https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Đi Tìm Lẽ Sống

Viktor E. Frankl

Nguyên tác: Trotzdem Ja zum Leben sagen: Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager Biên dịch: Đặng Ngọc Thảo - Giang Thủy - Ngọc Hân

Công ty phát hành: First News - Trí Việt

Nhà xuất bản: NXB Trẻ

Số trang: 224 trang

Ngày xuất bản: 08-2011

∞ ∞ ∞ ∞ ∞

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Follow us on Facebook : https://www.facebook.com/sachhaynendochn/

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Viktor Emil Frankl (1905 - 1977)

Một lần, mọi người yêu cầu Viktor Frankl tóm gọn ý nghĩa cuộc sống của ông trong chỉ

một c}u. Ông đ~ viết câu trả lời trên giấy và hỏi lại các sinh viên xem họ đo|n ông đ~ viết gì.

Sau một hồi im lặng, một sinh viên phát biểu: “Ý nghĩa cuộc sống của thầy l{ giúp người kh|c tìm ra ý nghĩa cuộc sống của họ”.

“Chính x|c” - Frankl nói. - “Đó chính l{ những lời mà tôi đ~ viết”.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Mục lục

LỜI NÓI ĐẦU

LỜI GIỚI THIỆU CHO LẦN ẤN BẢN NĂM 1992

PHẦN 1 NHỮNG TRẢI NGHIỆM TRONG TRẠI TẬP TRUNG

PHẦN 2 SƠ LƯỢC VỀ LIỆU PHÁP Ý NGHĨA

TÁI BÚT 1984

LỜI CUỐI

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

LỜI NÓI ĐẦU

Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl là một trong những quyển s|ch kinh điển của thời đại.

Thông thường, nếu một quyển sách chỉ có một đoạn văn, một ý tưởng có sức mạnh thay đổi cuộc sống của một người, thì chỉ riêng điều đó cũng đ~ đủ để chúng ta đọc đi đọc lại và dành cho nó một chỗ trên kệ sách của mình. Quyển sách này có nhiều đoạn văn như thế.

Trước hết, đ}y l{ quyển sách viết về sự sinh tồn. Giống như nhiều người Do Thái sinh sống tại Đức v{ Đông Âu khi ấy, vốn nghĩ rằng mình sẽ được an toàn trong những năm 1930, Frankl đ~ trải qua khoảng thời gian chịu nhiều nghiệt ngã trong trại tập trung và trại hủy diệt của Đức quốc x~. Điều kì diệu l{ ông đ~ sống sót, cụm từ “thép đ~ tôi thế đấy” có thể lột tả chính x|c trường hợp n{y. Nhưng trong quyển sách này, tác giả ít đề cập đến những khó nhọc, đau thương, mất mát m{ ông đ~ trải qua, thay v{o đó ông viết về những nguồn sức mạnh đ~ giúp ông tồn tại. Nhiều lần trong quyển sách này, Frankl hay trích dẫn lời của Nietzche[1]: “Người nào có lý do để sống thì có thể tồn tại trong mọi nghịch cảnh”. Ông chua xót kể về những tù nh}n đ~ đầu hàng cuộc sống, mất hết hy vọng ở tương lai v{ chắc hẳn là những người đầu tiên sẽ chết. Ít người chết vì thiếu thức ăn v{ thuốc men, mà phần lớn họ chết vì thiếu hy vọng, thiếu một lẽ sống. Ngược lại, Frankl đ~ nuôi giữ hy vọng để giữ

cho mình sống sót bằng c|ch nghĩ về người vợ của mình và trông chờ ngày gặp lại nàng. Ông còn mơ ước sau chiến tranh sẽ được thuyết giảng về các bài học t}m lý ông đ~ học được từ

trại tập trung Auschwitz. Rõ ràng có nhiều tù nhân khao kh|t được sống đ~ chết, một số

chết vì bệnh, một số chết vì bị hỏa thiêu. Trong tập sách này, Frankl tập trung lí giải nguyên nhân vì sao có những người đ~ sống sót trong trại tập trung của ph|t xít Đức hơn l{ đưa ra lời giải thích cho câu hỏi vì sao phần lớn trong số họ đ~ không bao giờ trở về nữa.

Những trải nghiệm kinh hoàng của tác giả trong trại tập trung Auschwitz đ~ củng cố một trong những quan điểm chính của ông: Cuộc sống không phải chỉ là tìm kiếm khoái lạc, như

Freud[2] tin tưởng, hoặc tìm kiếm quyền lực, như Alfred Adler[3] giảng dạy, m{ l{ đi tìm ý nghĩa cuộc sống. Nhiệm vụ lớn lao nhất của mỗi người l{ tìm ra ý nghĩa trong cuộc sống của mình. Frankl đ~ nhìn thấy ba nguồn ý nghĩa cơ bản của đời người: thành tựu trong công việc, sự quan t}m chăm sóc đối với những người th}n yêu v{ lòng can đảm khi đối mặt với những thời khắc gay go của cuộc sống. Đau khổ tự bản th}n nó không có ý nghĩa gì cả, chính cách phản ứng của chúng ta mới khoác lên cho chúng ý nghĩa. Frankl đ~ viết rằng một người “có thể giữ vững lòng quả cảm, phẩm giá và sự bao dung, hoặc người ấy có thể quên mất phẩm giá của con người và tự đặt mình ngang hàng loài cầm thú trong cuộc đấu tranh khắc nghiệt để sinh tồn”. Ông thừa nhận rằng chỉ có một số ít tù nhân của Đức quốc xã là có thể giữ được những phẩm chất ấy, nhưng “chỉ cần một ví dụ như thế cũng đủ chứng minh rằng sức mạnh bên trong của con người có thể đưa người ấy vượt lên số phận nghiệt ngã của mình”.

Frankl luôn trung thành với quan điểm: Những thế lực vượt quá khả năng kiểm soát của bạn có thể lấy đi mọi thứ mà bạn có, chỉ trừ một thứ, đó l{ sự tự do chọn lựa cách bạn phản ứng trước hoàn cảnh. Tôi luôn áp dụng quan điểm này của Frankl trong suốt cuộc đời mình cũng như trong vô số tình huống tư vấn. Bạn không thể kiểm so|t điều gì sẽ xảy ra trong đời https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

mình, nhưng bạn luôn có thể kiểm so|t c|ch đón nhận cũng như c|ch phản ứng trước mọi tình huống của cuộc sống.

Có một cảnh trong vở kịch Incident at Vichy (Sự cố tại Vichy) của Arthur Miller, trong đó, một người đ{n ông trung lưu xuất hiện trước chính quyền Đức quốc xã, vốn đang chiếm đóng thị trấn của ông v{ trưng ra bằng cấp của mình: tấm bằng đại học, c|c l| thư tham khảo do những người có tiếng tăm viết, v.v. Tên lính Đức quốc xã hỏi ông: “M{y chỉ có thế thôi sao?”. Người đ{n ông gật đầu. Tên lính quăng tất cả vào sọt r|c v{ nói: “Tốt, giờ mày chẳng còn gì nữa”. Người đ{n ông cảm thấy bị tổn thương nặng nề. Frankl đ~ nói rằng chúng ta sẽ

không bao giờ mất đi tất cả nếu chúng ta vẫn còn được tự do lựa chọn cách phản ứng với sự

việc.

Trải nghiệm tôn giáo của tôi đ~ cho tôi thấy ch}n lý trong quan điểm của Frankl. Tôi biết có nhiều doanh nhân thành công sau khi nghỉ hưu, đ~ mất hết mọi nhiệt huyết với cuộc sống. Với họ, dường như ý nghĩa cuộc sống chỉ xoay quanh hai chữ “công việc”. Vì vậy, khi không có việc làm nữa, họ cảm thấy cuộc sống trở nên vô vị. Mỗi ng{y qua đi, họ lặng lẽ ngồi trong nh{ băn khoăn thấy mình “không biết l{m gì”. Tôi biết nhiều người đ~ trưởng thành từ khả năng chịu đựng phi thường của họ một khi họ có lòng tin rằng những tai họa, nghịch cảnh của họ đang chịu đựng không vô ích. Đa phần đối với mọi người, việc có một lý do để

sống khiến cho họ có thể chịu được Mọi hoàn cảnh, có thể đó l{ mong muốn được cùng mọi người trong gia đình g|nh v|c một trọng tr|ch n{o đó hoặc hy vọng c|c b|c sĩ sẽ tìm ra phương thuốc điều trị căn bệnh của họ.

Tuy Frankl và tôi có những trải nghiệm không giống nhau song những gì chúng tôi rút ra được từ những bài học cuộc sống có nhiều điểm tương đồng. Những quan điểm trong tập sách When bad Things Happen to Good People (Khi điều tồi tệ xảy ra với người tốt) có được sự tín nhiệm của độc giả bởi vì chúng được rút ra từ chính những trải nghiệm của tôi trong quá trình tìm hiểu căn bệnh dẫn đến cái chết của con trai mình. Trong khi đó, học thuyết về

liệu ph|p ý nghĩa của Frankl trình b{y phương thức chữa trị vết thương cho t}m hồn bằng cách dẫn dắt nó đi tìm ý nghĩa cuộc sống, những trang viết được đúc kết từ trải nghiệm mà tác giả phải chịu ở Auschwitz đ~ lập tức nhận được sự đồng cảm và ủng hộ của độc giả. Bạn không thể tiếp nhận toàn bộ giá trị sâu sắc của tập sách này nếu chỉ đọc phần sau mà bỏ qua nửa đầu của cuốn sách.

Một điểm rất có ý nghĩa nữa, là lời đề tựa cho ấn bản năm 1962, được viết bởi Gordon Allport - một nhà tâm lý học nổi tiếng, còn trong lần này, lời đề tựa được viết bởi một giáo sĩ. Đ}y l{ một quyển sách có bàn về những nội dung rất sâu sắc liên quan đến lĩnh vực tôn giáo. Nó thể hiện tư tưởng chủ đạo của tác giả là cuộc sống co ý nghĩa v{ chúng ta phải học cách nhìn cuộc sống theo hướng có ý nghĩa bất kể hoàn cảnh n{o đi nữa. Tác phẩm cũng nhấn mạnh một điều: cuộc sống này có một ý nghĩa tối hậu. Và trong bản gốc, trước khi bổ

sung phần t|i bút, Frankl đ~ kết thúc quyển sách bằng những lời đậm chất tôn giáo nhất của thế kỉ hai mươi:

Chúng ta đ~ đến chỗ biết được Con người thực sự là gì. Rốt cuộc, con người là hữu thể đ~

tạo ra phòng hơi ngạt ở Auschwitz, nhưng cũng l{ hữu thể hiên ngang bước v{o phòng hơi ngạt với kinh Lạy Cha hoặc câu kinh Shema Yisrael[4] trên môi.

HAROLD S. KUSHNER[5]

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

LỜI GIỚI THIỆU CHO LẦN ẤN BẢN NĂM 1992

Cho đến nay, quyển s|ch n{y được phát hành gần 100 lần bằng tiếng Anh v{ đ~ được xuất bản dưới 21 ngôn ngữ. Chỉ riêng các bản tiếng Anh đ~ được b|n hơn 3 triệu bản.

Những thông số trên hoàn toàn là sự thật, và có lẽ chúng là lí do tại sao các phóng viên của nhiều tờ báo ở Mỹ, nhất l{ c|c đ{i truyền hình Mỹ thường bắt đầu buổi phỏng vấn, sau khi đ~ liệt kê các con số thực tế, bằng lời ca tụng: “Thưa tiến sĩ Frankl, cuốn sách của ông luôn nằm trong danh sách những ấn phẩm được đông đảo độc giả đ|nh gi| cao. Ông cảm thấy thế nào về th{nh công n{y?”. Lúc ấy tôi luôn trả lời rằng trước hết, tôi không hề xem tình trạng ăn kh|ch của cuốn sách là một thành tựu hay thành công gì về phía bản thân tôi cho bằng đó l{ biểu hiện cho nỗi bất hạnh của thời đại: nếu h{ng trăm ng{n người tìm kiếm một cuốn s|ch m{ tiêu đề của nó hứa hẹn sẽ giải quyết vấn đề về ý nghĩa cuộc sống, thì đ}y chắc hẳn là một vấn đề gai góc với họ.

Hiển nhiên, ấn tượng của cuốn sách còn nhờ đến những yếu tố khác nữa. Phần hai nặng tính lý thuyết hơn, v{ có thể nói nó đ~ cô đọng thành bài học m{ người đọc có thể rút ra từ

phần đầu cuốn sách, phần tự thuật. Trong khi đó, phần một có tác dụng như những bằng chứng xác thực, l{ cơ sở thực tế cho các lý thuyết của tôi. Như vậy, cả hai phần đều giúp cho nhau có được tính thuyết phục.

V{o năm 1945, khi thực hiện tập s|ch n{y, trong đầu tôi chưa bao giờ có ý niệm rằng mình viết s|ch để trở th{nh người nổi tiếng hay đạt được th{nh công gì đó. Trong suốt 9

ngày liên tiếp, tôi đ~ trăn trở rất nhiều trước khi đi đến quyết định không tiết lộ tên người viết. Sự thật là, bản in đầu tiên bằng tiếng Đức đ~ không có tên tôi trên trang bìa, mặc dù vào phút cuối, trước khi s|ch được xuất bản, tôi đồng ý để tên mình trong trang tiêu đề theo lời khuyên của bạn bè. Trong tôi luôn đinh ninh một điều rằng một tác phẩm khuyết danh sẽ không thể n{o đem lại tên tuổi cho tác giả. Mục đích của tôi đơn thuần chỉ là muốn chuyển tải đến độc giả một ví dụ cụ thể, cho thấy rằng trong mọi hoàn cảnh, cuộc sống bao giờ cũng chứa đựng một ý nghĩa n{o đó, cho dù đó l{ ho{n cảnh khắc nghiệt nhất. Và tôi cho rằng nếu một quan điểm được minh họa từ những trải nghiệm khắc nghiệt như ở trại tập trung thì cuốn sách của tôi sẽ thêm tính thuyết phục. Vì vậy, tôi cảm thấy có trách nhiệm viết ra những gì mình đ~ trải qua, bởi vì tôi nghĩ rằng nó có thể giúp được những người đang trên bờ tuyệt vọng.

Và vì thế, điều khiến tôi cảm thấy kì lạ và chú ý là - trong số hàng chục cuốn sách mà tôi là tác giả thì chính cuốn này, cuốn s|ch m{ tôi có ý định giữ kín tên tuổi lại đạt được thành công. Vì vậy, rất nhiều lần, tôi đ~ răn bảo các học trò của mình ở châu Âu và ở Mỹ rằng:

“Đừng nhắm vào thành công - vì các em càng nhắm vào nó, và muốn đạt tới nó, thì các em càng dễ trượt qua nó. Vì th{nh công, cũng giống như hạnh phúc, không thể tìm kiếm mà có; nó phải tự sản sinh ra, và chỉ có thể xuất hiện khi một người cống hiến hết mình, hoặc sống vì người kh|c hơn l{ vì bản thân mình. Hạnh phúc sẽ đến, v{ th{nh công cũng sẽ xuất hiện: các em phải để nó diễn ra bằng c|ch đừng quan t}m đến nó. Tôi muốn các em lắng nghe những gì m{ lương t}m c|c em ra lệnh phải làm và tiếp tục thực hiện hết mình. Và các em sẽ

thấy rằng về lâu dài - tôi nhấn mạnh là về lâu dài - thành công sẽ đến với các em bởi vì các em đ~ quên nghĩ về nó!”.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

C|c độc giả có thể thắc mắc tại sao tôi không tìm cách thoát ly sau khi Hitler chiếm Áo.

H~y để tôi trả lời bằng cách kể lại câu chuyện sau. Ngay trước khi nước Mỹ tham chiến, tôi nhận được thư mời đến Lãnh sự quán Mỹ đặt tại Vienna để nhận giấy thị thực nhập cảnh đến Mỹ. Cha mẹ tôi rất vui mừng vì họ muốn tôi nhanh chóng rời khỏi nước Áo. Thế nhưng tôi bỗng nhiên do dự: Liệu tôi có thể để cha mẹ ở lại một mình đối mặt với số phận, và chẳng sớm thì muộn, họ cũng sẽ bị đưa đến trại tập trung, hoặc thậm chí bị đưa đến trại hủy diệt? Lẽ nào tôi là một người vô trách nhiệm? Liệu tôi có nên đi đến một vùng đất trù phú, có những điều kiện thuận lợi giúp tôi nuôi dưỡng đứa con tinh thần của mình - Liệu pháp ý nghĩa (logotherapy)? Hay tôi nên nhận lãnh trách nhiệm của một người con hiếu thuận đối

với cha mẹ - những người đ~ không tiếc cả mạng sống của mình để bảo vệ tôi? Tôi đ~ đắn đo, trăn trở rất nhiều nhưng vẫn không thể đưa ra quyết định cuối cùng. Đ}y đúng l{ tình huống khó khăn như khi người ta chỉ được ước một lần.

