị thế độc đáo để kiểm soát chính

sách của các quốc gia. Không một sự chuyển vốn nhanh và lớn nào có thể diễn ra mà không

có sự đồng thuận và trung gian của họ. Có ai nghiêm túc cho rằng một cuộc chiến tranh lớn có

thể được thực hiện bởi bất cứ quốc gia châu Âu nào không, hay một lượng lớn công trái nhà

nước có thể được mua không, nếu nhà Rothschild và các mối quan hệ của họ phản đối điều

đó? 93

Khi Lenin viết luận cương về chủ đề này ở Zurich vào mùa xuân năm 1916,

ông than phiền về việc thiếu sách, ông viết, “Tuy nhiên, tôi sử dụng tác

phẩm chính bằng tiếng Anh về chủ nghĩa đế quốc, cuốn sách của J. A.

Hobson, mà theo quan điểm của tôi với tất cả sự thận trọng thì tác phẩm

này xứng đáng.”94 Học thuyết Hobson trên thực tế trở thành cốt lõi của học

https://thuviensach.vn

thuyết Lenin. Kết quả là ra đời cuốn Imperialism: The Highest Stage of

Capitalism (1916) (Chủ nghĩa đế quốc: Giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư

bản), đề ra học thuyết tiêu chuẩn về chủ đề này cho tất cả các nhà nước

cộng sản, từ năm 1917 tới nay. Học thuyết của Lenin, dưới hình thức này

hay hình thức khác, cũng tạo nên thái độ của nhiều quốc gia thuộc Thế giới

Thứ ba đối với chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực dân, khi họ giành được

độc lập trong những năm 1950 và 1960.

Với nguồn gốc bài Do Thái của học thuyết này, không khó để đưa vào đây

khái niệm chủ nghĩa Zion như một hình thức của chủ nghĩa thực dân và nhà

nước Zion như một tiền đồn của chủ nghĩa đế quốc. Đúng là có những sự

thật lịch sử khó xử trong sự ra đời của Israel, với Stalin đóng vai trò là một

trong những bà đỡ chính của nó. Những sự thật này đánh đổ hoàn toàn học

thuyết Xô Viết về chủ nghĩa Zion. Nhưng giống như nhiều sự thật khác

trong lịch sử Xô Viết, chúng bị chôn vùi và lãng quên bởi những người làm

công tác tuyên truyền của chính quyền. Trong bất cứ trường hợp nào, toàn

bộ lịch sử của chủ nghĩa bài Do Thái cho thấy nó trơ ra như thế nào trước

những sự thật khó xử. Việc “chủ nghĩa Zion” trên thực tế đứng ra ủng hộ

“người Do Thái” trở nên rõ ràng một cách nhanh chóng. Phiên xử Slánsky

năm 1952 là lần đầu tiên trong lịch sử chủ nghĩa cộng sản xuất hiện lời

buộc tội mang tính bài Do Thái truyền thống về một âm mưu Do Thái toàn

thế giới, với ủy ban Điều phối Hỗn hợp Mỹ Do Thái và chính phủ Israel

gồm các bậc trưởng lão Zion hiện đại, được một chính phủ cộng sản chính

thức đưa ra. Chuyện sau hậu trường thậm chí còn tệ hơn. Thứ trưởng Ngoại

giao người Do Thái Artur London, bị kết án chung thân nhưng được thả

trong sự kiện “Mùa xuân Prague” năm 1968, đã tiết lộ cơn thịnh nộ bài Do

Thái của công tố viên trưởng, Major Smole: “[Ông ta] túm cổ tôi và bằng

một giọng nói run lên vì căm ghét, ông ta hét: ‘Mày và chủng tộc bẩn thỉu

của mày, chúng tao sẽ tiêu diệt hết. Không phải cái gì Hitler làm cũng

đúng. Nhưng việc ông ta tiêu diệt bọn Do Thái là một điều tốt. Có quá

nhiều bọn ấy trốn được phòng hơi ngạt, nhưng chúng tao sẽ làm nốt phần

việc ông ta để lại.’” 95

https://thuviensach.vn

Từ đầu những năm 1950, chương trình tuyên truyền bài Zion của Liên Xô,

gia tăng vững chắc về cường độ và sự toàn diện, luôn nhấn mạnh mối liên

hệ giữa chủ nghĩa Zion với người Do Thái và Do Thái giáo nói chung.

“Những bài giảng Do Thái giáo là bài giảng của người Zion tư sản,” một

chương trình phát thanh tiếng Ukraine tuyên bố từ Korovograd, ngày 9

tháng 12 năm 1959. “Đặc điểm của tôn giáo Do Thái,” tờ Volszhskaya

Kommuna ở Kuibyshev viết ngày 30 tháng 9 năm 1961, “là phục vụ mục

đích chính trị của những người Zion.” “Chủ nghĩa Zion,” tờ Kommunist

Moldavia viết năm 1963, “gắn bó không thể tách rời với Do Thái giáo…

bén rễ từ ý tưởng về tính đặc biệt của dân tộc Do Thái.” 96 Hàng trăm bài

viết trên tạp chí và báo ở khắp Liên Xô mô tả người Zion (tức người Do

Thái) và các nhà lãnh đạo Israel đang tham gia vào một âm mưu toàn cầu,

theo đường lối của Protocols có từ xưa. Ngày 5 tháng 8 năm 1967, tờ

Sovietskaya Latvia viết, đấy là một “Cosa Nostra quốc tế” có “một trung

tâm chung, một chương trình chung và quỹ chung.” “Giới cai trị Israel” chỉ

là những đối tác non nớt trong các âm mưu toàn cầu của nó. 97

Hai mươi năm sau Chiến tranh Sáu ngày năm 1967, bộ máy tuyên truyền

Xô Viết trở thành nguồn cung cấp tư liệu bài Do Thái chính trên thế giới.

Nó thu thập tư liệu từ hầu hết mọi tầng khảo cổ học của lịch sử bài Do

Thái, từ thời cổ đại Hy Lạp-La Mã tới chủ nghĩa Hitler. Khối lượng tư liệu

có trong các bài báo và chương trình phát thanh truyền hình lặp đi lặp lại

không ngừng cùng với những cuốn sách hoàn chỉnh bắt đầu cạnh tranh với

khối lượng tư liệu của Đức Quốc xã. Cuốn sách của Trofim Kychko,

Judaism and Zionism (1968) (Do Thái giáo và chủ nghĩa Zion), nói về “tư

tưởng sô-vanh được Chúa chọn của dân tộc Do Thái, việc tuyên truyền

thuyết cứu thế và ý tưởng cai trị các dân tộc của toàn thế giới.” Cuốn

Creeping Counter-Revolution (1974) (Cuộc phản cách mạng rón rén) của

Vladimir Begun gọi Kinh Thánh là “một cuốn sách giáo khoa vô địch về

tính khát máu, đạo đức giả, phản trắc, bội bạc và suy đồi đạo đức”; không

có gì ngạc nhiên khi người Zion là bọn gangster, vì tư tưởng của họ đến từ

“những cuộn sách Torah “thiêng liêng” và những giáo huấn trong

https://thuviensach.vn

Talmud.”98 Năm 1972, tờ tạp chí của Sứ quán Liên Xô ở Paris đăng lại vài

đoạn trong một cuốn sách mỏng bài Do Thái thời Sa hoàng được xuất bản

năm 1906 bởi nhóm Trăm Đen, từng tổ chức các vụ thảm sát trước năm

1914. Trường hợp này có thể kiện ra tòa án Pháp, vì người xuất bản (một

thành viên quan trọng của Đảng Cộng sản Pháp) phạm tội kích động bạo

lực sắc tộc.99 Một số tư liệu bài Do Thái của Liên Xô được lưu hành ở một

mức độ rất rộng đến gần như không thể tin được. Trong một biên bản ghi

nhớ của ủy ban Trung trong ngày 10 tháng 1 năm 1977, một chuyên gia bài

Do Thái Liên Xô, Valery Emelianov, cho rằng Mỹ bị kiểm soát bởi một âm

mưu Zion-Tam điểm mà bề ngoài là do Tổng thống Carter cầm đầu, nhưng

thực ra nằm dưới sự kiểm soát của cái mà ông này gọi là “Gestapo B’nai

B’rith.” Theo Emelianov, người Zion đã thâm nhập xã hội phi Do Thái

thông qua các thành viên Tam điểm, mà mỗi người trong họ là một tay chỉ

điểm Zion tích cực; bản thân chủ nghĩa Zion dựa trên “tháp Do Thái giáo-

Tam điểm.” 100

Tảng đá chốt vòm của tòa nhà bài Do Thái Xô Viết (tưởng tượng) đã xuất

hiện trong những năm 1970, dưới dạng lời cáo buộc rằng người Zion là

những kẻ phân biệt chủng tộc kế vị Đức Quốc xã, được “chứng minh” bằng

“bằng chứng” cho thấy Holocaust của Hitler là một âm mưu Do Thái-Đức

Quốc xã hòng tống khứ người Do Thái nghèo vô dụng trong các kế hoạch

Zion. Quả thực, có ý kiến cho rằng Hitler lấy ý tưởng từ Herzl. Các nhà

lãnh đạo Do Thái-Zion, hành động theo lệnh của các triệu phú Do Thái vốn

kiểm soát tư bản tài chính quốc tế, giúp SS và Gestapo dồn những người

Do Thái không cần đến vào trong các lò hơi ngạt hoặc vào các kibbutz ở

vùng đất Canaan. Âm mưu Do Thái-Đức Quốc xã này được bộ máy tuyên

truyền Liên Xô sử dụng làm nền cho những lời cáo buộc về các hành vi tàn

ác của chính phủ Israel, nhất là trong và sau các chiến dịch ở Lebanon năm

1982. Tờ Pravda viết ngày 17 tháng 1 năm 1984, vì người Zion vui mừng

khi tham gia cùng Hitler tiêu diệt những người không cần đến, nên không

có gì ngạc nhiên khi họ giờ đây đang thảm sát người Ả-rập Lebanon mà họ

coi không phải là người.101

https://thuviensach.vn

Những diễn biến nguy hiểm này trong chính sách bài Do Thái của chính

phủ Liên Xô còn hơn cả một sự trở lại với cách làm truyền thống thời Sa

hoàng, dù chúng bao gồm hầu hết những câu chuyện hoang đường quen

thuộc thời Sa hoàng về người Do Thái. Lý do là các chính phủ Sa hoàng

luôn cho phép người Do Thái chạy thoát bằng con đường di cư ồ ạt. Lý do

nữa là chế độ Xô Viết vốn rất mạnh tay với các nhóm vì mục đích ý thức

hệ. Đối với ban lãnh đạo Liên Xô thì điều dễ nhất trên thế giới là biện minh

cho những biện pháp cực đoan (chẳng hạn như khôi phục kế hoạch 1952-

1953 của Stalin nhằm trục xuất tất cả người Do Thái tới Siberia, hay thậm

chí tệ hơn) chống lại 1.750.000 người Do Thái Nga bằng ý thức hệ, đánh

đồng người Do Thái với chủ nghĩa Zion, một trọng tội trong học thuyết Xô

Viết.

Một yếu tố đáng lo lắng nữa là sự tương đồng giữa chiến dịch tuyên truyền

bài Do Thái của Liên Xô với các tư liệu tương tự do các đồng minh của

Nga trong thế giới Ả-rập xuất bản. Sự khác biệt nằm ở hình thức nhiều hơn

ở nội dung. Người Ả-rập không thấu đáo bằng trong việc sử dụng thuật ngữ

ý thức hệ, đôi khi họ công khai dùng từ “người Do Thái” trong khi người

Nga thường thận trọng mã hóa bằng “người Zion.” Người Nga lấy từ

Protocols of Zion mà không dẫn nguồn, còn người Ả-rập công khai xuất

bản nó. Tác phẩm này đã lưu hành rộng rãi trong thế giới Ả-rập, được xuất

bản dưới nhiều phiên bản khác nhau từ đầu những năm 1920. Nó được

nhiều lãnh tụ Ả-rập đọc, như Vua Feisal của Ả-rập Saudi và Tổng thống

Nasser của Ai Cập. Tổng thống Ai Cập rõ ràng tin vào nó, khi nói với một

nhà báo Ấn Độ năm 1957: “Điều rất quan trọng là anh nên đọc nó. Tôi sẽ

tặng anh một bản. Nó chứng minh không một chút nghi ngờ rằng 300 người

Zion, mỗi người trong số họ biết tất cả những người kia, nắm giữ số phận

của lục địa châu Âu và bầu ra người kế vị từ đoàn tùy tùng của mình” 102

Nasser ấn tượng với cuốn sách đến nỗi một phiên bản tiếng Ả-rập nữa được

em trai ông xuất bản vào khoảng năm 1967. Các đoạn trích và tóm tắt được

sử dụng trong sách giáo khoa Ả-rập và trong tài liệu tập huấn cho các lực

https://thuviensach.vn

lượng vũ trang Ả-rập. 103 Năm 1972, thêm một ấn bản nữa của cuốn sách

đứng đầu danh sách những cuốn sách bán chạy nhất ở Beirut.

Cần phải nói thêm, tất cả những phiên bản này được biên soạn đặc biệt

dành cho độc giả Ả-rập và các trưởng lão, được trình bày trong bối cảnh

vấn đề Palestine. Protocols không phải là tác phẩm kinh điển bài Do Thái

duy nhất tiếp tục tồn tại trong thế giới Ả-rập hậu chiến. Tài liệu về vu cáo

máu, xuất bản ở Cairo năm 1890 dưới tiêu đề The Cry of the Innocent in the

Horn of Freedom (Tiếng khóc của người vô tội trong cái sừng tự do), tái

bản năm 1962 với tư cách một ấn bản chính thức của chính phủ Cộng hoà

Ả-rập Thống nhất dưới cái tên Talmudic Human Sacrifices (Hiến sinh

người Talmud).104 Quả thực, vu cáo máu vẫn định kỳ tái xuất hiện trên báo

chí Ả-rập.105 Nhưng Protocols vẫn là tác phẩm được yêu thích, không chỉ ở

các nước Hồi giáo Ả-rập. Nó được xuất bản ở Pakistan năm 1967, được

chính phủ Iran và các sứ quán Iran sử dụng rộng rãi, sau khi Ayatollah

Khomeini, một tín đồ nhiệt thành của thuyết âm mưu bài Do Thái, lên nắm

quyền ở đây năm 1979. Tháng 5 năm 1984, tác phẩm Imam của ông ta, vốn

đã in các trích đoạn từ Protocols rồi, buộc tội lực lượng đặc nhiệm Anh ở

quần đảo Falkland có các hành vi tàn ác theo lời khuyên của các trưởng lão

Zion.106 Chương trình tuyên truyền của Khomeini thường mô tả chủ nghĩa

Zion (tức người Do Thái) , từng hoạt động “trong nhiều thế kỷ ở khắp nơi,

phạm những tội ác có quy mô không thể tin được chống lại các xã hội và

giá trị con người,” như cái bóng của quỷ Satan. Khomeini theo quan điểm

trung cổ cho rằng người Do Thái không phải là người hay vô nhân tính,

thậm chí phản con người, và do đó là một nhóm sinh vật có thể tiêu diệt

được. Nhưng chủ nghĩa bài Do Thái của ông ta dao động một cách rối rắm

giữa chủ nghĩa bài Do Thái giáo đơn giản, chủ nghĩa bè phái Hồi giáo

(người Hồi giáo Sunni cai trị kẻ thù Iraq của ông ta vừa là bầy rối Zion vừa

là đám ma quỷ) và sự căm ghét Mỹ, “đại Satan.” Ông ta thấy khó quyết

định liệu có phải Satan đang thao túng Washington thông qua người Do

Thái hay ngược lại.

https://thuviensach.vn

Chủ nghĩa bài Do Thái Ả-rập là một sự pha trộn ông chẳng bà chuộc giữa

mô-típ tôn giáo với mô-típ thế tục. Nó cũng mâu thuẫn về vai trò của Hitler

và Đảng Quốc xã. Đại giáo sĩ Hồi giáo Jerusalem đã biết về Giải pháp Cuối

cùng và hoan nghênh nó. Hitler bảo với ông ta rằng khi đội quân của mình

tới Trung Đông, nó sẽ xóa sạch các khu định cư Do Thái ở Palestine.107 Sau

khi chiến tranh kết thúc, nhiều người Ả-rập tiếp tục coi Hitler là một nhân

vật anh hùng. Khi Eichmann bị đưa ra xét xử trong hai năm 1961-1962, tờ

báo tiếng Anh của Jordan, Jerusalem Times, đăng một bức thư chúc mừng

ông ta vì đã “ban một phép lành thực sự cho nhân loại.” Phiên xử sẽ “một

ngày nào đó kết thúc bằng việc tiêu diệt nốt sáu triệu người còn lại để trả

thù máu cho ông.” 108 Mặt khác, các nhà tuyên truyền bài Do Thái người Ả-

rập theo đường lối của Liên Xô thường cho rằng người Do Thái và Đức

Quốc xã đã bắt tay với nhau, và rằng người Zion là kẻ kế vị tự nhiên của

Đức Quốc xã. Nhất là trong chương trình tuyên truyền nhằm vào phương

Tây, các chính phủ Ả-rập so sánh không lực Israel với Luftwaffe, so sánh

IDF với SS và Gestapo. Lúc này hay lúc khác (đôi khi cùng lúc) độc giả Ả-

rập được thông tin rằng Holocaust là một sự kiện may mắn, một âm mưu

thâm độc giữa người Do Thái và Đức Quốc xã nhưng chưa từng xảy ra, là

một sự sáng tạo đơn giản của người Zion. Nhưng khi nào thì các nhà lý

thuyết bài Do Thái mới tỏ ra lo lắng bởi mâu thuẫn nội sinh trong những lời

khẳng định của mình?

Số lượng tài liệu bài Zion chảy vào thế giới, từ cả khối Xô Viết lẫn các

quốc gia Ả-rập, được gia tăng đầu tiên là do Chiến tranh Sáu ngày năm

1967, vốn có vai trò như một chất xúc tác mạnh mẽ cho chương trình tuyên

truyền của Liên Xô chống Israel, rồi sau đó là do cuộc cách mạng giá dầu

diễn ra sau chiến tranh Yom Kippur năm 1973 làm gia tăng rất nhiều nguồn

tiền dành cho tuyên truyền bài Zion. Như một lẽ tất yếu, quy mô và sự dai

dẳng của việc chửi bới Israel có một số tác dụng nhất định, nhất là ở Liên

Hợp Quốc. Hội Quốc Liên trước đó đã cho thấy mình đặc biệt vô dụng

trong việc bảo vệ người Do Thái ở giai đoạn giữa hai cuộc Thế chiến.

Nhưng ít nhất nó đã không tích cực khuyến khích việc ngược đãi người Do

https://thuviensach.vn

Thái. Phiên họp năm 1975 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc gần như hợp

thức hóa chủ nghĩa bài Do Thái. Ngày 1 tháng 10, phiên họp đón tiếp Tổng

thống Idi Amin của Uganda, trong vai trò Chủ tịch Tổ chức Thống nhất

châu Phi. Amin khét tiếng với các vụ thảm sát quy mô lớn người Uganda,

một vài vụ trong đó do đích thân ông ta thực hiện, ông ta cũng khét tiếng

với tính bạo lực trong các phát biểu bài Do Thái của mình, ông ta đã gửi

một bức điện cho Tổng thư ký Liên Hợp Quốc vào ngày 12 tháng 9 năm

1972 để tán dương Holocaust, và tuyên bố, vì không có bức tượng Hitler

nào được dựng ở Đức nên ông ta đề xuất dựng một bức tượng Hitler ở

Uganda. Bất chấp điều này, hay có lẽ vì điều này, ông ta được Đại hội đồng

đón tiếp chu đáo. Nhiều đại biểu Liên Hợp Quốc, trong đó có toàn bộ khối

Xô Viết và khối Ả-rập, đứng dậy vỗ tay trước khi ông ta bắt đầu bài phát

biểu của mình, trong đó tố cáo “âm mưu Zion-Mỹ” chống lại thế giới và

kêu gọi đuổi Israel ra khỏi Liên Hợp Quốc và “tiêu diệt” Israel. Thường

xuyên có tiếng vỗ tay trong bài đả kích gớm ghiếc của ông ta, và một lần

nữa các đại biểu đứng dậy vỗ tay khi ông ta ngồi xuống. Ngày hôm sau,

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc và Chủ tịch Đại hội đồng tổ chức một tiệc

chiêu đãi ông ta. Hai tuần sau, ngày 17 tháng 10, những người bài Do Thái

chuyên nghiệp của cỗ máy tuyên truyền Xô Viết và Ả-rập đạt được thắng

lợi lớn khi ủy ban thứ ba của Đại hội đồng, với 70 phiếu thuận, 29 phiếu

chống, 27 phiếu trắng và 16 nước vắng mặt, đưa ra một nghị quyết tố cáo

chủ nghĩa Zion là một hình thức của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Ngày

10 tháng 11, Đại hội đồng thông qua nghị quyết này với 67 phiếu thuận, 55

phiếu chống, 15 phiếu trắng. Đại biểu Israel, Chaim Herzog, chỉ ra rằng

cuộc bỏ phiếu diễn ra vào lễ kỷ niệm 37 năm cuộc bạo động Kristallnacht

của Đức Quốc xã chống người Do Thái. Đại biểu Mỹ, Daniel P. Moynihan,

nói với sự khinh bỉ lạnh lùng: “Mỹ tuyên bố trước Đại hội đồng Liên Hợp

Quốc, và trước toàn thể thế giới, chúng tôi không thừa nhận, sẽ không tuân

thủ, và sẽ không bao giờ chấp nhận nghị quyết bỉ ổi này.” 109

Một trong những bài học chính của lịch sử Do Thái là các vụ lăng mạ bằng

miệng lặp đi lặp lại mà trước sau gì cũng dẫn đến các hành vi bạo lực chân

https://thuviensach.vn

tay. Trải qua nhiều thế kỷ, liên tục các bài viết bài Do Thái tạo ra cái đà

đáng sợ cho riêng mình, mà đỉnh điểm là sự đổ máu người Do Thái. Sự tàn

ác của Giải pháp Cuối cùng của Hitler là độc nhất vô nhị nhưng đã được

báo trước trong học thuyết bài Do Thái thế kỷ 19. Dòng chảy bài Do Thái

thoát ra ngoài do khối Xô Viết và các quốc gia Ả-rập giai đoạn hậu chiến

đã mang lại cho nó hình thức bạo lực điển hình: chủ nghĩa khủng bố do nhà

nước tài trợ. Có sự mỉa mai trong việc thứ vũ khí này được dùng để chống

lại chủ nghĩa Zion, vì người Zion chủ trương dùng bạo lực, chẳng hạn

Avraham Stern và Menachem Begin đã (có thể cho là như vậy) tạo ra chủ

nghĩa khủng bố trong hình dạng hiện đại, được tổ chức tốt và có tính khoa

học. Việc chủ nghĩa khủng bố bị nhằm vào, trên một quy mô được tăng

cường rất mạnh mẽ đó là quốc gia mà họ đang sống chết lập ra nó, có thể

được coi là một hành vi trừng phạt của Chúa hay ít nhất là một minh chứng

nữa cho thấy những người lý tưởng chủ nghĩa vốn biện minh cho phương

tiện bằng mục đích mạo hiểm đã làm như vậy. Kỷ nguyên khủng bố quốc tế

do chủ nghĩa bài Do Thái Xô Viết-Ả-rập hậu chiến tạo ra được bắt đầu từ

năm 1968, khi Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) chính thức lấy khủng

bố và giết người hàng loạt làm chính sách chính của mình. PLO cùng với

các tổ chức cạnh tranh và các tổ chức bắt chước mình, hướng những cuộc

tấn công của họ chủ yếu nhằm vào các mục tiêu Israel, nhưng lại không có

nỗ lực nào để phân biệt giữa công dân Israel hay người Zion với người Do

Thái, không hơn gì những kẻ giết người bài Do Thái truyền thống phân biệt

giữa người Do Thái theo tôn giáo với người Do Thái theo nguồn gốc ra đời.

Khi các thành viên của băng đảng Baader-Meinhof, một tổ chức cánh tả

phát xít Đức lấy cảm hứng từ chương trình tuyên truyền bài Do Thái của

Liên Xô, khống chế một máy bay của hãng Air France bay từ Paris tới Tel

Aviv ngày 27 tháng 6 năm 1976, bắt nó hạ cánh xuống Uganda của Idi

Amin, những tên khủng bố đã cẩn thận tách người phi Do Thái ra khỏi

người Do Thái, nhóm sẽ bị sát hại sau đó. Một trong những người chúng

định giết vẫn còn số trại tập trung SS được xăm trên cánh tay.110

https://thuviensach.vn

Chủ nghĩa khủng bố với quy mô và mức độ tinh vi mà PLO sử dụng là một

điều mới lạ nguy hiểm. Nhưng đối với người Do Thái, không có gì mới lạ

trong nguyên tắc khủng bố. Vì khủng bố đã được sử dụng chống lại người

Do Thái trong 1.500 năm hoặc hơn. Tàn sát là một công cụ điển hình của

khủng bố bài Do Thái, được thiết kế với mục đích chính không phải là giết

hại người Do Thái mà để gây ra nỗi sợ hãi quy phục và cam chịu việc bị

đối xử tệ bạc, để tạo ra thói quen dễ bảo khiến người Do Thái phục tùng

Giải pháp Cuối cùng mà gần như không tranh đấu. Nhưng những ngày đó

đã qua. Khủng bố vẫn được sử dụng chống lại người Do Thái nhưng không

còn thoát tội được nữa. Kế hoạch sát hại người Do Thái trên máy bay của

Air France là một ví dụ. Cuộc đột kích sân bay Entebbe của Israel giải cứu

người Do Thái (cứu được tất cả trừ một phụ nữ cao tuổi bị Amin giết) cho

thấy khả năng của nhà nước Zion trong việc hỗ trợ người Do Thái gặp nguy

hiểm cách biên giới nước mình hơn 1.000 dặm. Israel có thể và thực tế đã

có hành động trực tiếp chống lại các căn cứ khủng bố. Căn cứ lớn nhất

trong số đó là Nam Lebanon, trên thực tế do PLO chiếm giữ trong giai

đoạn 1970-1982. Từ ngày 6 tháng 6 năm 1982, Lực lượng Phòng vệ Israel

phá hủy các căn cứ khủng bố và dọn sạch toàn bộ khu vực của PLO, buộc

tổ chức này phải rút về một Tunisia còn đang lưỡng lự; và dù ở đó, nhưng

vào năm 1985, tổng hành dinh PLO vẫn không nằm ngoài tầm trừng phạt

của Israel. Những lần sử dụng quyền tự vệ như vậy của Israel đôi khi bị

đánh giá sai hoặc bị thực hiện kém. Chúng gây ra chỉ trích, đôi khi từ chính

bạn bè của Israel. Việc chiếm đóng Nam Lebanon năm 1982, bao gồm việc

dội bom ác liệt từ phía Israel khiến nhiều người Ả-rập bị thương vong và

mất nhà cửa, là một nguồn cơn gây bất đồng dữ dội giữa Israel và các đồng

minh của mình và thậm chí trong nội bộ Israel. Đó cũng là bối cảnh của

một vụ thảm sát người tị nạn Hồi giáo, do người Ả-rập Falange Kitô thực

hiện ở các trại Sabra và Shatilla ngày 16 tháng 9. Sự kiện này được các nhà

tuyên truyền Ả-rập và Xô Viết khai thác một cách khéo léo, được mô tả

trên truyền thông phương Tây như là một trách nhiệm của Israel. Begin, khi

đó vẫn là Thủ tướng Israel, bình luận chua chát trước một cuộc họp nội các

diễn ra ba ngày sau đó: “Dân ngoại giết dân ngoại, và họ đỗ lỗi cho người

https://thuviensach.vn

Do Thái.”111 Người Israel khôn ngoan ra lệnh tổ chức một cuộc điều tra tư

pháp độc lập để tìm ra sự thật và quy trách nhiệm phần nào cho Bộ trưởng

Quốc phòng Israel, Ariel Sharon, vì đã không nhìn thấy trước và ngăn chặn

chuyện giết chóc.112

Cảnh người Do Thái giết chóc, nhất là giết chóc một cách bất công, là rất

đáng lo ngại đối với họ. Khả năng này từng được tiên đoán trong tác phẩm

Kuzari của Judah Halevi, được viết vào khoảng năm 1140, dưới dạng đối

thoại giữa một giáo sĩ với vị vua thông thái của người Khazar. Như thế này:

“Giáo sĩ: Mối quan hệ của chúng ta với Chúa là một mối quan hệ gần gũi

hơn sự vĩ đại trên trái đất nếu như chúng ta đã đạt được. Nhà vua: Có thể là

như vậy, nếu sự khiêm tốn của ông là tự nguyện. Nhưng nó không tự

nguyện, và nếu ông có quyền thì ông sẽ giết chóc. Giáo sĩ: Bệ hạ đã chạm

vào chỗ yếu của chúng ta, ôi nhà vua của người Khazar.” Tuy nhiên, khả

năng giết người để tự vệ sẵn có trong tính người. Mỗi người đều sở hữu nó.

Nhà nước chỉ sử dụng nó thay mặt cho cộng đồng và ở quy mô lớn hơn.

Người Do Thái lúc nào cũng suy nghĩ gần như ám ảnh về tính thiêng liêng

của sự sống, thấy thật khó chấp nhận vai trò giết chóc của nhà nước. Đối

với họ, đó là lời nguyền của Saul. Nó đã phủ bóng đen lên sự sống của vị

vua vĩ đại nhất của họ, để kẻ khát máu David không thể xây được Ngôi

đền. Nhưng giữa lời nguyền của Saul với thực tế của Auschwitz thì không

thể có một lựa chọn thực sự nào. Người Do Thái phải có quốc gia của mình

với tất cả những hệ quả đạo đức của nó để sống sót.

Sự cần thiết về một nhà nước Israel hiện đại thế tục không giảm trong 40

năm đầu lịch sử của nó. Mà tăng. Quốc gia đã được lập ra để đón các nạn

nhân của chủ nghĩa bài Do Thái ở châu Âu, và sau thảm hoạ Holocaust thì

là nơi sinh sống cho những người còn sống sót đang rất buồn và sốc. Nó là

nơi sinh sống cho những người bị trục xuất khỏi các cộng đồng Do Thái Ả-

rập. Chỉ riêng những mục đích được hoàn thành này đã biện minh cho sự

tồn tại của nó. Nhưng các nhiệm vụ mới xuất hiện. Trong những thập niên

hậu chiến, so với chế độ Sa hoàng tiền nhiệm, rõ ràng chế độ Xô Viết

https://thuviensach.vn

không dễ đạt được một thỏa hiệp hoà bình với các công dân Do Thái của

mình. Bằng chứng cho thấy người Do Thái có thể gặp nguy hiểm tập thể

lớn hơn bao giờ hết. Thế nên một mục đích hệ trọng của người Israel là đưa

1.750.000 người anh em ở Nga của mình thoát khỏi sức mạnh của hệ thống

Xô Viết. Họ phải sẵn sàng mà hầu như không được báo trước, chấp nhận

việc di cư ồ ạt do những hành vi tàn ác của Sa hoàng gây ra. Họ cũng phải

sẵn sàng dời non lấp bể nếu sự không hài lòng của chế độ Xô Viết đối với

người Do Thái diễn ra dưới các hình thức khác.

Nhà nước Israel có một mục đích thậm chí còn nghiêm túc hơn thế. Nó là

nơi nương náu có chủ quyền của người Do Thái gặp nguy ở bất cứ đâu trên

thế giới. Nó là kẻ bảo vệ những người Do Thái đã về đây tề tựu trong biên

giới của mình. Nó là sự đảm bảo vật chất duy nhất rằng một thảm hoạ

Holocaust khác sẽ không xảy ra. Chiến dịch bài Do Thái khốc liệt không

ngừng nghỉ của các đối thủ Xô Viết và Ả-rập cho thấy dù riêng biệt hay

cùng nhau, họ đều có thể tìm cách áp đặt một Giải pháp Cuối cùng khác

nếu có cơ hội. Israel phải giả định một khả năng như thế, và phải vũ trang

để chống lại khả năng đó. Israel có những lời hứa đáng tin cậy về sự bảo vệ

của Mỹ, nhưng khi không còn cách nào khác thì một quốc gia có chủ quyền

phải trông chờ vào khả năng phòng vệ của chính mình. Do đó, Israel phải

sở hữu các phương tiện để gây ra những tổn thất không thể chấp nhận được

đối với một kẻ gây hấn tương lai, cho dù kẻ đó có mạnh cỡ nào. Nếu David

phải chạm trán Goliath, thì David cần có một cây ná bắn đá. Trong Thế

chiến II, các nhà khoa học Do Thái đã đóng một vai trò vô cùng quan trọng

trong việc chế tạo ra những vũ khí hạt nhân đầu tiên. Họ làm như vậy vì họ

sợ Hitler sẽ phát triển một quả bom nguyên tử trước. Trong những năm

1950 và 1960, khi sự thù địch từ phía Liên Xô và thế giới Ả-rập đối với

Israel gia tăng, các nhà khoa học Israel đã nghiên cứu để trang bị cho nhà

nước Israel một phương tiện dùng để răn đe. Cuối những năm 1970 và

trong những năm 1980, họ tạo ra năng lực hạt nhân. Sự tồn tại của năng lực

này là bí mật, nhưng nó đều được biết đến ở những nơi mà nó sẽ có tác

https://thuviensach.vn

động mạnh mẽ nhất. Do đó, Israel ở vào vị thế có thể hoàn thành nhiệm vụ

thứ hai trong hai nhiệm vụ mới mà hoàn cảnh đã đặt lên vai mình.

Nhưng sẽ là sai lầm khi kết luận về lịch sử người Do Thái dựa trên thông

tin đáng buồn này. Lịch sử người Do Thái có thể được mô tả như một chuỗi

những đỉnh điểm và thảm hoạ nối tiếp nhau. Nó cũng có thể được coi là

một miền liên tục không dứt của việc học hành kiên nhẫn, sự cần cù năng

suất và thói quen tập thể mà phần lớn trong đó không được ghi lại. Nỗi

buồn tìm thấy tiếng nói khi niềm vui câm lặng. Nhà sử học phải ghi nhớ

điều này. Trải qua hơn 4.000 năm, người Do Thái chứng tỏ mình không chỉ

là những người sống sót vĩ đại, mà còn đặc biệt khéo léo trong việc thích

ứng với các xã hội nơi số phận xô đẩy họ, và trong việc tích lũy bất cứ tiện

nghi nhân văn nào mà những xã hội này mang đến. Không dân tộc nào

năng suất hơn trong việc làm giàu từ nghèo túng hay nhân tính hóa của cải,

trong việc biến cái khó thành cái khôn. Khả năng này bắt nguồn từ một triết

lý đạo đức vừa vững bền vừa tinh tế, chỉ thay đổi rất ít trong thiên niên kỷ

qua vì nó được coi là phục vụ mục đích của những người có cùng triết lý

đó. Vô số người Do Thái, đủ mọi lứa tuổi, đã rên xiết dưới gánh nặng Do

Thái giáo. Nhưng họ tiếp tục mang gánh nặng đó vì họ biết, từ trong trái

tim mình, rằng nó cũng mang họ. Người Do Thái là những người sống sót

vì họ sở hữu luật sinh tồn.

Do đó, nhà sử học cũng phải ghi nhớ rằng Do Thái giáo từ trước đến nay

luôn lớn hơn tổng các tín đồ của nó cộng lại. Do Thái giáo tạo ra người Do

Thái, chứ không phải ngược lại. Như lời triết gia Leon Roth: “Do Thái giáo

đứng đầu. Nó không phải là một sản phẩm mà là một chương trình, còn

người Do Thái là công cụ để hoàn thành chương trình đó.” 113 Lịch sử người

Do Thái không chỉ là ghi chép về sự thật vật chất mà còn là ghi chép về

những ý niệm siêu hình. Người Do Thái tin rằng mình được tạo ra và được

lệnh trở thành một ngọn đèn cho dân ngoại, và họ đã làm theo trong khả

năng đáng kể của mình. Kết quả, dù được xem xét về mặt tôn giáo hay thế

tục, đều rất đáng chú ý. Người Do Thái mang đến thế giới này chủ nghĩa

https://thuviensach.vn

độc thần đạo đức, có thể được mô tả là việc áp dụng lý trí vào thần thánh.

Trong một kỷ nguyên thế tục hơn, họ áp dụng các nguyên tắc lý trí vào toàn

bộ các hoạt động của con người, thường là đi trước phần còn lại của nhân

loại. Ánh sáng mà họ tỏa ra vừa làm xáo trộn vừa soi sáng, vì nó tiết lộ

những sự thật đau đớn về tinh thần con người cũng như cách để nâng đỡ

nó. Người Do Thái là những người nói sự thật, và đó là một lý do quan

trọng tại sao họ lại bị ghét đến vậy. Một nhà tiên tri sẽ được kính sợ và đôi

khi được tôn vinh, nhưng có khi nào được yêu mến? Tuy nhiên, một nhà

tiên tri phải tiên tri và người Do Thái sẽ tiếp tục mưu cầu sự thật như họ

thấy nó, dù nó có dẫn tới đâu đi nữa. Lịch sử người Do Thái dạy, nếu như

cái gì cũng có thể dạy, rằng quả thực có một mục đích trong sự tồn tại của

con người, và rằng chúng ta không chỉ sinh ra để sống và chết như thú vật.

Khi tiếp tục giải nghĩa sự sáng thế, người Do Thái sẽ tìm thấy niềm an ủi từ

mệnh lệnh, được nhắc lại ba lần, trong chương đầu tiên đầy ấn tượng của

Sách Joshua: “Hãy ở mạnh mẽ và can đảm! Đừng khiếp vía, đừng nhát gan,

vì Yavê Thiên Chúa của ngươi ở với ngươi bất cứ ngươi đi đâu.”114

https://thuviensach.vn

LỜI BẠT

Trong tác phẩm Antiquities of the Jews (Cổ vật Do Thái), Josephus mô tả

Abraham là “một con người trí tuệ uyên thâm,” có “khái niệm về đức hạnh

cao hơn những người khác cùng thời.” Abraham do đó “quyết tâm thay đổi

hoàn toàn quan điểm của mọi người khi đó về Chúa.” Một cách để tóm tắt

4.000 năm lịch sử người Do Thái là tự hỏi chính mình: điều gì sẽ xảy ra với

nhân loại nếu Abraham không phải là một con người trí tuệ uyên thâm,

hoặc nếu Abraham ở lại Ur và giữ các khái niệm cao hơn đó cho riêng

mình, và không người Do Thái nào ra đời. Chắc chắn thế giới không có

người Do Thái sẽ là một nơi hoàn toàn khác. Nhân loại rốt cuộc có thể đã

tình cờ phát hiện ra những hiểu biết của người Do Thái. Nhưng chúng ta

không thể chắc chắn. Tất cả những khám phá ý tưởng vĩ đại của trí tuệ

dường như là hiển nhiên và không thể phớt lờ một khi chúng đã được tiết

lộ, nhưng cần phải có một tài năng đặc biệt để thể hiện chúng ngay từ lần

đầu tiên. Người Do Thái có tài năng này. Chúng ta nợ họ ý tưởng về sự

bình đẳng trước pháp luật; cả pháp luật của thánh thần lẫn pháp luật của

con người; về tính thiêng liêng của sự sống và phẩm giá của con người; về

lương tâm cá thể và do đó về cứu chuộc cá nhân; về lương tâm tập thể và

do đó về trách nhiệm xã hội; về hoà bình như một lý tưởng trừu tượng và

tình yêu như nền tảng của công lý, và nhiều thứ khác làm nên cấu trúc đạo

đức cơ bản của trí óc con người. Không có người Do Thái, trí óc con người

có thể là một nơi trống rỗng hơn nhiều.

https://thuviensach.vn

Trên tất cả, người Do Thái dạy chúng ta cách giải thích duy lý những điều

bản thân chưa biết. Kết quả là chủ nghĩa độc thần và ba tôn giáo lớn theo

chủ nghĩa độc thần. Chúng ta gần như không thể tưởng tượng được thế giới

sẽ thế nào nếu ba tôn giáo lớn đó không xuất hiện. Sự thấu suốt trí tuệ về

những điều chưa biết cũng không dừng lại ở ý tưởng về một Chúa. Quả

thực, chủ nghĩa độc thần có thể được coi là một cột mốc trên con đường

dẫn người ta tới chỗ hoàn toàn không cần đến Chúa. Người Do Thái ban

đầu giải thích duy lý rằng các tượng thần đều quy về một Đấng Tối cao; rồi

bắt đầu quá trình giải thích duy lý về Người ở bên ngoài sự tồn tại. Từ góc

độ lịch sử tối thượng, Abraham và Moses có vẻ kém quan trọng hơn

Spinoza. Vì tác động của người Do Thái đối với nhân loại luôn thay đổi.

Thời cổ đại, người Do Thái là những người cải cách vĩ đại trong tôn giáo và

đạo đức luận. Ở châu Âu thời Kỷ nguyên Đen tối và giai đoạn đầu trung cổ,

họ vẫn là một dân tộc tiên tiến truyền bá kiến thức và công nghệ khan hiếm.

Dần dà, họ bị đẩy ra khỏi vị trí dẫn đầu và tụt lại đằng sau, cho tới cuối thế

kỷ 18 thì họ bị coi là một nhóm người đi sau cùng, ướt nhẹp và ngơ ngác

trong cuộc diễu hành của nhân loại văn minh. Nhưng rồi xuất hiện một đợt

sáng tạo thứ hai đầy kinh ngạc. Thoát ra khỏi ghetto, họ một lần nữa làm

thay đổi tư duy của loài người, lần này là trong lĩnh vực thế tục. Phần lớn

cấu trúc tinh thần của thế giới hiện đại do người Do Thái dựng nên.

Người Do Thái không chỉ là những người cải cách. Họ cũng là những tấm

gương và biểu tượng của nhân sinh. Họ dường như là sự trình hiện của tất

cả các thế tiến thoái lưỡng nan của con người dưới dạng nâng cao và sáng

rõ. Họ là “kẻ khách ngoại bang và kẻ kiều ngụ” tinh túy. Nhưng tất thảy

chúng ta chẳng phải là như vậy trên hành tinh này đó sao, nơi mà mỗi

chúng ta chỉ thuê được chừng 70 năm? Người Do Thái là biểu tượng của

nhân loại vô gia cư và dễ bị tổn thương. Nhưng chẳng phải trái đất này

không hơn gì một trại quá cảnh tạm thời đó sao? Người Do Thái là những

người lý tưởng hóa dữ dội, nỗ lực để đạt được sự hoàn hảo, và đồng thời

cũng là những người đàn ông, đàn bà mong manh khao khát sung túc và an

toàn. Họ muốn tuân theo luật lệ hà khắc của Chúa, và cũng muốn sống. Ở

https://thuviensach.vn

đây có thế tiến thoái lưỡng nan của các cộng đồng Do Thái thời cổ đại, cố

gắng kết hợp sự xuất sắc về mặt đạo đức của một nền thần quyền với nhu

cầu thực tế của một nhà nước có khả năng tự bảo vệ mình. Thế tiến thoái

lưỡng nan này đã được tái tạo trong thời của chúng ta dưới hình dạng

Israel, được lập ra để thực hiện một lý tưởng nhân đạo, và phát hiện ra rằng

nó phải nhẫn tâm, đơn giản là để sống sót trong một thế giới thù địch.

Nhưng đây chẳng phải là một vấn đề tái diễn tác động đến mọi xã hội loài

người sao? Tất cả chúng ta đều muốn xây dựng. Tất cả chúng ta đều trôi

ngược về các Thành của Đồng bằng. Dường như vai trò của người Do Thái

là tập trung và kịch tính hóa những trải nghiệm chung này của nhân loại,

biến số phận của mình thành một quy tắc đạo đức phổ quát. Nhưng nếu

người Do Thái có vai trò này thì ai đã viết nó cho họ?

Nhà sử học nên chú ý tới việc tìm kiếm các mẫu hình theo ý Chúa trong các

sự kiện. Những mẫu hình này được tìm thấy quá dễ dàng, vì chúng ta là

những sinh vật nhẹ dạ, sinh ra để tin, được trang bị trí tưởng tượng mạnh

mẽ sẵn sàng tạo ra và sắp xếp lại dữ liệu để phù hợp với bất cứ kế hoạch

tiên nghiệm nào. Tuy nhiên, hoài nghi thái quá có thể dẫn tới sự bóp méo

nghiêm trọng hoặc nhẹ dạ cả tin. Nhà sử học nên cân nhắc mọi dạng bằng

chứng, gồm cả những bằng chứng siêu hình hoặc có vẻ siêu hình. Với

chúng ta, nếu những người Do Thái hồi đầu có thể khảo sát được lịch sử

hậu duệ của họ, thì họ sẽ không thấy điều gì bất ngờ trong đó. Họ luôn biết

rằng xã hội Do Thái được chỉ định là một dự án thí điểm cho toàn bộ loài

người. Việc các thế tiến thoái lưỡng nan, tấn kịch và thảm hoạ phải mẫu

mực, khoa trương đối với họ là điều tự nhiên. Việc người Do Thái trong

nhiều thiên niên kỷ bị căm ghét một cách kinh khủng như vậy, thậm chí

không thể giải thích nổi, là điều đáng tiếc nhưng không có gì bất ngờ. Trên

tất cả, việc người Do Thái vẫn sống sót, trong khi tất cả các dân tộc cổ đại

khác đã bị biến đổi hoặc biến mất trong các hầm tối của lịch sử, là điều

hoàn toàn có thể dự đoán được. Làm sao có thể khác được? Ý Chúa đã định

và người Do Thái tuân theo. Nhà sử học có thể nói: không có cái gì gọi là ý

Chúa cả. Có thể là không. Nhưng niềm tin của con người vào một động lực

https://thuviensach.vn

lịch sử như thế, nếu nó đủ mạnh mẽ và bền bỉ, là một nội lực, nó tựa vào

bản lề của các sự kiện và di chuyển chúng. Người Do Thái hoàn toàn nhất

trí và đam mê khi tin mình là một dân tộc đặc biệt, và trải qua một khoảng

thời gian dài, họ trở thành một dân tộc như vậy. Họ quả thực có một vai trò

vì họ viết nó cho chính mình. Đây có lẽ là chìa khóa cho câu chuyện của

họ.

https://thuviensach.vn

TỪ VỰNG

Aggadah: Phần không liên quan đến luật trong sách Talmud và chú giải,

chuyện kể, chuyện dân gian, truyền thuyết, v.v., tương phản với Luật Moses

(halakhah).

Aliyah: “Leo lên”; di cư tới Israel; được yêu cầu đọc Luật Moses ở giáo

đường.

Am ha-arez: Nghĩa đen “người của vùng đất”; có thể có nghĩa “người bản

xứ,” đôi khi được sử dụng theo lối phản đối hoặc chỉ trích, như thể hiện sự

kém hiểu biết; dân thường; người dân nói chung.

Amoraim: Các học giả Do Thái, thế kỷ 3 tới thế kỷ 6, những người làm ra

Gemara.

Ashkenazi: Người Do Thái Đức; người Do Thái Tây, Trung và Đông Âu,

tương phản với người Do Thái Sephardi.

Ba’al shem: “Thầy của Tên Thánh”; một nhà kabbalah có học, biết cách

sử dụng sức mạnh của Tên Thánh; một người có học, thường là người theo

Hasidim.

Bar: “Con trai của” (tiếng Aram) trong tên riêng. “Ben” (tiếng Hebrew) có

nghĩa tương tự.

https://thuviensach.vn

Bar-mitzvah: Lễ kết nạp cậu bé Do Thái 13 tuổi vào cộng đồng.

Bet din: Tòa án luật Do Thái.

Cohen: Người Do Thái có nguồn gốc thầy tu hay con cháu của Aaron.

Conservative Judaism (Do Thái giáo Bảo thủ): Khái niệm được sử dụng ở

Mỹ để chỉ sự sùng bái Do Thái mà việc điều chỉnh Luật Moses là để đáp

ứng các nhu cầu hiện đại trong khi tránh thay đổi Do Thái giáo Cải cách

trên quy mô lớn.

Converso: Từ trong tiếng Tây Ban Nha thời trung cổ và Phục hưng, dùng

để mô tả người Do Thái cải sang Kitô giáo, và con cháu của họ.

Dayyan: Thẩm phán tòa án giáo sĩ.

Diaspora: Từ mang tính tập thể, mô tả sự phân tán người Do Thái và mô tả

những người sống bên ngoài Erez Israel.

Erez Israel: Vùng đất Israel; Miền đất hứa; Palestine.

Exilarch: Người đứng đầu cộng đồng Do Thái ở Babylon.

Galut: Người bị đày biệt xứ; cộng đồng người bị đày biệt xứ.

https://thuviensach.vn

Gaon: Người đứng đầu Viện hàn lâm Babylon.

Gemara: Phán quyết, chẳng hạn của amoraim, bổ sung cho Mishnah và

làm nên một phần sách Talmud.

Genizah: Kho lưu trữ văn bản thiêng; thường nói tới kho lưu trữ ở Fustat

(Cairo Cổ).

Get: Giấy tờ ly hôn của người Do Thái.

Golem: Một người nhân tạo được sinh ra nhờ phép thuật.

Haganah: Lực lượng phòng vệ Do Thái dưới sự ủy trị của người Anh, trở

thành cơ sở của quân đội Israel.

Halakhah: Một phán quyết được chấp nhận chung trong luật Do Thái, và

phần trong sách Talmud xử lý các vấn đề về pháp luật, tương phản với

aggadah.

Hanukkah: Lễ kỷ niệm chiến thắng của người Maccabee trước người Hy

Lạp ngoại đạo.

Hasidim: Những người sùng bái Do Thái giáo với một yếu tố rất kỳ bí,

thường ở Đông Âu.

Haskalah: Hình thức Do Thái của sự khai sáng châu Âu thế kỷ 18. Người

nào tin vào hình thức này gọi là maskil.

Hazzan: Trưởng nhóm cầu nguyện tế lễ.

Heder (hay cheder): Trường tiểu học Do Thái.

Herem: Sự trục xuất khỏi cộng đồng Do Thái, sự rút phép thông công.

https://thuviensach.vn

Histadrut: Liên đoàn lao động Israel.

Irgun: Cánh quân sự ngầm của phong trào Xét lại ở Israel, 1931-1949.

Kabbalah: Chủ nghĩa thần bí Do Thái. “Kabbalah thực hành” là một dạng

phép thuật.

Karaite: Thành viên của giáo phái Do Thái thế kỷ 8, giáo phái phản đối

Luật Miệng hay lời răn giáo sĩ hậu Kinh Thánh, và chỉ làm theo Kinh

Thánh.

Ketubbah: Hợp đồng hôn nhân Do Thái.

Kibbutz: Khu định cư Do Thái, thường là nông nghiệp, sở hữu chung tài

sản.