Chính khi đó, tôi trông thấy một mẩu đ| hoa nằm trên mặt bàn. Tôi hỏi cha, và ông giải thích rằng ông đ~ tìm thấy nó tại nơi m{ những người theo Đảng Xã hội quốc gia đ~ thiêu ch|y th|nh đường lớn nhất của người Do Thái tại Vienna. Mẩu đ| cha tôi mang về nhà là một phần của những phiến đ| có khắc Mười điều răn của Chúa, trong đó có một ký tự tiếng Hebrew mạ vàng được khắc trên phiến đ|; cha tôi nói rằng ký tự n{y đại diện cho một trong Mười điều răn. Tò mò, tôi hỏi ông: “Thưa cha, điều răn đó nói gì ạ?”. Ông trả lời: “H~y tôn kính cha mẹ, để ngươi được sống l}u trên đất”. V{o lúc đó, tôi đ~ quyết định ở lại với cha mẹ của mình trên mảnh đất này, và tấm vé thị thực nhập cảnh sang Hoa Kỳ đ~ không có cơ

hội được dùng đến.

VIKTOR E. FRANKL

Vienna - Áo, 1992

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

PHẦN 1

NHỮNG TRẢI NGHIỆM TRONG TRẠI TẬP TRUNG

Quyển s|ch n{y không hướng đến việc thuật lại những sự việc, sự kiện lịch sử m{ đ}y l{

tập sách viết về những trải nghiệm của c| nh}n tôi, cũng l{ những trải nghiệm mà hàng triệu tù nhân trong trại tập trung của Ph|t xít Đức đ~ phải chịu đựng trong suốt một khoảng thời gian d{i. Đ}y l{ c}u chuyện trong một trại tập trung, được một trong số những người sống sót kể lại. Tập sách này không chú trọng những điều ghê rợn kinh hoàng, vốn được mô tả

khá nhiều (tuy rất ít người tin), mà nó viết về những nỗi dày vò nho nhỏ. Nói cách khác, cuốn sách sẽ tìm cách trả lời câu hỏi: C|c tù nh}n nghĩ về cuộc sống hàng ngày trong trại tập trung như thế nào?

Hầu hết các sự kiện được mô tả ở đ}y không xảy ra tại các trại tập trung lớn và nổi tiếng mà ở trong những trại tập trung nhỏ, nơi hầu hết các sự cách ly thực sự diễn ra. Câu chuyện này không phải nói về nỗi đau v{ c|i chết của những anh hùng và liệt sĩ, cũng không nói về

các Capo nhiều đặc ân - hay về những tù nhân nổi tiếng. Vì vậy, nó không tập trung nhiều vào nỗi đau của những con người mạnh mẽ, mà nó tập trung vào những hy sinh, sự giày vò và cái chết của số đông những nạn nhân vô danh mà không một tài liệu nào ghi nhận. Họ

chính là những người tù thông thường, những người không có dấu hiệu đặc biệt trên tay áo, và bị c|c Capo coi thường. Trong khi những tù nh}n bình thường n{y không đủ ăn hoặc không có gì để ăn thì c|c Capo không bao giờ biết đói; thực ra cuộc sống của nhiều Capo trong trại còn tốt hơn cuộc sống bên ngoài của họ. Chính họ thường gây khó dễ với tù nhân hơn l{ c|c lính canh, v{ cũng chính họ đ|nh đập các tù nhân tàn bạo hơn lính SS (Đội bảo vệ

của quan Ph|t xít). Dĩ nhiên những Capo này chỉ được chọn từ những người tù có tính cách phù hợp với yêu cầu công việc. Nếu họ không đ|p ứng những gì đội ngũ l~nh đạo trông chờ

thì ngay lập tức họ sẽ bị đ{o thải. Vì vậy, khi được chọn, họ sẽ nhanh chóng trở nên tàn nhẫn giống những tên lính SS và các trại trưởng. C{ng độc ác và tàn bạo, các Capo càng được cấp trên đ|nh gi| cao.

Những người bên ngo{i thường có cái nhìn chưa đúng về cuộc sống trong trại - họ

thường nhìn nhận về cuộc sống của các tù nhân bằng con mắt xót xa, thương cảm. Họ hoàn toàn không biết rõ về cuộc đấu tranh sinh tồn vô cùng khắc nghiệt giữa c|c tù nh}n. Đ}y l{

một cuộc đấu tranh không ngơi nghỉ vì miếng ăn h{ng ng{y, vì sự sống còn, vì lợi ích của bản thân hay vì một người bạn tù.

Hãy lấy trường hợp vận chuyển tù nhân làm một ví dụ. Việc vận chuyển thường được thông báo chính thức để đưa một số tù nh}n đến một trại kh|c; nhưng không khó để dự

đo|n rằng đích đến của những chuyến đi n{y có thể l{ phòng hơi ngạt. Một nhóm những tù nhân bị bệnh hoặc không còn khả nằng làm việc sẽ được chọn ra để đưa đến một trại tập trung lớn hơn, nơi có trang bị phòng hơi ngạt và lò thiêu. Thông cáo tuyển chọn là dấu hiệu b|o trước sẽ có một cuộc ẩu đả hỗn loạn giữa các tù nhân hoặc giữa các nhóm với nhau.

Điều quan trọng là sau những trận quyết chiến sống còn này, tên của một vài tù nhân sẽ

được loại ra khỏi danh sách các nạn nhân, mặc dù mọi người đều biết rõ rằng với mỗi một người được cứu thoát thì sẽ có một nạn nhân khác bị thế vào.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Có một lượng tù nhân nhất định trên mỗi lượt vận chuyển, nhưng ở đ}y số lượng không phải là vấn đề bởi vì mỗi tù nhân chẳng còn lại gì ngoài một con số. Lúc nhập trại, tất cả giấy giấy tờ cũng như những vật sở hữu của họ đều đ~ bị tịch thu (ít ra đ}y l{ c|ch thức ở

Auschwitz). Vì vậy, mỗi tù nh}n có cơ hội để nói đại một cái tên hoặc một nghề nghiệp nào đó; v{ vì nhiều lý do nhiều người đ~ l{m thế. Những người phụ trách trại chỉ quan t}m đến các số tù. Những con số n{y thường được xăm lên da của tù nhân, khâu lên một nơi n{o đó trên quần hoặc áo khoác của họ. Bất cứ lính canh nào muốn hoạnh họe tù nhân thì chỉ cần liếc nhìn con số ấy (|nh nhìn đó thật đ|ng sợ); hắn chẳng bao giờ cần hỏi tên của người tù ấy làm gì.

Trở về với cuộc vận chuyển, ở đ}y không có thời gian lẫn nhu cầu xem xét các vấn đề về

đạo lý. Mỗi người chỉ có một suy nghĩ trong đầu: cố gắng sống sót vì gia đình đang chờ mình ở nhà, và cứu các bạn mình. Vì vậy, người đó sẽ không do dự khi tìm cách dàn xếp cho một tù nhân khác - một “con số” kh|c - thế chỗ cho mình trên chuyến vận chuyển đó.

Như tôi đ~ đề cập trước đó, quy trình chọn ra các Capo là một quy trình tiêu cực; chỉ

những tù nhân hung bạo nhất mới được chọn để làm những công việc này (mặc dù cũng có những ngoại lệ thú vị). Nhưng ngo{i việc tuyển chọn c|c Capo được lực lượng SS tiến hành, còn có một loại quá trình tự tuyển chọn luôn diễn ra giữa các tù nhân. Nhìn chung, chỉ còn những tù nh}n như thế mới có thể sống sót, những người sau nhiều năm lê lết từ trại này sang trại kh|c, đ~ đ|nh mất mọi cảm thức lương t}m trong cuộc chiến sống còn. Họ sẵn sàng sử dụng bất cứ cách thức nào, trung thực hay không, thậm chí tàn bạo, trộm cướp và phản bội bạn bè của họ để giữ lại mạng sống cho mình. Những người được trở về nhờ vào sự may mắn hoặc một phép m{u n{o đó hay vì lý do gì đi nữa như chúng tôi đều biết rằng: những điều tốt đẹp nhất trong chúng tôi đ~ không bao giờ trở lại. Đ~ có nhiều trình thuật về

những dữ kiện xảy ra trong các trại tập trung. Ở đ}y, c|c sự việc chỉ có ý nghĩa nếu chúng là một phần trải nghiệm của con người. Khảo luận sau đ}y sẽ cố gắng miêu tả bản chất đích thực của các trải nghiệm ấy. Đối với những bạn tù của tôi, tôi sẽ cố gắng khắc họa những trải nghiệm của họ theo cách hiểu hiện nay. Và với những người chưa từng ở trại, những miêu tả của tôi có thể giúp họ hiểu và hiểu rõ hơn những trải nghiệm của rất ít tù nhân sống sót v{ đang gặp khó khăn với cuộc sống hiện tại. Thông thường, họ không muốn nói về

những trải nghiệm ấy. Họ không cần một lời giải thích n{o, cũng như những người khác sẽ

không thể hiểu được cảm nhận của họ khi ấy cũng như b}y giờ.

Tôi đ~ nỗ lực trình bày một cách hệ thống về chủ đề n{y, nhưng thật sự đ}y l{ một việc rất khó, bởi vì tâm lý học cần sự nhận xét khách quan, khoa học. Liệu những quan sát, nghiên cứu từ một tù nh}n có đủ sự khách quan cần thiết hay không? Những người ở ngoài trại tất nhiên sẽ có c|i nhìn kh|ch quan hơn, nhưng họ lại không có đủ trải nghiệm thực tế

để có thể đưa ra nhận định về chân giá trị từ cuộc sống của những con người từng phải chịu đựng bao đau đớn cùng cực. Chỉ có người trong trại mới hiểu được. Trong tác phẩm của mình, tôi cố gắng không |p đặt bất kỳ ý niệm chủ quan n{o, v{ đó l{ điều thực sự khó khăn đối với một cuốn s|ch như thế n{y. Để nói lên những trải nghiệm rất riêng của bản th}n đôi khi cần phải có dũng khí. Tôi đ~ định viết cuốn sách này mà không công bố tên tác giả, chỉ

sử dụng số hiệu trong tù của mình. Nhưng khi bản thảo hoàn thành, tôi nhận thấy rằng, khi công bố sách mà giấu tên người viết thì cuốn sách sẽ bị giảm phân nửa giá trị. Tôi cần phải chịu trách nhiệm với đứa con tinh thần của mình, v{ trước hiện thực lịch sử. Tôi có thể

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

khẳng định tôi l{ người không hề thích phô bày sự việc, song trong quá trình thực hiện tập sách này, tôi giữ quan điểm trung thành với hiện thực lịch sử, không cắt xén cũng không thêu dệt.

Tôi sẽ nhường phần phán xét cho các bạn - những độc giả đ|ng mến. Các bạn có thể tự

rút ra những luận điểm lý thuyết khô khan sau khi tìm hiểu nội dung của cuốn sách. Những luận điểm này có thể góp phần vào việc nghiên cứu tâm lý của người tù, được tiến hành từ

sau Thế chiến thứ nhất; những luận điểm n{y cũng không xa lạ với chúng tôi qua “hội chứng dây kẽm gai”. Nhìn từ góc độ tích cực, Thế chiến thứ hai đ~ giúp giới nghiên cứu chúng tôi bổ sung thêm kiến thức về “t}m lý học đại chúng” (xin phép được trích dẫn thuật ngữ khá nổi tiếng v{ cũng l{ tựa đề một cuốn sách của LeBon). Cuộc chiến ngo{i đời cũng đ~ đem lại cho chúng tôi cả trại tập trung lẫn cuộc chiến của các sợi thần kinh.

Mục đích tôi viết tập sách này là muốn nói lên những trải nghiệm của tôi với tư c|ch l{

một tù nh}n bình thường. Tôi có thể tự hào khi tuyên bố rằng tôi không được tuyển vào trại với tư c|ch của một chuyên gia tâm thần hay như một b|c sĩ, ngoại trừ những tuần cuối trong trại. Một số đồng nghiệp của tôi khá may mắn khi được chọn vào làm việc trong các trạm sơ cứu nóng bức, thiếu thốn, sử dụng các miếng băng gạc đượng làm từ đống giấy thải.

119.104 là số hiệu của tôi trong trại, công việc của tôi gắn liền với chiếc xẻng đ{o đất và dụng cụ lắp ráp các thanh sắt trên đường ray xe lửa. Có lần, tôi được ph}n công đ{o hầm một mình để tạo đường nước ngầm bên dưới con đường v{ tôi đ~ ho{n th{nh nhiệm vụ. Với thành tích này, chỉ ngay trước lễ Gi|ng sinh năm 1944, tôi đ~ được tưởng thưởng một món quà mà mọi người thường gọi l{ “phiếu ưu đ~i”. Những phiếu này do một công ty xây dựng phát hành, chúng tôi buộc phải làm việc cho công ty n{y như những nô lệ. Tiền công mỗi ngày của mỗi tù nhân sẽ được trả cho các trại trưởng, có khi được thanh to|n dưới dạng những tấm phiếu ưu đ~i. Mỗi tấm phiếu này có giá trị tương đương với 50 xu Đức thời đó và có thể dùng để đổi lấy s|u điều thuốc, nhưng thường là sau nhiều tuần lao động cực nhọc những tấm phiếu này mới đến tay chúng tôi, v{ đôi khi chúng không còn hiệu lực nữa. Tôi tự hào trở th{nh người sở hữu những tấm phiếu có giá trị tương đương 12 điếu thuốc.

Nhưng quan trọng hơn l{ những điếu thuốc có thể đổi được 12 phần xúp, và 12 phần xúp thực sự giúp tôi chống chọi với cơn đói.

Thực ra, đặc quyền hút thuốc được dành cho các Capo - những người có được mức phiếu tiêu chuẩn mỗi tuần; hoặc có thể dành cho một tù nhân làm quản đốc trong nhà kho hoặc ph}n xưởng, được nhận một số điếu thuốc để làm những công việc nguy hiểm. Trường hợp ngoại lệ duy nhất là dành cho những người đ~ mất đi ý chí sinh tồn và muốn “tận hưởng”

những ngày cuối cùng. Vì vậy, khi chúng tôi nhìn thấy một người đang được bao quanh bởi làn khói thuốc mờ đục như chìm trong cõi vô thức thì chúng tôi biết rằng anh ấy đ~ từ bỏ

niềm tin, và một khi niềm tin ấy đ~ mất đi thì lòng ham sống cũng không còn nữa.

Khi kiểm tra vô số tài liệu được tích lũy từ nhiều quan sát và trải nghiệm của các tù nhân, ta sẽ thấy rõ ba giai đoạn phản ứng tinh thần của người tù đối với cuộc sống trong trại: giai đoạn đầu sau khi nhập trại; giai đoạn khi đ~ quen với cuộc sống trong trại; v{ giai đoạn sau khi được thả tự do.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Triệu chứng đặc trưng cho giai đoạn đầu là việc bị sốc. Trong một số hoàn cảnh nhất định, cú sốc diễn ra trước cả khi các tù nhân nhập trại. Tôi sẽ đưa ra ví dụ về việc nhập trại của tôi:

Một nghìn năm trăm người được vận chuyển bằng xe lửa trong nhiều ng{y đêm: có t|m mươi người ở mỗi toa xe. Tất cả đều phải ngồi lên hành lý của mình - đ}y l{ số tài sản cá nhân ít ỏi còn sót lại. Các toa xe chật đến nỗi ánh bình minh xám xịt chỉ có thể xuyên vào khe hở ở phía trên cửa sổ. Mọi người đều mong muốn chuyến xe sẽ đưa họ đến một nhà máy sản xuất vũ khí - nơi họ sẽ được làm việc như những lao động bắt buộc. Chúng tôi không biết mình còn đang ở Silessia hay đ~ đến Ba Lan rồi. Tiếng rít của động cơ thật quái đản, giống như một tiếng cầu cứu được gửi ra từ chuyến đi bất hạnh đang hướng đến đại ngục. Chiếc xe đột nhiên chuyển hướng, rõ r{ng nó đang tới gần trạm. Thình lình, một tiếng khóc bật lên từ giữa những con người đang lo lắng: “Có bảng hiệu kìa, Auschwitz!”. Tim tất cả mọi người như ngừng đập vào lúc ấy. Auschwitz - một cái tên gợi lên tất cả những gì khủng khiếp nhất: phòng hơi ngạt, lò thiêu, sự chết chóc. Chiếc xe ì ạch trên đường như thể

nó muốn cho hành khách của mình tr|nh được càng lâu càng tốt cái thực tại đ|ng sợ đang ùa đến: Auschwitz!

Bóng đêm dần khuất dạng, những đường nét của một trại giam khổng lồ dần hiện ra: hàng rào kẽm gai lưới điện; những tháp canh; những chiếc đèn pha; v{ h{ng d~y những người ăn mặc r|ch rưới lờ mờ hiện lên trong buổi hừng đông u |m, lê bước trên những con đường hoang phế đến một nơi m{ chúng tôi không hề biết. Có những tiếng la hét và tiếng còi ra lệnh. Chúng tôi không hiểu gì cả. Trí tưởng tượng của tôi hình dung ra chiếc giá treo cổ với những x|c người đang gi~y giụa. Tôi khiếp sợ, nhưng cũng chẳng sao, bởi vì từ từ rồi chúng tôi cũng phải quen với cảnh khiếp sợ và ghê rợn ấy thôi.

Cuối cùng, chúng tôi tiến vào trạm. Không gian yên ắng trước đó đ~ bị phá vỡ bởi nhiều tiếng quát tháo ra lệnh. Kể từ đ}y, chúng tôi sẽ phải nghe những âm thanh khản đục, gào thét không ngừng vọng ra từ tất cả các trại. Những }m thanh n{y nghe như tiếng thét cuối cùng của nạn nh}n, nhưng có phần còn thảm thiết hơn thế nữa. Nó là âm thanh gay gắt, khản đục, như thể được phát ra từ cổ họng của một người cứ phải rên thét mãi, một người đ~ bị tra tấn, hành hạ đến mức chết đi sống lại không biết đ~ bao nhiêu lần. Cửa mở, một số tù nhân bên trong trại ùa đến. Họ mặc những bộ đồng phục có sọc vằn, đầu cạo trọc, nhưng trông họ khá khỏe mạnh. Các tù nhân ở đ}y đến từ các quốc gia châu Âu khác nhau, có người chỉ biết tiếng mẹ để của mình, vì thế họ cố gắng trao đổi với nhau bằng ngôn ngữ

riêng của mình. Trong hoàn cảnh cận kề cái chết này, những giọng nói đa quốc gia ấy khiến tôi cảm thấy tức cười, thậm chí kỳ quái. Giống như người chết đuối nắm được một khúc cây, tính lạc quan bẩm sinh của tôi (thật may mắn là trong những tình huống tuyệt vọng nhất, phẩm chất n{y trong tôi thường xuất hiện) đưa tôi đến suy nghĩ: Những tù nhân này trông hoàn toàn khỏe mạnh, họ có vẻ khá thoải mái và thậm chí còn cười đùa được. Biết đ}u mình cũng sẽ được như họ.

Trong tâm lý học, đ}y l{ một trạng th|i được gọi là chứng “ảo tưởng miễn tội”. Người bị

kết |n, trước khi bị hành quyết, có ảo tưởng rằng mình sẽ được ân xá vào phút cuối. Chúng tôi cũng cố bám víu vào tia hy vọng ấy và tin rằng sự việc cũng sẽ không đến nỗi quá tệ. Việc nhìn thấy đôi m| hồng hào, khuôn mặt đầy đặn của những tù nhân này là khích lệ đ|ng kể

đối với chúng tôi. Sau này chúng tôi mới biết chút ít rằng họ là những người được chọn để

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

thành lập một đội đặc biệt, trong nhiều năm chuyên tiếp nhận các tù nhân mới được chuyển vào trại mỗi ngày với số lượng và tần suất c{ng tăng. Những người thuộc đội kiểm tra này chịu trách nhiệm lục soát những người mới đến bao gồm cả hành lý, vật dụng quý giá và nữ

trang mà những người bị bắt đ~ lén mang theo. Như vậy, những đồ vật độc đ|o bằng vàng, bạc, bạch kim v{ kim cương không chỉ nằm trong những kho lưu trữ chiến lợi phẩm của Đức quốc xã mà còn ở trong tay của lính SS.

Một ng{n rưỡi người bị giam trong một khu được xây dựng có sức chứa tối đa khoảng hai trăm người. Chúng tôi lạnh v{ đói. Không đủ chỗ cho mỗi người ngồi trên nền đất trống, nói chi chỗ đề ngả lưng. Khẩu phần ăn của chúng tôi trong suốt bốn ngày chỉ là một mẩu bánh mì ít ỏi. Rồi tôi nghe c|c tù nh}n l}u năm đảm trách việc trông coi trại mặc cả với một người trong nhóm tiếp nhận về một cái kẹp cà vạt bằng bạch kim đính kim cương. Đến cả

những chiến lợi phẩm cuối cùng họ chia nhau cũng được dùng để đổi lấy rượu - rượu sơ-náp[6]. Tôi không nhớ rõ cần bao nhiêu ng{n m|c Đức để đổi lấy lượng rượu sơ-n|p đủ cho một “tối vui vẻ” nữa, nhưng tôi biết rõ rằng c|c tù nh}n l}u năm đó cần rượu sơ-nap. Trong những hoàn cảnh như thế này, ai có thể trách họ về việc say sưa chứ? Có một nhóm tù nhân kh|c được lính SS cung cấp rượu không hạn chế: họ là những người được tuyển dụng làm việc trong c|c phòng hơi ngạt và lò thiêu. Họ biết rõ một ng{y n{o đó họ sẽ bị thay thế bởi một nhóm khác và phải rời bỏ vai trò kẻ hành quyết miễn cưỡng để chính họ trở thành nạn nhân.

Hầu như mọi người đi cùng tôi trong chuyến xe tử thần ấy đều sống trong ảo tưởng rằng họ sẽ được ân xá, rằng mọi chuyện rồi sẽ tốt đẹp. Chúng tôi đ~ không nhận thấy sự thật trần trụi đằng sau những cảnh tượng nối tiếp ngay sau đó. Chúng tôi bị yêu cầu để lại hành lý trong xe v{ bước xuống xếp thành hai hàng - phụ nữ một bên, đ{n ông một bên - để một tên lính SS cấp cao kiểm tra chúng tôi. Giờ đ}y nghĩ lại, tôi vẫn ngạc nhiên vì khi đó tôi đ~ có đủ can đảm để giấu chiếc ba lô vào bên trong chiếc áo khoác. Từng người một trong hàng bị

lục soát. Thật nguy hiểm nếu một lính SS n{o đó phát hiện chiếc ba lô của tôi. Kinh nghiệm cho tôi biết, nếu bị lộ, ít nhất tôi sẽ bị đ|nh tơi tả. Theo bản năng, tôi thẳng người tiến đến chỗ tên lính chịu trách nhiệm kiểm so|t tù nh}n để hắn không chú ý đến dáng vẻ nặng nhọc do chiếc ba lô của tôi gây ra. Rồi tôi cũng đối mặt với hắn. Hắn có d|ng người cao ốm, vừa vặn trong bộ đồng phục mới nguyên. Bộ dạng của hắn ho{n to{n tr|i ngược với chúng tôi -

những kẻ ăn mặc xốc xếch v{ dơ d|y sau chuyến đi d{i! Với vẻ mặt ho{n to{n l~nh đạm, tay tr|i đỡ lấy khuỷu tay phải, hắn thờ ơ chỉ ngón trỏ vào phía bên trái hoặc bên phải, nhưng đa phần hắn thường chỉ về bên trái. Không một ai trong chúng tôi khi ấy hiểu được ý nghĩa tai họa đằng sau cái chỉ tay của tên lính.

Rồi cũng đến lượt tôi. Có người nói thầm với tôi rằng phía bên phải là cho những người sẽ được làm việc, còn phía bên trái là cho những người bệnh và những người không có khả

năng lao động - những người này sẽ được đưa đến những khu trại đặc biệt. Tôi chỉ biết để

mọi việc tự diễn ra, và rồi sự việc đầu tiên cũng đến. Chiếc ba lô nặng l{m tôi hơi nghiêng về

bên tr|i, nhưng tôi cố gắng đứng thẳng người. Tên lính SS nhìn tôi một lượt, có vẻ như hắn hơi ngập ngừng trước khi đặt hai tay lên vai tôi. Tôi gồng hết sức để tỏ ra nhanh nhẹn, hắn chầm chậm xoay người tôi cho đến khi mặt tôi hướng về phía bên phải, và rồi tôi thẳng bước về phía đó.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Cuối cùng, đến buổi chiều, chúng tôi cũng được biết ý nghĩa của “trò chơi chỉ chỏ” ban s|ng. Đó l{ sự ph|n xét đầu tiên quyết định sự sống còn của chúng tôi, nó có nghĩa l{ cái chết.

Bản |n được thực thi trong vòng vài giờ sau đó. Những người bị đưa qua phía bên tr|i được dẫn thẳng từ trại tới lò thiêu. Theo một người làm việc ở đó kể lại, tôi được biết rằng những khu nh{ được dùng làm lò thiêu có viết chữ “phòng tắm” ở ngay trước cửa bằng nhiều thứ

tiếng châu Âu. Ở lối vào, mỗi tù nh}n được đưa cho một cục xà phòng, và những sự việc diễn ra tiếp sau đó có lẽ tôi không cần thiết phải nói tới nữa. Nhiều tài liệu đ~ viết về cảnh tượng khủng khiếp này rồi.

Chúng tôi - số người ít ỏi đ~ tho|t chết trong chuyến đi - đ~ biết được sự thật vào chiều hôm ấy. Tôi hỏi một tù nhân vốn đ~ ở đó l}u năm về nơi m{ P. - người đồng nghiệp và là bạn của tôi được đưa đi.

- Anh ấy bị chuyển qua phía bên tr|i đúng không?

- Vâng! Tôi trả lời.

- Vậy thì anh có thể thấy anh ấy ở đằng kia.

- Ở đ}u? - Một bàn tay chỉ về ống khói c|ch đó v{i trăm mét, một cột lửa bùng lên trên bầu trời xám xịt của Ba Lan và nhanh chóng bốc lên những đ|m khói đầy sát khí.

- Đó l{ nơi bạn của anh ở, anh ấy đang bay đến Thiên đường. - Nhưng tôi vẫn không thể

hiểu cho đến khi người đó nói thẳng sự việc cho tôi nghe.

Nhưng tôi không nói về những con người đ~ không bao giờ trở về nữa, tôi đang nói về

những người ở lại. Là nhà tâm lý học, tôi biết rằng chúng tôi đ~ trải qua một chặng đường dài kể từ lúc bước xuống nhà ga vào lúc sáng sớm cho đến đêm đầu tiên ở trại.

Một nhóm lính SS có trang bị súng áp giải chúng tôi đi từ trạm xe lửa, qua h{ng r{o điện, bước vào trại để đến phòng vệ sinh; đối với những người đ~ vượt qua kỳ tuyển chọn đầu tiên, đó thực sự là một trận gột rửa. Một lần nữa, ảo tưởng về sự }n x| c{ng được củng cố. Ấn tượng ban đầu của chúng tôi về lính SS ở đ}y l{ dường như họ không có vẻ đ|ng sợ, mà thậm chí là còn dễ gần nữa. Chẳng mấy chốc chúng tôi tìm ra lý do đằng sau sự “dễ mến” đ|ng ngờ

đó. Đó l{ vì những chiếc đồng hồ trên cổ tay của chúng tôi. Họ muốn thuyết phục chúng tôi đưa cho họ. Liệu chúng tôi có thể không giao nộp tài sản của mình được sao; và tại sao những người tốt bụng ấy lại không được có chiếc đồng hồ cơ chứ? Có thể một ngày nào đó anh ấy sẽ giúp lại chúng tôi.

Chúng tôi chờ trong một nhà kho nom có vẻ giống như phòng chờ để vào khu vực tẩy uế.

Nhóm lính SS xuất hiện, bọn họ trải ra một tấm khăn v{ ra lệnh cho chúng tôi phải bỏ tất cả

tài sản, đồng hồ và của cải v{o đó. Vẫn còn một số tù nh}n ng}y thơ trong chúng tôi hỏi rằng họ có thể giữ lại chiếc nhẫn cưới, miếng mề đay hoặc một vật may mắn không. Lúc n{y chưa ai hiểu được rằng mọi thứ đều sẽ bị tước đoạt.

Tôi cố gắng kết bạn với một trong số các tù nh}n cũ. Lén đến gần ông ta, tôi chỉ vào cuộn giấy ở trong túi áo khoác của mình v{ nói: “N{y anh, đ}y l{ bản thảo của một cuốn sách khoa học. Tôi biết anh sẽ nói rằng tôi nên c|m ơn Chúa vì còn sống, rằng được thế này là may mắn lắm rồi. Nhưng tôi không cầm lòng được, tôi phải giữ bản thảo này bằng bất cứ giá nào, nó chứa đựng công trình nghiên cứu cả đời tôi. Anh có hiểu không?”.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Đúng vậy, anh ta bắt đầu hiểu ra. Một nụ cười từ từ nhếch lên trên khuôn mặt anh ta, lúc đầu có vẻ thương hại, rồi dần dần chuyển thành chế nhạo, lăng mạ. Cuối cùng hắn ném vào mặt tôi một từ để trả lời - một từ nằm trong từ điển của các tù nhân trong trại: “Cứt!”. V{o lúc đó, tôi đ~ nhìn ra sự thật trần trụi, v{ đ~ đi đến một quyết định đ|nh giấu giai đoạn đầu trong phản ứng tâm lý của tôi: từ bỏ toàn bộ cuộc đời trước kia của mình.

Bỗng nhiên, những tiếng thét ra lệnh một lần nữa vang lên khiến cho nhóm tù nhân chúng tôi vốn đ~ t|i nhợt vì kinh hoàng càng trở nên khiếp đảm tột độ. Chúng tôi bị lùa tới căn phòng chờ trước khi tắm, tập hợp quanh một tên lính SS đ~ đợi sẵn ở đó. Hắn nói: “Cho chúng mày hai phút, và sẽ tính giờ bằng đồng hồ của tao. Trong hai phút, chúng mày phải cởi hết quần áo ra và ném xuống ch}n. Không được mang thứ gì theo người ngoại trừ giày, thắt lưng, d}y đeo quần, và có thể là một cái dây buộc. Bắt đầu đếm đ}y - bắt đầu”.

Không một chút ngập ngừng, mọi người vội vã lột sạch quần áo. Khi thời gian gần hết, họ

c{ng căng thẳng hơn v{ vụng về kéo đồ lót, thắt lưng v{ d}y gi{y. Rồi chúng tôi nghe thấy những âm thanh đầu tiên của trận roi; tiếng roi da đang quất xuống những thân thể trần truồng.

Tiếp theo, chúng tôi bị dồn qua một phòng kh|c để cạo sạch lông - không chỉ là râu tóc mà ở tất cả mọi khu vực trên cơ thể. Sau đó chúng tôi xếp hàng trở lại dưới những vòi nước.

Chúng tôi hầu như không thể nhận ra nhau; nhưng một số người thấy nhẹ nhõm hẳn khi để

ý thấy nước thực sự nhỏ giọt từ các vòi phun.

Trong khi chúng tôi đợi tắm, sự trần truồng đ~ thức tỉnh chúng tôi: chúng tôi giờ thực sự

chẳng còn gì ngoài thân thể trời sinh này - ngay cả một sợi lông cũng không; tất cả những gì mà chúng tôi sở hữu, theo đúng nghĩa đen, chỉ là thân thể trần trụi này. Còn gì khác sót lại cho chúng tôi như một mối liên hệ vật chất với cuộc đời trước đ}y của mình? Tôi còn cặp kính và cái thắt lưng; m{ thắt lưng thì sau đó tôi đ~ phải dùng để đổi lấy một mẩu bánh mì.