Kiddush: Ban phước bằng rượu vang, diễn ra trước ngày Sabbath hoặc bữa

ăn trong ngày lễ hội.

Knesset: Nghị viện của Israel.

Kosher. Thực phẩm tuân theo các điều luật ăn kiêng Do Thái hay kashrut.

Levirate: Hôn nhân bắt buộc giữa người phụ nữ góa chồng không con với

anh/em trai của người đã khuất (Đệ nhị luật 25:5).

https://thuviensach.vn

Maggid: Người thuyết giáo Hasidim được yêu thích.

Marrano: Người Do Thái bí mật, có nguồn gốc từ những người bị ép cải

đạo ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.

Maskil: Thành viên của sự khai sáng Do Thái hay haskalah.

Masoretic: Từ theo truyền thống được chấp nhận dùng để đánh vần và đọc

Kinh Thánh thành tiếng.

Menorah: Đèn bảy nhánh dùng trong Đền; giá đỡ nến tám nhánh dùng

trong tiệc Hanukkah.

Mezuzah: Lời Torah được gắn vào cửa nhà của người Do Thái.

Midrash: Một chú giải Kinh Thánh hay một tập hợp các chú giải như vậy.

Minyan: Con số tối thiểu (10 người Do Thái trưởng thành) để cầu nguyện

cộng đồng.

Mishnah: Phiên bản được pháp điển hóa của Luật Miệng Do Thái.

Mohel: Người cắt bao quy đầu.

Moshav: Hợp tác xã tiểu chủ ở Israel.

Nagid: Người đứng đầu cộng đồng Do Thái trung cổ.

Nasi: Chủ tịch Sanhedrin; một ông hoàng Do Thái, có dòng dõi Hillel được

thừa nhận là tổ phụ Do Thái.

https://thuviensach.vn

Oral Law: Luật Miệng, tương phản với Torah Viết hay Kinh Thánh; dạng

viết được tìm thấy đầu tiên trong Mishnah.

Orthodox Judaism: Do Thái giáo Chính thống có tính truyền thống, dựa

trên sự tuân thủ Luật Moses một cách nghiêm ngặt.

Pale: 25 tỉnh thời Sa hoàng nơi người Do Thái Nga được phép định cư lâu

dài.

Palmah: Bộ phận toàn thời gian của Haganah.

Parnas: Người đứng đầu giáo đường hoặc người được bầu làm người đứng

đầu những người thế tục.

Pilpul: Một cuộc thảo luận hay tranh cãi về sách Talmud, thường là chẻ sợi

tóc làm tư.

Piyyut: Thi ca tế lễ tiếng Hebrew.

Purim: Lễ hội kỷ niệm việc Esther giải thoát người Do Thái Ba Tư.

Rabbi: Nghĩa đen là “ông chủ”; người dạy tôn giáo, giáo sĩ.

Reform Judaism: Do Thái giáo Cải cách, chủ trương điều chỉnh sự thờ

phụng Do Thái theo Luật để đáp ứng các điều kiện hiện đại.

Responsum: Ý kiến bằng văn bản trả lời câu hỏi về Luật Moses.

Revisionist: Người theo phong trào Zion ly khai, do Jabotinsky dẫn dắt.

https://thuviensach.vn

Rosh Ha-Shanah: Ngày lễ năm mới Do Thái.

Sanhedrin: Tòa án Tối cao của học giả tôn giáo ở Khối thịnh vượng chung

thứ hai.

Schnorrer: Người ăn xin chuyên nghiệp.

Shabbat: Từ chiều tối thứ Sáu cho tới tối thứ Bảy.

Shabbetean: Người theo Chúa cứu thế giả Shabbetai Zevi.

Shadchan: Người mai mối. Người được mai mối là shidduch.

Shammos: Người trông coi giáo đường.

Sheitl: Tóc giả được một phụ nữ Chính thống giáo đội nơi công cộng.

Shekhinah: Nghĩa đen “nơi ở”; sự hiện diện thiêng liêng của Chúa nơi thế

giới.

Shema: Sự thú nhận niềm tin Do Thái (Đệ nhị luật 6:4).

Shiksa: Người phụ nữ trẻ phi Do Thái.

Shofar: Sừng của con cừu đực dùng để tế lễ.

Shohet: Người đồ tể trong một nghi lễ.

Shtetl: Thị trấn Do Thái nhỏ ở Đông Âu.

Shulhan Arukh: Bộ luật Do Thái nổi tiếng của Joseph Caro.

Siddur: Sách cầu nguyện.

https://thuviensach.vn

Sukkot: Lễ hội Rương Thánh tích.

Tallit: Khăn đội lúc cầu nguyện.

Tannaim: Các học giả giáo sĩ thời Mishnah.

Targum: Bản dịch tiếng Aram của Kinh Thánh tiếng Hebrew.

Tefillin: Hộp nhỏ bằng da đựng thánh điển gắn vào tay hay trán trong lúc

cầu nguyện.

Torah: Ngũ Thư, hay tấm cuộn viết Ngũ Thư; toàn bộ luật và điều răn Do

Thái.

Tosefta: Tuyển tập lời răn Tannaim liên quan đến Mishnah.

Yeshivah: Học viện giáo sĩ. Rosh yeshivah là người đứng đầu học viện.

Yishuv: Khu định cư; cộng đồng Do Thái ở Erez Israel trước khi lập ra quốc

gia.

Yom Kippur: Ngày Chuộc tội.

Zaddik: Lãnh đạo Hasidim hoặc người sùng đạo.

Zohar: Tác phẩm chính của kabbalah, là một chú giải thần bí về Ngũ Thư.

https://thuviensach.vn

CHÚ THÍCH NGUỒN

PHẦN MỘT: NGƯỜI DO THÁI

1. Về mô tả và sơ đồ các ngôi mộ, xem L. H. Vincent và những người khác, Hebron: Le Haram El-Khalil. Sépulture des Patriarches (Paris 1923); Encyclopaedia Judaica, xi 671.↩

2. G. L. Strange, Palestine Under the Moslems (London 1890), 309ff.

↩ 3. E. Sarna, Understanding Genesis (London 1967), 168ff.↩ 4. Herbert Han, do H. D. Hummel cập nhật, The Old Testament in Modern Research (London 1970); R. Grant, A Short History of the Interpretation of the Bible (New York 1963).

↩ 5. Bản dịch tiếng Anh được xuất bản

ở Edinburgh 1885; New York 1957.

↩ 6. M. Noth, The History of Israel (tái bản lần thứ hai, London 1960); A. Alt, Essays on Old Testament History and Religion (New York 1968).

↩ 7. G. Mendenhall và M. Greenberg, “Method in the Study of Early Hebrew History,” trong J. Ph. Hyatt (chủ biên), The Bible in Modern Scholarship (Nashville, New York 1964), 15-43.

↩ 8. Xem W. F. Albright, Archaeology and the Religion of Israel (tái bản lần thứ ba, Baltimore 1953) và Yahweh and the Gods of Canaan (London 1968); Kathleen Kenyon, Archaeology in the Holy Land (tái bản lần thứ tư, London 1979) và The Bible and Recent Archaeology (London 1978).

↩ 9. Đệ nhị luật 4:19. ↩ 10. R. D. Barnett,

Illustrations of Old Testament History (London 1966), chương 1, “The Babylonian Legend of the Flood.”

↩ 11. Sáng thế ký 11:31. ↩ 12. L. Woolley và những người khác, Ur

Excavations (Bảo tàng Anh, London, 1954-); L. Woolley, The Sumerians (London 1954).

↩ 13. M. E. L. Mallowan, “Noah’s Flood Reconsidered,” Iraq 26 (1964).↩ 14. W. G.

Lambert và A. R. Millard, Atrahasis: The Babylonian Story of the Flood (London 1970); E. Sollberger, The Babylonian Legend of the Flood (tái bản lần thứ ba, London 1971).↩

15. Cambridge Ancient History, II (tái bản lần thứ ba 1970), 353ff.

↩ 16. Sáng thế ký 9:18. ↩ 17. Encyclopaedia Judaica, tập 330; Michael Grant, A History of Ancient Israel (London 1984), 32.

↩ 18. Về tóm tắt các phép tính, xem R. K. Harrison, Introduction to the New Testament (London 1970). ↩ 19. Xem Kenyon, Archaeology of the Holy Land (London 1960), về sự tương đồng giữa các ngôi mộ thời kỳ đồ đồng giữa bên ngoài Jericho và hang Machpelah; Nelson Glueck, “The Age of Abraham in the Negev,” Biblical Archaeologist 18 (1955).

↩ 20. A. Parrot, Mari, une Ville perdue (Paris 1935).↩ 21. D. H. Gordon, “Biblical Customs and the Nuzi Tablets,” Biblical Archaeologists (1940).↩

22. P. Matthiae, “Ebla à l’Époque d’Akkad,” Académie des inscriptions et belles-lettres, compte-rendu (Palis 1976).

↩ 23. A. Malamat, “King Lists of the Old Babylonian Period

and Biblical Genealogies,” Journal of the American Oriental Society 88 (1968); “Northern Canaan and the Mari Texts,” trong J. A. Sanders (chủ biên), Near Eastern Archaeology in the Twentieth Century (Garden City, NY 1970), 167-77; và “Mari,” Biblical Archaeologist, 34 (1971).

↩ 24. Sáng thế ký 23:29-34.↩ 25. Trích trong R. K. Harrison, Introduction

to the Old Testament (London 1970).

↩ 26. C. H. Gordon, “Abraham of Ur,” trong D. Winton Thomas (chủ biên), Hebrew and Semitic Studies Presented to G. R. Driver (Oxford 1962), 77-84; E. A. Speiser, Genesis, Anchor Bible (Garden City, NY 1964). Xem thêm M. Grunberg, “Another Look at Rachel’s Theft of the Terraphin,” Journal of Biblical Literature 81 (1962).

↩ 27. Kenyon, The Bible and Recent Archaeology, 7-24. ↩ 28. J.-R. Kupper, Les Nomades de Mésopotamie au temps des rois de Mari (Paris); L. J. Gelb,

“The Early History of the West Semitic Peoples,” Journal of Cuneiform Studies, 15 (1961).

↩ 29. E. A. Speiser, “The Biblical Idea of History in its Common Near Eastern Setting,”

trong Judah Goldin (chủ biên), The Jewish Experience (Yale 1976).

↩ 30. Sáng thế ký 26:16. ↩ 31. Sáng thế ký 16:12. ↩ 32. J. L. Myers, The Linguistic and Literary Form of the Book of Ruth (London 1955); Albright, Yahweh and the Gods of Canaan, 1-25; S. Daiches, The Song of Deborah (London 1926).

↩ 33. S. W. Baron, Social and Religious

History of the Jews (tái bản lần thứ hai, New York 1952), i I 44. Grant, A History of Ancient Israel, 32ff.

↩ 34. Joshua 24:2. ↩ 35. Isaiah 29:22.↩ 36. Speiser, sđd. ↩ 37. G. E.

https://thuviensach.vn

Wright, “How Did Early Israel Differ from Her Neighbours?” Biblical Archaeology 6 (1943); Baron, sđd, i I 48.

↩ 38. Sáng thế ký 22:2 nói “con một ngươi, ngươi yêu dấu tức là

Ysaac,” ý tất nhiên là con của Sarah.

↩ 39. Encyclopaedia Judaica, ii 480-6; Philo, De Abrahamo, 177-99, 200-7; Maimonides, Guide of the Perplexed, 3:24; Nahmanides, Works, chủ biên C. B. Chavel (London 1959), i 125-6.

↩ 40. Fear and Trembling (dịch), Penguin Classics (Harmondsworth 1985). ↩ 41. Ernst Simon trong Conservative Judaism 12

(Spring 1958).

↩ 42. Sáng thế ký 22:14. ↩ 43. Sáng thế ký 22:18. ↩ 44. Chủ đề này được thảo luận một cách tài tình trong Dan Jacobson, The Story of the Stories: The Chosen People and its God (London 1982).

↩ 45. Abot 6:10 (bên ngoài, Torah Kinyan); trích trong Samuel Belkin, In His Image: The Jewish Philosophi of Man as Expressed in the Rabbinical Tradition (London 1961).

↩ 46. Midrash Tehillim 24:3.↩ 47. Levi 25:23; Sử ký I 29:15; Thánh Vịnh 39:12. ↩ 48. Sáng thế ký 15:1-6*. ↩ 49. Sáng thế ký 17:8.↩

50. W. D. Davies, The Territorial Dimensions of Judaism (Berkeley 1982), 9-17.

↩ 51. Gerhard von Rad, The Problem of the Hexateuch and Other Essays (bản dịch, Edinburgh

1966); J. A Sanders, Torah and Canon (Philadelphia 1972).

↩ 52. Trong Sáng thế ký 32:28 và 35:10. ↩ 53. Trong Sáng thế ký 37:1.↩ 54. Sáng thế ký 29:30; 35:16-18; 48:5-6.

↩ 55. Sáng thế ký 25:13-16; 22:20-4; 10:16-30; 36:10-13. ↩ 56. W. F. Albright, “The Song of Deborah in the Light of Archaeology,” Bulletin of the American School of Oriental Research, 62 (1936); H. M. Orlinsky, “The Tribal System of Israel and Related Groups in the Period of Judges,” Oriens Antiquus, 1 (1962).

↩ 57. O. Eissfeld trong

Cambridge Ancient History, II ii chương xxxiv, “The Hebrew Kingdom,” 537ff.

↩ 58. Sáng thế ký 14:18-20; 17:1; 21:33. ↩ 59. Về Shechem, xem W. Harrelson, B. W. Anderson và G. E. Wright, “Shechem, ‘Navel of the Land’” trong Biblical Archaeologist, 20 (1957).

↩ 60. Sáng thế ký 48:22.↩ 61. Joshua 8:30-5. ↩ 62. Cambridge Ancient History, II ii 314-17.

↩ 63. Baron, sđd, i I 22.↩ 64. Sáng thế ký 41:39. ↩ 65. Encyclopaedia Judaica, x 205.↩ 66. Xuất hành 1:11.↩ 67. Cambridge Ancient History, II ii 321-2. ↩ 68.

H. H. Ben Sasson (chủ biên), A History of the Jewish People (bản dịch, Harvard 1976), 42ff.

↩ 69. Các Vua I 6:1 nhắc tới “Năm bốn trăm tám mươi sau (thời) con cái Israel ra khỏi

Ai Cập, năm thứ tư sau khi Salômon lên làm vua Israel…” Triều đại Solomon là triều đại đầu tiên trong lịch sử Israel mà chúng ta xác định được ngày tháng tuyệt đối.

↩ 70. B.

Couroyer, “La résidence Ramesside du Delta et la Rames Biblique,” Revue biblique 53 (1946).

↩ 71. Ben Sasson, sđd, 44; Cambridge Ancient History, II ü 322-3.↩ 72. Đệ nhị

luật 4:23-4*; Xuất hành 19:4-6.

↩ 73. Xuất hành 4:10ff. ↩ 74. Xuất hành 18:14-24. ↩ 75. Sifra 45d; Encyclopaedia Judaica, xii 568. ↩ 76. Eusebius (qua đời khoảng năm 359) tóm tắt phần lớn truyền thống này trong tác phẩm Praeparatio Evangelica của mình, 9:26-7 v.v.

↩ 77. Josephus, Contra Apion, 2:154. ↩ 78. Philo, Questiones et Solutiones in Gesesin, 4:152; De Providentia, 1 1 1.

↩ 79. Numenius, Fragments (chủ biên E. A. Leemans, 1937), 19, 32. ↩ 80. Được tái sử dụng trong Josephus, ContraApion, l:228ff; Theodore Reinach, Textes d’auteurs grecs et romains rélatifs au Judaisme (Paris 1895).

↩ 81. Marx viết cho Engels, ngày 10 tháng 5 năm 1861; ngày 30 tháng 7 năm 1862: Marx -

Engels Works, tập xxx, 259.

↩ 82. Moses and Monotheism (London 1939).↩ 83. Xuất hành 1:9-10. ↩ 84. C. J. Gadd, Ideas of Divine Rule in the Ancient Near East (London 1948).

↩ 85. Speiser, sđd. ↩ 86. Enid B. Mellor (chủ biên), The Making of the Old Testament (Cambridge 1972).↩ 87. Về ví dụ các mã, xem James B. Pritchard (chủ biên), Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament (tái bản lần thứ ba, Princeton 1969).

↩ 88. Moshe Greenberg, “Some Postulates of Biblical Criminal Law,” trong

Goldin,sđd.

↩ 89. Đệ nhị luật 22:22-3; Lê-vi 20:10. ↩ 90. Xuất hành 21:22ff.↩ 91. Xuất hành 21:29; xem A. VanSeims, “The Goring Ox in Babylonian and Biblical Law,”

Archiv Orientali 18 (1950).

↩ 92. Đệ nhị luật 24:16; 5:9; Xuất hành 20:5. Tuy nhiên, có các ví dụ về luật phạm gì phạt nấy áp dụng trong các câu chuyện ở Kinh Thánh, chẳng hạn các con trai của Saul. Joshua 7; II Samuel 21.

↩ 93. Đệ nhị luật 25:3; E. A. Hoebel: The Law of Primitive Man (Harvard 1954); G. R. Driver và J. C. Miles, The Babylonian Laws, hai tập (Oxford 1952); W. Kornfeld, “L’Adultère dans l’orient antique,” Revue biblique 57 (1950).

↩ 94. J. J. Stamm và M. E. Andrew, The Ten Commandments in Recent Research

(New York 1967).

↩ 95. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts, 35.↩ 96. G. Mendenhall, Biblical Archaeology 17 (1954).↩ 97. Được trình bày một cách thuận tiện, với tham khảo văn bản Kinh Thánh, trong Encyclopaedia Judaica, v 763-82.

↩ 98. Xuất hành 21:1 tới 22:16; O. Eissfeldt trong Cambridge Ancient History, ii ii ch. xxxiv, 563: xem J. P. M.

Smith, The Origin and History of Hebrew Law (Chicago 1960).

↩ 99. A. van Seims, Marriage and Family Life in Ugaritic Literature (New York 1954).↩ 100. D. R. Mace, Hebrew Marriage (New York 1953).

↩ 101. Roland de Vaux., Ancient Israel: Its Life and Institutions (dịch, New York 1961), 46-7. ↩ 102. J. M. Sasson, “Circumcision in the Ancient Near East,” Journal of Biblical Literature, 85 (1966).

↩ 103. Xuất hành 4:25; Joshua 5:2-3.↩ 104. Baron, sđd, i I 6-7.↩ 105. Ezekiel 20:12. ↩ 106. Levi 17:14; Sáng https://thuviensach.vn

thế ký 9:4; Sáng thế ký 38:24. Xem 1. M. Price, “Swine in Old Testament Taboos,” Journal of Biblical Literature 44 (1925).

↩ 107. Các Vua I 22:11.↩ 108. Các Vua II 2 2:23.↩

109. A. H. Godbey, “Incense and Poison Ordeals in the Ancient Orient,” American Journal of Semitic Languages, 46 (1929-1930).

↩ 110. Xem các ví dụ với tham khảo trong

George Fohrer, History of Israelite Religion (bản dịch, London 1973), 233.

↩ 111. Von Rad, sđd, “Some Aspects of the Old Testament World View. ”↩ 112. Xuất hành 34:13-16.

↩ 113. Đây là quan điểm của nhà hiền triết Mishraic Simeon ben Assai; Sifra về Levi 19:18.↩ 114. Contra Apionem (Loeb Classic 1951), ii 165.↩ 115. Berakot 2, 2.↩

116. De Specialibus legibus (Loeb Classics 1950), iv 237.

↩ 117. Belkin, sđd, 15-18.↩ 118. Corinthians quyển I 1:19-20. ↩ 119. Về thảo luận địa điểm núi Sinai, xem Cambridge Ancient History, II ii 324ff.

↩ 120. Baron, sđd, i 148-9. ↩ 121. Baron, i 123. ↩ 122. So sánh W. F. Albright, “Exploring in Sinai with the University of California Expedition,” Bulletin of the American School of Oriental Research, 109 (1948).

↩ 123. Cambridge Ancient History, II ii 327.↩ 124. Xuất hành 17:8-13.↩ 125. Dân số 27:15-21; Đệ nhị luật 34:9.

↩ 126. Joshua 6:16-20. ↩ 127. Joshua 6:21, 26; Kathleen Kenyon, Digging Up Jericho (London 1957). ↩ 128. Joshua 9:27.↩ 129. James B. Pritchard, Gibeon, Where the Sun Stood Still: The Discovery of a Biblical City (Princeton 1962).

↩ 130. Joshua 10:9-13. ↩ 131. Joshua 11:4-11. ↩ 132. Yigael Yadin, Hazor: The Rediscovery of a Great City of the Bible (London 1975).

↩ 133. Joshua 24:13.↩ 134. W. F. Albright, From the Stone Age to Christianity (Baltimore 1946), 194, 212, và Archaeology and the Religion of Israel (tái bản lần thứ ba, Baltimore 1953), 3, 102.

↩ 135. Baron, sđd, II 55. ↩ 136. Các Thủ lĩnh 4:8.↩ 137. Các Thủ lĩnh 3:15-30.↩ 138.

Các Thủ lĩnh 4:17-21.

↩ 139. Các Thủ lĩnh 11:1-3.↩ 140. Các Thủ lĩnh 11:37.↩ 141. Các Thủ lĩnh 16:28. ↩ 142. Xem A. van Selmst trong Journal of Near Eastern Studies, 9 (1950).

↩ 143. Các Thủ lĩnh 12:5-6. ↩ 144. Samuel I 21:13-14.↩ 145. Samuel II 23:20-21. ↩ 146. Các Thủ lĩnh 9.↩ 147. Joshua 24:8, 13; Các Thủ lĩnh 11:17ff.; Samuel II 7:23; Dân Số 33:50ff.

↩ 148. Đệ nhị luật 9:4ff.; xem thêm 18:9-14, 29:22ff. Và Thánh Thi 44:3. ↩ 149. T. Dothan, “Archaeological Reflections on the Philistine Problem,”

Antiquity and Survival 2, 2/3 (1957).

↩ 150. J. A. Montgomery, “Archaeological Reflections on the Philistine Problem,” Journal of Biblical Literature, 53 (1934). ↩ 151. Samuel I 10:5.

↩ 152. Các Vua II 3:15.↩ 153. Isaiah 28:7. ↩ 154. Samuel I 2:19.↩ 155. Samuel I 15:22. ↩ 156. Grant, History of Ancient Israel, 118.↩ 157. Samuel I 7:16-17.↩

158. Samuel I 10:17; 12:1-25.

↩ 159. Samuel I 10:25.↩ 160. S. Mowinckel, “General Oriental and Specific Israelite Elements in the Israelite Conception of the Sacral Kingdom,” Numen, iv (1959).

↩ 161. Samuel I 8:22.↩ 162. Samuel I 15:32. ↩ 163. Samuel I 14:52. ↩ 164. Samuel I 17:39.↩ 165. Samuel I 16:18. ↩ 166. Cambridge Ancient History, ii ii 579-80.

↩ 167. Samuel II 20:1. ↩ 168. Albright, Archaeology and the Religion of Israel, 158ff. ↩ 169. Samuel II 5:8. ↩ 170. Kathleen Kenyon, Royal Cities of the Old Testament (London 1971) và Digging Up Jerusalem (London 1974); Encyclopaedia Judaica, ix 1379-82.

↩ 171. Belkin, op. tit., 117. ↩ 172. Các Vua I 5:3.↩

173. De Vaux, sđd, 253-65.

↩ 174. Các Vua I 2:3-4. ↩ 175. Samuel II 18:7. ↩ 176. Các Vua I 5:13-16.↩ 177. Các Vua I 9:15.↩ 178. Kenyon, The Bible and Recent Archaeology, chương 4, “Palestine in the Time of David and Solomon,” 44-66.

↩ 179. Cambridge Ancient History, II ii 589. ↩ 180. Kenyon, Royal Cities. ↩ 181. Các Vua I 4:7-19.

↩ 182. Các Vua I 11:1. ↩ 183. Xem các phát hiện của Nelson Glueck trong Bulletin of the American School of Oriental Research (1938-40); Các Vua I 9:26. ↩ 184. Các Vua I 7:1-12.

↩ 185. Kenyon, Royal Cities. ↩ 186. Joan Comay, The Temple of Jerusalem, with the History of the Temple Mount (London 1975).↩ 187. Haran, Temples and Temple Service, 28f.

↩ 188. Dân số 10:35-6.↩ 189. De Vaux, sđd, 305ff.↩ 190. Các Vua I 12:4.↩ 191. Các Vua I 12:14. ↩ 192. Các Vua I 22:34-7.↩ 193. Đệ nhị luật 27:17.

↩ 194. Các Vua I 17:3-4.↩ 195. Các Vua I 21:25-6. ↩ 196. Các Vua II 2:23-4. ↩ 197. Grant, History of Ancient Israel, chương 11, “Northern Prophets and History”

122-34.

↩ 198. Các Vua II 10. ↩ 199. Các Vua I 21:19-20.↩ 200. Amos 5:21-4. ↩ 201. Amos 7:10-13. ↩ 202. Baba Batta 9a; Shalom Spiegel, “Amos v. Amaziah” trong Goldin, sđd.

↩ 203. Các Vua II 17:23-4. ↩ 204. Về phân tích văn bản Hosea, xem Encyclopaedia Judaica, viii 1010-25. ↩ 205. Hosea 8:7; 10:13.↩ 206. Hosea 4:11. ↩ 207.

Hosea 6:9; 4:5; 9:7. Xem Grant, History of Ancient Israel, 129ff.