Những ai còn giữ được giây buộc cảm thấy được an ủi chút ít. Vào buổi tối nọ, người tù l}u năm phụ trách trại của chúng tôi đ~ đón tiếp chúng tôi bằng một bài diễn văn m{ trong đó anh tuyên bố rằng (trong khi nói anh ta chỉ vào xà) sẽ đích th}n treo cổ bất cứ người nào khâu tiền hay đ| quý v{o d}y buộc của mình “dưới c|i x{ đó”. Anh ta tự hào giải thích rằng luật của trại cho phép một người đ~ b|m trụ ở đ}y l}u năm như anh ta cái quyền đó.

Còn những câu chuyện xoay quanh đôi gi{y của chúng tôi cũng không hề đơn giản. Mặc dù chúng tôi được phép giữ chúng, nhưng những người có giày còn khá tốt cuối cùng cũng phải đổi lấy loại giày không vừa khác. Rắc rối thực sự dành cho những tù nh}n n{o đ~ nghe theo lời khuyên có vẻ thiện chí (khi ở trong phòng chờ) của c|c tù nh}n l}u năm, cắt ngắn ủng bằng cách bỏ đi phần ống trên rồi dùng x{ phòng l{m trơn vết cắt để che giấu. Bọn lính SS dường như chỉ chờ có thế. Tất cả những người bị nghi làm việc n{y được đưa v{o trong một phòng nhỏ kế bên. Một lúc sau chúng tôi nghe thấy tiếng roi da, và tiếng thét của những người bị đ|nh. V{ lần này thì nó kéo dài khá lâu.

Thế là những ảo tưởng m{ chúng tôi mường tượng trên xe đ~ bị triệt tiêu từng cái một.

Điều bất ngờ là tới lúc đó, hầu hết chúng tôi đều bị xâm chiếm bởi một cảm gi|c h{i hước.

Chúng tôi biết rằng mình chẳng có gì để mất trừ cái sinh mạng trần truồng lố bịch này. Khi https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

c|c vói nước bắt đầu phun, tất cả chúng tôi đ~ cố gắng vui đùa, về chính mình và về những người khác. Rốt cuộc thì nước thật sự đ~ chảy xuống từ c|c đường ống!

Không hiểu sao chúng tôi lại cảm thấy nực cười trước cảnh huống ấy, mặt khác trong tâm trí chúng tôi vẫn ngầm dấy lên sự tò mò. Tôi đ~ từng trải qua cảm gi|c n{y trước đ}y, đ}y l{ phản ứng của bản năng của cơ thể trước những tình huống lạ lùng n{o đó. Khi tính mạng của tôi có lần bị nguy hiểm bởi một tai nạn leo trèo, tôi chỉ có một cảm giác duy nhất trong thời khắc quan trọng ấy: sự tò mò, tò mò xem tôi sẽ tho|t được an toàn hay là bị nứt sọ hoặc bị vài chấn thương kh|c.

Ngay cả tại Auschwitz, sự tò mò vẫn âm thầm hiện hữu và ở một góc đọ n{o đó, sự tò mò âm thầm đ~ giúp chúng tôi có thể tách mình ra khỏi hiện thực xung quanh, tạo cho mình một vỏ bọc sắt lạnh và xem tất cả những gì đang diễn ra trước mắt như một khách thể. Lúc n{y đ}y, sự tò mò cũng l{ một phương ph|p phòng vệ. Chúng tôi đều băn khoăn không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, hình phạt n{o đang chờ đợi chúng tôi phía trước; chẳng hạn như

hậu quả sau việc chúng tôi đứng giữa trời trong cái giá lạnh của buổi cuối thu, trần như

nhộng v{ ướt nhẹp sẽ là gì. Trong ít ngày tiếp theo, sự tò mò của chúng tôi chuyển thành ngạc nhiên - ngạc nhiên rằng chúng tôi không bị nhiễm lạnh.

Những người mới đến sẽ còn phải ngạc nhiên trước nhiều việc tương tự như thế. Còn bài học đầu tiên d{nh cho d}n ng{nh y chúng tôi l{: “C|c cuốn s|ch gi|o khoa đều nói dối!”. Ở đ}u đó trong s|ch nói rằng con người không thể sống mà không ngủ trong một số giờ nhất định.

Ho{n to{n sai! Tôi đ~ từng tin rằng có một số điều mà tôi không thể làm: tôi không thể ngủ

mà không có cái này hoặc tôi không thể sống với cái kia cái nọ. Đêm đầu tiên ở Auschwitz chúng tôi đ~ ngủ trên những chiếc giường được làm từ những sợi dây bện. Trên mỗi giường (dài chừng 2 đến 2,5 mét) có 9 người ngủ, nằm trực tiếp trên những tấm ván. 9

người chia nhau 2 tấm chăn. Dĩ nhiên chúng tôi chỉ có thể nằm nghiêng, chen chúc và rúc v{o nhau, điều n{y giúp chúng tôi đỡ lạnh hơn. Mặc dù bị cấm mang gi{y lên giường, song một số người vẫn bí mật dùng thay cho gối bất kể chúng bị dính đầy bùn đất. Nếu không, mỗi người sẽ phải gối đầu lên khuỷu tay. Và lúc này giấc ngủ kéo d{i đem theo sự lãng quên và xoa dịu nỗi đau trong ít giờ ngắn ngủi.

Điều đ|ng nói l{ chúng tôi thực sự ngạc nhiên trước sức chịu đựng của chính mình: chúng tôi không thể đ|nh răng, thiếu vitamin trầm trọng, nhưng răng lợi của chúng tôi khỏe hơn cả trước đ}y. Chúng tôi chỉ mặc độc một c|i |o sơ mi trong nửa năm cho đến khi nó r|ch mướp, không thể hình dung rằng trước đó từng là những chiếc áo. Chúng tôi không thể tắm rửa trong nhiều ng{y vì c|c đường ống nước bị đóng băng, nhưng những vết thương v{

những vết trầy xước trên da tay đầy cáu bẩn lại không hề bị nhiễm trùng. Hoặc một người từng bị chứng khó ngủ, trước đ}y thường giật mình tỉnh giấc chỉ vì một tiếng động nhỏ nhất ở phòng bên cạnh, thì giờ lại có thể ngủ ngon lành bất kể tiếng ng|y to như sấm của người nằm cạnh bên.

Nếu có người hỏi liệu câu nói của Dostoevski[7] rằng con người là một sinh vật có thể

thích nghi với mọi hoàn cảnh có đúng không, thì chúng tôi sẽ trả lời: “Đúng, con người có thể thích nghi với mọi hoàn cảnh, nhưng đừng hỏi chúng tôi bằng c|ch n{o”. Nhưng c|c nghiên cứu tâm lý của chúng tôi khi ấy vẫn chưa đưa chúng tôi đi xa đến thế; những tù nhân https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

chúng tôi vẫn chưa đạt tới mức độ thích nghi này. Chúng tôi vẫn còn ở chặng đầu tiên trong các phản ứng tâm lý của mình.

Hầu hết tù nh}n đều có ý định tự sát, dù chỉ trong khoảnh khắc. Ý định này xuất phát từ

sự tuyệt vọng, từ hiểm họa thường trực trên đầu chúng tôi từng ngày, từng giờ, và sự kề cận cái chết mà nhiều người phải chịu đựng. Từ những luận điểm cá nhân mà tôi sẽ đề cập ở

phần sau, v{o đêm đầu tiên ở trại, tôi đ~ tự hứa với mình rằng tôi sẽ không “đ}m đầu vào hàng rào kẽm gai”. Đó l{ c|ch tự tử phổ biến nhất ở trại - chỉ cần chạm vào hàng rào dây kẽm gai có điện. Đối với tôi, để đưa ra quyết định này hoàn toàn không có gì khó. Chẳng ích lợi gì việc tự tử cả, bởi vì đối với người tù, nếu tính to|n v{ đong đếm c|c cơ hội một cách khách quan thì hy vọng sống là rất ít. Không ai có thể chắc chắn bất kỳ điều gì. Làm sao họ có thể

biết được rằng mình có nằm trong số người ít ỏi thoát khỏi c|c đợt thanh trừng tù nhân hay không? Cần nhấn mạnh rằng các tù nhân tại Auschwitz, trong giai đoạn choáng v|ng ban đầu, không hề sợ chết. Thậm chí c|c phòng hơi ngạt cũng mất đi vẻ đ|ng sợ của chúng sau v{i ng{y đầu ở đ}y bởi rốt cuộc thì chúng đ~ ngăn cản được ý định tự sát của tù nhân.

Những người bạn mà tôi gặp sau n{y đ~ nói với tôi rằng tôi không phải là một trong những người bị khủng hoảng vì cú sốc nhập trại. Tôi chỉ cười, khá thành thật, khi những sự

việc sau xảy ra vào buổi s|ng sau c|i đêm đầu tiên ở Auschwitz: Bất chấp c|c quy định nghiêm khắc không được rời khỏi các lán trại, một đồng hương của tôi đ~ tới Auschwitz vài tuần trước lén trốn đến lều của chúng tôi. Anh ấy muốn trấn tĩnh v{ an ủi chúng tôi nên kể

cho chúng tôi nghe vài chuyện. Anh đ~ trở nên rất gầy đến nỗi thoạt tiên chúng tôi không nhận ra anh. Với sự h{i hước và thái độ bất chấp, anh vội vàng cho chúng tôi một ít mẹo:

“Đừng lo lắng qu|! Đừng sợ các cuộc tuyển chọn! B|c sĩ M (b|c sĩ trưởng thuộc đội SS) thường ít nhiều chiếu cố cho những ai l{ b|c sĩ đấy”. (Điều này sai; những lời tử tế của bạn tôi l{ không đúng. Một tù nh}n độ 60 tuổi - b|c sĩ chịu trách nhiệm quản lý khu trại giam của tù nh}n đ~ kể cho tôi nghe việc ông đ~ van xin b|c sĩ M cứu con trai mình khỏi bị đưa tới phòng hơi ngạt nhưng b|c sĩ M đ~ lạnh lùng từ chối).

“Nhưng có một việc mà tôi tha thiết đề nghị c|c anh”, anh ấy nói tiếp, “h~y cạo râu hàng ngày, vào mọi lúc có thể, dù cho phải cạo râu bằng mảnh kính hay dù các anh có phải cho đi mẩu bánh mì cuối cùng vì nó. Các anh sẽ trông trẻ hơn v{ việc cạo râu sẽ làm gò má các anh trông hông h{o hơn. Nếu các anh còn muốn sống, cách duy nhất là hãy chứng tỏ cho bọn lính thấy là mình còn sức làm việc. Để tôi nói cho nghe, nếu như một tay SS thấy c|c anh đi cà nhắc vì bị thương ở gót chân thì ngày hôm sau chắc chắn anh sẽ bị đưa đến phòng hơi ngạt. Các anh có biết chúng nó nói “Moslem” nghĩa l{ gì không? Moslem l{ từ để chỉ một người chán nản và kiệt sức vì đau ốm, không thể làm việc chân tay nặng được nữa… Chẳng sớm thì muộn, thường là sớm thôi, c|c “Moslem” sẽ bị đưa tới phòng hơi ngạt. Bởi vậy, hãy nhớ: cạo râu, đứng thẳng v{ đi đứng nhanh nhẹn. Tất cả c|c anh đang đứng đ}y, dù l{ mới chỉ đến đ}y 24 giờ, c|c anh cũng không phải sợ phòng hơi ngạt, có lẽ trừ anh n{y”. Rồi anh ta chỉ tay v{o tôi v{ nói: “Đừng trách tôi nói thẳng nhé”. Quay sang những người khác anh ta đ|p lại: “So với tất cả mọi người thì anh ta l{ người duy nhất phải sợ cuộc tuyển chọn tiếp theo. Vậy nên đừng lo lắng gì cả!”.

V{ tôi đ~ cười. Tôi tin rằng bất cứ ai ở vị trí của tôi ng{y đó cũng l{m điều tương tự.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Tôi nhớ Lessing[8] đ~ từng nói: “Có những thứ khiến bạn đ|nh mất lý trí hoặc bạn chẳng có gì để mất cả”. Một phản ứng kh|c thường trong một tình huống kh|c thường là một hành vi bình thường. Ngay cả những nhà tâm lý học chúng tôi cũng cho rằng các phản ứng của con người trong một tình huống bất thường, như việc bị tống v{o nh{ thương điên cũng phải bất thường tùy theo mức độ bình thường của người đó. Phản ứng của một người trước việc nhập trại biểu hiện một trạng th|i kh|c thường của trí óc, nhưng từ góc độ khoa học, hiện tượng n{y được đ|nh gi| l{ bình thường v{ như bạn sẽ thấy ở phần sau, nó là phản ứng bình thường của t}m lý con người trước một hoàn cảnh định sẵn. Những phản ứng này của c|c tù nh}n, như tôi đ~ mô tả, đ~ bắt đầu thay đổi trong ít ng{y. Người tù chuyển từ giai đoạn một sang giai đoạn hai; giai đoạn vô cảm tương đối, khi anh ta tạo thành một kiểu chết về cảm xúc.

Ngoài những phản ứng đ~ nói trên, người tù mới đến còn trải qua những đau đớn về

cảm xúc khác nữa, tất cả cảm xúc mà anh ta cố làm dịu đi. Trước tiên, đó l{ nỗi nhớ nhung vô tận về tổ ấm gia đình của mình. Cảm xúc n{y thường mạnh mẽ đến mức người tù cảm thấy như bị nuốt chửng bởi nỗi day dứt. Tiếp đến là cảm giác ghê tởm; ghê tởm tất cả

những điều xấu xa xung quanh mình, từ c|ch con người cư xử với nhau cho đến hình thù gớm ghiếc của tất cả mọi vật trọng tù.

Hầu hết tù nh}n đều được phát một bộ đồng phục r|ch rưới hơn cả bộ đồ của con bù nhìn. Giữa các lều trại toàn là rác, càng cố dọn sạch thì càng thấy nhiều thêm. Theo thông lệ, người mới đến trại thường được cho vào nhóm dọn dẹp hầm xí và thông cống. Và trong lúc vận chuyển, nếu phân bắn lên mặt người tù và họ có biểu hiện kinh tởm hoặc cố quệt đi thì cũng sẽ bị Capo cho ăn đấm. Cho nên họ càng cố nén nhịn ngay cả những phản ứng bình thường.

Giai đoạn đầu, không chịu được cảnh nhìn những người bạn tù ở các nhóm khác bị trừng phạt, người tù quay mặt đi; anh ta cũng không thể chịu được việc chứng kiến các bạn tù chạy lên chạy xuống hàng giờ liền trong bùn theo sự hướng dẫn của c|c cú đấm. Nhiều ngày, nhiều tuần sau thì mọi việc thay đổi. Từ tờ mờ sáng, khi trời vẫn còn tối, người tù đ~ lặng lẽ

đứng trước lán trại, sẵn s{ng đi l{m. Anh có thể nghe thấy tiếng thét và nhìn thấy một bạn tù bị đ|nh ng~, bị dựng dậy và bị đ|nh quỵ một lần nữa chỉ vì người tù đó bị sốt nhưng đ~ b|o c|o tại bệnh xá vào lúc không thích hợp. Anh ta bị trừng phạt vì bị cho rằng trốn việc.

Song người tù n{o đ~ đạt tới giai đoạn hai trong chuỗi phản ứng tâm lý của mình sẽ

không có phản ứng gì cả, dù chỉ là một cái chớp mắt. Vào lúc ấy, cảm giác của anh đ~ bị chai sạn và anh thản nhiên chứng kiến cảnh tượng diễn ra trước mắt. Một ví dụ kh|c: người tù đang chờ trong trạm xá, hy vọng được cấp cho hai ngày làm việc nhẹ trong trại vì bị thương, có lẽ anh bị phù nề và sốt. Anh ta đứng yên trong khi một cậu bé 12 tuổi được khiêng vào.

Cậu bé bị bắt đứng phạt nhiều giờ trong tuyết hoặc phải làm việc bên ngoài với đôi ch}n trần bởi vì không có giày cho cậu. Chân cậu bé bị hoại tử vì tê cóng v{ b|c sĩ gắp từng mẩu hoại tử đen ra khỏi chân cậu, từng miếng từng miếng một. Sợ hãi, gớm ghiếc v{ thương cảm là những cảm xúc m{ người tù ấy không còn cảm nhận được nữa. Cảnh những người đau đớn, hấp hối và chết đ~ trở nên quá quen thuộc với anh trong suốt nhiều tuần ở trại; chúng không còn có thể khiến anh xúc động được nữa.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Có một thời gian, tôi ở trong trại dành cho các bệnh nhân bị sốt. Những bệnh nhân này bị

sốt cao v{ thường trong tình trạng mê sảng, nhiều người gần như hấp hối. Sau khi một người chết, tôi nhìn những cảnh tượng tiếp theo mà không hề có chút cảm giác xót xa nào.

Từng tù nhân sẽ đến bên cạnh cái xác vẫn còn ấm đó. Người thì nhặt nhạnh phần khoai tây thừa còn sót lại; người thì đổi giày của mình lấy đôi gi{y gỗ của người đ~ chết, người thì lấy

|o, người thì vui mừng vì có thể lấy được một thứ gì đó - dù chỉ là một sợi dây còn tốt.

Tôi đ~ nhìn những cảnh tượng này mà chẳng chút động lòng. Cuối cùng, tôi gọi “y t|”

khiêng c|i x|c đi. Để khiêng xác, anh ta nắm hai chân của người đ~ chết, kéo nó từ tấm ván -

vốn l{ giường của 50 bệnh nhân - rớt xuống đất, rồi lôi xềnh xệch cái xác trên mặt sàn lồi lõm hướng về phía cửa. Việc vượt qua hai bậc thềm để bước ra ngo{i luôn l{ điều khó nhọc đối với chúng tôi bởi hầu như ai cũng đ~ kiệt sức vì thiếu ăn. Sau v{i th|ng sống trong trại, chúng tôi không thể bước lên nổi những bậc thang cao 15 cm này mà không vịn vào tay vịn để kéo mình lên.

Người bạn tù kéo cái xác lên những bậc thang. Anh ấy khó nhọc lê th}n mình lên trước.

Tiếp đến, anh kéo c|i x|c lên theo: đầu tiên là chân, rồi đến thân, và cuối cùng - với một tiếng bộp rõ to - c|i đầu được kéo giật lên hai bậc.

Chỗ ở của tôi đối diện với bệnh xá, cạnh bên là một chiếc cửa sổ nhỏ duy nhất nằm thấp ở gần s{n. Lúc n{y tôi đang xì xụp húp chén xúp nóng được giữ chặt trong hai bàn tay tê cóng. Tôi vô tình nhìn ra cửa. Cái xác vừa mới bị vứt ra ngo{i đang nhìn chằm chằm về phía tôi với đôi mắt trắng dã. Hai tiếng đồng hồ trước tôi còn nói chuyện với ông ấy, vậy m{… Tôi tiếp tục húp chén xúp của mình.

Nếu sự vô cảm của tôi không khiến tôi bất ngờ - xét về mặt chuyên môn, thì giờ đ}y tôi cũng chẳng còn nhớ nổi sự việc này bởi vì có quá ít cảm xúc liên quan.

Sự thờ ơ, chai sạn cảm xúc là các triệu chứng gia tăng ở giai đoạn hai trong phản ứng tâm lý của người tù, và cuối cùng anh ta trở nên chai lỳ trước những m{n đ|nh đập như trút hàng ngày, hàng giờ. Sự chai lỳ giúp người tù tự tạo cho mình một chiếc vỏ bảo vệ cần thiết.

Chỉ cần phạm phải những lỗi nhỏ nhặt nhất là lập tức chúng tôi phải hứng chịu những cú đ|nh trời gi|ng, đôi khi chẳng có lý do gì cả. Ví dụ, chúng tôi phải xếp hàng ở công trường để

chờ đến lượt nhận bánh mì và có lần, một người ở sau tôi đứng lệch ra khỏi hàng một chút, và việc không thẳng h{ng đ~ khiến một lính SS khó chịu. Tôi không biết chuyện gì đang diễn ra ở phía sau mình cũng như chẳng hiểu nổi người lính SS đó nghĩ gì, thế mà tự nhiên tôi lại nhận ngay hai cú quất v{o đầu. Chỉ đến lúc ấy tôi mới nhìn thấy người lính canh đang đứng cạnh mình với vây gậy đ~ đ|nh v{o đầu tôi. Vào lúc ấy, không phải cơn đau về thể xác khiến tôi cảm thấy bị tổn thương (điều n{y cũng đúng với một số người lớn và bọn trẻ con khi bị

phạt) mà chính cảm gi|c đau về tinh thần do bất công, vô lý mới khiến tôi cảm thấy bị xúc phạm nhất.

Lạ là ở chỗ, có khi một vết hằn trong tâm trí còn khiến người ta đau đớn hơn cả vết roi trên thân xác. Một lần nọ, tôi phải đứng ngay trên đường ray xe lửa trong cơn b~o tuyết. Bất kể thời tiết thế nào, nhóm của tôi vẫn phải làm việc không ngừng. Tôi đ~ l{m việc cật lực để sửa đoạn đường ray bởi vì đó l{ c|ch duy nhất giúp tôi giữ ấm. Chỉ có một lần tôi dừng lại để lấy hơi v{

đứng tựa vào cái xẻng. Thật không may, đúng lúc ấy tên lính canh quay lại và https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

nghĩ rằng tôi đ~ lười biếng. Vết thương m{ hắn gây cho tôi không phải từ những lời nhục mạ hoặc những cú đ|nh. Có lẽ hắn nghĩ hắn không đ|ng phải phí lời chửi một tên tù rách rưới, hốc h|c, không ra hình d|ng con người đang đứng trước mặt hắn. Thay v{o đó, hắn nhặt một viên đ| v{ chọi tôi. Đối với tôi, h{nh động này giống như c|ch bạn muốn thu hút sự

chú ý của một con vật, gọi con vật đó quay lại làm việc, một sinh vật hầu như chẳng có điểm gì giống với bạn đến nỗi bạn chẳng cẩn phải trừng phạt nó.

Những cú đ|nh không l{m chúng tôi đau bằng sự nhục mạ. Có lần chúng tôi phải mang những thanh xà dài và nặng trên đoạn đường đóng băng. Nếu một người bị trượt chân thì người đó không chỉ gây nguy hiểm cho chính mình mà còn cho cả những người đang cùng khiêng cây xà với anh ấy. Một người bạn cũ của tôi bị trật khớp hông bẩm sinh. Nhưng dù vậy, anh ấy vẫn vui vì được làm việc, bởi vì tàn tật có nghĩa l{ sẽ phải chết khi cuộc tuyển chọn diễn ra. Anh ấy đi khập khiễng trên con đường đóng băng với thanh xà nặng, gần như

muốn ngã và kéo theo những người khác với mình. Lúc ấy, tôi đang không phải khiêng cây x{ n{o nên đ~ chạy sang giúp anh ấy mà không nghĩ ngợi gì. Ngay lập tức tôi bị quất vào lưng, bị quở trách và bị ra lệnh quay về vị trí cũ. Một v{i phút trước, cũng tên lính ấy đ~

đ|nh tôi v{ nói với vẻ trách móc rằng “lũ lợn c|c người” không biết tinh thần đồng đội là gì.

Một lần nọ, ở trong rừng, nhiệt độ lúc ấy khoảng }m 16°C, chúng tôi đang đ{o phần đất đ~ bị đóng băng ở phía trên để đặt đường ống nước. Lúc ấy, sức khỏe của tôi không được tốt. Một quản đốc với đôi m| căng tròn hồng h{o đến bên cạnh. Khuôn mặt của hắn khiến tôi liên tưởng đến c|i đầu heo. Tôi nhìn thấy tay hắn được ủ ấm trong đôi găng tay ấm áp. Hắn quan sát tôi một lúc. Tôi biết rằng thế n{o mình cũng gặp rắc rối bởi vì đống đất mà tôi đ{o cho biết tiến độ công việc của tôi không tốt.

Rồi hắn cũng lên tiếng:

- Đồ con lợn, tao đ~ quan sát mày cả buổi! Giờ tao sẽ dạy cho mày cách làm việc! Cứ đợi cho đến khi m{y dùng răng đ{o thứ đất bẩn thỉu này - mày rồi cũng sẽ chết như một con vật!

Tao sẽ kết thúc cuộc sống của mày chỉ trong hai ngày thôi! Mày chẳng l{m được cái thá gì ở

đời cả. Trước đ}y m{y l{m gì hả đồ con lợn? Kinh doanh à?

Tôi định không nói gì. Nhưng tôi phải cẩn trọng với lời đe doạ sẽ giết tôi, vì vậy tôi đứng thẳng người và nhìn thẳng vào mắt hắn.

- Tôi l{ b|c sĩ chuyên khoa.

- C|i gì? B|c sĩ cơ {? Chắc m{y moi được rất nhiều tiền từ mọi người hả?

- Sự thật thì tôi gần như l{m không công trong c|c bệnh viện d{nh cho người nghèo.

Nhưng lúc n{y thì tôi đ~ nói qu| nhiều. Hắn lao đến v{ đ|nh tôi, la hét như một kẻ điên.

Tôi không nhớ rõ hắn đ~ la hét những gì.

Từ câu chuyện nhỏ nhặt này, tôi muốn cho mọi người biết rằng có những khoảnh khắc, sự phẫn uất cũng vỡ oà ngay cả với người tù chai sạn nhất - tôi uất ức không phải vì sự độc ác và những cú đ|nh của hắn, mà vì hắn đ~ nhục mạ tôi. Lúc ấy, tôi tức giận bởi vì tôi phải lắng nghe một gã chẳng biết gì về cuộc sống của tôi, một gã (tôi phải thú nhận: câu nói mà tôi đ~ nói với các bạn tù của mình sau sự việc ấy, đ~ đem lại cho tôi cảm giác khoái chí của https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

trẻ con) “thô tục và hung bạo đến nỗi cả y tá ở khu vực bên ngoài ở bệnh viện của tôi còn không cho phép hắn vào khu vực chờ”.

May thay, nhóm của tôi được một Capo có thiện cảm với tôi quản lý; hắn ta thích tôi bởi vì trong những lần đi bộ đến công trường, tôi chịu lắng nghe nhưng c}u chuyện yêu đương và các rắc rối trong đời sống hôn nhân của hắn. Tôi đ~ tạo ấn tượng với hắn về khả năng ph}n tích tính c|ch cũng như việc đưa ra những lời khuyên tâm lý. Hắn dành cho tôi một sự

cảm kích đặc biệt v{ điều này có lợi cho tôi rất nhiều. Trong nhiều dịp, hắn đ~ cho tôi đi cạnh trong năm h{ng đầu của chi đội, mỗi chi đội gồm khoảng 280 người. Sự ưu |i n{y rất quan trọng. Chúng tôi phải xếp hàng từ sáng sớm trong khi trời vẫn còn mờ tối. Ai cũng sợ

bị trễ và phải đứng ở những hàng sau. Nếu phải chọn người cho những công việc vất vả, nhân viên Capo cấp cao sẽ đến v{ thường chọn những người mình cần từ hàng phía sau.

Những người này phải đi ngay đến một nơi l{m việc khác, nhất là làm những loại việc đ|ng sợ dưới sự điều khiển của các lính canh lạ. Thỉnh thoảng, nhân viên Capo cấp cai sẽ chọn những người ở năm h{ng đầu, nhiệm vụ của những người được chọn là bắt những người đang cố tỏ vẻ nhanh nhẹn. Tất cả sự phản đối v{ van xin đều bị dập tắt bởi những cú đ|, v{

các nạn nh}n được chọn sẽ bị lùa vào chỗ họp trong tiếng la hét và và những cú đ|nh.

Tuy nhiên, chỉ cần người lính Capo quản lý nhóm của tôi vẫn còn muốn trút bầu tâm sự

thì sự việc này sẽ không xảy ra với tôi. Tôi đ~ có một chỗ an toàn bên cạnh hắn. Ngoài ra còn có một thuận lợi nữa. Giống như c|c bạn trọng trại, tôi cũng bị chứng phù nề. Chân của tôi sưng phù v{ lớp da căng đến nỗi tôi khó mà gập gối lại được. Tôi buộc phải không cột dây giày, chỉ có như vậy b{n ch}n sưng to của tôi mới xỏ vừa v{o gi{y. Không còn đủ chỗ để

mang vớ cho dù tôi có vớ đi nữa. Vì vậy, một phần chân trần của tôi lúc n{o cũng ướt và giày lúc n{o cũng đầy tuyết. Dĩ nhiên điều này khiến chân tôi bị tê cóng và nứt nẻ. Mỗi bước đi l{

một sự tra tấn. Tuyết đông lạnh quanh giày của chúng tôi trong suốt chuyến đi băng qua c|nh đồng tuyết. Hết người này tới người khác bị trượt ngã và những người phía sau sẽ ngã đè lên những người phía trước. Thế l{ h{ng người buộc phải dừng lại một lúc. Một trong những lính canh sẽ chạy tới giải quyết ngay sự cố, hắn đập báng súng lên những người bị

trượt ngã, quát tháo ra lệnh cho họ mau chóng đứng dậy. Những người đứng ở đầu hàng sẽ

ít phải dừng lại còn những người đi sau sẽ phải vội vã chạy trên đôi ch}n trần để bắt kịp mọi người. Tôi rất vui sướng khi được chỉ định là chuyên gia tâm lý riêng cho ngày Capo và được phép đi ở đầu hàng.

Để đáp trả cho sự tận tuỵ của tôi, mỗi lần chia xúp để ăn trưa tại công trường, khi tới lượt của tôi, bao giờ hắn cũng múc s}u c|i môi đến tận đ|y nồi để vớt cho tôi một ít đậu. Tay Capo này - một cựu quân nhân - thậm chí còn dám nói với những người quản đốc m{ tôi đ~

gây chuyện rằng hắn biết tôi là một lao công chăm chỉ. Điều n{y dĩ nhiên chẳng thể thay đổi ác cảm của tên quản đốc đối với tôi (một trong nhiều lần tôi thoát chết). Sau chuyện xảy ra với người quản đốc, ngày hôm sau hắn chuyển tôi qua nhóm làm việc khác.

Có một số quản đốc rất thông cảm với c|c tù nh}n v{ đ~ l{m hết sức để giúp cho chúng tôi có điều kiện làm việc, ăn uống dễ chịu hơn, nhất là ngay tại công trường xây dựng. Nhưng họ vẫn không ngừng nhắc chúng tôi rằng một lao động bình thường có thể làm gấp mấy lần chúng tôi trong một thời gian ngắn hơn. Nhưng họ cũng hiểu rằng một công nhân bình thường sẽ không thể sống nổi chỉ với 325g b|nh mì (đó l{ về mặt lý thuyết - còn về thực tế

chúng tôi thường nhận ít hơn) v{ chưa tới một lít xúp mỗi ngày; rằng một công https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

nh}n bình thường sẽ không sống trong sự căng thẳng thần kinh m{ chúng tôi đang phải chịu, không có tin tức từ gia đình - những người đ~ bị gửi sang các trại tập trung khác hoặc bị cho chết ngạt ngay lập tức; rằng một công nh}n bình thường sẽ không bị cái chết đe doạ

liên tục từng ngày, từng giờ. Tôi thậm chí còn cho phép bản thân nói với một quản đốc tử tế

rằng “nếu ông có thể học từ tôi cách vận dụng trí não trong khoảng thời gian ngắn như việc tôi đang học l{m đường này từ ông thì tôi thật sự nể phục ông”. Nghe vậy, ông ấy chỉ mỉm cười.

Sự vô cảm, biểu hiện chính của giai đoạn hai này là một cơ chế tự bảo vệ cần thiết. Tất cả

mọi nỗ lực đều được tập trung vào một nhiệm vụ duy nhất: duy trì cuộc sống của mình và bạn tù. Vào buổi tối, trong lúc bị dồn trở về trại từ nơi l{m việc, c|c tù nh}n thường thở dài tự an ủi: “Tốt rồi, lại qua được một ngày nữa”.

Chúng ta có thể hiểu được rằng tình trạng căng thẳng cùng với sự tập trung không ngừng vào việc duy trì sự sinh tồn không chỉ vắt kiệt sức lực mà còn khiến cho đời sống tâm hồn của người tù cũng bị đẩy xuống mức cùng cực. Nhiều đồng nghiệp của tôi ở trong trại, những người đ~ được đ{o tạo về t}m lý thường nói về “sự thoái bộ” ở người tù - sự lui về

hình dạng nguyên sơ hơn của đời sống tinh thần. Những mong ước và khát khao sẽ trở nên rõ r{ng hơn trong những giấc mơ của người ấy.