↩ 208. Hosea 6:1-2.↩ 209. Các Vua II 11:15-17. ↩ 210. Sử ký II 32:3-5. ↩ 211. Kenyon, Royal Cities. ↩

212. Các Vua II 19:35; Herodotus, Histories, quyển 11:141.

↩ 213. Các Vua II 18:21.↩ 214. Các Vua II 23:21-3. ↩ 215. Encyclopaedia Judaica, ix 44-71; O. Eissfeidt, The Old Testament, an Introduction (London 1965), 301-30.

↩ 216. Grant, History of Ancient Israel, 148-9. ↩ 217. Isaiah 21:11; 22:13; 38:1; 5:8; 3:15.↩ 218. Isaiah 1:18; 6:3; 2:4; 35:1.

↩ 219. Isaiah 7:14; 11:6; 9:6. ↩ 220. H. H. Rowley, The Faith of Israel (London 1953), 122; Isaiah 42:1-4; 49:1-6, v.v.↩ 221. Các Vua II 3:27; Thánh Thi 89:6-9; Sáng https://thuviensach.vn

thế ký 20:lff.; 12:10ff.;Xuất hành 7:8ff.

↩ 222. Isaiah 44:6.↩ 223. Fohrer, sđd, 172ff., 324-5, 290; xem thêm N. W. Snaith, “The Advent of Monotheism in Israel,” Annual of Leeds Univ. Oriental Society, v (1963-5).

↩ 224. J. P. Hyatt, Jeremiah, Prophet of Courage and Hope (New York 1958). ↩ 225. Jeremiah 5:23; 5:31. ↩ 226. Jeremiah 20:14; 15:18; 11:19.

↩ 227. Các Vua II 24:14ff.↩ 228. Các Vua II 25:18ff. ↩ 229. Jeremiah 44:28.↩

https://thuviensach.vn

PHẦN HAI: DO THÁI GIÁO

1. Về Ezekiel, xem G. Von Rad, Old Testament Theology II (1965), 220-37; Encyclopaedia Judaica, vi 1078-98.

↩ 2. Ezekiel 1:4. ↩ 3. Ezekiel 37:1-10. ↩ 4. Ezekiel 18:1ff. ↩

5. Đệ nhị luật 6:6-8.

↩ 6. Isaiah 40:4; xem thêm 10:33; 14:12; 26:5-6; 29:18; 47:8-9. ↩ 7. Samuel I 2:1-10. ↩ 8. S. W. Baron, Social and Religious History’ of the Jews (tái bản lần thứ hai, New York 1952), 1122.

↩ 9. B. Porten, Archives from Elephantine: The Life of an Ancient Jewish Military Colony (New York 1968).↩ 10. W. D. Davies, The Territorial Dimensions of Judaism (Berkeley 1982), 70.

↩ 11. Về tín ngưỡng và hệ quả tôn giáo của Cyrus, xem W. D. Davies và Louis Finkelstein (đồng chủ biên), Cambridge History of Judaism (Cambridge 1984), i 281ff.

↩ 12. Trích trong Cambridge History of Judaism, 287.↩ 13. Isaiah 45:1. ↩ 14. Ezra 1:1-4. ↩ 15. Ezra 4:1ff. ↩ 16. Cambridge History of Judaism, 70-4,135-6.

↩ 17. Nehemiah 4:18. ↩ 18. Cambridge History of Judaism, 344. ↩ 19. Cambridge History of Judaism, 398-400. ↩ 20. Nehemiah 10:28*. ↩

21. Các Thủ lĩnh 8:14.

↩ 22. Baron, sđd, i I, chú thích cuối trang 8, 323. ↩ 23. Contra Apionem, 1:37.↩ 24. R. K. Harrison, Introduction to the Old Testament (London 1970).

↩ 25. Đệ nhị luật 4:2; và 12:32.↩ 26. Sử ký 1 2:55.↩ 27. Sanhedrin 12:10. ↩ 28. C. D. Ginsburg, Introduction to the Maseretico-Critical Edition of the Hebrew Bible (bản in năm 1966 của H. M. Orlinsky); H. B. Swete, An Introduction to the Old Testament in Greek (London 1968); F. G. Kenyon, Out Bible and the Ancient Manuscripts (London 1965); M. Gasier, The Samaritans: Their History, Doctrine and Literature (London 1925); Harrison, sđd; Encyclopaedia Judaica, iv 814-36; v 1396ff.

↩ 29. Joshua 8:29; 4:20.↩

30. Thánh Thi 3, 5, 6, 7, 9-10, 13, 17, 22, 25-8, 31, 35, 36, 38, 39, 41, 42, 43, 51, 52, 54-7, 59, 61, 63, 64, 69, 71, 77, 86, 88, 102, 120, 123, 130, 140-3.

↩ 31. Châm ngôn 22:17 tới

23:11.

↩ 32. Về Job, xem H. H. Rowley, “The Book of Job and its Meaning” trong From Moses to Qumran: Studies in the Old Testament (London 1963) và Submission in Suffering and Other Essays (London 1951); Harrison, sđd; E. F. Sutcliffe, Providence and Suffering in the Old and New Testaments (London; tư liệu nói về Sách Job, xem C. Kuhl trong Theological Review, 21 (1953).

↩ 33. Huấn ca 24:3-10.↩ 34. Corinthian I 1:19-27; xem Gerhard von Rad, Problems of the Hexateuch and Other Essays (bản dịch, Edinburgh 1966).

↩ 35. Maccabee 19:27.↩ 36. Zechariah 13:3ff.↩ 37. Huấn ca 24:33; Enid B. Mellor (chủ biên), The Making of the Old Testament (Cambridge 1972).↩ 38. Roland de Vaux, Ancient Israel: Its Life and Institutions (bản dịch, New York 1961, 343-4; về những tham khảo xưa nhất, xem Encyclopaedia Judaica, xv 579-81.

↩ 39. Ezra 2:64-5; dân số

Jerusalem trong Pseudo-Hecateus, được trích dẫn bởi Josephus: Contra Apionem, 1:197; Encyclopaedia Judaica, xiii 870.

↩ 40. Daniel 7:7. ↩ 41. Giảng sư 5:8ff.; 6; xem Martin

Hengel, Hengel, Judaism and Hellenism (bản dịch, hai tập, London 1974), i 14-31.

↩ 42. Davies, sđd, 61; Harrison, sđd.↩ 43. Jonah 4:11. Xem Michael Grant, A History of Ancient Israel (London, 1984), 194-5.

↩ 44. Hengel, sđd, i 65-9; ii 46, chú thích 59-61. ↩ 45. Sđd, I 55-7.↩ 46. E. Bickermann, From Ezra to the Last of the Maccabees: The Foundations of Post-Biblical Judaism (New York 1962); Hengel, sđd, i 270.

↩ 47. Jad. 4:6 (thế kỷ 1 TCN). ↩ 48. Isocrates, Panegyr, 4:50; H. C. Baldly, The Unity of Mankind in Greek Thought (Cambridge 1966), 69ff.

↩ 49. Sota 49b; trích Hengel, sđd, i 76; xem thêm Hengel, 300ff. ↩ 50. Maccabee II 4:12-14. ↩ 51. H. H. Ben Sasson (chủ biên), A History of the Jewish People (bản dịch, Harvard 1976), 202ff.

↩ 52. Sukk. 56b. ↩ 53. Ezra 7:26.↩ 54. Maccabee II 13:3ff.; Josephus, Antiquities, 12:384. ↩ 55. Maccabee I 13:42.

↩ 56. Maccabee I 13:51. Về chi tiết cuộc khủng hoảng, xem Ben Sasson, sđd, 202-16. ↩ 57. Hengel, sđd, 291ff.↩ 58. E. Ebner, Elementary Education in Ancient Israel during the Tannaitic Period (New York 1956).

↩ 59. Đệ nhị luật 31:19. ↩ 60. Josephus, Antiquities, 13:280.↩ 61. Sđd, 13:300. ↩ 62. Sanhedrin 19a; Sot. 47a; Kid. 66a.↩

63. Josephus, Antiquities, 14:380.

↩ 64. Về Herod, xem Stewart Perowne, The Life and Times of Herod the Great (London 1956); F. O. Busch, The Five Herods (New York 1958).

↩ 65. Encyclopaedia Judaica, xiii 871. ↩ 66. Đệ nhị luật 16:16; Xuất hành 23:17.↩ 67. Về ngôi đền của Herod, xem Joan Comay, The Temple of Jerusalem, with the History of the Temple Mount (London 1975); Kathleen Kenyon, Digging Up Jerusalem (London 1974); Encyclopaedia Judaica, viii 383-5; xv961ff.

↩ 68. Antiquities, 15:380-425;

Wars, 5:184-247.

↩ 69. Josephus, Wars, 4:262; 5:17; Antiquities, 16:14. ↩ 70. Josephus, Wars, 6:282. ↩ 71. Về người Hy Lạp và người Do Thái, xem Hengel, sđd, nhất là 31

Off.; W. W. Tam và G. T. Griffith, Hellenist Civilization (tái bản lần thứ ba, London 1952).

↩ 72. Bài thánh ca tạ ơn từ Hang Qumran Một; so sánh Encyclopaedia Judaica, iii

https://thuviensach.vn

179ff.

↩ 73. Daniel 12:1-2. ↩ 74. Enoch 1-5; 37-71. Xem H. H. Rowley, The Relevance of Apocalyptic (London 1947).↩ 75. Dân số 25:7-15.↩ 76. Josephus, Wars, 2:118. ↩

77. Chẳng hạn xem, S. G. F. Brandon, Jesus and the Zealots (London 1967) và The Trial of Jesus of Nazareth (London 1968); W. R. Farmer, Maccabees, Zealots and Josephus (London 1956).

↩ 78. A. Dupont-Sommer, The Jewish Sect of Qumran and the Essenes (New York 1954); H. A. Butler, Man and Society in the Qumran Community (London 1959).

↩ 79. Ben Sasson, sđd, 253-4; C. F. Kraeling, John Baptist (London 1951).↩ 80. Isaiah 40:3. ↩ 81. Samuel II 7; 23:1-5; 22:44-51.↩ 82. Ví dụ, Thánh Thi 18; Amos 9:11-12; Hosea 11:10; Ezekiel 37:15ff.

↩ 83. Công vụ Các Tông đồ 5:34-40. ↩ 84. M. Hooker, Jesus and the Servant (London 1959).↩ 85. John Bowker, Jesus and the Pharisees (Cambridge 1983), nhất là 1 - 20.

↩ 86. G. F. Moore, Judaism in the First Centuries of the Christian Era (London 1927) i 72-82; Bowker, sđd, 32-3.↩ 87. Pes. 66a; Suk. 20a; xem Encyclopaedia Judaica, viii 282-5.

↩ 88. Shab. 31a.↩ 89. Mark 7:14-15; Bowker, sđd, 44ff. ↩ 90. E. Bamel (chủ biên), The Trial of Jesus (London 1970), nhất là “The Problem of the Historicity of the Sanhedrin Trial.”

↩ 91. J. Blinzner, “The Jewish Punishment of Stoning in the New Testament Period” và E. Bammel, “Crucifixion as a punishment in Palestine” trong E. Bammel, sđd, 147-61 và 162-5.

↩ 92. Encyclopaedia Judaica, x 12-13 và thư mục; H. Cohn, The Death of Jesus (New York 1971); S. G. F.

Brandon, The Trial of Jesus of Nazareth (London 1968).

↩ 93. Chẳng hạn, E. R. Goodenough, “Paul and the Hellenization of Christianity” trong J. Neusner (chủ biên), Religions in Antiquity (Leiden 1968), 22-68.

↩ 94. Samuel Sandmel, Judaism and Christian Beginnings (Oxford 1978), 308-36.↩ 95. E. P. Sanders, Paul and Palestinian Judaism (London 1977), 555-6.

↩ 96. Marx 14:24-8. ↩ 97. Galatian 3:29; Roman 4:12-25. ↩ 98. Paul viết cho người Colossae, 3:9-11.↩ 99. Công vụ Các Tông đồ, 7:48-60. ↩ 100. Công vụ

Các Tông đồ 15:5ff.; Ga-la-ti 2:6-9.

↩ 101. J. N. Sevenster, The Roots of Pagan Anti-Semitism in the Ancient World (Leiden 1975), 89ff. ↩ 102. Trích sđd,90. ↩ 103. Contra Apionem, 1:71.

↩ 104. Diodorus, Bibliotheca, 34:1, 1ff.; trích trong Encyclopaedia Judaica, iii 87ff.↩ 105. Khôn ngoan 12:3-11.↩ 106. Sevenster, sđd, 8-11. ↩ 107.

Josephus, Antiquities, 14:187, 190ff.

↩ 108. Sđd, 19:286ff.↩ 109. Trích trong Encyclopaedia Judaica, iii 90.↩ 110. Tacitus, Histories, 5:13.↩ 111. Ben Sasson, sđd,296ff↩

112. Shaye J. D. Cohen, Josephus in Galilee and Rome: His Vita and Development as a Historian (Leiden 1979), phụ lục 1, 243ff.; 253ff.

↩ 113. Liệt kê trong sđd, 3-23. ↩ 114.

Sđd, 238-41.

↩ 115. Sđd, 181. ↩ 116. Về phân tích câu chuyện của Josephus, xem Josephus in Galilee and Rome: His Vita and Development as a Historian, 230ff. ↩ 117.

Josephus, Wars, 2:408, 433.

↩ 118. Yigael Yadin, Masada: Herod’s Fortress and the Zealots’ Last Stand (London 1966).↩ 119. Về chủ nghĩa bài Do Thái của Tacitus, xem Histories, 5:1-13; Annals, 15:44; xem thêm bài thơ của Juvenal, Saturae, 14:96ff.

↩ 120. Cassius Dio, Roman History, quyển 69. ↩ 121. Eusebius, Ecclesiastical History, 4:6, 2; Dân số 24:17.

↩ 122. Talmud Jerusalem, Ta’an 4:7, 68d; trích Encyclopaedia Judaica, ii 488-92. ↩ 123. Về Akiva, xem L. Finkelstein, Akiva, Scholar, Saint and Martyr (New York, bản in năm 1962). Về việc ông tham gia cuộc nổi loạn, xem Chaim Raphael, A Coat of Many Colours (London, 1979), 190-8.

↩ 124. Ta’an 4:68d; Encyclopaedia Judaica, vi

603.

↩ 125. Yigael Yadin, Finds from the Bar Kokhba Period in the Cave of Letters (New York 1963).↩ 126. Cassius Dio, Roman History, quyển 69. ↩ 127. Trích trong Comay, sđd; Kenyon, Digging Up Jerusalem.

↩ 128. S. G. Wilson, Luke and the Law (Cambridge 1983), 103-6. ↩ 129. S. G. F Brandon, The Fall of Jerusalem and the Christian Church (tái bản lần thứ hai, London 1957).

↩ 130. Barnabas Lindars, Jesus Son of Man: A Fresh Examination of the Son of Man Sayings in the Gospels in the Light of Recent Research (London 1983)

↩ 131. Chẳng hạn xem, Geza Vermes, Jesus and the World of Judaism (London 1984). ↩ 132. Franz Mussner, Tractate on the Jews: The Significance of Judaism for Christian Faith (bản địch, Philadelphia 1984), 180ff.

↩ 133. 4 Q Fl 1:8, trích trong Mussner, sđd, 185; John 8:37-44. ↩ 134. Matthew 27:24ff. ↩ 135. E. Hennecke và W. Schneemelcher, New Testament Apocrypha (Philadelphia 1965), 1:179ff.

↩ 136. Huấn ca 36:7. ↩ 137. Wayne A. Meeks, The First Urban Christians (Yale 1984). ↩ 138.

Complete Works của Philo, chủ biên và dịch F. H. Colson và G. H. Whitaker, có 12 tập (Cambridge 1953-63); E. R. Goodenough, Introduction to Philo Judaeus (London, in lần thứ

hai 1962).

↩ 139. Aboth Derabbi Nathan B, 31. ↩ 140. G. Bader, Jewish Spiritual Heroes (New York 1940), 1411-36. ↩ 141. Rachel Wischnitzen, The Messianic Theme in the Paintings of the Dura Synagogue (Chicago 1948).

↩ 142. C. Hollis và Ronald Brownrigg, Holy Places (London 1969); Moshe Perelman và Yaacov Yanni, Historical Sites in Israel (London 1964).

↩ 143. Về danh sách đầy đủ, xem Encyclopaedia Judaica, xv 751. ↩ 144. Sđd, 1283-5.↩ 145. Levi Rabbah 34, 3; Philo, Leg. All. 3:69; De Pot. 19-20; Taanit Ila; Yer. Nedarim 9, 1 (41b); trích trong Samuel Belkin, In His Image: The Jewish Philosophi of Man as Expressed in the Rabbinical Tradition (London 1961).

↩ 146. Sanhedrin 4,

https://thuviensach.vn

5.

↩ 147. HilkotRozeah 1, 4. ↩ 148. Sifra nói về Levi 22:6; Mekilta nói về Xuất hành 22:6; trích trong Belkin,sđd.↩ 149. Đệ nhị luật 17:15; Philo, Spec. Leg., 4:157, trích trong Belkin, sđd.

↩ 150. Abot 4,8. ↩ 151. Berakot 55a.↩ 152. Yer. Shabbat 3d.↩ 153. Horayot 3,7-8, trích trong Belkin, sđd.↩ 154. Baba Kamma 8,1. ↩ 155. Baba Bathra 2b; Baba Metziah 108b; Baba Bathra 6b, 21a. Trích trong Belkin sđd.

↩ 156. Belkin, sđd, 134ff. ↩ 157. Philo, De Sacr. Ab., 121-5. ↩ 158. Châm ngôn 3:17.↩ 159. Thánh Thi 29:11; Tractatus Uksin 3:12; trích trong Meyer Waxman, Judaism, Religion and Ethics (New York 1958).

↩ 160. Isaiah 52:7.↩ 161. Trích trong Waxman, sđd, 187-90.↩ 162.

Contra Apionem, ii 177-8.

↩ 163. Kiddushin 71a.↩ 164. Ben Sasson, sđd, 373-82.↩ 165. F. Holmes Duddon, The Life and Times of St Ambrose, hai tập (Oxford 1935).↩

166. Charles c, Torrey, The Jewish Foundation of Islam (Yale, bản in mới 1967). ↩

https://thuviensach.vn

PHẦN BA: CHẾ ĐỘ GIÁO SĨ TRỊ

1. A. Adler (chủ biên), The Itinerary of Benjamin of Tudela (London 1840-1, tái bản New York 1927).

↩ 2. Andrew Sharf, Byzantine Jewry from Justinian to the Fourth Crusade

(London 1971), 21.

↩ 3. Sđd, 25-6. ↩ 4. Trích trong sđd, 136. ↩ 5. Cecil Roth, Personalities and Events in Jewish History (Philadelphia 1961), “The Jew as European.” ↩ 6.

Sđd, 40-4.

↩ 7. Irving A. Agus, Urban Civilization in Pre-Crusade Europe, hai tập (Leiden 1965), i 9.↩ 8. Fritz M. Heichelheim, An Ancient Economic History, hai tập (bản dịch, Leiden 1965), i 104-56.

↩ 9. Ví dụ, Samuel 122:2; Các Vua II4:1; Isaiah 50:1; Ezekiel 22:12; Nehemiah 5:7; 12:13. ↩ 10. BM 5:11, 75b; Yad, Malveh 4:2; BM 5:2; BM 64b; BM

5:10, 75b; Tosef, BM 6:17.

↩ 11. BM 65a, 68b, 104b, 61b; Tosef, BM 5:22,5:23; Sanh.:3; BM 61b, 71a etc. Encyclopaedia Judaica, xii 244-56; xvi 27-33.↩ 12. Philo, De Virtutibus, 82.

↩ 13. Mekhilta của R. Ishmael nói về Xuất hành 22:25; Mak, 24a; BM 70b.↩ 14. Tos. to BM 70b. ↩ 15. Thư trả lời Maharik 118,132. ↩ 16. Bat Ye’or, The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam (London 1985) 45-55.

↩ 17. S. Katz, The Jews in the Visigothic Kingdoms of Spain and Gaul (Cambridge 1937).↩ 18. Châm ngôn 8:22ff.: Giảng sư 1:1-5,26; 15:1; 24:1ff.; 34:8.

↩ 19. Avot 3:14; Lev. R. 19:1; ARN 31:91; II Moses 2; 14,51.↩ 20. Châm ngôn 8:14.↩ 21. Sifre, Đệ nhị luật 41; Ex. Rabbah 30,10; Tanhumah, Mishpatim 2; Philo, Spec. Leg., iii 1 - 7. Trích trong Samuel Belkin, In His Image: The Jewish Philosophi of Man as Expressed in the Rabbinical Tradition (London 1961). E. R. Goodenough: The Politics of Philo Judaeus (Yale 1938), 16ff.

↩ 22. S. D. Goitein, A Mediterranean Society (California 1971), ii Cộng đồng, 205-6.↩ 23.

Sđd, 198-9.

↩ 24. Trích trong Mark R. Cohen, Jewish Self-Government in Medieval Egypt (Princeton 1980), 7-9.↩ 25. Sđd, 94ff. ↩ 26. Goitein, sđd, iii Gia đình, 3-5.↩ 27.

Sđd, i 1-28, và S. D. Goitein, Studies in Islamic History (Leiden 1966), 279-95; Encyclopaedia Judaica, vii 404-7; xiv 948-9.

↩ 28. S. D. Goitein, Letters of MedievalJewish

Traders (Princeton 1973), 227-9.

↩ 29. Sáng thế ký 37:35; bức thư trích trong Goitein, sđd, 207. ↩ 30. “Moses Maimonides,” trong Alexander Marx, Studies in Jewish History and Booklore (New York 1969), 42.

↩ 31. Trích Marx, sđd, 38. ↩ 32. Sđd, 31. ↩ 33. Sđd, 32-3. ↩ 34. Goodenough, sđd, 8-19. ↩ 35. Marx, sđd, 29-30. ↩ 36. “Maimonides and the Scholars of Southern France” trong sđd, 48-62.

↩ 37. Arthur Hyiqan, “Maimonides’ Thirteen Principles” trong Alexander Altmann (chủ biên), Jewish Medieval and Renaissance Studies (Harvard 1967), 119-44.

↩ 38. Erwin I. J. Rosenthal, “Maimonides’ Conception of State and Society” trong Studia Semittica, hai tập (Cambridge 1971), i 275ff.

↩ 39. Guide of the Perplexed, 3:27; Hyman, sđd.↩ 40. Cecil Roth, “The People and the Book” trong Personalities and Events in Jewish History, 172ff.↩ 41. Isadore Twersky, “Some Non-Halakhic Aspects of the Mishneh Torah” trong Altmann, sđd, 95-118.

↩ 42. Marx, sđd, 38-41.↩ 43. Guide of the Perplexed, 2:45; Alexander Altmann,

“Maimonides and Thomas Aquinas: Natural of Divine Prophecy” trong Essays in Jewish Intellectual History (Brandeis 1981).

↩ 44. Giảng sư 7:24.↩ 45. “Free Will and

Predestination in Saadia, Bahia and Maimonides” trong Altmann, sđd.

↩ 46. Trích trong H. H. Ben Sasson (chủ biên), A History of the Jewish People (bản dịch, Harvard 1976), 545.

↩ 47. Shir Hasherim Rabbah 2:14; trích trong sđd.↩ 48. Trích trong Beryl Smalley, The Study of the Bible in the Middle Ages (Oxford 1952), 78. ↩ 49. Norman Golb,

“Aspects of the Historical Background of Jewish Life in Medieval Egypt” trong Altmann, sđd, 1-18.

↩ 50. Samuel Rosenblatt (chủ biên), The Highways to Perfection of Abraham

Maimonides (New York 1927), i Introduction.

↩ 51. S. D. Goitein, “Abraham Maimonides and his Pietist Circle” trong Altmann, sđd, 145-64. ↩ 52. Một số học giả cho rằng Philo là nhà thần bí và là nhà buôn các biểu tượng. Cf. E. R. Goodenough, Jewish Symbols in the Graeco-Roman Period, 12 tập (New York, 1953-68).

↩ 53. Về kabbalah, xem bài

viết của G. Scholem trong Encyclopaedia Judaica, x489-653, và Major Trends in Jewish Mysticism của ông (New York 1965).

↩ 54. “Moses Narboni’s ‘Epistle on Shi’ur Qoma’”

trong Altmann, sđd, 228-31; G. Scholem, Jewish Gnosticism, Merkabah Mysticism and Talmudic Tradition (tái bản lần thứ hai, New York 1965), 36-42.

↩ 55. R. Kaiser, Life and

Times of jehudah Halevi (New York 1949).

↩ 56. Goitein, A Mediterranean Society, ii Cộng đồng, 241-5; 255-64. ↩ 57. Sđd, iii Gia đình, 17-35.↩ 58. Sđd, 46.↩ 59. Meyer Waxman, Judaism: Religion and Ethics (New York 1958), “Marriage,” 113ff.

↩ 60. Goitein, A Mediterranean Society, iii 209-11. ↩ 61. Waxman, sđd, 118 chú thích cuối trang. ↩

62. Goitein, A Mediterranean Society, iii 50.

↩ 63. Malachi 2:16.↩ 64. Goitein, A Mediterranean Society, iii 260ff.↩ 65. Yevamot, 14,1.↩ 66. Goitein, A Mediterranean https://thuviensach.vn

Society, iii 352.

↩ 67. Sđd, ii 211.↩ 68. Sđd, 148-60. ↩ 69. Waxman, sđd, 32-6.↩ 70. Sđd, 108ff.; Goitein, A Mediterranean Society, ii 225.↩ 71. Waxman, sđd, 112.↩

72. Mattenot Aniyim 9:3; trích trong Israel S. Chipkin, “Judaism and Social Welfare” trong Louis Finkelstein (chủ biên), The Jews, hai tập (London 1961), i 1043-76.