Người tù thường mơ thấy gì nhiều nhất? Đó l{ b|nh mì, b|nh ngọt, thuốc lá và những buổi tắm nước nóng. Sự thiếu thốn những nhu cầu đơn giản n{y đ~ khiến tù nhân tìm kiếm sự

thoả mãn trong những giấc mơ. Những giấc mơ n{y có l{m được gì tốt đẹp hay không lại là một chuyện đ|ng sợ khác; kẻ mơ mộng rồi cũng phải thức dậy với cuộc sống thực tế trong trại, cùng với sự tr|i ngược khủng khiếp giữa đời thực và mộng ảo.

Tôi đ~ không bao giờ quên được việc mình đ~ bị đ|nh thức giữa đêm bởi tiếng ú ớ của người bạn tù nằm bên, rõ ràng anh ấy đang trong cơn |c mộng. Bởi luôn thấy thương cảm cho những người đang phải chịu đựng những cơn |c mộng hay mê sảng nên tôi đ~ muốn đ|nh thức người đàn ông tội nghiệp đó dậy. Tôi đưa tay định lay anh ấy dậy nhưng bỗng nhiên tôi rụt tay lại, lo sợ điều mình sắp l{m. V{o lúc đó, tôi nhận thức rõ một sự thật rằng không có giấc mơ n{o, cho dù có ghê sợ đến mấy, lại đ|ng sợ bằng thực tế ở trại, vốn đang vây bủa chúng tôi; vậy mà tôi lại định đưa anh ấy trở lại với thực tế còn khủng khiếp hơn cả

ác mộng kia.

Bởi vì thiếu ăn trầm trọng nên không có gì khó hiểu khi sự thèm ăn luôn l{ vấn đề ưu tiên h{ng đầu trong tâm trí của những người tù. Hãy quan sát các tù nhân khi họ được làm việc gần nhau và không bị giám sát chặt chẽ. Ngay lập tức họ sẽ bàn về thức ăn. Một người sẽ hỏi người đang l{m việc bên cạnh mình về món ăn yêu thích của người đó. V{ rồi họ sẽ trao đổi công thức và lên thực đơn trong ng{y khi được trả tự do và trở về nhà. Họ cứ tiếp tục tưởng tưởng mọi việc thật chi tiết và câu chuyện chỉ kết thúc khi nhận được lời cảnh b|o được truyền từ trên xuống, thông thường lời cảnh bảo n{y được truyền dưới dạng mật khẩu đặc biệt hoặc một con số với h{m ý: “Lính canh đang đến”.

Tôi luôn xem những cuộc bàn tán về thức ăn giữa các bạn tù là nguy hiểm. Dù rằng việc kích thích cơ thể bằng hình ảnh c|c món ăn ngon thật chi tiết và hấp dẫn đ~ phần n{o đó giúp các tù nhân giải toả tâm lý tạm thời, nhưng nó l{ một ảo giác, mà nếu xét về mặt tâm lý thì ảo giác chắc chắn là có hại.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Trong suốt thời gian ở tù sau này, khẩu phần ăn mỗi ngày của chúng tôi chỉ còn l{ nước xúp - được phân phát một lần trong ngày kèm với một mẩu bánh mì. Ngoài bữa ăn đó, chúng tôi còn có một “bữa ăn bổ sung” trong ng{y: hôm thì một mẩu bơ vụn hoặc một lát xúc xích, hôm là một miếng phô-mát, có khi lại là một chút mật ong hoặc là một thìa mứt. Về

dinh dưỡng, chế độ ăn n{y chắc chắn không đ|p ứng được yêu cầu tối thiểu của cơ thể, nhất là khi các tù nhân phải lao động chân tay nặng nhọc không nghỉ ngơi, phơi mình trong tiết trời lạnh buốt không đủ quần |o che người. Những người bị bệnh được “chăm sóc đặc biệt”

- tức là những người được phép nằm ở trong lều trại mà không cần phải rời trại để đi l{m việc - thậm chí còn bị đối xử tệ hơn.

Khi những lớp mỡ dưới da biến mất, trông chúng tôi chẳng khác nào những bộ xương khô, có kh|c chăng l{ được khoác thêm lớp da và bộ quần |o cũ r|ch. Cơ thể chúng tôi bị bào mòn theo từng ngày. Nó sử dụng chính nguồn dưỡng chất đ~ tích luỹ để duy trì sự tồn tại của chính nó. Sau nhiều lần quan sát, mỗi một người trong chúng tôi có thể dự đo|n kh|

chính xác ai sẽ l{ người ra đi tiếp theo v{ khi n{o. “Anh ấy không còn sống được l}u đ}u”

hoặc “Tiếp theo sẽ là anh ấy”, chúng tôi thì thầm trong lúc bắt chấy rận cho nhau. Mỗi một ng{y qua đi, đến chiều tối, chúng tôi quan s|t chính cơ thể trần truồng của mình và có cùng suy nghĩ: Cơ thể của tôi thực sự chỉ còn là một cái xác. Tôi còn gì là tôi nữa? Tôi vẫn là tôi bên dưới lớp da bọc xương n{y, l{ một thành viên thuộc đ|m đông đằng sau hàng rào kẽm gai, tụ tập trong những lều trại chật hẹp. Tôi là một phần của đ|m người mà mỗi ngày ai ai cũng nhận ra rằng một phần n{o đó của cơ thể bắt đầu mục rã.

Như đ~ đề cập ở trên, ý nghĩ về thức ăn v{ c|c món kho|i khẩu đ~ ăn s}u v{o trong nhận thức của người tù. Mỗi khi có thời gian rảnh là họ nghĩ ngay đến thức ăn, đ}y l{ điều không thể tránh khỏi. Mọi người sẽ thông cảm với chúng tôi khi biết rằng ngay cả những người cứng cỏi nhất trong chúng tôi cũng ao ước đến ng{y có đủ thức ăn, không phải chỉ vì cơ thể

chúng tôi thèm khát thức ăn, m{ còn vì biết rằng những chuỗi ngày sống không ra sống này

- sự thiếu thốn những nhu cầu tối thiểu của con người khiến chúng tôi không thể nghĩ gì khác ngoài thức ăn - cuối cùng cũng chấm dứt.

Những người chưa từng trải qua hoàn cảnh như vậy thì khó mà hiểu được những cuộc đấu tranh tinh thần dữ dội mà một người đang trong cơn đói phải trải qua. Họ khó mà hiểu được nỗi thống khổ của việc phải đứng đ{o xới hàng giờ liền trong một cái hào, mòn mỏi chờ đợi âm thanh duy nhất phát ra từ chiếc còi thông báo 9 giờ 30 hay 10 giờ sáng - khoảng thời gian nửa tiếng được nghỉ để ăn trưa - lúc này, các tù nhân sẽ được tự do bên khẩu phần ăn của mình (miễn là bánh mì vẫn còn). Các bạn cũng khó m{ hiểu được sự khổ sở của những người tù khi họ liên tục hỏi người quản đốc - nếu người đó không phải l{ người quá khắt khe - rằng mấy giờ rồi; và khẽ chạm vào mẩu b|nh mì trong túi |o, trước tiên mân mê nó bằng những ngón tay tê cóng, sau đó mới bẻ một mẩu nhỏ cho vào miệng, và cuối cùng, với một chút ý chí cuối cùng, bỏ mẩu bánh mì vào túi trở lại, và tự hứa rằng phải để dành cho đến chiều.

Dù là vô thức hoặc có ý thức đi nữa thì chúng tôi cũng không ngừng đấu tranh để tìm ra cách sử dụng hợp lý nhất phần bánh mì ít ỏi vốn chỉ còn được phát duy nhất một lần vào lúc cuối ng{y. Có hai phương |n để xử lý vấn đề này. Một là sẽ ăn hết phần b|nh mì đó ngay lập tức. Điều này có hai thuận lợi, thứ nhất là sẽ thoả m~n ngay cơn đói tức thời trong một lúc, ít nhất một lần trong ngày, và thứ hai là sẽ không phải lo lắng bị mất trộm. Cách giải quyết https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

của nhóm thứ hai là chia nhỏ phần b|nh mì đó th{nh nhiều phần cho nhiều lần sử dụng, và nhóm n{y cũng có những lí lẽ riêng của họ. Tôi cuối cùng cũng nhập bọn với nhóm thứ hai.

Thời điểm kinh khủng nhất trong 24h ở trại là thời điểm thức dậy lúc trời vẫn còn tối, ba tiếng còi inh ỏi lôi chúng tôi dậy từ giấc ngủ mỏi mệt, ai cũng chưa kịp tỉnh hẳn. Chúng tôi bắt đầu vật vã với đôi gi{y ướt, cố nhét đôi ch}n đau nhức v{ sưng phồng do bị phù vào trong. Có những tiếng rên rỉ, kêu than quen thuộc về những phiền phức lặt vặt, chẳng hạn như việc lấy dây kẽm thay cho dây giày bị đứt. Một sáng nọ, tôi nghe một người mà tôi biết là rất ngoan cường và tự trọng khóc nấc lên như một đứa trẻ bởi ông buộc phải đi ch}n trần trên tuyết do không thể mang vừa đôi gi{y của mình. Trong thời khắc kinh khủng đó, tôi tìm thấy một chút an ủi; tôi lấy ra mẩu bánh mì từ trong túi và khoan khoái nhai trệu trạo.

Sự thiếu ăn l{ mối quan t}m h{ng đầu của c|c tù nh}n, đó cũng l{ lý do của sự thiếu vắng yếu tố tình dục ở đ}y. Ngo{i những t|c động từ cú sốc ban đầu, suy dinh dưỡng có lẽ là lời giải thích duy nhất cho điều mà nhà tâm lý sẽ quan s|t được trong các trại to{n đ{n ông n{y: đó l{, tỷ dụ như trại lính, thì ở đ}y hầu như không xảy ra các lệch lạc về tình dục. Ngay cả

trong những giấc mơ, người tù dường như cũng không quan t}m đến tình dục, mặc dù các cảm xúc tuyệt vọng, c|i đẹp hoặc các cảm gi|c hưng phấn vẫn thể hiện rõ ràng trong những giấc mơ.

Với phần lớn tù nhân, mọi nỗ lực của họ được dùng để chống chọi với c|i đói, c|i rét v{ để

tập trung giữ lại phần da thịt còn lại đ~ khiến họ không còn quan t}m đến những việc không phục vụ cho các mục đích ấy, v{ điều này giải thích sự thiếu thốn tình cảm hoàn toàn của người tù. Trên đường vận chuyển từ Auschwitz đến trại Dachau, tôi đ~ có cơ hội nhìn lại m|i nh{ xưa yêu dấu của mình. Chuyến xe lửa chở chúng tôi - khoảng 2000 tù nhân - đi ngang qua Vienna. Vào khoảng giữa đêm, chúng tôi đi ngang qua một trong những trạm xe lửa ở thủ đô. T{u sẽ đi ngang qua con đường có ngôi nh{ đ~ gắn bó với tôi từ thuở lọt lòng cho đến lúc tôi bị bắt.

Trong khoang tàu chở 50 người chúng tôi có hai lỗ thông hơi nhỏ. Chỉ có đủ chỗ cho một nhóm ngồi xổm trên sàn, còn những người khác phải đứng hàng giờ liền, chen chúc quanh cái lỗ thông hơi. Tôi kiễng ch}n nhìn qua đầu những người khác qua chấn song cửa sổ và bắt gặp một cái nhìn kỳ lạ của thị trấn quê nhà. Chúng tôi cảm thấy mình đang đi đến gần cái chết hơn bao giờ hết bởi vì chúng tôi nghĩ rằng chuyến xe đang đi đến trại ở Mauthausen và chúng tôi chỉ còn một hoặc hai tuần để sống. Tôi có cảm giác kỳ lạ rằng mình đang nhìn những con đường, quảng trường và các ngôi nhà thời thơ ấu qua đôi mắt của một người đ~

chết, đang trở về từ một thế giới khác và nhìn xuống thành phố ma.

Sau nhiều giờ trì hoãn, xe lửa rời khỏi trạm. Và rồi xuất hiện một con đường - con đường của tôi! Những thanh niên đ~ ở tù nhiều năm xem chuyến đi l{ một sự kiện tuyệt vời, họ

nhìn chăm chú thông qua cái lỗ thông hơi. Tôi khẩn khoản xin họ cho tôi đứng trước lỗ

thông hơi một lúc thôi. Tôi cố giải thích việc nhìn thấy hình ảnh đó có ý nghĩa với tôi như

thế n{o. Nhưng lời khẩn nài của tôi đ~ bị từ chối một cách thẳng thừng với giọng điệu đầy chế nhạo: “Ông đ~ sống ở đ}y nhiều năm rồi sao? Vậy thì ông đ~ ngắm nhìn đủ rồi!”.

Có thể nói rằng trong trại cũng có “sinh hoạt văn ho|”. Trong đó, hai vấn đề được các tù nhân quan tâm nhất là chính trị và tôn giáo. Tình hình chính trị được bàn tán khắp nơi trong trại; các cuộc nói chuyện giữa các tù nhân chủ yếu xoay quanh c|c tin đồn. Tin đồn về

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

tình hình chiến sự thường tr|i ngược nhau. C|c tin đồn liên tục được truyền đi nhanh chóng và khiến nhiều tù nhân lo lắng hơn. Nhiều lần, những tin đồn lạc quan về việc chiến tranh sớm kết thúc đ~ thổi bùng lên ngọn lửa hy vọng trong c|c tù nh}n để rồi sau đó họ lại thất vọng não nề. Một v{i người đ~ mất hết lòng tin vào ngày trở về, nhưng chính những người lạc quan là những người dễ bị kích thích vì những tin đồn nhất.

Niềm tin tôn giáo của những người tù - cho đến chừng nào họ còng giữ được niềm tin ấy

- l{ điều chân thật nhất. Sự mộ đạo và sức mạnh trong niềm tin tôn giáo từ những tù nhân mới nhập trại khiến những người khác ngạc nhiên v{ xúc động. Ấn tượng nhất là hình ảnh những người cầu nguyện trong góc nhà, hoặc trong bóng tối của chiếc xe chở gia súc dùng để chở chúng tôi về từ chỗ làm việc xa, khi tất cả chúng tôi đều mệt mỏi rã rời, đói v{ lạnh cóng trong bộ quần áo rách nát của mình.

V{o mùa đông v{ mùa xu}n năm 1945, dịch sốt phát ban bùng nổ, hầu hết mọi tù nhân đều nhiễm bệnh. Đa số những người ốm yếu đều không thể chống chọi lại căn bệnh, thế

nhưng họ vẫn phải tiếp tục công việc nặng nhọc của mình chừng nào còn có thể. Không có đủ chỗ ở cho người bệnh, thiếu thuốc men v{ người chăm sóc. Một vài triệu chứng của căn bệnh cực kỳ khó chịu: bỏ ăn (triệu chứng này tất yếu c{ng đe doạ mạng sống của họ) và những cơn mê sảng. Một người bạn của tôi bị mê sảng nặng, đ~ nghĩ rằng mình sắp chết và muốn cầu nguyện. Trong cơn mê, anh ấy không thể tìm được ngôn từ để cầu nguyện. Để

không bị mê sảng, tôi và những người khác cố gắng thức suốt đêm. Trong nhiều giờ, tôi tự

tạo nên một bài diễn văn trong đầu. Cuối cùng, tôi bắt đầu tái cấu trúc bản thảo m{ mình đ~

làm mất trong phòng tẩy uế ở Auschwitz, và nguệch ngoạc ghi lại những từ chính lên một mẩu giấy nhàu nát.

Thỉnh thoảng, trong trại có một cuộc thảo luận khoa học. Có lần, tôi đ~ chứng kiến một việc m{ tôi chưa bao giờ thấy trước đ}y, mặc dù nó gần với lĩnh vực chuyên môn của tôi: đó là lễ cầu cơ. Vị b|c sĩ trưởng của trại (cũng l{ tù nh}n) mời tôi tham dự bởi ông biết rằng tôi là một chuyên gia tâm lý. Sự việc này diễn ra ở căn phòng nhỏ trong bệnh xá. Những người tham gia quây lại thành một vòng tròn nhỏ xung quanh một viên sĩ quan từ đội vệ sinh.

Một người bắt đầu gọi hồn bằng một loạt thần chú n{o đó. Thư ký của trại ngồi trước tờ

giấy trắng, không có ý định viết gì cả. Trong suốt mười phút tiếp theo (sau khi buổi lễ bị gi|n đoạn vì không thể gọi hồn) cây viết chì của ông ấy bắt đầu vẽ những đường thẳng khắp mặt giấy thành chữ “VAE V”. Cần phải khẳng định rằng người thư ký n{y chưa bao giờ biết chữ

Latin và anh ấy chưa bao giờ nghe thấy từ “vae victics” - có nghĩa l{ “khốn cho kẻ thua trận”.

Theo tôi, trước đ}y anh ấy chắc hẳn đ~ nghe thấy những từ này một lần trong đời nhưng anh không để ý đến chúng, v{ “c|c linh hồn” ắt hẳn đ~ nắm bắt được các từ này (linh hồn ngự trị trong tiềm thức của anh ấy) vào lúc ấy - chuyện này xảy ra một v{i th|ng trước khi chúng tôi được tự do và chiến tranh kết thúc.

Bất kể tình trạng bị quản thúc về thể xác và áp lực căng thẳng về tinh thần, đời sống nội tâm của các tù nhân trong trại tập trung vẫn rất sâu sắc. Những người xuất thân là trí thức có thể cảm thấy rất đau đớn về thể xác (do thể chất ốm yếu), nhưng thế giới nội tâm của họ

lại rất kiên cường. Họ thường có thể tự rút mình ra khỏi hoàn cảnh khủng khiếp xung quanh để đến với cuộc sống nội tâm phong phú và sự tự do về tinh thần. Chỉ có cách này mới giải thích được nghịch lý tại sao một số tù nhân trông bề ngoài yếu đuối lại có thể tồn https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

tại trong trại tốt hơn những người cường tr|ng kh|c. Để làm rõ sự việc, tôi buộc phải nhớ lại trải nghiệm của c| nh}n mình. H~y để tôi kể điều gì đ~ xảy ra vào những buổi sáng sớm khi chúng tôi phải đi bộ đến công trường.

Tên lính hét vang hiệu lệnh: “To{n đội, đi thẳng! Trái 2-3-4! Trái 2-3-4! Trái 2-3-4! Trái 2-3-4! Người đứng đầu bước sang trái, trái, trái, trái và trái! Cởi nón ra!”. Những câu hiệu lệnh này vẫn còn ám ảnh tôi đến tận bây giờ. Ngay khi hiệu lệnh “Cởi nón ra!” được thét lên, chúng tôi bước qua cổng trại, |nh đèn pha chiếu xuống đầu chúng tôi. Những ai không đi đều hàng sẽ bị đ|. Người n{o đội nón trùm tai lại cho đỡ lạnh trước khi được cho phép sẽ

càng thê thảm hơn.

Chúng tôi dò dẫm trong bóng tối, bước qua những tảng đ| lớn v{ đi qua nhiều vũng nước, dọc theo con đường dẫn từ trại. Bọn lính canh đi cùng không ngừng la hét với chúng tôi v{

hướng dẫn bằng báng súng. Bất cứ ai bị đau ch}n đều phải nhờ vào cánh tay của người đi bên cạnh giúp đỡ. Hầu như không ai nói c}u n{o; những cơn gió rét buốt không có lợi cho việc nói chuyện. Giấu đôi môi sau chiếc cổ áo dựng lên, người đi bên cạnh tôi bỗng thì thầm:

“May m{ vợ chúng ta không thấy chúng ta như thế này! Tôi hy vọng họ sống khá hơn ở trại của họ và không biết việc đang xảy ra với chúng ta”.

Điều này khiến tôi nhớ đến người vợ thân yêu của mình. Chúng tôi bị dẫn đi h{ng dặm, nhiều lần bị trượt té trên những chỗ đóng băng, mọi người giúp nhau đứng dậy và lại tiếp tục, tuy không ai nói gì, nhưng cả hai chúng tôi biết: mỗi người đang nghĩ về người bạn đời của mình. Thỉnh thoảng, tôi ngước nhìn bầu trời, những ngôi sao đang mờ dần và ánh sáng hồng của bình minh bắt đầu trải d{i đằng sau những đ|m m}y u |m. Những khi ấy, hình ảnh về người vợ yêu dấu chiếm trọn tâm trí tôi, tôi nhớ hình dáng của n{ng, mường tượng đang trò chuyện cùng nàng, giọng nói của n{ng dường như vang vọng đ}u đ}y. Tôi nghe n{ng trả

lời, nhìn thấy nụ cười, ánh mắt đầy khích lệ của nàng. Dù thức hay hư thì |nh mắt ấy nhìn tôi còn s|ng hơn cả |nh bình minh đang hé rạng.

Một ý nghĩ loé lên trong tôi: lần đầu tiên trong đời tôi đ~ nhìn thấy ch}n lý m{ lo{i người từ bao đời nay đ~ ca tụng qua những vần thơ, cũng l{ ch}n lý tối thượng của các bậc học giả, rằng: Tình yêu là mục đích cuối cùng và là mục đích cao cả nhất của nhân loại. Rồi tôi hiểu được ý nghĩa huyền diệu nhất trong các vần thơ, tư tưởng và niềm tin của nhân loại truyền lại: Linh hồn của con người chỉ có thể tìm thấy sự cứu rỗi thông qua tình yêu và trong tình yêu. Tôi hiểu được làm sao mà một người không còn gì trên thế gian này vẫn biết thế nào là hạnh phúc dù chỉ tho|ng qua, đắm chìm trong suy nghĩ về người mình yêu thương. Trong lúc cảm thấy cô độc, khi không thể làm gì tích cực, khi điều duy nhất một người có thể làm là nhẫn nại chịu đựng thì nỗi nhớ về những người yêu thương l{ niềm hạnh phúc duy nhất của các tù nhân. Lần đầu tiên trong đời, tôi có thể hiểu được ý nghĩa của c}u nói: “C|c thiên thần chìm đắm trong suy tư bất tận về một chiến thắng xa xôi”.

Phía trước tôi có một người bị trượt chân, khiến cho những người đi sau té nh{o theo.

Tên lính gác nhanh chóng chạy tới và quất roi vào họ. Vì vậy, suy nghĩ của tôi bị gi|n đoạn một v{i phút. Nhưng chẳng mấy chốc tâm hồn tôi lại tìm thấy lối đi đến một thế giới khác, và tôi tiếp túc nói chuyện với người vợ thân yêu: tôi hỏi cô ấy vài câu, cô ấy trả lời; cô ấy hỏi lại tôi v{i c}u, v{ tôi đ|p trả.

“Dừng lại!”.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Chúng tôi đ~ đến công trường. Mọi người hối hả vào khu lều tối với hy vọng tìm thấy dụng cụ tương đối tốt. Mỗi người lấy một cái thuổng hoặc một cái cuốc.

“Lũ lợn chúng bây không thể nhanh ch}n lên được {?”.

Chẳng mấy chốc chúng tôi quay lại vị trí làm việc trong hào của mình. Dưới mỗi nhát cuốc, mặt đất đông cứng bị nứt ra và toé lửa. Mọi người đều im lặng, dường như mọi suy nghĩ của họ đều bị tê cóng.

Hình ảnh về người vợ th}n yêu chưa lúc n{o phai mờ trong tâm trí tôi. Bỗng nhiên tôi chợt nhận ra: Tôi thậm chí không biết nàng có còn sống hay không. Tôi chỉ biết có một điều mà giờ đ}y tôi hiểu rất rõ: Tình yêu không chỉ gắn liền với sự hiện hữu của thể xác. Tình yêu tìm thấy ý nghĩa s}u sắc nhất trong tâm trí, trong chính nội tâm của con người. Cho dù người ấy có thực sự tồn tại, có còn sống hay không cũng không quan trọng.

Tôi không biết vợ mình có còn sống hay không, v{ tôi không có c|ch n{o để biết được điều đó (trong suốt thời gian ở tù, c|c tù nh}n không được trao đổi thư từ); nhưng điều đó cũng không quan trọng vào lúc ấy. Tôi không cần phải biết, bởi không gì có thể vượt qua sức mạnh tình yêu, không gì có thể chạm vào tình cảm thiêng liêng tôi dành cho nàng. Nếu sau này tôi có biết rằng vợ mình đ~ chết đi nữa thì tôi nghĩ điều đó cũng không quấy nhiễu bản th}n tôi cũng như ảnh hưởng đến hình ảnh nàng trong lòng tôi, những cuộc trò chuyện trong tâm trí giữa chúng tôi vẫn sẽ sống động, viên m~n. “H~y khắc tên tôi trong trái tim của em, tình yêu cũng mạnh như c|i chết”.

Sức mạnh bên trong giúp cho người tù tìm thấy sự cứu rỗi trong nỗi cô đơn, trống vắng và buồn ch|n trước cuộc sống. Những lúc rỗi rãi hiếm hoi, trí tưởng tượng của người tù thường trở về sống với quá khứ. Những điều họ nhớ nhiều nhất không phải là những sự

kiện quan trọng mà là những sự việc bé nhỏ, vặt vãnh. Không gian hoài niệm tô điểm thêm cho những sự việc rất đỗi bình dị ấy một ý nghĩa đặc biệt. Thế giới của những mảnh ký ức chắp nối ấy dường như rất xa xăm, v{ t}m trí phải cố hết sức mới có thể tái hiện chúng: Trong đầu tôi hiện lên hình ảnh tôi đi xe buýt, mở cửa căn hộ, trả lời điện thoại và bật đèn.

Suy nghĩ của tôi thường tập trung vào những chi tiết như thế, và những ký ức này có thể

khiến tôi bật khóc.

Cuộc sống nội tâm của người tù có khuynh hướng sâu sắc hơn nên giờ đ}y c|i nhìn của họ

về nghệ thuật v{ thiên nhiên cũng kh|c trước - họ có một cảm nhận m{ trước kia họ chưa từng biết đến. Nhờ đó m{ đôi khi họ quên mất hoàn cảnh tồi tệ của mình. Nếu có ai đó nhìn thấy khuôn mặt của chúng tôi trên chuyến đi từ Auschwitz đến trại Bavaria, lúc chúng tôi đang nhìn qua những song chắn cửa sổ chiêm ngưỡng những ngọn núi ở Salzburg in hình trên nền trời lồng lộng ánh chiều t{, thì người đó sẽ không bao giờ nghĩ rằng đấy là khuôn mặt của những người đ~ từ bỏ hy vọng về cuộc sống và tự do. Cho dù điều đó l{ sự thật đi chăng nữa thì chúng tôi cũng không thể rời mắt khỏi khung cảnh thiên nhiên trước mắt, những cảnh vật m{ bao l}u nay chúng tôi không còn được nhìn thấy.

Ở trong trại cũng vậy, một người có thể phát hiện và gọi người bạn tù làm việc bên cạnh cùng ngắm cảnh sắc tuyệt đẹp khi mặt trời xuyên qua những tàng cây cao trong khu rừng Bavaria (giống như bức vẽ bằng m{u nước nổi tiếng của hoạ sĩ Dürer) - nơi chúng tôi đ~ x}y dựng một kho đạn bí mật khổng lồ. Một chiều nọ, khi chúng tôi đang ngồi nghỉ trên sàn của https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

khu lều, mệt lử, trên tay là những chén xúp, một người tù vội vã chạy vào và gọi chúng tôi ra ngo{i để ngắm cảnh hoàng hôn tuyệt đẹp. Đứng bên ngoài lều, chúng tôi nhìn những đ|m mây u ám ửng hồng ở phía Tây và cả bầu trời sống động với những đ|m m}y thay đổi hình dạng và màu sắc, từ m{u xanh thép đến m{u đỏ thắm như m|u. M{u x|m hoang t{n của khu lều trại ho{n to{n tương phản với hình ảnh rực rỡ của bầu trời phản chiếu trong vũng nước trên mặt đất. Sau vài phút lặng im vì xúc động, một người tù đ~ nói với người bên cạnh:

“Thế giới này sao có thể đẹp đến thế!”.

Một lần nọ, chúng tôi đang l{m việc trong hào. Bình minh xám xịt vây quanh chúng tôi; màu xám của bầu trời; màu xám của tuyết trong ánh sáng nhợt nhạt của bình minh; màu xám trên những bộ đồ của những người tù, và màu xám u tối trên khuôn mặt họ. Tôi lại nói chuyện trong t}m tưởng với người vợ của mình, mà có lẽ cũng l{ đang đấu tranh để tìm thấy lý do cho sự chịu đựng, cho cái chết từ từ của tôi. Trong nỗ lực cuối cùng chống lại nỗi tuyệt vọng trước cái chết sắp đến, tôi nhận thấy linh hồn mình đang xuyên qua bức màn ảm đạm.

Tôi có cảm giác rằng linh hồn của tôi vượt qua cả cái thế giới vô vọng, vô nghĩa lúc ấy v{

văng vẳng ở đ}u đó, tôi nghe thấy câu trả lời “Có” cho c}u hỏi về sự tồn tại của ý nghĩa sâu xa nhất của cuộc sống. Ngay khoảnh khắc ấy, bỗng một tia sáng loé lên trên một nông trại ở

phía xa, trong l{n sương mờ ảo buổi bình minh ở Bavaria. “Ex lux in tenebris lucet” - ánh sáng rồi cũng xuất hiện từ trong bóng tối. Trong nhiều giờ, tôi đứng cuốc trên mặt đất đóng băng. Tên lính g|c đi ngang, sỉ nhục tôi, tôi coi như hắn và những lời của hắn không còn tồn tại, tôi lại tiếp tục nói chuyện với người vợ thân yêu của mình. Càng ngày tôi càng cảm nhận rõ hơn sự hiện diện của nàng, rằng nàng luôn ở cạnh tôi; tôi có cảm giác rằng mình có thể

chạm vào nàng, có thể đưa tay ra v{ nắm lấy bàn tay của nàng. Cảm giác ấy rất mạnh: n{ng đ~ ở đ}y. Đúng v{o lúc ấy, một con chim nhẹ nh{ng bay đến v{ đậu ngay trước mặt tôi - trên đống đất mà tôi vừa đ{o xong - v{ nhìn tôi chăm chú.

Ở đoạn trước, tôi đ~ đề cập đến vấn đề nghệ thuật trong trại. Liệu trong trại tập trung có tồn tại hình thái nghệ thuật n{o đó hay không? Điều này phụ thuộc vào cách nhìn nhận của mỗi người. Thỉnh thoảng, trong trại cũng tổ chức múa hát. Khu trại tạm thời được thu xếp một khoảng trống, một vài chiếc ghế gỗ được đặt hoặc cột vào nhau và lịch biểu diễn được phác thảo. Đến chiều tối, những người có địa vị khá cao trong trại - các Capo và những công nhân không phải rời trại đi đến công trường - tụ tập tại khu sân khấu tạm bợ này. Họ đến để

được thoả thích cười vui hoặc để cho người ta thấy rằng họ cũng biết rơi lệ; dù gì đi nữa họ

cũng chỉ muốn tạm quên hết sự việc xung quanh. Các tiết mục biểu diễn bao gồm những bài h|t, b{i thơ, chuyện cười, một số tác phẩm ngầm đả kích tội ác trong trại. Tất cả đều nhằm giúp chúng tôi quên đi ho{n cảnh của mình, v{ đúng l{ như vậy thật. Các buổi văn nghệ hiệu quả đến mức một v{i tù nh}n thường đến xem biểu diễn, bất kể sự mệt mỏi của bản thân hoặc thậm chí là phải mất cả khẩu phần ăn hằng ngày của mình.

Trong nửa tiếng nghỉ trưa, khi người ta phát xúp tại công trường (xúp do những nhà thầu trả công cho tù nhân với số lượng ít ỏi), chúng tôi được phép ngồi trong một phòng m|y chưa x}y xong. Khi bước vào, mỗi người đều cầm trên tay một tô xúp lõng bõng nước.

Trong khi chúng tôi xì xụp húp, một tù nhân trèo lên một cái ống và hát các bài hát của Ý.