↩ 73. Baba

Batra 8a.

↩ 74. Trích trong Goitein, A Mediterranean Society, ii 142.↩ 75. Baba Batta 110a; Pesahim 113a; trích trong Chipkin, sđd, 1067.↩ 76. Goitein, A Mediterranean Society, ii 138-42, và các phụ lục A, B, C.

↩ 77. Sđd, ii 287. ↩ 78. Sđd, ii 279. ↩ 79. B. Blumenkranz, Juifs et Chrétiens dans le monde occidental 430-1096 (Paris 1960).↩

80. Trích trong Cecil Roth, “The Medieval Conception of ‘The Unbelieving Jew’” trong Personalities and Events.

↩ 81. A. M. Haberman (chủ biên), Massacres of Germany and

France (Jerusalem 1946).

↩ 82. Sđd, 94; trích trong Ben-Sasson, sđd. ↩ 83. Cecil Roth, The Jews of Medieval Oxford (Oxford 1951), 83. ↩ 84. Nikolaus Pevsner và John Harris, The Buildings of England: Lincolnshire (Harmondsworth 1964), 158-9.

↩ 85. V. D. Lipman, The Jews of Medieval Norwich (London 1967). ↩ 86. Cecil Roth, Intellectual Activities of Medieval English Jewry (British Academy, London 1949), 65, đưa ra danh sách các bác sĩ.

↩ 87. Lipman, sđd, chương 6,95-112.↩ 88. Augustus Jessop và M. R.

James (đồng chủ biên), The Life and Miracles of St William of Norwich by Thomas of Monmouth (Cambridge 1896).

↩ 89. Lipman, sđd, 54.↩ 90. Roth, Personalities and Events,

62-6, và The Ritual Murder Libel and the Jews (London 1935); xem thêm G. I. Langmuir, S peculum (1972), 459-82.

↩ 91. Ralph de Diceto, Imagines Historiarum, ii 78, trích trong

Lipman, sđd.

↩ 92. Roth, Personalities and Events, 61-2.↩ 93. Lipman, sđd, 59-64. ↩ 94. Cuốn sách của Roth về giết người cho nghi lễ in lời phản bác của Giáo hoàng Clement XIV năm 1759.

↩ 95. Richard W. Emery, The Jews of Perpignan (New York 1959), chương 4. ↩ 96. M. D. Davis, Shetaroth: Hebrew Deeds of English Jews Before 1290

(London 1888), 298ff, trích trong Lipman, sđd, 88; Lipman in một số giấy nhận nợ và giấy trả nợ, 187ff.

↩ 97. Trích trong Lipman, sđd. ↩ 98. Sđd, 68. ↩ 99. H. G. Richardson, English Jewry under the Angevin Kings (London 1960), 247-53; 127-73.

↩ 100. J. W. F. Hill, Medieval Lincoln (London 1948), 217-22.↩ 101. Richardson, sđd, 184-6: M. Adler, Jews of Medieval England (London 1939).

↩ 102. Sđd, 313-33.↩ 103. Solomon Grayzel, The Church and the Jews in the Thirteenth Century (New York, ấn bản mới năm 1966), 108.

↩ 104. “The People and the Book” trong Cecil Roth, Personalities and Events, 174-5. ↩ 105. “The Medieval University and the Jew” trong Personalities and Events, 91ff. ↩

106. Bản dịch, 1933, My Life as German and Jew.

↩ 107. Jeremy Cohen, The Friars and the Jews: The Evolution of Medieval Anti-Semitism (Cornell 1982), 14. ↩ 108. Sđd, 242.

↩ 109. Pierre Mandonnet, St Dominic and His Work (bản dịch, St Louis 1944), 61. ↩ 110. Cohen, sđd, 13. ↩ 111. A. G. Little, “Friar Henry of Wadstone and the Jews”

Collecteana franciscana 11 (Manchester 1922), 150-7; trích trong Cohen, sđd.

↩ 112. Trích trong Ben Sasson, sđd. ↩ 113. Encyclopaedia Judaica, iv 1063-8; p. Ziegler, The Black Death (London 1969).

↩ 114. Xem bản đồ trong Encyclopaedia Judaica, iv 1066, về các thành phố nơi diễn ra hành động tàn ác.↩ 115. HyamMaccoby (chủ biên và dịch), Judaism on Trial: Jewish-Christian Disputations in the Middle Ages (New Jersey 1982).

↩ 116. Trích trong Grayzel, sđd, 241, note 96.↩ 117. Trích trong Maccoby, sđd, 32.↩

118. Sđd, 25ff.

↩ 119. Trích trong Ben Sasson, sđd, 557-8.↩ 120. Maccoby, sđd, 54. ↩ 121. Cecil Roth, “The Disputation at Barcelona,” Harvard Theological Review, xliii (1950).

↩ 122. Martin A. Cohen, “Reflections on the Text and Context of the Disputation at Barcelona,” Hebrew Union College Annual (1964); Y. Baer, A History of the Jews in Christian Spain, hai tập (bản dịch, Philadelphia 1961-6), 1150-62.

↩ 123. Maccoby, sđd, 50.↩ 124. Trích trong Gershom Scholem, Sabbatai Sevi: The Mystical Messiah 1626-76

(bản dịch, London 1973), 12.

↩ 125. Peter Lineham, Spanish Church and Society (London 1983). ↩ 126. M. M. Goree, St Vincent Ferrer (Paris 1935). ↩ 127. Về Tortosa, xem Maccoby, sđd; A. Pacios Lopez, La Disputa de Tortosa, hai tập (Madrid 1957).

↩ 128. Trích trong Maccoby, sđd, 84. ↩ 129. Sđd, 86. ↩ 130. A. Farinelli, Marrano: Storla di un vituperio (Milan 1925), 36.

↩ 131. Trích trong Haim Beinart, Conversos on Trial: The Inquisition in Ciudad Real (Jerusalem 1981), 3.↩ 132. Trích trong sđd, 3, chú thích cuối trang 4.

↩ 133. Trích trong sđd, 6. ↩ 134. Baer, sđd, ii 292. ↩ 135. Trích trong Beinart, sđd, 66. ↩ 136. Sđd, 10-19. ↩ 137. Sđd, 34, chú thích cuối trang 40; H. C. Lea, A History of the Inquisition in Spain, bốn tập (New York 1906-7), tập i về nguồn gốc.

↩ 138. Về con số chi tiết, xem Elkan Nathan Adler, Auto da Fé and Jew (Oxford 1908), nhất là chương viii, 39ff.

↩ 139. Beinart, sđd, 36-42. ↩ 140. Lea, sđd, i 178. ↩ 141. G. A. Bergenroth (chủ biên), Calendar of Letters… from Simancas (London 1861), i Henry vii, xxxivff.; trích trong Beỉnart, sđd, 28.

↩ 142. Trích trong Baer, sđd, ii 382. ↩ 143. Beinart, sđd, 130-5; 204-31. Xem thêm Records of the Trials of the Spanish Inquisition in Ciudad Real, ba tập (Jerusalem 1974-80).

↩ 144. Lea, sđd, iii 83ff. ↩ 145. Beinart, sđd, 194. ↩ 146. Về sự khác biệt, xem H. J. Zimmels, Askenazim and Sephardim (New York https://thuviensach.vn

1958).

↩ 147. M. Kaiserling, Christopher Columbus and the Participation of the Jews in the Portuguese and Spanish Discoveries (London 1907); Cedi Roth, “Who Was Columbus?” trong Personalities and Events, 192ff.

↩ 148. Cecil Roth, “The Jewish Ancestry of Michel de Montaigne,” trong Personalities and Events, 212ff., in gia phả nhà mình ở trang 324. Xem thêm Chaim Raphael, “The Sephardi Diaspora” trong The Road from Babylon: The Story of Sephardi and Oriental Jews (London 1985), 127-58.

↩ 149. Leon

Poliakov, Les Banquiers juifs et le Saint Siège du xiii au xvii siècles (Paris 1965), 80-4,147-56.

↩ 150. Isaiah Shachar, The Judensau: A Medieval Anti-Jewish Motif and its History

(London 1974).

↩ 151. H. C. J. Duijker và N. H. Frijda, National Character and National Stereotypes (Amsterdam 1960); xem thêm H. Fiscg, The Dual Image (New York 1971).↩

https://thuviensach.vn

PHẦN BỐN: GHETTO

1. G. K. Anderson, The Legend of the Wandering Jew (London 1965); S. W. Baron, Social and Religious History of the Jews (tái bản lần thứ hai, New York, 1952), 11 177-82; Encyclopaedia Judaica, xvi 259-63.

↩ 2. Trích trong Lionel Kochan, The Jew and his History (London 1977), 39; xem thêm Arthur A. Cohen, The Natural and Supernatural Jew (London 1967), 12ff.

↩ 3. Encyclopaedia Judaica, viii 1203-5.↩ 4. Cecil Roth, Jewish Communities: Venice (Philadelphia 1930), 49ff.↩ 5. Cecil Roth, “The Origin of the Ghetto” trong Personalities and Events in Jeiwish History (Philadelphia 1961), 226ff.

↩ 6. Roth, Venice, 106-7.↩ 7. Sđd, 46. ↩ 8. Simhah Luzzatto, Essay on the Jews of Venice (bản dịch, Jerusalem 1950), 122-3.

↩ 9. Esther 3:2. ↩ 10. Trích trong H. H. Ben Sasson (chủ biên), A History of the Jewish People (bản dịch, Harvard 1976), 691. ↩ 11. J.

Bloch, Venetian Printers of Hebrew Books (London 1932), 5-16; Encyclopaedia Judaica, V197; xvi 101; iv 1195-7.

↩ 12. Trích trong Cecil Roth, “The Background of Shilock”

trong Personalities and Events, 237ff..

↩ 13. Trích trong sđd, 250.↩ 14. Sđd, 288-9. ↩ 15. Israel Adler, “The Rise of Art Music in the Italian Ghetto” trong Alexander Altmann (chủ biên), Jewish Medieval and Renaissance Studies (Harvard 1967), 321-64.

↩ 16. Roth, Personalities and Events, 1-3.↩ 17. Alexander Marx, “A Jewish Cause Célèbre in Sixteenth Century Italy,” Studies in Jewish History and Booklore (New York 1969), 107-54.

↩ 18. Cecil Roth, “The Amazing Abraham Colomi” trong Personalities and Events,

296ff.

↩ 19. CecilRoth, “A Community of Slaves” trong Personalities and Events, 112ff. ↩ 20. Trích trong sđd, 114-15. ↩ 21. W. L. Gundersheimer, “Erasmus, Humanism and the Christian Kabbalah,” Journal of the Warburg and Courtauld Institute, 26 (1963), 38-52.

↩ 22. Trích trong Jonathan I. Israel, European Jewry in the Age of Mercantilism

(Oxford 1985), 15.

↩ 23. So sánh W. Linden (chủ biên), Luther’s Kampfschriften gegen das Judentum (Berlin 1936). ↩ 24. Baron, sđd,xiii 281-90. ↩ 25. Israel, sđd, 13. ↩ 26.

Sđd, 16.

↩ 27. K. R. Stow, Catholic Thought and Papal Jewry Policy 1555-1593 (New York 1977). ↩ 28. Brian Pulhan, The Jews of Europeand the Inquisition of Venice 1550-1670 (Oxford 1983), ch. 2.

↩ 29. Sđd, 21. ↩ 30. Chẳng hạn xem, H. R. Trevor-Roper, Religion, the Reformation and Social Change (London 1967). ↩ 31. Manasseh ben Israel,

“The Hope of Israel” (London 1652), in trong Lucien Wolf (chủ biên), Manasseh ben Israel’s Mission to Oliver Cromwell (London 1901), 50-1.

↩ 32. Trích trong Ben Sasson, sđd,

391.

↩ 33. Trích trong Encyclopaedia Judaica, xii 244-56.↩ 34. Đệ nhị luật 7:13. ↩ 35. Đệ nhị luật 15:6.↩ 36. Thánh Thi 34:10. ↩ 37. Trích trong Werner Sombart, The Jews and Modern Capitalism (bản dịch, London 1913), 36.

↩ 38. Ben Sasson, sđd, 670-9. ↩ 39. Israel, sđd, 27-30. ↩ 40. Erhard Oestreich, Neostoicism and the Early Modern State (Cambridge 1982), 45-56; Israel, sđd, 38.

↩ 41. Roth, Venice, 305-6; Benjamin Ravid, Economics and Toleration in Seventeenth Century Venice (Jerusalem 1978), 30-3; Israel, sđd, 47-8.

↩ 42. H. I. Bloom, The Economic Activities of the Jews of Amsterdam in the Seventeenth and Eighteenth Centuries (London 1937). ↩ 43. O. Muneles, The Prague Ghetto in the Renaissance Period (London 1965).

↩ 44. Israel, sđd, 96; 88-90; 102ff.; 117.↩ 45. S. Stem, Court Jew (London 1950).↩ 46. Về Oppenheimer, xem Israel, sđd, 123ff.; Stem, sđd; M. Grunwald, Samuel Oppenheimer und sein Kreis (Frankfurt 1913); Encyclopaedia Judaica, xii 1431-3.

↩ 47. Trích trong Encyclopaedia Judaica,

iii 402-5.

↩ 48. Israel, sđd, 121.↩ 49. B.D.Weinryb, The Jews of Poland: A Social and Economic History of the Jewish Community in Poland from 1100 to 1880 (Philadelphia 1972), 192-9; Encyclopaedia Judaica, v 480-4.

↩ 50. Xem Gerhard Scholem, “Zohar: Manuscripts and Editions,” Encyclopaedia Judaica, xvi 211-12. ↩ 51. Về Luria, xem Gerhard Scholem, Major Trends in Jewish Mysticism (New York 1965), 244-86, 405-15; và Sabbatai Sevi: The Mystical Messiah 1626-76 (bản dịch, London 1973), 28-44.

↩ 52.

Trích trong Schalem, Sabbatai Sevi, 18.

↩ 53. Về Reubeni và Molcho, xem Roth, Venice, 72ff.↩ 54. R. J. Z. Werblowski, Joseph Caro, Lawyer and Mystic (Oxford 1962). ↩

55. Trích trong H. H. Ben Sasson, “Messianic Movements,” Encyclopaedia Judaica, xi 1426.

↩ 56. Isaiah 28:15-18; 34:14; Habakkuk 3:5; Chronicles 21:1; Leviticus 16:8. J.

Trachtenberg, The Devil and the Jews (Philadelphia 1943).

↩ 57. J. Trachtenberg, Jewish Magic and Superstition (New York 1939).↩ 58. Thánh Thi 139:14-16. ↩ 59. Roth, Personalities and Events, 78ff.

↩ 60. Được trích bởi Ben Sasson, Encyclopaedia Judaica, xi 1425-6.↩ 61. Scholem, Sabbatai Sevi, 3ff. ↩ 62. Trích trong sđd. ↩ 63. Trích trong Scholem, Encyclopaedia Judaica, xiv 1235.

↩ 64. Cecil Roth, Essays and Portraits in Anglo-Jewish History (London 1962), 139-64; Encyclopaedia Judaica, vi 1159-60.↩

https://thuviensach.vn

65. Về cuộc đời ông, xem Cecil Roth, Life of Manasseh ben Israel (London 1934).

↩ 66. “Jewish Phisicians in Medieval England” trong Roth, Essays and Portraits, 46-51; Luden Wolf, The Middle Ages of Anglo-Jewish History 1290-1656 (London 1888).

↩ 67. P. M. Handover, The Second Cecil (London 1959), ch. xiii, “The Vile Jew. ”↩ 68. Cecil Roth,

“Philosemitism in England” trong Essays and Portraits, 10-21.

↩ 69. Về sự kiện này, xem Cecil Roth, “The Mystery of the Resettlement” trong Essays and Portraits, 86-107.↩

70. Joseph J. Blau và S. W. Baron, The Jews in the United States 1790-1840: A Documentary History, ba tập (New York 1963), i, Lời giới thiệu, xviiiff.

↩ 71. Trích trong sđd,

xxi.

↩ 72. Sđd, xxixff. ↩ 73. Trích trong Israel, sđd, 134. ↩ 74. Sđd, 129. ↩ 75. Trích trong Israel, sđd.↩ 76. Sđd, 130; O. K. Rabinowicz, Sir Solomon de Medina (London 1974).

↩ 77. Về nhà Salvador, xem J. Picciotto, Sketches of Anglo-Jewish History (London 1956, 109-15, 153-6; về nhà Gideon, xem A. M. Hyamson, Sephardim of England (London 1951), 128-33.

↩ 78. Cuốn sách được dịch là The Jews and Modern Capitalism (London 1913). ↩ 79. Alexander Marx, Studies in Jewish History and Booklore (New York 1969), “Some Jewish Book Collectors,” 198-237.

↩ 80. Chú giải Mishnah Sanhedrin, x 1, trích trong Kochan, sđd, 20. ↩ 81. Sđd, 55-7; M. A. Meyer (chủ biên), Ideas of Jewish History (New York 1974), 117ff.; S. W. Baron, “Azariah del Rossi’s Historical Method,” History and Jewish Historians (Philadelphia 1964), 205-39.

↩ 82. Byron L.

Sherwin, Mystical Theology and Social Dissent: The Life and Works of Judah Loew of Prague (New York 1983).

↩ 83. Về tiểu sử, xem R. Kayser, Spinoza: Portrait of a spiritual

Hero (New York 1968); R. Willies (chủ biên), Benedict de Spinoza: Life, Correspondence and Ethics (London 1870).

↩ 84. Văn bản từ Willies, sđd, 34-5, và Encyclopaedia

Judaica, XV 275-84.

↩ 85. Willies, sđd, 35.↩ 86. Trích trong Willies, sđd, 72. ↩ 87. L. Strauss, Spinoza’s Critique of Religion (bản dịch, New York 1965). ↩ 88. Về tài liệu, xem Chronicon Spinozanum, ba tập (Leiden 1921-3), i 278-82.

↩ 89. Jonathan Bennett, A Study of Spinoza’s Ethics (Cambridge 1984), 32ff. ↩ 90. Trích trong sđd, 34. ↩ 91. Về

đánh giá tư tưởng của Spinoza, xem Bertrand Russell, History of Western Philosophi (London 1946), quyển iii, phần 1, chương 10.

↩ 92. Đệ nhị luật 21:18-20; Sanhedrin 8, 5; 71a;

Yebamoth 12, 1-2; được trích bởi Samuel Belkin, In His Image: The Jewish Philosophi of Man as Expressed in the Rabbinical Tradition (London 1961).

↩ 93. J. R. Mintz, In

Praise of Ba’al Shem Tov (New York 1970); Encyclopaedia Judaica, ix 1049ff.; Martin Buber, Origins and Meaning of Hasidism (London 1960).

↩ 94. R. Schatz, “Contemplative

Prayers in Hasidism” trong Studies in Mysticism and Religion Presented to Gershom G. Scholem (Jerusalem 1967), 209ff.

↩ 95. Trích trong sđd, 213. ↩ 96. Sđd, 216.↩ 97. L.

Ginzburg, The Goon, Rabbi Elijah (London 1920).

↩ 98. Trích trong Encyclopaedia Judaica, vi 653. ↩ 99. Arthur A. Cohen, The Natural and Supernatural Jew (London 1967), 20ff.

↩ 100. Trích trong sđd, 24. ↩ 101. Isaac Eisenstein Barzilay, “The Background of the Berlin Haskalah” trong Joseph L. Blaud và những người khác (đồng chủ biên):): Essays on Jewish Life and Thought (New York 1959).

↩ 102. Trích trong Cohen, sđd. ↩ 103. Alexander Altmann, Essays in Jewish Intellectual History (Brandeis 1981), và Moses Mendelssohn: A Biographical Study (University of Alabama 1973).

↩ 104. Trích trong Altmann, Essays. ↩ 105. Cohen, sđd, 27-9. ↩ 106. Trích trong Encylopaedia Judaica, vi 153.

↩ 107. Blau và Baron, sđd, xxii-xxiii.↩ 108. Roth, Personalities and Events, 256-70.↩ 109. Xem B. C. Kaganoff, A Dictionary of Jewish Names and their History (London 1977).

↩ 110. A. Herzberg, The French Enlightenment and the Jews (New York 1968). ↩ 111. Z. Sjakowlski, Jews and the French Revolutions of 1789, 1830

and 1848 (New York 1970).

↩ 112. Trích trong Cecil Roth, “Lord George Gordon’s Conversion to Judaism” trong Essays and Portraits, 193-4. ↩ 113. Trích trong sđd, 205.↩

114. Cecil Roth, A History of the Great Synagogue (London 1950), 214ff.

↩ 115. Trích trong Encyclopaedia Judaica, viii 1390-1432.↩ 116. Trích trong Ben Sasson, History of the Jewish People, 745; xem Herzberg, sđd.

↩ 117. Trích trong Ben Sasson, sđd. ↩ 118. Xem R. Anchel, Napoleon et les Juifs (Paris 1928). ↩ 119. F. Pietri, Napoléon et les Israélites (Paris 1965), 84-115. ↩

https://thuviensach.vn

PHẦN NĂM: GIẢI PHÓNG

1. Trích trong M. C. N. Salbstein, The Emancipation of the Jews in Britain (New Jersey 1982), 98.

↩ 2. Trích trong W. F. Moneypenny, Life of Benjamin Disraeli, sáu tập (London

1910), 122.

↩ 3. Fritz J. Raddatz, Karl Marx: A Political Biographi (London 1979), chương 1; về gia cảnh Marx, xem Heinz Monz, Karl Marx: Grundlagen der Entwicklung zu Leben und Werk (Trier 1973).

↩ 4. Emile Marmorstein, Heaven at Bay: The Jewish Kulturkampf in the Holy Land (Oxford 1969), 32. ↩ 5. Trích trong H. H. Ben Sasson (chủ

biên), A History of the Jewish People (bản dịch, Harvard 1976), 826.

↩ 6. Erstlingswerk (Leipzig 1894), 233; trích trong Marmorstein, sđd. ↩ 7. Cuốn hay nhất là Bertrand Gille, Histoire de la Maison Rothschild, hai tập (Geneva 1965-7).

↩ 8. Trích trong Miriam Rothschild, Dear Lord Rothschild: Birds, Butterflies and History (London và Philadelphia 1983), 295-6.

↩ 9. Sđd, 301.↩ 10. David Landes, Bankers and Pashas (London 1958), chương 1. ↩ 11. Harold Pollins, Economic History of the Jews in England (East Brunswick 1982), 95-6.

↩ 12. S. D. Chapman, The Foundation of the English Rothschilds, 1793-1811 (London 1977), 20ff.↩ 13. Xem Edward Herries, Memoirs of the Public Life of John S. Herries (London 1880); Gille, sđd, i 45ff.; F. Crouzet, L’Economie Britannique et le blocus continental 1806-13 (Paris 1958), 842.

↩ 14. Gille, sđd, i 458. ↩ 15.

Pollins, sđd, K. Helleiner, The Imperial Loans (Oxford 1965).

↩ 16. Gille, sđd, ii 571; xem Pollins, sđd, 245, bảng 5. ↩ 17. G. Storey, Reuters (London 1951); F. Giles, Prince of Journalists (London 1962; Ronald Palin, Rothschild Relish (London 1970), trích trong Pollins, sđd.

↩ 18. Miriam Rothschild, sđd, 9.↩ 19. Cecil Roth, The Magnificent Rothschilds (London 1939), 21.

↩ 20. L. H. Jenks, The Migration of British Capital to 1875 (London 1963). ↩ 21. Salbstein, sđd. ↩ 22. Trích trong Salbstein, sđd, 165. ↩ 23.

Gille, sđd, ii 591-616.

↩ 24. Richard Davis, The English Rothschilds (London 1983).↩ 25. Chi tiết, xem Roth, sđd. ↩ 26. Miriam Rothschild, sđd, 298↩ 27. Sđd, 33. ↩ 28.

Về câu chuyện Nam tước Rothschild thứ nhất, xem Miriam Rothschild, sđd, 30-50.

↩ 29. Sđd, 40. ↩ 30. Trích trong Roth, sđd. ↩ 31. Trích trong Salbstein, sđd, 44. ↩ 32.

Cecil Roth, Essays and Portraits in Anglo-Jewish History (London 1962), 18-20.

↩ 33. Geoffrey Finlayson, The Seventh Earl of Shaftesbury (London 1981), 112-16,154-9, v.v.↩

34. Trích trong Ronald Sanders, sđd, 5.

↩ 35. L. Loewe, The Damascus Affair (New York 1940). ↩ 36. Về Montefiore, xem Lucien Wolf, Sir Moses Montefiore (London 1885).

↩ 37. Roth, Essays and Portraits, 19-20.↩ 38. Robert Blake, Disraeli’s Grand Tour: Benjamin Disraeli and the Holy Land, 1830-1 (London 1982), 107ff. ↩ 39. Daien Schwarz, Disraeli’s Fiction (London 1979), 99-100.

↩ 40. “Benjamin Disraeli, Marrano Englishman” trong Salbstein, sđd, 97-114.↩ 41. Đây là quan điểm của Judah Halevi; xem H. J. Zimmels, Ashkenazim and Sephardim (New York 1959).

↩ 42. Trích trong Blake, sđd, 126.↩ 43. Trích trong Salbstein, sđd.↩ 44. M. A. Meyer, The Origins of the Modern Jew (New York 1968); bài viết “On the Concept of a Science of Judaism” của Wolf (năm 1822) đăng trong Leo Baeck Institute Yearbook II (London 1957).

↩ 45. Trích

trong Lionel Kocham, The Jew and his History (London 1977), 66.

↩ 46. Arthur A. Cohen, The Naturaland Supernatural Jew (London 1967), 46. ↩ 47. Trích trong Kocham, sđd, 66.

↩ 48. Talmud Babylon, Berakhoth 3a, trích trong Kocham, sđd. ↩ 49. Về các bài viết của Hirsch, xem I. Grunfeld (chủ biên), Judaism Eternal, hai tập (London 1956). ↩ 50.

Sđd, i 133-5, trích trong Kocham, sđd.

↩ 51. Kochan, sđd, 79-80; Cohen, sđd, 34; N. Rotenstreich, Jewish Philosophi in Modern Times (New York 1968), 136-48. ↩ 52. Bản dịch tiếng Anh, do P. Bloch thực hiện, nằm trong sáu tập (London 1892-8) và năm tập (London 1919).

↩ 53. Trích trong Kochan, sđd. ↩ 54. H. Graetz, Historic Parallels in Jewish History (London 1887).

↩ 55. Alexander Altmann, “The New Style of Preaching in Nineteenth Century German Jewry” trong Essays in Jewish Intellectual History (Brandeis 1981).

↩ 56. W. D. Plaut, Rise of Reform Judaism (London 1963); D. Philipson, Reform Movement in Judaism (New York 1967).↩ 57. M. Weiner (chủ biên), Abraham Geiger and Liberal Judaism (New York 1962).

↩ 58. Được trích bởi Marmorstein, sđd, 36.↩ 59. Bản dịch tiếng Anh do M. M. Kaplan thực hiện (tái bản lần thứ hai, London 1964).↩

60. S. Ginzburg, The Life and Works of M. H. Luzzatto (London 1931).

↩ 61. Trích trong Marmorstein, sđd, người tóm tắt lời dạy của Luzzatto, 5-11.↩ 62. Xem Leo Rosen, The Joys of Yiddish (Harmondsworth 1971), xviff.

↩ 63. The Renaissance of Hebrew Literature, 1743-1885 (New York 1909), trích trong Marmorstein, sđd.↩ 64. Laura Hofrichter, Heinrich Heine (bản dịch, Oxford 1963), 1-2.

↩ 65. Jeffrey L. Sammons, Heinrich Heine: A Modern Biographi (Princeton 1979), 40. ↩ 66. Sđd, 171. ↩ 67. Cuốn sách quan https://thuviensach.vn

trọng nhất là S. S. Prawer, Heine’s Jewish Comedy: A Study of his Portraits of Jews and Judaism (Oxford 1983).

↩ 68. Heine viết cho Moses Moser, ngày 23 tháng 8 năm 1823,

trích trong Sammons, sđd.

↩ 69. Heine viết cho Immanuel Wohlwill, ngày 1 tháng 4 năm 1823, trích trong Sammons, sđd. ↩ 70. Heine viết cho Ferdinand Lassalle, ngày 11 tháng 2 1846, trích trong Sammons, sđd.

↩ 71. Heine viết cho Moser, ngày 14 tháng 12 1825, trích trong Hofrichter, sđd, 44.↩ 72. Ernst Elster (chủ biên), Heines sämtliche Werke, bảy tập (Leipzig và Vienna 1887-90), vii 407.

↩ 73. Sammons, sđd, 249-50.↩ 74. Sđd, 288. ↩ 75. Sđd, 25-6. ↩ 76. Sđd, 166. ↩ 77. Sđd, 308. ↩ 78. Về mối quan hệ của họ, xem Raddatz, sđd, 42-3; Sammons, sđd, 260ff.

↩ 79. Paul Nerrlich (chủ biên), Arnold Ruges Briefwechselund Tagebuchblatter aus der Jahren 1825-1880 (Berlin 1886), ii 346. ↩

80. Robert S. Wistrich, Revolutionary Jews from Marx to Trotsky (London 1976), 40, chỉ ra rằng một bài viết của Marx về Jerusalem, đăng trên tờ New York Daily Tribune tháng 4

năm 1854, đôi khi được trích dẫn để bác bỏ lời khẳng định này, trên thực tế xác nhận nó.

↩ 81. Viết cho Engels, ngày 11 tháng 4 năm 1868, Karl Marx-Friedrich Engels Werke

(Đông Berlin 1956-68), xxxii 58.

↩ 82. Karl Jaspers, “Marx und Freud,” Der Monat, xxvi (1950), trích trong Raddatz, sđd. ↩ 83. Xem Raddatz, sđd, 143 để tham khảo. ↩ 84.

François Marie Charles Fourier, Theorie des quaeres mouvements (Paris 1808); về Fourier, xem L. Poliakov, History of Antisemitism (bản dịch, London 1970-).

↩ 85. Carnets

(Paris 1961), 1123,337.

↩ 86. Wistrich, sđd, 6ff. ↩ 87. Về Börne, xem Orlando Figes, “Ludwig Börne and the Formation of a Radical Critique of Judaism,” Leo Baeck Institute Year Book (London 1984).

↩ 88. Xem Prawer, sđd; Nigel Reeves, “Heine and the Young Marx,” Oxford German Studies viii (1972-3). ↩ 89. Herr Vogt (London 1860), 143-4, trích trong Wistrich, sđd.

↩ 90. Karl Marx, Nette Rheinische Zeitung, ngày 29 tháng 4 năm 1849.↩ 91. Marx-Engels Works, 11 trong (Berlin 1930), 122. ↩ 92. Marx-Engels Werke, xxx 165.

↩ 93. Sđd, 259.↩ 94. Xem Figes, sđd. ↩ 95. Bruno Bauer, Die Judenfrage (Brunswick 1843). ↩ 96. Tôi đã sử dụng T. B. Bottomore (chủ biên và dịch), Karl Marx: Early Writings (London 1963). Cũng nằm trong Karl Marx-Engels Collected Works (London 1975ff.), iii 146-74.

↩ 97. Bottomore, sđd, 34. ↩ 98. Sđd, 37. ↩ 99. Sđd, 35-

6.

↩ 100. Sđd, 34-5.↩ 101. Capital, i II, chương 4. ↩ 102. Capital, ii VII, chương 22. ↩ 103. Karl Marx, “The Russian Loan,” New York Daily Tribune, ngày 4 tháng 1 năm 1856.

↩ 104. Được trích bởi S. W. Baron, “Population,” Encyclopaedia Judaica, xiii 866-903.↩ 105. Trích trong Ben Sasson, sđd.↩ 106. Paul Lindau (chủ biên), Ferdinand Lassalles Tagebuch (Breslau 1891), 160-1, trích trong Wistrich, sđd.

↩ 107. A. F. Day, The Mortara Mystery (London 1930).↩ 108. Về người Do Thái thời Sa hoàng, xem J.

Frumkin và những người khác (đồng chủ biên), Russian Jewry 1860-1917 (London 1966); S. W. Baron, The Russian Jew under Tsars and Soviets (New York 1964).

↩ 109. Xem

Alexis Goldenweiser, “Legal Status of Jews in Russia,” trong Frumkin, sđd.

↩ 110. Lucien Wolf (chủ biên), Legal Sufferings of the Jews in Russia (London 1912). ↩ 111. Sđd, 41.

↩ 112. Sđd, 44-6,71-6. ↩ 113. Sđd, 2-6.↩ 114. Sđd, 9. ↩ 115. I. M. Dijur, “Jews in the Russian Economy” trong Frumkin, sđd, 120-43. ↩ 116. Trích trong Amos Elon, Herzl (London 1976).

↩ 117. Trích trong Ben Sasson, sđd.↩ 118. Joseph L. Blau và S. W. Baron, The Jews in the United States 1790-1840: A Documentary History, ba tập (New York 1963), ii 576.

↩ 119. Sđd, hi 809.↩ 120. Sđd, ii 327.↩ 121. A. B. Makover, Mordecai M. Noah (New York 1917); I. Goldberg, Major Noah: American Jewish Pioneer (New York 1937); văn bản tuyên bố của ông nằm trong Blau và Baron, sđd, iii 898-9.

↩ 122. Sđd, 176-81.↩ 123. Về Leeser, xem Murray Friedman, Jewish Life in Philadelphia 1830-1940 (Philadelphia 1984).

↩ 124. Toàn văn trong Encyclopaedia Judaica, xiii 570-1.↩ 125. H. E. Jacobs, The World of Emma Lazarus (New York 1949); E. Merriam, Emma Lazarus: Woman with a Torch (New York 1956).

↩ 126. Encyclopaedia Judaica, xii 1092.↩ 127. Richard Siegel và Carl Rheins (đồng chủ biên), The Jewish Almanack (New York 1980), 509.

↩ 128. Thánh Thi 137:1. ↩ 129. Moses Hess, Rome and Jerusalem (bản dịch, New York 1918). ↩ 130. Cohen, sđd, 57-9; về Hess, xem thêm Isaiah Berlin, The Life and Opinions of Moses Hess (Cambridge 1959).

↩ 131. J. R. Vincent (chủ biên), Disraeli, Derby and the Conservative Party: The Political Journals of Lord Stanley (London 1978), 32-3.

↩ 132. J. A. Gere và John Sparrow (đồng chủ biên), Geoffrey Madan’s Notebooks (Oxford 1984).↩ 133. J. J. Tobias, The Prince of Fences: The Life and Crimes of Ikey Solomons (London 1974).

↩ 134. L. Hyman, The Jews of Ireland, London and Jerusalem (London 1972), 103-4. ↩ 135. Emily Strangford, Literary Remains of the Late Emanuel Deutsch (New York 1974).

↩ 136. Gordon S. Haight, George Eliot (Oxford 1968), 487. ↩ 137. Encyclopaedia Britannica (London 1911), xxviii 987.

↩ 138. Về ảnh hưởng của George Eliot, xem Ronald Sanders, The High Walls of Jerusalem: A History of the Balfour Declaration and the Birth of the British Mandate for Palestine (New York 1984), 14ff.

↩ 139. Guy Chapman, The Dreyfus Case (London 1955), 99. ↩ 140. Về cộng đồng Do Thái Pháp trong vụ Dreyfus, xem Michael R. Marrus, https://thuviensach.vn

The Politics of Assimilation: The French Jewish Community at the Time of the Dreyfus Affair (Oxford 1971).

↩ 141. Trích trong sđd, 118. ↩ 142. Léon Halévy, Resume de

l’histoire des juifs modernes (Paris 1828), 325-6; trích trong Marrus, sđd, 90.

↩ 143. Julien Benda, Lajeunessed’un clerc (Paris 1936), 43, trích trong Marcus, sđd. ↩ 144. Herbert Feis, Europe the World’s Banker 1870-1914 (New York 1965), 33ff.

↩ 145. Về giáo hội, xem R. p. Lecanuet, L’Église de la France sur la troisième république (Paris 1930), 231-3; Robert L. Hoffman, More Than a Trial: The Struggle over Captain Dreyfus (New York 1980), 82ff.

↩ 146. La Croix, ngày 13 tháng 11 năm 1896, trích trong Pierre Sorin, La Croix

et lesjuifs 1880-1899 (Paris 1967), 117.

↩ 147. Chapman, sđd, 59.↩ 148. L’Aurore, ngày 7 tháng 6 năm 1899; trích trong Marrus, sđd, người có một chương về Lazare, 164-95; B. Hagani, Bernard Lazare (Paris 1919).

↩ 149. George D. Painter, Marcel Proust, hai tập (London 1977), i 210. ↩ 150. Paul Cambon, Correspondence, hai tập (Paris 1945), i 436.

↩ 151. Trích trong Chapman, sđd, 199.↩ 152. Christophe Charles, “Champ littéraire et champ du pouvoir: les écrivains et l’affaire Dreyfus,” Annales, 32 (1977). ↩ 153.

Jean-Pierre Rioux, Nationalisme et conservatisme: la Ligue de la Patrie frangaise 1899-1904 (Paris 1977), 20-30; trích trong Marrus, sđd, 148-9.

↩ 154. Painter, sđd, i 220.↩

155. Alain Silvera, Daniel Halévy and his Times (Cornell 1966).

↩ 156. Painter, sđd, 1214ff. ↩ 157. Janine Ponty, “La Presse quotidienne et 1’Affaire Dreyfus en 1898-99,”

Revue d’histoire moderne et contemporaine, 21 (1974).

↩ 158. Được tìm thấy trong một cuốn sổ lưu bút do Drumont soạn và hiện giờ (cùng với rất nhiều tư liệu khác về vụ

Dreyfus) nằm ở thư viện Houghton tại Harvard.

↩ 159. Frederick Busi, “The Dreyfus Affair and the French Cinema,” Weiner Library Bulletin, 39-40 (1976). ↩ 160. Painter, sđd, i 226.

↩ 161. Sđd, 233. ↩ 162. R. D. Mandell, “The Affair and the Fair: Some Observations on the Closing Stages of the Dreyfus Case,” Journal of Modern History (September 1967); Douglas Johnson, France and the Dreyfus Affair (London 1966).

↩ 163. Joseph Reinach, Histoire de l’Affaire Dreyfus, sáu tập cộng phụ lục (Paris 1901-8). ↩ 164.

Chapman, sđd, 359; Charles Andler, La Vie de Lucien Herr (Paris 1932).

↩ 165. Andre Gide, Journals 1889-1949 (bản dịch, Harmondsworth 1978), 194ff.↩ 166. Trong nhiều cuốn sách về Herzl, tôi chủ yếu theo Elon, sđd.

↩ 167. Elon, sđd, 9.↩ 168. Trích trong Elon, sđd, 66. ↩ 169. Sđd, 115. ↩ 170. Về sự hình thành của chủ nghĩa bài Do Thái völkisch, xem George L. Mosse, The Crisis in German Ideology (London 1966).

↩ 171. Trích trong Elon, sđd, 64.↩ 172. Bản dịch tiếng Anh đầu tiên, Autoemancipation: An Admonition to his Brethren by a Russian Jew (New York 1906).

↩ 173. Trích trong Walter Laqueur, Weimar: A Cultural History 1918-1933 (London 1974). ↩ 174. Elon, sđd, 114.

↩ 175. Pierre van Passen, “Paris 18 91-5: A Study of the Transition in Theodor Herzl’s Life” trong Meyer W. Weisgal (chủ biên), Theodor Herd, Memorial (New York 1929).

↩ 176. Der Judenstaat: Versuch einer modernen Loesung derjuedischen Frage (Vienna 1896); H. Abrahami và A. Bein, The Editions of the Jewish State by Theodor Herzl (New York 1970).

↩ 177. Elon, sđd, 142-7.↩ 178. Sđd, 175ff. ↩ 179. Về Nordau, xem A. Và M. Nordau, Max Nordau (bản dịch, London 1943). ↩ 180. Tôi có may mắn phát biểu trước một đại hội quốc tế của những người Zion và người Kitô cũng từ bục phát biểu này vào tháng 8 năm 1985.

↩ 181. Chaim Weizmann, Trialand Error (London 1949),

71.

↩ 182. Elon, sđd, 186.↩ 183. Cuốn Tagebücher của ông, Harry Zohn dịch, chủ biên R. Patai, được xuất bản ở New York năm 1960.↩ 184. Elon, sđd, 379-80.↩ 185.

Sanders, sđd, 29-30.

↩ 186. Sđd, 37-8.↩ 187. Elon, sđd, 405-6,397.↩ 188. Sđd, 237. ↩ 189. Marmorstein, sđd, 60-70. ↩ 190. Trích trong J. Domb, Transformations (London 1958), 192-5.

↩ 191. Trích trong Marmorstein, sđd, 71-2. ↩ 192. Trích trong Marmorstein, sđd, 79-80.↩ 193. T. Levitan, The Laureates: Jewish Winners of the Nobel Prize (New York 1906); xem danh sách những người Do Thái đoạt giải Nobel trong Encyclopaedia Judaica, xii 1201-2.

↩ 194. Frederick V. Grunfeld, Prophets Without Honour

(London 1979), 10.

↩ 195. Về Cohen, xem Cohen, sđd, 70ff.; Alexander Altmann, “Theology in Twentieth-century Jewry” trong Essays in Jewish Intellectual History. ↩ 196. Về

Rosenzweig và Rosenstock-Huessy, xem Altmann, sđd, và N. N. Glatzer (chủ biên), Franz Rosenzweig: His Life and Thought (tái bản lần thứ hai, New York 1961).

↩ 197. Trích

trong Grunfeld, sđd, 17.

↩ 198. Hartmut Pogge von Strandmann (chủ biên), Walter Rathenau: Notes and Diaries 1907-22 (Oxford 1985), 98-9. ↩ 199. Trích trong Grunfeld, sđd.

↩ 200. Charles Rosen, Schoenberg (London 1976), 16-17. ↩ 201. Alma Mahler, Gustav Mahler: Memories and Letters (bản dịch, New York 1946), 90. ↩ 202. Charles Spencer, Léon Bakst (London 1973).

↩ 203. Serge Lifar, A History of the Russian Ballet (London 1954).↩ 204. Trích trong Spencer, sđd, 127.↩ 205. Về thuyết đạo đức màu da của Bakst, xem Mary Franton Roberts, The New Russian Stage (New York 1915).

↩ 206. Sidney Alexander, Marc Chagall (London 1978). ↩ 207. Peter Gay, Freud, Jews and Other Germans (Oxford 1978), 21.

↩ 208. Sđd, 101ff. ↩ 209. Thư gửi Karl Abraham, trích trong Jack J. Spector, The Aesthetics of Freud (London 1977), 22. ↩ 210.

https://thuviensach.vn

PaulRoazen, Freud and his Followers (London 1976), 192-3.

↩ 211. Sđd, 75ff.; về Freud và vợ ông, xem bức thư của con gái ông Matilda Freud Hollitscher viết cho Ernest Jones, ngày 30 tháng 3 1952, trong kho lưu trữ Jones, và Theodor Reik, “Years of Maturity,” Psychoanalysis, iv I(1955).

↩ 212. David Bakan, Sigmund Freud and the Jewish Mystical

Tradition (Princeton 1958), 51-2; Sigmund Freud, Lời tựa cho cuốn Totem and Taboo (1913).

↩ 213. Ernest Jones, Life and Work of Sigmund Freud, ba tập (New York 1953-7), i

22,184.

↩ 214. “On Being of the B’nai B’rith,” Commentary (March 1946).↩ 215. Max Graf, “Reminiscences of Sigmund Freud,” Psychoanalytic Quarterly, xi (1942); Jacob Meotliz, “The Last Days of Sigmund Freud,” Jewish Frontier (September 1951), trích trong Bakan, sđd.

↩ 216. Jones, sđd, 125,35.Về lời kể của chính Freud,xem M. Bonaparte, A.

Freud và E. Kris (đồng chủ biên và dịch), Freud, Origins of Psychoanalysis: Letters to Wilhelm Fliess, Drafts and Notes 1887-1902 (New York 1954), 322; Bakan, sđd.

↩ 217. E.

Stengel, “A Revaluation of Freud’s Book ‘On Aphasia,’” International Journal of Psychoanalysis (1954).

↩ 218. H. Sachs, Freud, Master and Friend (Harvard 1944), 99-100; trích

trong Bakan, sđd.

↩ 219. Jones, sđd, i 348.↩ 220. Sđd, ii 367; Sigmund Freud, “The Moses of Michelangelo,” Collected Papers, iv 251-87.↩ 221. Bakan, sđd, 246-70. ↩

222. Robert S. Steele, Freud and Jung: Conflicts of Interpretation (London 1982); W. McGuire (chủ biên), Freud-Jung Letters (Princeton 1974), 220.

↩ 223. Max Schur, Freud

Living and Dying (London 1972), 337.

↩ 224. Jones, sđd, ii 148. ↩ 225. Steven Marcus, Freud and the Culture of Psychoanalysis (London 1984), 50-3.↩ 226. Trích trong sđd, 83.

↩ 227. Về Breuer, xem Sigmund Freud, “Origins and Development of Psychoanalysis,” Atfierican Journal of Psychology, xxi (1910), 181; Roazen, sđd, 93-9.↩ 228. Fritz Wittels, Sigmund Freud (New York 1924), 140; trích trong Bakan, sđd.

↩ 229. Trích trong Roazen, sđd, 197.↩ 230. Jones, sđd, ii 33. ↩ 231. Về những cuộc tranh cãi của Freud, xem Roazen, sđd, 194ff., 204ff., 220ff., 234ff. v.v.

↩ 232. Jones, sđd, iii 208.↩ 233. Sđd, in 245.↩ 234. Arthur Koestler, The Invisible Writing (London 1955). ↩ 235.

Về đóng góp của Einstein cho thuyết lượng tử, xem Max Jammer, “Einstein and Quantum Phisics” trong Gerald Holton và Yehuda Elkana (đồng chủ biên), Albert Einstein: Historical and Cultural Perspectives (Princeton 1982), 59-76.

↩ 236. “What I Believe,” Forum and Century 84 (1930); trích trong Uriel Tai, “Ethics in Einstein’s Life and Thought” trong Holton và Elkana, sđd, 297-318.

↩ 237. Einstein, Phisics and Reality (New York 1936). ↩ 238. Henri Bergson, Two Sources of Morality and Religion (bản dịch, London 1935).

↩ 239. Einstein viết cho Solovine, ngày 30 tháng 3 năm 1952, trích trong Yehuda Elkana, “The Myth of Simplicity,” trong Holton và Elkana, sđd, 242. ↩ 240.

Milic Capek, The Philosophical Impact of Contemporary Phisics (Princeton 1961), 335ff.; xem thêm William James, “The Dilemma of Determinism” trong Will to Believe (London 1917).

↩ 241. Yehuda Elkana, sđd. ↩ 242. Về điểm này, xem cuốn sách của tôi Modern Times: The World from the Twenties to the Eighties (New York 1983), chương 1, “A Relativistic World. ”

↩ 243. Lionel Trilling, Mind in the Modern World (New York 1973), 13-14. ↩ 244. “Thợ săn Graccus.” Graccus hay graculus là từ Latin nghĩa là con quạ

gáy xám, trong tiếng Séc là kavka, và cha của Kafka, người mà ông ghét, đặt một tấm biển hình con quạ gáy xám trên cửa hàng của mình. Xem Lionel Trilling, Prefaces to the Experience of Literature (Oxford 1981), 118-22.

↩ 245. Trích trong Rosen, sđd, 10. ↩ 246. Grunfeld, sđd, 23-4. ↩

https://thuviensach.vn

PHẦN SÁU: HOLOCAUST

1. Bài phát biểu Asquith đăng trên tờ The Times, ngày 10 tháng 11 năm 1914.

↩ 2. Bài phỏng vấn với bà Halperin trong Eric Silver, Begin (London 1984), 5, 9. ↩ 3. Ronald Sanders, The High Walls of Jerusalem: A History of the Balfour Declaration and the Birth of the British Mandate for Palestine (New York 1984), 315ff.

↩ 4. Chaim Weizmann,

Trial and Error (London 1949), 15-25.

↩ 5. Sđd, 29,44. ↩ 6. Sanders, sđd, 64-9.↩ 7. New Statesman, ngày 21 tháng 11 năm 1914, bài viết ký tên A.M.H. (Albert Montefiore Hyamson).

↩ 8. Michael và Eleanor Brock (đồng chủ biên), H. H. Asquith: Letters to Venetia Stanley (Oxford 1952), 406-7.↩ 9. Sđd, 477-8; 485.↩ 10. Trích trong Sanders, sđd, 313-14.

↩ 11. Miriam Rothschild, Dear Lord Rothschild: Birds, Butterflies and History (London và Philadelphia 1983), 45.↩ 12. Sanders, sđd, 69,133.↩ 13. Weizmann, sđd, 144; có nghi ngờ về câu chuyện này; xem Sanders, sđd, 94-6.

↩ 14. Trích trong Sanders, sđd. ↩ 15. Về các bộ sưu tập này, xem Miriam Rothschild, sđd. ↩ 16. Weizmann, sđd, 257.

↩ 17. Montagu không có mặt trong nội các chiến tranh ngày 31 tháng 10 năm 1917; xem Sanders, sđd, 594-6, trong sách cũng có đăng bức thư cuối cùng.↩ 18.

Weizmann, sđd, 262.

↩ 19. Sđd, 298; Sanders, sđd, 481.↩ 20. Weizmann, sđd, 273-4. ↩ 21. Văn bản lệnh ủy trị trong David Lloyd George, The Truth About the Peace Treaties, hai tập (London 1938), ii 1194-1201.

↩ 22. Weizmann, sđd, 288. ↩ 23. Sđd, 67. ↩ 24. Vladimir Jabotinsky, The Story of the Jewish Legion (bản dịch, Jerusalem 1945); P.

Lipovetski, Joseph Trumpeldor (bản dịch, London 1953).

↩ 25. Yigal Alton, The Making of Israel’s Army (New York 1970); J. B. Schechtman, The Vladimir Jabotinsky Story, hai tập (New York 1956-61).

↩ 26. Amos Elon, Herzl (London 1976), 179. ↩ 27. Neil Caplan, Palestine Jewry and the Arab Question 1917-25 (London 1978), 74,169ff.↩ 28.

Trích trong S. Clement Leslie, The Rift in Israel: Religious Authority and Secular Democracy (London 1971), 32.

↩ 29. Weizmann, sđd, 316.↩ 30. Sđd, 307-8. ↩ 31. Sanders, sđd, 569-70, toàn văn thông điệp.

↩ 32. Elie Kedourie, “Sir Herbert Samuel and the Government of Palestine” trong The Chatham House Version and Other Middle East Studies (London 1970), 57.

↩ 33. Ngày 8 tháng 6 1920; Letters and Papers of Chaim Weizmann (New Brunswick 1977), xi 355.↩ 34. Trích trong Kedourie, sđd, 55-6. ↩ 35. Trích trong Neil Caplan, “The Yishuv, Sir Herbert Samuel and the Arab Question in Palestine 1921-5” trong Elie Kedourie và Sylvia G. Haim (đồng chủ biên), Zionism and Arabism in Palestine and Israel (London 1982), 19-20.

↩ 36. Kedourie, sđd, 60-2. ↩ 37. Trích trong Kedourie, sđd, 65. ↩ 38. Bernard Wasserstein, “Herbert Samuel and the Palestine Problem” English Historical Review, 91 (1976).

↩ 39. Kedourie, sđd, 69.↩ 40. Weizmann, sđd, 325,494.↩ 41. Lloyd George, Peace Treaties, 1123ff.↩ 42. Sđd, 1139.↩

43. Caplan, “Yishuv,” 31.

↩ 44. Trích trong Wasserstein, sđd, 767. ↩ 45. Trích trong R. H. S. Crossman, A Nation Reborn (London 1960), 127.↩ 46. Weizmann, sđd, 418. ↩

47. Trích trong Encyclopaedia Judaica, iv 506.

↩ 48. Weizmann, sđd, 411.↩ 49. Trích trong Leslie, sđd (bài phỏng vấn năm 1938). ↩ 50. “On the Iron Wall,” 1923; trích trong Silver, sđd, 12.

↩ 51. Robert S. Wistrich, Revolutionary Jews from Marx to Trotsky (London 1976),77ff.;xem thêm). P. Netti, Rosa Luxemburg, một tập (London 1966).↩ 52.

Trích trong Wistrich, sđd, 83.

↩ 53. Thư gửi Mathilee Wurm, ngày 16 tháng 2 năm 1917, trích trong Wistrich, sđd.↩ 54. Collected Works (London 1961), vii 100ff.; “Critical Remarks on the National Question,” 1913; trích trong Wistrich, sđd.

↩ 55. Isaac Deutscher, The Prophet Armed: Trotsky, 1879-1921 (Oxford 1965).↩ 56. Xem K. Pindson (chủ

biên), Essays in Anti-Semitism (tái bản lần thứ hai, New York 1946), 121-44. Encyclopaedia Judaica, xiv 459, đưa ra con số 60.000; H. H. Ben Sasson (chủ biên), A History of the Jewish People (bản dịch, Harvard 1976), đưa ra con số 75.000; con số của Liên Xô là khoảng 180.000-200.000.

↩ 57. Bernard D. Weinryb, “Anti-Semitism in Soviet Russia” trong

Lionel Kochan (chủ biên), The Jews in Soviet Russia (Oxford 1972).

↩ 58. J. B. Schechtman, “The USSR, Zionism and Israel” trong Kochan, sđd, 101.↩ 59. Sđd, 107; Guido D.

Goldman, Zionism under Soviet Rule 1917-28 (New York 1960).

↩ 60. Isaac Deutscher, The Prophet Unarmed: Trotsky 1921-29 (Oxford 1965), 258. ↩ 61. Trích trong Lionel Trilling, “Isaac Babel,” trong Beyond Culture (Oxford 1980), 103-25; xem thêm bản của Trilling về Collected Stories của Babel (New York 1955), và R. Rosenthal trong Commentary, 3 (1947).

↩ 62. Robert Conquest, Inside Stalin’s Secret Police: NKVD Politics 1936-39 (London 1985), 99.↩ 63. Jewish Chronicle, ngày 2 tháng 11 năm 1917.↩

64. Trích trong Leon Poliakov, History of Anti-Semitism, tập iv, Châu Âu tự sát, 1870-1933 (Oxford 1985), 209.

↩ 65. The Cause of World Unrest, 10,13,131-2.↩ 66. Illustrated

https://thuviensach.vn

Sunday Herald, ngày 8 tháng 2 năm 1920, trích trong Poliakov, sđd.

↩ 67. Morning Post, ngày 6 tháng 10 năm 1921, trích trong Poliakov, sđd. ↩ 68. Robert Wilson, The Last Days of the Romanovs (London 1920), 148.

↩ 69. P. Levy, Les Noms des Israelites en France (Paris 1960), 75-6.↩ 70. Trích trong Paul J. Kingston, Anti-Semitism in France during the 1930s: Organization, Personalities and Propaganda (Hull 1983), 4.

↩ 71. Paul Hyman, From Dreyfus to Vichi: The Remaking of French Jewry (Columbia 1979), 35.↩

72. Léon Blum, Nouvelles Conversations de Goethe avec Eckermann (Paris 1901), trích trong Wistrich, sđd.

↩ 73. Harvey Goldberg, “Jean Jaures on the Jewish Question,” Jewish

Social Studies (April 1958).

↩ 74. A. Mitchell Palmer, “The Case Against the Reds,” Forum, tháng 2 năm 1920; Poliakov, sđd, 231-2. ↩ 75. Về triết học pháp luật của Brandeis, xem Philippa Strum, Louis D. Brandeis: Justice for the People (Harvard 1985).

↩ 76. West Virginia State Board of Education V. Barnette (1943). ↩ 77. G. Saleski, Famous Musicians of Jewish Origin (New York 1949).

↩ 78. T. Levitan, Jews in American Life (New York 1969), 96-9, 199-203, 245-6. ↩ 79. Trích trong Lary May, Screening Out the Past: The Birth of Mass Culture and the Motion-Picture Industry (Oxford 1980).

↩ 80. Xem Philip French, The Movie Moguls (London 1967). ↩ 81. Sđd, 21. ↩ 82. Về chi tiết tiểu sử, xem French, sđd; May, sđd, 253, bảng ma, “Founders of the Big Eight,” và bảng mb về tiểu sử.

↩ 83. French, sđd, 28. ↩ 84. Raymond Durgnat, The Crazy Mirror:

Hollywood Comedy Jind the American Image (London 1969), 150-61; 78-83.

↩ 85. May, sđd, 171. ↩ 86. Helen và Robert Lynd, Middletown (New York 1929).↩ 87. Edward J.

Bristow, Prostitution and Prejudice: The Jewish Fight Against White Slavery 1870-1939 (New York 1984).

↩ 88. Jenna Weissman Joselit, Our Gang: Jewish Crime and the New

York Jewish Community 1900-1940 (New York 1983).

↩ 89. Về gangster Do Thái, xem Albert Fried, The Rise and Fall of the Jewish Gangster in America (New York 1980).↩

90. Melvin Urofsky, American Zionism: From Herzl to the Holocaust (New York 1980), 127.

↩ 91. Trích trong Ronald Steel, Walter Lippmann and the American Century

(London 1980), 187.

↩ 92. James Grant, Bernard Baruch: The Adventures of a Wall Street Legend (New York 1983), 223ff., cho thấy rằng ông chỉ cứu được phần lớn gia sản của mình sau khi thị trường sụp đổ; ông không bao giờ có tài sản từ 10 đến 15 triệu đôla.

↩ 93. Sđd, 107-9. ↩ 94. Steel, sđd, 189.↩ 95. “Public Opinion and the American Jew,”

Anmerican Hebrew, 14 April 1922.

↩ 96. Trích trong Steel, sđd, 194. ↩ 97. Trích trong Steel, sđd, 330-1. ↩ 98. New York Times, ngày 11 tháng 4 năm 1945; về các cuộc thăm dò dư luận, xem Davis S. Wyman, The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust 1941-45 (New York 1984), 8-9.

↩ 99. Fritz Stern, “Einstein’s Germany” trong Holton

và Elkana, sđd, 322ff.

↩ 100. Sđd, 324-5.↩ 101. E. J. Gumpel có một cuộc điều tra thống kê về những vụ sát hại và án tù này, Vier Jahre politisches Mord (Berlin 1922), trích trong Grunfeld, sđd.

↩ 102. Mein Kampf (ấn bản năm 1962), 772. ↩ 103. Walter Laqueur, Russia and Germany: A Century of Conflict (London 1962), 109ff.; Poliakov, sđd, iv 174.

↩ 104. Robert Wistrich, Hitler’s Apocalypse: Jews and the Nazi Legacy (London 1986), 14-19.↩ 105. Trích trong Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews (ấn bản có sửa chữa, New York 1985), i 20-1.

↩ 106. Zentralblattfur Psychotherapie, vii (1934), trích trong Grunfeld, sđd. ↩ 107. Fritz Stern, The Politics of Cultural Despair (Berkeley 1961), 291.

↩ 108. Fritz K. Ringer, The Decline of the German Mandarins: The German Academic Community 1890-1933 (Harvard 1969), 446.↩ 109. George L.

Mosse, The Crisis in German Ideology (London 1966), 196.

↩ 110. Michael S. Steinberg, Sabres and Broumshirts: The German Students’ Path to National Socialism, 1918-35

(Chicago 1977), 6-7; P. G. J. Pulzer, The Rise of Political Anti-Semitism in Germany and Austria (New York 1964), 285ff.

↩ 111. Dennis E. Showalter, LittleMan, WhatNow? Der

Stürmer in the Weimar Republic (Hamden, Connecticut 1983).

↩ 112. Istvan Deak, Weimar Germany’s Left-wing Intellectuals: A Political History of the Weltbühne and its Circle (Berkeley 1968); Harold L. Poor, Kurt Tucholsky and the Ordeal of Germany 1914-35 (New York 1968).

↩ 113. Trích trong Walter Laqueur, Weimar: A Cultural History 1918-

1933 (London 1974),45.

↩ 114. Mosse, sđd, 144. ↩ 115. Donald L. Niewyk, The Jews in Weimar Germany (Manchester 1981), cos một chương về chủ đề này, “The Jew as German Chauvinist, 165-77 “.

↩ 116. Laqueur, Weimar, 72. ↩ 117. Sđd, 75ff. ↩ 118. Mosse, sđd, 242. ↩ 119. Roger Manvell và Heinrich Fraenkel, The German Cinema (London 1971), 7ff.

↩ 120. Laqueur, sđd, 234ff. ↩ 121. Gershom Scholem, Walter Benjamin: The Story of a Friendship (London 1982); Jews and Judaism in Crisis (New York 1976), 193.

↩ 122. Richard Wolin, Walter Benjamin: An Aesthetic of Redemption (New York 1982), 40-3. ↩ 123. Walter Benjamin, Illuminations (bản dịch, New York 1969), 255: Wolin, sđd, 50ff.

↩ 124. Terry Eagleton, Walter Benjamin, or Towards a Revolutionary Criticism (London 1981). ↩ 125. Hilberg, sđd, i 30ff. ↩ 126. Institut fur Zeitgeschichte, Munich; trích trong Wistrich, Hitler’s Apocalypse, 31-2.

↩ 127. Max Domarus (chủ biên), Hitler: Reden und Proklamationen 1932-45 (Wurzburg 1962), i 537.↩

https://thuviensach.vn

128. Hilberg, sđd, i 39.

↩ 129. Sđd, 46, chú thích cuối trang 1. ↩ 130. Sđd, 69-75.↩ 131. Sđd, 96-107. ↩ 132. Sđd, 190-1. ↩ 133. Sđd, ii 416; Lucy S. Davidowicz, The War Against the Jews, 1933-45 (London 1975), 141; Martin Gilbert, The Holocaust (New York 1986), 526.

↩ 134. Benjamin Ferencz, Less than Slaves: Jewish Forced Labour and

the Quest for Compensation (Harvard 1979), 25.

↩ 135. Hilberg, sđd, i 254. ↩ 136. Ferencz, sđd, 28. ↩ 137. Robert H. Abzug, Inside the Vicious Heart: Americans and the Liberation of Nazi Concentration Camps (Oxford 1985), 106.

↩ 138. Ferencz, sđd, 22.↩ 139. Sđd, phụ lục 3, 202ff.; bản khai có tuyên thệ của Höss, ngày 12 tháng 3 năm 1947.

↩ 140. Ferencz, sđd, 19. ↩ 141. Hilberg, sđd, i 87. ↩ 142. David Irving, Hitler’s War (London 1977). ↩ 143. Gerald Fleming, Hitler and the Final Solution (Berkeley 1984), phản bác.

↩ 144. H. R. Trevor-Roper (chủ biên), Hitler’s Table Talk 1941-44 (London 1973), 154. ↩ 145. Wistrich, Hitler’s Apocalypse, 37; và xem chương 6, “Hitler and the Final Solution,” 108ff.

↩ 146. Davidowicz, sđd, 132. ↩ 147. Sđd, 134; Alexander Mitscherlich và Fred Mielke, Doctors of Infamy: The Story of the Nazi Medical Crimes (New York 1949), 114.

↩ 148. Hilberg, sđd, i 281. ↩ 149. Sđd, 308.↩ 150. Sđd, 332-3.↩ 151. Các trại được liệt kê bởi chính phủ Đức, Bundesgesetzblatt, ngày 24 tháng 9

năm 1977, trang 1787-1852; con số 900 trại lao động được Höss đưa ra.

↩ 152. Hilberg, sđd, i 56. ↩ 153. Davidowicz, sđd, 130. ↩ 154. Jochen von Lang, Eichmann Interrogated (New York 1973), 74-5.

↩ 155. Louis P. Lochner (chủ biên), The Goebbels Diaries 1942-43(New York 1948).↩ 156. Các con số được lấy từ Davidowicz, sđd, phụ

lục b, 402f.

↩ 157. Bằng chứng cơ bản cho các vụ giết người của Đức Quốc xã đến từ Trials of Major War Criminals before the International Military Tribunal, 44 tập (Nuremberg 1947), Nazi Conspiracy and Aggression, tám tập cộng phụ bản (Washington DC 1946), và Trials of War Criminals before the Nuremberg Military Tribunals under Control Council Law No. 10, 15 tập (Washington DC).

↩ 158. Luba Krugman Gurdus, The Death Train (New York 1979); Martin Gilbert, Journey (London 1979), 70. ↩ 159. Hilberg, sđd, i 581; Gilbert, Finaljourney, 78,

↩ 160. Về lịch sử các trường hợp, xem Leonard Gross, The Last Jews in Berlin (London 1983). ↩ 161. Sđd.↩ 162. Hồ sơ chiến tranh bài Do Thái của Áo được tóm tắt trong Howard M. Sacher, Diaspora (New York 1985), 30ff.

↩ 163. Hilberg, sđd, ii 457-8.↩ 164. Các con số lấy từ Julius S. Fischer, Transnistria, the Forgotten Cemetery (South Brunswick 1969), 134-7.

↩ 165. Davidowicz, sđd, 383-6. ↩ 166. Bagatelle pour un massacre (Paris 1937), 126; về Céline, xem Paul J. Kingston, Anti-Semitism in France during the 1930s (Hull 1983), 131-2.

↩ 167. Jean Laloum, La France Antisémite de Darquier de Pellepoix (Paris 1979).↩ 168. M. R. Marrus và R. O. Paxton, Vichi France and the Jews (New York 1981), 343.

↩ 169. Andre Halimi, La Delation sous l’,occupation (Paris 1983). ↩ 170. Nhật ký của Herzl, ngày 23 tháng 1 năm 1904; Cecil Roth, The History of the Jeuls of Italy (Philadelphia 1946), 474-5.

↩ 171. Meir Michaelis, Mussolini and the Jews (Oxford 1978), 52.↩ 172. Sđd, 1 Iff., 408; Gaetano Salvemini, Prelude to World War II (London 1953), 478

↩ 173. Michaelis, sđd, 353-68. ↩ 174. Tuyển tập lịch sử truyền miệng, The Reminiscences of Walter Lippmann, 248-50; Meryl Secrest, Being Bernard Berenson (New York 1979).

↩ 175. Con số thống kê về Holocaust khác nhau. Tôi lấy các con số về Hungary từ Monty Noam Penkower, The Jews Were Expendable: Free World Diplomacy and the Holocaust (Chicago 1983), 214. Xem các con số và nguồn tư liệu trong Encyclopaedia Judaica, viii 889-90.

↩ 176. F. E. Werbell và

Thurston Clarke, Lost Hero: The Mystery of Raoul Wallenberg (New York 1982); Alvar Alsterdal, “The Wallenberg Mystery,” Soviet Jewish Affairs, February 1983.

↩ 177. David

S. Wyman, The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust, 1941-5 (New York 1984), 97.

↩ 178. Penkower, sđd, 193. ↩ 179. Charles Stember (chủ biên), Jews in the

Mind of America (New York 1966), 53-62; Wyman, sđd, 10-11.

↩ 180. Boston Globe, ngày 26 tháng 6 năm 1942; New York Times, ngày 27 tháng 6 năm 1942. Tuy nhiên, tờ Times có bài tóm tắt bao quát về bản báo cáo ngày 2 tháng 7.

↩ 181. Nation, ngày 19 tháng 5 năm 1945; Abzug, sđd, 136-7.↩ 182. Wyman, sđd, 313 và chú thích cuối trang. ↩ 183.

Sđd, 112ff.

↩ 184. Penkower, sđd, 193.↩ 185. Wyman, sđd, 299. ↩ 186. Hilberg, sđd, i 358.↩ 187. Wyman, sđd. 4-5.↩ 188. Về Betar, xem Marcus, Social and Political History of the Jews in Poland 1919-38, 271-3; Silver, sđd, 19ff.

↩ 189. Hilberg, sđd, 1186-7.↩ 190. Khoảng một phần ba cuốn biên niên sử này tới nay đã được xuất bản: Lucjan Dobroszynski (chủ biên), The Chronicle of the Lodz Ghetto, 1941-44 (Yale 1984).

↩ 191. Penkower, sđd, 292, 337-8, ghi chú 10.↩ 192. Gilbert, The Holocaust, 426-7.↩ 193.

Davidowicz, sđd, 301.

↩ 194. Sđd, 289.↩ 195. Đệ nhị luật 28:66-7. ↩ 196. Yaffa Eliach (chủ biên), Hasidic Tales of the Holocaust (Oxford 1983). ↩ 197. Arnold J. Pomerans (dịch), Etty: A Diary, 1941-3 ( London 1983).

↩ 198. Về Warsaw, xem Yisrael Gutman, The Jews of Warsaw, 1939-43: Ghetto, Underground, Revolt (bản dịch, Brighton 1982); Hilberg, sđd, ii 511-12.

↩ 199. Xem “Rose Robota, Heroine of the Auschwitz Underground” trong Yuri Suhl (chủ biên), They Fought Back (New York 1975); Philip Muller, https://thuviensach.vn

Auschwitz Inferno: The Testimony of a Sonderskommando (London 1979), 143-60.

↩ 200. Ferencz, sđd, 21.↩ 201. Sđd,20.↩ 202. Gilbert, The Holocaust, 461. ↩ 203.

Hilberg, sđd, 11438.

↩ 204. Gilbert, The Holocaust, 457. ↩ 205. Abzug, sđd, 106. ↩ 206. Gilbert, The Holocaust, 419. ↩ 207. Sđd, 808,793. ↩ 208. Tòa án quân sự quốc tế

Nuremberg, Tài liệu NG-2757, trích trong Gilbert, The Holocaust, 578.

↩ 209. Abzug, sđd, 152ff.↩ 210. Sđd, 160. ↩ 211. Gilbert, The Holocaust, 816ff. ↩ 212. Về con số

thống kê của các phiên xét xử tội ác chiến tranh, xem Encyclopaedia Judaica, xvi 288-362.

↩ 213. Về một tóm tắt hữu ích, xem Howard Sachar, sđd, 7-13.↩ 214. Trích trong Ferencz, sđd, Introduction, xi.

↩ 215. Sđd, 189. ↩ 216. Các cuộc tranh luận ở hội đồng được tóm tắt trong cuốn sách của Bea, The Church and the Jewish People (London 1966), cuốn sách có đăng văn bản của Tuyên bố trong phụ lục 1, 147-53.↩

https://thuviensach.vn

PHẦN BẢY: ZION

1. Amos 3:2.

↩ 2. Arthur A. Cohen, The Natural and Supernatural Jew (London 1967), 180-2. ↩ 3. Robert Wistrich, Hitler’s Apocalypse: Jews and the Nazi Legacy (London 1986), 162ff.

↩ 4. Trích trong H. H. Ben Sasson (chủ biên), A History of the Jewish People (bản dịch, Harvard 1976), 1040. ↩ 5. Churchill viết cho Ngài Edward Grigg, ngày 12

tháng 7 năm 1944; Monty Noam Penkower, The Jews Were Expendable: Free World Diplomacy and the Holocaust (Chicago 1983), chương 1, “The Struggle for an Allied Jewish Fighting Force,” 3ff.

↩ 6. Evelyn Waugh, The Holy Places (London 1952), 2. ↩ 7. Eric Silver, Begin (London 1984), 8.↩ 8. Menachem Begin, WhiteNights (New York 1977).

↩ 9. Michael Bar-Zohar, Ben Gurion: A Biographi (London 1978), 129. ↩ 10. Thurston Clarke, By BloodandFire (London 1981), 116. ↩ 11. Silver, sđd, 67-72. ↩ 12.

Nicholas Bethell, The Palestine Triangle: The Struggle Between the British, the Jews and the Arabs (London 1979), 26 Iff.

↩ 13. Michael J. Cohen, Palestine and the Great Powers

(Princeton 1982), 270-6, về quyết định rút lui của Anh.

↩ 14. Alfred Steinberg, The Man from Missouri: The Life and Times of Harry S. Truman (New York 1952), 301. ↩ 15. The Forrestal Diaries (New York 1951), 324, 344, 348.

↩ 16. Petroleum Times, June 1948. ↩ 17. Leonard Schapiro, “The Jewish Anti-Fascist Committee..” trong B. Vago và G. L.

Mosse (đồng chủ biên), Jews and Non-Jews in Eastern Europe (New York 1974), 291ff.

↩ 18. Howard Sachar, “The Arab-Israel Issue in the Light of the Cold War,” Sino-Soviet

Institute Studies (Washington DC), 1966,2.

↩ 19. Howard Sachar, Europe Leaves the Middle East 1936-54 (London 1974), 546-7; Netanel Lorch, The Edge of the Sword: Israel’s War of Independence 1947-9 (New York 1961), 90; David Horowitz, The State in the Making (New York 1953), 27.

↩ 20. Rony E. Gabbay, A Political Study of the Arab-Jewish

Conflict (Geneva 1959), 92-3.

↩ 21. Edward Luttwak và Dan Horowitz, The Israeli Army (New York 1975), 23ff. ↩ 22. Về quá trình chiến đấu, xem Edgar O’Ballance, The Arab-Israeli War 1948 (London 1956).

↩ 23. Kho lưu trữ Jabotinsky; trích trong Silver, sđd, 90. ↩ 24. Về vụ Deir Yassin, xem Silver, sđd, 88-95.↩ 25. Xem các bản đồ và con số về

nguồn gốc và sự phân bố người tị nạn Ả-rập và người tị nạn Do Thái trong Martin Gilbert, The Arab-Israel Conflict: Its History in Maps (London 1974), 49,50.

↩ 26. Đài phát

thanh Cairo, ngày 19 tháng 7 năm 1957.

↩ 27. Sáng thế ký 15:1-6; 12:1-3.↩ 28. Gilbert, sđd, 11, về bản đồ của đề xuất năm 1919. Xem thêm các bản đồ trong Encyclopaedia Judaica, ix 315-16.

↩ 29. Gilbert, sđd, 24, về bản đồ của đề xuất Peel.↩ 30. Trích trong W. D. Davies, The Territorial Dimension in Judaism (Berkeley 1982), 114-15; xem thêm Ben Halpern, The Idea of the Jewish State (tái bản lần thứ hai, Harvard 1969), 41 ff.

↩ 31. Về Chiến tranh Sinai, xem Chaim Herzog, The Arab-Israeli Wars (London 1982). ↩ 32.

Về Chiến tranh Sáu ngày, xem Terence Prittie, Israel: Miracle in the Desert (tái bản lần thứ hai, London 1968).

↩ 33. Về Chiến tranh Yom Kippur, xem Herzog, sđd. ↩ 34. Về các

cuộc đàm phấn hoà bình Israel-Ai Cập, xem câu chuyện của hai nhân chứng, Moshe Dayan, Breakthrough (London 1981); Ezer Weizman, The Battle for Peace (New York 1981).↩

35. Trích trong S. Clement Leslie, The Rift in Israel: Religious Authority and Secular Democracy (London 1971), 63ff.

↩ 36. Amos Perlmutter, Israel: the Partitioned State: A

Political History since 1900 (New York 1985), chương 7; R. J. Isaacs, Israel Divided: Ideological Politics in the Jewish State (Baltimore 1976), 66ff.

↩ 37. Văn bản Luật Trở về

(sửa đổi năm 1954,1970) được đăng trong Philip S. Alexander, Textual Sources for the Study of Judaism (Manchester 1984), 166-7.

↩ 38. Về phán quyết này, xem sđd, 168-71. ↩

39. Về người nhập cư từ châu Âu, xem bản đồ trong Gilbert, sđd, 51; con số nhập cư chi tiết tính đến năm 1970 có trong Encyclopaedia Judaica, ix, 534-46.

↩ 40. B. C. Kaganoff,

A Dictionary of Jewish Names and their History (London 1977).

↩ 41. Bar-Zohar, sđd, 171-2.↩ 42. Silver, sđd, 99-108.↩ 43. Dan Horowitz và Moshe Lissak, Origins of the Israeli Polity: Palestine Under the Mandate (Chicago 1978).

↩ 44. Emile Marmorstein, Heaven at Bay: The Jewish Kulturkampf in the Holy Land (Oxford 1969), 142-3. ↩ 45.

Về các cuộc tranh đấu của Ben Gurion, xem Perlmutter, sđd, 15-17, 131-5.

↩ 46. Trích trong Perlmutter, sđd, 145. ↩ 47. Bài phát biểu ở Knesset, ngày 20 tháng 6 năm 1977.↩

48. “With Gershom Scholem: An Interview” trong W. J. Dannhauser (chủ biên), Gershom Scholem: Jews and Judaism in Crisis (New York 1976).

↩ 49. Marmorstein, sđd, 80-

9.

↩ 50. Sđd, 108ff. ↩ 51. I. Domb, Transformations (London 1958).↩ 52. Solomon Granzfried, Kissor Shulan ‘Arukh, chương 72, đoạn 1-2. ↩ 53. Leslie, sđd, 52ff. ↩ 54.

Z. E. Kurzweil, Modern Trends in Jewish Education (London 1964), 257ff.

↩ 55. Trích trong Marmorstein, sđd, 144. ↩ 56. Trường hợp được trích trong Chaim Bermant, On the https://thuviensach.vn

Other Hand (London 1982), 55.

↩ 57. Trích trong sđd, 56.↩ 58. Trích trong Leslie, sđd, 62.↩ 59. Dân số 5:2-3. ↩ 60. Dân số 19:17-18.↩ 61. N. H. Snaith, Leviticus and Numbers (London 1967), 270-4.

↩ 62. Immanuel Jacobovits, The Timely and the Timeless (London 1977) , 291.↩ 63. Sử ký 128:19. ↩ 64. Về các lập luận, xem Jacobovits, sđd, 292-4.

↩ 65. Encyclopaedia Judaica, xv 994.↩ 66. Chẳng hạn như Richard Harwood, Did Six Million Really Diel (New York 1974) và Arthur Butz, The Hoax of the Twentieth Century (New York 1977).

↩ 67. Về các cáo buộc, xem Moshe Pearlman, The Capture and Trial of Adolf Eichmann (London 1963), phụ lục 633-43. ↩ 68. Sđd, 85.↩

69. Sđd, 627.

↩ 70. Hanoch Smith, “Israeli Reflections on the Holocaust,” Public Opinion (tháng 12-tháng 1 năm 1984 ). ↩ 71. Trích trong John C. Merkle, The Genesis of Faith: The Depth Theology of Abraham Joshua Herschel (New York 1985), 11.

↩ 72. Cohen, sđd, 6-7.↩ 73. Xem tấm bản đồ hữu ích, “World Jewish Population 1984” trong Howard Sachar, Diaspora (New York 1985), 485-6.

↩ 74. H. S. Kehimkan, History of the Bene Israel of India (Tel Aviv 1937). ↩ 75. Về người Do Thái Ấn Độ, xem Schifra Strizower, The Children of Israel: The Bene Israel of Bombay (Oxford 1971) và Exotic Jewish Communities (London 1962).

↩ 76. Trích trong Encyclopaedia Judaica, ix II38-9.↩

77. P. Levy, Les Noms des Israelites en France (Paris 1960), 75-6.

↩ 78. Trích trong P. Girard, Les Juifs de France de 1789 à 1860 (Paris 1976), 172.↩ 79. Domenique Schnapper, Jewish Institutions in France (bản dịch, Chicago 1982), 167, ghi chú 22.

↩ 80. Irving Kristol, “The Political Dilemma of American Jews,” Commentary (July 1984);

Milton Himmelfarb, “Another Look at the Jewish Vote,” Commentary (December 1985).

↩ 81. Trích trong Bernard D. Weinryb, “Anti-Semitism in Soviet Russia” trong Lionel

Kochan (chù biên), The Jews in Soviet Russia (Oxford 1972), 308; về chủ nghĩa bài Do Thái của Stalin, xem Svetlana Alliluyeva, Twenty Letters to a Friend (bản dịch, London 1967), 76, 82,171,193, 206, 217.

↩ 82. Trích trong Weinryb, sđd, 307. ↩ 83. Xem Peter Brod, “Soviet-Israeli Relations 194856־,” và Arnold Krammer, “Prisoners in Prague: Israelis in the Slansky Trial” trong Robert Wistrich (chủ biên), The Left Against Zion: Communism, Israel and the Middle East (London 1979), 57ff., 72ff.

↩ 84. Xem Benjamin

Pinkus, “Soviet Campaigns against Jewish Nationalism The Jewish Anti-Fascist Committee and Phases of Soviet Anti-Semitic Policy during and after World War n” trong B. Gao và G. L. Mosse (đồng chủ biên), Jews and Non-Jews in Eastern Europe (New York 1974), 291ff.; Wistrich, Hitler’s Apocalypse, chương 10, “The Soviet Protocols,” 194ft.

↩ 85.

Joseph B. Schechtman, Star in Eclipse: Russian Jewry Revisited (New York 1691), 80.

↩ 86. W. D. Rubinstein, The Left, the Right and the Jews (London 1982), “The Soviet Union,” 180-99, cung cấp rất nhiều con số thống kê.

↩ 87. Philippa Lewis, “The Jewish Question in the open, 1968-71” trong Kochan, sđd, 337-53; IlyaZilberberg, “From Russia to Israel: A Personal Case-History,” Soviet Jewish Affairs (May 1972).

↩ 88. “A Short Guide to the Exit Visa,” Hội đồng quốc gia vì người Do Thái Xô Viết phát hành, London, 1986.

↩ 89. D. M. Schreuder, The Scramble for Southern Africa, 1877-1895 (Oxford 1980), 181ff.; Freda Troup, South Africa: An Historical Introduction (London 1972), 153ff. ↩

90. Về những người tiên phong Do Thái, xem Geoffrey Wheatcroft, The Randlords: The Men Who Made South Africa (London 1985), 51ff., 202ff. Về thế hệ thứ hai, xem Theodore Gregory, Ernest Oppenheimer and the Economic Development of Southern Africa (New York 1977).

↩ 91. Trích trong Wheatcroft, sđd, 205, chú thích cuối trang.↩ 92. J. A.

Hobson, The War in South Africa: Its Cause and Effects (London 1900), nhất là phần II, chương 1, “For Whom Are We Fighting?”

↩ 93. J. A. Hobson, Imperialism: A Study

(London 1902), 64.

↩ 94. V. I. Lenin, lời tựa cho Imperialism: The Highest Stage of Capitalism (tái bản, bản dịch, London 1934), 7. Xem thêm R. Koebner và H. D. Schmidt, Imperialism: The Story and Significance of a Political Word, 1840-1960 (Cambridge 1965), 262.

↩ 95. Artur London, L’Aveu (Paris 1968), trích trong W. Oschlies, “Neo-Stalinist

Anti-Semitism in Czechoslovakia” trong Wistrich, The Left Against Zion, 156-7.

↩ 96. Trích trong J. B. Schechtman, “The USSR, Zionism and Israel,” trong Weinryb, sđd, 119. ↩

97. Sđd, 124.

↩ 98. Trích trong Wistrich, Hitler’s Apocalypse, 207.↩ 99. Như trên, 207-8; Emmanuel Litvinov, Soviet Anti-Semitism: The Paris Trial (London 1984).↩ 100.

Howard Spier, “Zionists and Freemasons in Soviet Propaganda,” Patterns of Prejudice (January-February 1979).

↩ 101. Trích trong Wistrich, Hitler’s Apocalypse, 219. Xem toàn

bộ chương, “Inversions of History,” 216-35.

↩ 102. R. K. Karanjia, Arab Dawn (Bombay 1958); trích trong Wistrich, Hitler’s Apocalypse, 177. Xem tác phẩm quan trọng của Y.

Harkabi, Arab Attitudes to Israel (Jerusalem 1976).

↩ 103. Chẳng hạn The Palestine Problem (1964) do Bộ Giáo dục Jordan xuất bản, và một cuốn sổ tay hướng dẫn có cùng tiêu đề do Ban tuyên truyền của các Lực lượng vũ hang Cộng hoà Ả-rập Thống nhất xuất bản.

↩ 104. Encyclopaedia Judaica, iii 138,147. ↩ 105. D. F. Green (chủ biên), Arab Theologians on Jews and Israel (tái bản lần thứ ba, Geneva 1976), 92-3.

↩ 106. Wistrich, Hitler’s Apocalypse, 181.↩ 107. Về quan hệ của Hitler với Đại Giáo sĩ Hồi giáo, xem https://thuviensach.vn

Joseph Schechtman, The Mufti and the Führer: The Rise and Fall of Haj Amin el Huseini (New York 1965).

↩ 108. Trích trong Harkabi, sđd, 279. ↩ 109. Về các sự kiện dẫn đến

nghị quyết này, xem Daniel Patrick Moynihan, A Dangerous Place (Boston 1978), chương 9,169-99.

↩ 110. Jillian Becker, Hitler’s Children: The Story of the Baader-Meinh of

Gang (London 1977), 17-18.

↩ 111. Silver, sđd, 236. ↩ 112. Final Report of the Commission of Inquiry into the Events at the Refugee Camps in Beirut (Jerusalem ngày 8 tháng 2

năm 1983, tiếng Anh/tiếng Hebrew).

↩ 113. Leon Roth, Judaism: A Portrait (London 1960). ↩ 114. Joshua 1:9.↩

https://thuviensach.vn

Nguyên văn: Israelite, một trong những tộc người sống ở Israel thời xưa. (BT) (Các chú thích của tác giả sẽ được đánh số thứ tự 1, 2, 3… theo từng phần và đặt ở cuối sách. Phần chú thích của người dịch (ND) và của biên tập viên (BT) được đánh số La Mã i, ii, iii… và đặt dưới chân trang).

↩ Đối với những đoạn Kinh Thánh được trích dẫn trong sách này, chúng

tôi sẽ sử dụng bản dịch của linh mục Nguyễn Thế Thuấn, dòng Chúa Cứu Thế, 1976. (BT)

↩ Nạn thảm sát người Do Thái do phát xít Đức gây ra trong Thế chiến II. (BT)↩ The ten words or utterances: Mười chữ hay Mười lời. (BT)

↩ Tức Yahweh. (BT)↩ Dĩ nhiên. (ND)↩ Nguyên văn: Ark, còn gọi là Hòm Giao ước, được cho là đựng pháp điển của người Do Thái cổ xưa. (BT)

↩ Nguyên văn: tabernacle, được người Do Thái đem theo khi lang thang khắp nơi. (BT)↩ Nguyên văn: acre, 1 acre = 0,4 ha. (BT)↩ Gomend: một đơn vị đo lường không thể gặp đâu khác; có lẽ trùng với xích: (= 0,375 m). (chú thích của linh mục Nguyễn Thế Thuấn)

↩ Danh sách những người hay vật mà tên của họ được dùng để đặt tên

cho một địa điểm hay phát minh. (ND)

↩ Lao động không công, lao động cưỡng bức. (ND)↩ Phong trào (chủ nghĩa) phục quốc Do Thái. (BT)↩ Nguyên văn: the Holy of Holies.

(ND)

↩ Nguyên văn: “molten sea”. (ND)↩ Nguyên văn: Baptist, người làm lễ rửa tội. (BT)↩ Đơn vị đo chiều dài cổ, 1 cubit = 45 cm. (BT)↩ Lời ai oán. (ND)↩ Kislev, Adar: tên tháng theo lịch Do Thái. (BT)

↩ Pentecost (Shavuot): Lễ Gặt hay lễ Tuần của người Do Thái, cũng là tên gọi lễ Chúa Thánh thần hiện xuống hoặc lễ Hạ trần trong Kitô giáo.

(BT)

↩ Một bài hát của Maria. (ND)↩ Nguyên văn: First Cataract. (ND)↩ Bái hỏa giáo hay Hỏa giáo là tôn giáo do nhà tiên tri Zoroaster (Zarathustra) sáng lập vào khoảng thế kỷ

7 TCN. Là một trong những tôn giáo cổ xưa nhất. (BT)

↩ Nguyên văn: canon. (BT)↩ Sử gia người Hy Lạp. (BT)↩ Khu người Do Thái. (ND)↩ Hội đồng tòa án và giáo hội.

(ND)

↩ Nguyên văn: rose-red city half as old as time. Câu thơ mô tả về Petra của John William Burgon. (BT)↩ Nguyên văn: client-state. (BT)↩ Độc đáo. (ND)↩ Sách Phúc âm Luca. (BT)

↩ Hằn thù thần học. (ND)↩ Chỉ sự giao hợp giữa hai người đàn ông với nhau, hoặc đàn ông với động vật. (BT)↩ Có nguồn gốc từ chữ natbin, nghĩa là hậu duệ

Gibeon.

↩ Còn gọi là Tam vị Nhất thể. (BT)↩ Tức Sách Rô-ma. (ND)↩ Thuyết thần học phủ nhận Tội tổ tông. (BT)↩ Thuyết Arius phủ nhận Chúa ba ngôi. (BT)↩ Thư trả lời.

(ND)

↩ Những thư trả lời. (ND)↩ Bản dịch của linh mục Nguyễn Thế Thuấn ghi Xuất hành 22:24. (BT)↩ Bản dịch của linh mục Nguyễn Thế Thuấn ghi Thứ luật 23:21. (BT)↩

Thánh chiến. (BT)

↩ Học viện. (ND)↩ Tổng luận. (ND)↩ Kiệt tác. (ND)↩ Người sùng đạo. (ND)↩ 1 ell = 45 inch. (ND)↩ Bài thơ tế. (ND)↩ Đức Chúa tái lâm. (ND)↩

Nguyên văn: pogrom, chỉ các vụ thảm sát người Do Thái dưới thời Sa hoàng. (BT)

↩ Nguyên văn: gentile, dân ngoại đạo (đối với Do Thái giáo). (BT)↩ Mục đích. (ND)↩ Một loại tiền vàng. (ND)

↩ Sự trục xuất khỏi cộng đồng Do Thái, sự rút phép thông công. (ND)↩ Nguyên văn: antipope, được bầu ra để đối lập với giáo hoàng được chọn theo đúng luật lệ của giáo hội. (BT)

↩ Những điều răn của luật Do Thái. (ND)↩ Song hành. (ND)↩ Xử tử công khai. (ND)↩ Vua Công giáo. (ND)↩ Con lợn Do Thái. (ND)↩ Con đường đau khổ. (ND)

↩ Nguyên văn: The Second Coming. Còn gọi là “sự tái lâm của Chúa”. (BT)↩ Đất liền. (ND)↩ Khu Do Thái mới. (ND)↩ Khu Do Thái cũ. (ND)↩ Khu Do Thái mới nhất. (ND)

↩ Đồng tiền vàng. (ND)↩ Người phụ trách ban nhạc. (ND)↩ Đồ thối tha. (ND)↩ Tiểu thiên sứ Haman. (ND)↩ Loại trừ người Do Thái. (ND)↩ Giấy nợ.

(ND)

↩ Khôn ngoan. (ND)↩ Chính trị thực dụng. (ND)↩ Tác phẩm nghệ thuật. (ND)↩ Nhân tố triều đình. (ND)↩ Người Do Thái triều đình. (ND)↩ Ủy viên công tố triều đình. (ND)

↩ Đại diện triều đình. (ND)↩ Nhân tố nội các. (ND)↩ Hội đồng kinh doanh. (ND)↩ Tổng ủy viên công tố. (ND)↩ Nhân tố hoà bình. (ND)↩ Nhân tố chiến tranh.

(ND)

↩ Đồng tiền bạc. (ND)↩ Sự cư ngụ. (ND)↩ Tiếng Đức cổ của người Do Thái ở Trung và Đông Âu. (BT)↩ Khi quân. (ND)↩ Tổng cung cấp. (ND)↩ Đồng tiền Hà Lan.

(BT)

↩ Bộ sưu tập sách tiếng Hebrew. (ND)↩ Lời biện giải. (ND)↩ Cái vô cùng tận. (ND)↩ Vị thành niên. (ND)↩ Chế độ cổ xưa. (ND)↩ Khăn đội lúc cầu nguyện. (ND)↩

Rồi sẽ đến - đèn lồng cùng các quý tộc. (ND)

↩ Triết gia. (ND)↩ Môi trường. (ND)↩ Thực tế là năm năm. (BT)↩ Chỉ dụ. (ND)↩ Độc nhất. (ND)↩ Gia đình. (ND)↩ Kẻ lập dị, chống lại các quy tắc xã hội. (BT)

↩ Xin tiền chuyên nghiệp. (ND)↩ Tự do kinh tế. (ND)↩ Trường tôn giáo toàn thời gian cấp phổ thông cơ sở. (ND)↩ Nguyên văn: Native American Party. (BT)

↩ Nguyên văn: Know Nothings. (BT)↩ Hệ thống hạn ngạch. (ND)↩ Phong trào giải phóng và thống nhất chính trị Ý. (ND)↩ Nguyên văn: École Militaire.

(ND)

↩ Một dòng Công giáo được thành lập ở Pháp, hiện vươn tới nhiều nước khác. (BT)↩ Mọi biệt khu Do Thái. (ND)↩ Kẻ phản bội. (ND)↩ Người Do Thái phương Đông.

(ND)

↩ Lễ trưởng thành. (ND)↩ Xác nhận. (ND)↩ Sắc tộc. (ND)↩ Bình dân. (ND)↩ Nhà nước Do Thái. (ND)↩ Nguyên văn: Kaiser, chỉ vua (Đức, Áo). (BT)↩ Liên minh Israel. (ND)

↩ Dân chúng. (ND)↩ Kẻ hủy diệt tóc vàng. (ND)↩ Halévy, với La Juive (1835), tạo ra một hình thức opera Pháp mới. Con gái ông là Geneviève, sau này trở thành bà chủ tiệc nổi tiếng, cưới học trò giỏi nhất của ông, Georges Bizet. Cháu trai ông, Ludovic Halévy, viết lời cho vở nhạc kịch Carmen của Bizet, được yêu thích nhất trong tất cả các vở

https://thuviensach.vn

nhạc kịch Pháp. Chắt trai ông là sử gia danh tiếng, Élie Halévy. Xem Myma Chase, Elie Halévy: An Intellectual Biographi (Columbia 1980) (Elie Halévy: Một tiểu sử trí thức).

(ND)

↩ Dã thú. (ND)↩ Tổ chức Do Thái quốc tế, thành lập vào năm 1843. (BT)↩ Bản sao dạng ma của một người đang sống. (ND)↩ Tức Menachen Begin (1913-1992), thủ

tướng Israel từ ngày 21 tháng 6 năm 1977 đến ngày 10 tháng 10 năm 1983. (BT)

↩ Ostjuden: người Do Thái ở Đông Âu. (BT)↩ Chỉ dụ. (ND)↩ Cosima Wagner (1837-1930): vợ

thứ hai của nhà soạn nhạc Đức Richard Wagner. (BT)

↩ Nhóm các chủng tộc gồm người Do Thái và Ả Rập. (BT)↩ Người tiên phong. (ND)↩ Thống nhất Lao động. (ND)↩ Cơ

quan Do Thái. (ND)

↩ Cuộc đảo chính cách mạng. (ND)↩ Putsch: cuộc đảo chính. (BT)↩ Hoà bình Đức. (ND)↩ Hoà bình Do Thái. (ND)↩ Cuốn The Passing of the Great Race được ghi nhận xuất bản năm 1916. (BT)

↩ Nhóm tám trường đại học hàng đầu Mỹ. (ND)↩ Tờ giấy trắng. (ND)↩ Nhạc cụ trông gần giống kèn trumpet nhưng có chút khác biệt ở cấu tạo và tông giọng. (BT)

↩ Gold Coast là tên thường đặt cho các khu vực giàu có, hạng sang ở một số thành phố lớn của Mỹ (như Chicago…). (BT)↩ Tên gọi một giáo phái, nhưng đôi khi cũng hàm ý người đạo đức giả, giả hình. (BT)

↩ Những câu lạc bộ dành cho quý ông thuộc giới thượng lưu ở Mỹ. (BT)↩ Karl Lueger (1844-1910): chính trị

gia người Áo, cựu thị trưởng thành Vienna, có công biến đổi nơi này thành một thành phố hiện đại. Ông cũng là lãnh đạo và nhà sáng lập Đảng Xã hội Thiên Chúa Áo. (BT)

↩ Còn

gọi là Đảng Công nhân Đức Quốc gia Xã hội chủ nghĩa. (BT)

↩ Loại áo dài, được thắt ngang lưng. (BT)↩ Cộng hoà Do Thái. (ND)↩ Nguyên văn: first-past-the-post, hệ thống bầu cử trong đó người thắng là người có nhiều phiếu nhất, hay người về đích đầu tiên. (BT)

↩ Chủ nghĩa Bolshevik văn hóa. (ND)↩ Hình nặn bằng đất sét biến thành người nhờ

phép thuật. (ND)

↩ Nguyên văn: blast out of, cụm này cũng có thể hiểu là vọt ra. (BT)↩ Bấy giờ, có hai con đường di cư khỏi Đức của người Do Thái Trung-Đông Âu. Một là sang Pháp rồi lên phía bắc vào Anh; hai là sang Pháp, qua Tây Ban Nha, sang Bồ Đào Nha rồi đi tiếp sang Mỹ. (BT)

↩ Tức thời kỳ khủng hoảng nhất. (BT)↩ Josef Hell: một cựu quân

nhân, ở thời điểm năm 1922 ông hoạt động với tư cách nhà báo và có cơ hội phỏng vấn Hitler. (BT)

↩ Vicente Ferrer (1350-1419), tiếng Việt còn gọi là Thánh Vinh Sơn: một nhà

thuyết giảng hăng say và tài ba của Kitô giáo. (BT)

↩ Torquemada (1420-1498): quan tòa dị giáo đầu tiên của Tây Ban Nha. (BT)↩ Người lai. (ND)↩ Người Do Thái. (ND)↩

Trại tử thần Treblinka: trại do Đức Quốc xã xây dựng trên lãnh thổ Ba Lan bị quân Đức chiếm đóng, hoạt động từ ngày 23-7-1942 đến ngày 19-10-1943, ước tính giết khoảng 700-900 ngàn người Do Thái trong các phòng hơi ngạt, cùng khoảng 2.000 người Rumania. (BT)

↩ Trại tử thần Belzec: trại hoạt động từ ngày 17-3-1942 đến cuối tháng 6-1943, sát hại

khoảng 430-500 ngàn tù nhân, trong đó chủ yếu là người Do Thái. (BT)

↩ Chỉ việc quân Đức và đồng minh của họ vấp phải sự kháng cự mãnh liệt của Hồng quân Liên Xô ở trận

Stalingrad kể từ tháng 7-1942 đến tháng 2-1943. Kết quả, Liên Xô giữ được thành phố Stalingrad (nay là Volgograd) (BT)

↩ Trại tập trung Auschwitz: nằm trong hệ thống trại tử

thần của Đức Quốc xã. Hoạt động từ năm 1940 đến năm 1945, trại giết chết ít nhất 1,1 triệu tù nhân, trong đó đa số là người Do Thái: Auschwitz được xem là biểu tượng của chính sách hủy diệt người Do Thái của Đức Quốc xã bởi hệ thống giết người tinh vi và quy mô vận hành của nó. (BT)

↩ Nhóm chiến đấu. (ND)↩ Hành động Do Thái. (ND)↩ Đơn vị

đặc biệt (ND)

↩ Liên minh chính trị Đức-Áo. (ND)↩ Cuộc bố ráp người Do Thái. (ND)↩ Cục Điều tra Tội phạm Anh. (ND)↩ Du kích. (ND)↩ Aliyah: việc nhập cư của người Do Thái hải ngoại vào Vùng đất Israel (Land of Israel), cũng có thể hiểu là hướng đến Jerusalem. “Making aliyah” (thực hiện aliyah) là một trong những nguyên tắc cơ bản của chủ

nghĩa Zion. (BT)

↩ Canh tân Do Thái. (ND)↩ Người Do Thái triều đình. (ND)↩ Đúng phải là Sáng thế ký 15:1-21.↩ Đúng phải là Đệ nhị luật 4:32-34. ↩ Theo bản dịch của linh mục Nguyễn Thế Thuấn thì đoạn này thuộc Nehemiah 10:29. (BT)↩

https://thuviensach.vn

Table of Contents

LỜI NGỎ

LỜI CẢM ƠN

LỜI TỰA

- PHẦN MỘT: NGƯỜI DO THÁI

- PHẦN HAI: DO THÁI GIÁO

- PHẦN BA: CHẾ ĐỘ GIÁO SĨ TRỊ

- PHẦN BỐN: GHETTO

- PHẦN NĂM: GIẢI PHÓNG

- PHẦN SÁU: HOLOCAUST

- PHẦN BẢY: ZION

LỜI BẠT

TỪ VỰNG

CHÚ THÍCH NGUỒN

https://thuviensach.vn

Document Outline

- LỜI NGỎ

- LỜI CẢM ƠN

- LỜI TỰA

- - PHẦN MỘT: NGƯỜI DO THÁI

- - PHẦN HAI: DO THÁI GIÁO

- - PHẦN BA: CHẾ ĐỘ GIÁO SĨ TRỊ

- - PHẦN BỐN: GHETTO

- - PHẦN NĂM: GIẢI PHÓNG

- - PHẦN SÁU: HOLOCAUST

- - PHẦN BẢY: ZION

- LỜI BẠT

- TỪ VỰNG

- CHÚ THÍCH NGUỒN

Table of Contents

LỜI NGỎ

LỜI CẢM ƠN

LỜI TỰA

- PHẦN MỘT: NGƯỜI DO THÁI

- PHẦN HAI: DO THÁI GIÁO

- PHẦN BA: CHẾ ĐỘ GIÁO SĨ TRỊ

- PHẦN BỐN: GHETTO

- PHẦN NĂM: GIẢI PHÓNG

- PHẦN SÁU: HOLOCAUST

- PHẦN BẢY: ZION

LỜI BẠT

TỪ VỰNG

CHÚ THÍCH NGUỒN