Chúng tôi rất thích các bài hát, và anh sẽ được cho gấp đôi phần xúp múc “từ đ|y nồi” - có nghĩa l{ sẽ có thêm ít đậu.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Phần thưởng không chỉ d{nh cho c|c “diễn viên bất đắc dĩ” m{ còn d{nh cho kh|n giả -

những người đến cổ vũ. Chẳng hạn nhờ tinh thần cổ vũ hăng h|i, tôi nhận được sự che chở

(thật may l{ tôi chưa cần nó bao giờ!) từ một Capo đ|ng sợ nhất trong trại - người có biệt hiệu l{ “Capo s|t thủ”. Chuyện diễn ra như sau: Một chiều nọ, tôi lại được vinh dự mời đến căn phòng diễn ra buổi cầu cơ một lần nữa. Ở đó đ~ tụ tập nhiều người bạn của vị b|c sĩ

trưởng (việc này trái với luật của trại), v{ viên sĩ quan đội vệ sinh cũng có mặt. Vị Capo sát thủ tình cờ bước vào phòng và hỏi mọi người có muốn nghe bài thơ nổi tiếng (đúng ra l{ tai tiếng) của hắn hay không. Không cần hỏi tới lần thứ hai, hắn ta nhanh chóng lấy ra một tập ghi chép và bắt đầu đọc |ng thơ “tuyệt t|c” của mình. Tôi mím chặt môi để khỏi bật cười trước những vần thơ yêu thích của hắn, cũng l{ để cứu mạng mình. Vì tôi vỗ tay quá nhiệt liệt nên dù tôi có bị cắt cử sang làm việc ở đội của hắn thì tôi vẫn có cơ hội sống sót, trước đ}y tôi đ~ từng bị chỉ định sang đó l{m việc trong một ngày - một ng{y l{ qu| đủ với tôi. Dù sao, việc có được thiện cảm của Capo sát thủ cũng có ích, vì vậy tôi đ~ cố hết sức mà vỗ tay thật to.

Dĩ nhiên nhìn chung, bất cứ hình thức nghệ thuật nào ở trong trại cũng l{ một điều kỳ

quái. Có thể nói rằng bất cứ ấn tượng n{o có liên quan đến nghệ thuật đều nảy sinh từ cảnh trái ngược ma quái giữa hình thức biểu diễn với hiện trạng hoang tàn của cuộc sống trong trại. Tôi sẽ không bao giờ quên tôi đ~ tỉnh dậy như thế nào từ giấc ngủ vùi mệt lử v{o đêm thứ hai của mình ở Auschwitz - bị khuấy động bởi tiếng nhạc. Người lính canh già tổ chức ăn mừng gì đó trong phòng của mình, gần với lối vào trại. Giọng nói lè nhè trong cơn say.

Bỗng mọi thứ trở nên im bặt và rồi tiếng đ{n vĩ cầm ng}n lên giai điệu buồn b~, cô độc xuyên phủ m{n đêm. Tiếng vĩ cầm da diết khiến tôi muốn bật khóc, bởi vì v{o ng{y hôm đó, có một người vừa bước sang tuổi 24. Người đó hẳn giờ n{y đang nằm trong một khu trại n{o đó ở Auschwitz, có thể chỉ cách tôi từ v{i trăm tới một ngàn dặm, nhưng chúng tôi chẳng thể nào gặp được nhau. Người ấy chính là vợ tôi.

Việc khám phá ra rằng bên trong trại tập trung cũng có bóng d|ng của nghệ thuật có lẽ sẽ

khiến cho người bên ngoài ngạc nhiên. Và họ sẽ càng kinh ngạc khi biết người tù lại còn có thể tìm thấy sự h{i hước trong hoàn cảnh khủng khiếp ấy, dĩ nhiên t}m trạng vui vẻ ấy chỉ

xuất hiện trong giây lát rồi tất cả lại chìm trong bóng đêm vô vọng. Sự h{i hước là một loại vũ khí tinh thần trong cuộc đấu tranh duy trì sự sống. Nó có sức mạnh hơn bất cứ phẩm chất nào khác, có thể đưa con người vượt lên bất kỳ hoàn cảnh nào, cho dù chỉ là trong phút chốc. Thực tế tôi đ~ giúp một anh bạn làm cạnh tôi tại công trường xây dựng cách phát triển óc h{i hước. Chúng tôi hứa với nhau rằng mỗi người ít nhất phải nghĩ ra một câu chuyện cười mỗi ngày về một việc bất ngờ n{o đó có thể xảy ra khi chúng tôi đ~ được tự do.

Anh ấy là một b|c sĩ phẫu thuật v{ đ~ từng làm việc trong một bệnh viện lớn. Thế là có lần tôi khiến anh ấy cười bằng cách diễn tả việc anh ấy không thể quên được thói quen ở trong trại sau khi đ~ trở về với công việc cũ của mình như thế n{o. Trong công trường xây dựng (nhất là khi có gi|m s|t viên đi kiểm tra), tay đốc công sẽ thúc chúng tôi làm việc nhanh hơn bằng c|ch hét lên “L{m việc đi! L{m việc đi!”. Vì thế, tôi đ~ nói với anh ấy: “Anh nghĩ sao nếu một ng{y n{o đó, lúc anh trở lại phòng mổ v{ đang tiến hành một ca phẫu thuật bụng. Bỗng nhiên một nhân viên chạy ào vào phòng và thông báo sự xuất hiện của b|c sĩ phẫu thuật cấp cao bằng c|ch hét to|ng lên: “Mổ đi! Mổ đi!”

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Đôi khi những người kh|c cũng s|ng t|c ra những giấc mơ h{i hước về tương lai, chẳng hạn như c}u chuyện về buổi tiệc mà họ được mời đến dự sau khi đ~ được giải thoát khỏi trại. Khi xúp được mang ra, họ quên mất mình đang ở hiện tại, và thế là họ năn nỉ người chủ

nh{ h~y múc xúp “từ đ|y nồi” cho họ.

Nỗ lực phát triển khiếu h{i hước và nhìn mọi việc theo cách vui nhộn là một mánh khoé m{ tôi đ~ học được trong lúc làm chủ nghệ thuật sống. Mặc dù ở đ}u cũng có đau khổ, ở đ}u cũng cần khiếu h{i hước, nhưng trong trại tập trung thì càng phải rèn luyện nghệ thuật sống khôi h{i. Cơ chế vận hành của nỗi đau khổ trong con người cũng tương tự như c|ch vận hành của chất khí. Nếu ta bơm một số lượng khí nhất định vào một căn phòng trống thì lượng khí đó sẽ lấp đầy ho{n to{n căn phòng, cho dù căn phòng ấy có lớn đến thế n{o chăng nữa. Tương tự, đau khổ sẽ chế ngự tâm hồn và trí não của một người, cho dù nỗi đau khổ ấy là lớn hay nhỏ. Như vậy, “kích thước” của đau khổ l{ ho{n to{n tương đối.

Theo đó, một việc rất nhỏ cũng có thể đem lại niềm hạnh phúc lớn lao. Hãy lấy ví dụ về

một việc đ~ xảy ra trong chuyến đi từ Auschwitz đến trại tập trung Dachau. Chúng tôi đều lo sợ chuyến xe sẽ đưa chúng tôi đến trại Mauthausen. Căng thẳng dâng cao khi chúng tôi tiến gần đến cây cầu bắc qua sông Danube - nơi xe lửa phải băng qua để đến Mauthausen (chúng tôi biết được điều này là do một tù nhân có kinh nghiệm kể lại). Những ai chưa bao giờ trải qua điều gì đó tương tự thì khó m{ hình dung được điệu nhảy vui sướng của những tù nhân trong xe khi thấy chúng tôi không băng qua c}y cầu m{ “chỉ” đi đến Dachau.

Điều gì xảy ra trên đường chúng tôi đến trại Dachau trong suốt chuyến đi kéo d{i hai ng{y, ba đêm? S{n xe lửa không đủ chỗ cho mọi người cùng ngồi, cho dù là kiểu ngồi co người lại cho ít tốn diện tích nhất. Đa số chúng tôi phải đứng suốt đường đi, trong lúc một số người thay phiên nhau ngồi xổm lên những bó rơm ít ỏi thấm đẫm nước tiểu. Khi vừa đến nơi, tin quan trọng đầu tiên mà chúng tôi biết được từ c|c tù nh}n cũ: Dachau l{ một trại tương đối nhỏ (sức chứa khoảng 2.500 người), không có “c|i lò” nào cả, không lò thiêu, không phòng hơi ngạt! Điều đó có nghĩa l{ nếu một người chẳng may trở thành một “Moslem” thì người đó cũng sẽ không bị đưa thẳng đến phòng hơi ngạt mà phải chờ đến chuyến “vận chuyển bệnh nh}n” về lại Auschwitz. Sự

ngạc nhiên sung sướng n{y đ~ khiến tâm trạng chúng tôi phấn chấn lên. Lời ước của viên tự

quản của chúng tôi ở Auschwitz đ~ thành hiện thực: chúng tôi đ~ nhanh chóng được chuyển đến một khu trại không “ống khói”

- không giống Auschwitz. Chúng tôi cười v{ đùa nghịch, bất chấp những gì mình sẽ phải trải qua trong những giờ tới.

Khi điểm danh, một trong số chúng tôi không có mặt. Thế là chúng tôi buộc phải đợi bên ngo{i dưới mưa, trong cơn gió lạnh cho đến khi người ta tìm thấy người vắng mặt đó. Cuối cùng người ta tìm thấy anh ấy trong khu nh{ m{ anh đ~ ngủ quên do kiệt sức. Việc điểm danh chuyển thành việc trừng phạt tập thể. Suốt cả đêm cho đến sáng, chúng tôi buộc phải đứng ngoài sân, lạnh cóng v{ ướt sũng sau chuyến h{nh trình căng thẳng. Tuy nhiên, tất cả

chúng tôi đều thấy vui! Vui vì không có bóng dáng của ống khói lò thiêu v{ vì Auschwitz đ~

ở phía sau.

Một lần khác, chúng tôi nhìn thấy một nhóm tù bị kết |n đi ngang qua chỗ làm việc của chúng tôi. Tính tương đối về sự bất hạnh hiện lên mới rõ rệt làm sao! Chúng tôi ghen tị với những người tù phạm tội thật sự ấy. Họ chắc chắn có cuộc sống điều độ, an toàn và hạnh https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

phúc. Họ chắc chắn có được cơ hôi tắm rửa thường xuyên - chúng tôi buồn b~ nghĩ. Họ chắc chắn có bàn chải răng, b{n chải giặt, nệm ngủ - mỗi người một cái - và hàng tháng nhận được thư từ tin tức về người thân, hoặc ít nhất cũng biết được họ có còn sống hay không.

Còn chúng tôi đ~ mất cái quyền ấy từ rất lâu rồi. V{ chúng tôi cũng cảm thất ghen tỵ khi một số người trong chúng tôi có cơ hội vào nhà máy và làm việc trong một căn phòng có m|i che!

Ai cũng ao ước có được sự may mắn nhỏ nhoi đó. Nhưng những điều được gọi l{ “may mắn”

n{y cũng có nhiều mức độ khác nhau. Trong số c|c đội làm việc ngoài trại (tôi là thành viên của một trong c|c đội đó) có một v{i đơn vị được xem là tệ hơn những đơn vị khác. Một số

tù nhân phải chịu cảnh lội ở khu đất sình lầy trên sườn dốc để dỡ than từ xe đẩy xuống trong suốt 12 giờ liền. Hầu như mỗi ng{y đều có tai nạn xảy ra với công việc cực khổ n{y, v{

thường là dẫn đến tử vong.

Ở môt số nhóm làm việc khác, tên quản đốc giám sát theo cách truyền thống, tức là bằng roi vọt. Điều này khiến chúng tôi cảm thấy khá may mắn khi không thuộc quyền quản lý của bọn chúng hoặc nếu có cũng chỉ tạm thời. Một lần nọ, thật không may tôi lại rơi v{o một nhóm như thế. Trước khi chuông b|o động có không kích vang lên, chúng tôi làm việc liên tục suốt hai giờ không nghỉ (trong thời gian này, tên quản đốc đặc biệt để mắt tới tôi). Nếu như hôm đó không có tiếng chuông giải tho|t kia, tôi nghĩ rằng mình sẽ phải về trạm trên một trong những chiếc xe chở những người đ~ chết hoặc gần như chết do kiệt sức. Không ai có thể tưởng tượng được rằng trong tình huống đó tiếng chuông b|o động đ~ khiến tù nhân chúng tôi cảm thấy nhẹ nhõm như thế nào, ngay cả cảm giác của võ sĩ quyền anh khi nghe tiếng chuông kết thúc hiệp đấu đúng lúc cứu anh ta khỏi nguy cơ đo v|n cũng không thể so s|nh được.

Chúng tôi biết ơn cả những ân huệ nhỏ nhặt nhất - nếu có thể gọi đó l{ “}n huệ”. Chẳng hạn như chúng tôi vui mừng khi có thời gian bắt chấy cho nhau trước khi đi ngủ, mặc dù việc n{y cũng chẳng có gì thú vị do phải đứng trần truồng trong khu nh{ không có lò sưởi với tuyết đóng cục trên trần nh{. Nhưng chúng tôi biết ơn nếu như tiếng còi không vang lên trong lúc bắt chấy v{ đèn không bị tắt. Bởi nếu làm việc đó không xong, chúng tôi sẽ bị lũ

chấy rận đ|nh thức vào lúc nửa đêm.

Những niềm vui ít ỏi về cuộc sống trong trại đ~ sản sinh một loại hạnh phúc tiêu cực -

theo cách nói của triết gia Schopenhauer[9] là một hình thức “tho|t khổ” - cho dù sự cứu rỗi đó chỉ mang tính tương đối, tạm thời. Niềm vui thật sự, dù nhỏ nhoi, cũng rất ít. Tôi nhớ có lần tôi đ~ vẽ một bảng cân bằng hạnh phúc và thấy rằng trong nhiều tuần qua, tôi chỉ có được hai lần vui vẻ. Một lần là lúc trở về trại từ nơi l{m việc, sau khi chờ đợi rất lâu, tôi được vào nhà bếp v{ được xếp vào hàng do một tù nhân - đầu bếp F. phân phát thức ăn. Ông ấy đứng sau một cái chảo lớn và múc xúp vào bát của những tù nh}n đang vội vã cầm b|t đi qua. Ông ấy là đầu bếp duy nhất không nhìn vào những người đang cầm tô đợi ông múc xúp; l{ đầu bếp duy nhất múc phần xúp bằng nhau, bất kể người nhận l{ ai; v{ l{ người không ưu |i cho cả những người bạn hoặc đồng hương của mình, thêm cho họ khoai tây trong khi những người khác chỉ được múc một ít xúp to{n nước.

Nhưng thật không phải nếu tôi phán xét những người tù vốn coi trọng tình đồng hương.

Ai có thể trách những người này khi họ ưu |i bạn bè của mình hơn trong ho{n cảnh như thế

này, bởi không sớm thì muộn, ai ai ở đ}y cũng phải đối mặt với vấn đề sự sống hay cái chết.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Không người n{o được quyền phán xét họ trừ khi người đó thực lòng hỏi chính mình rằng liệu trong tình huống tương tự mình sẽ không l{m như thế chăng.

Sau một thời gian dài quay trở lại cuộc sống bình thường (một thời gian dài sau khi ra trại), một người đ~ cho tôi xem những bức ảnh của các tù nhân trong trại tập trung đang nằm chen chúc trên giường, ánh nhìn vô cảm hướng về những người khách viếng thăm.

“Thật là khủng khiếp, những khuôn mặt gầy rộc với những đôi mắt to|t lên c|i nhìn đe doạ -

điều ấy đ~ nói lên tất cả”.

“Tại sao anh lại nghĩ như vậy?”, tôi hỏi, thật sự không hiểu lý do đằng sau lời phán xét kia. Lúc ấy, tôi nhớ lại tất cả mọi việc: 5 giờ sáng, bên ngoài trời vẫn còn tối. Tôi đang nằm trên tấm ván cứng trong khu bệnh x|, nơi có khoảng 70 người đang “được chăm sóc”. Chúng tôi bệnh và không phải rời trại để đi l{m; không phải đi xếp hàng. Chúng tôi có thể nằm cả

ngày ở một góc nhỏ trong bệnh xá, ngủ chập chờn và chờ đến lúc được phát bánh mì (dĩ

nhiên, phần bánh mí sẽ bị cắt giảm) và phần xúp trong ng{y (to{n nước v{ cũng bị giảm số

lượng). Nhưng chúng tôi h{i lòng; chúng tôi hạnh phúc cam chịu tất cả. Trong lúc nằm cuộn mình v{o nhau để giữ ấm, v{ cũng vì qu| lười, không buồn cử động nếu không cần thiết, chúng tôi nghe thấy tiếng còi chát chúa và những tiếng la hét ở ngo{i s}n, nơi những người l{m ca đêm vừa trở về v{ đang được điểm danh. Cánh cửa mở toang, gió tuyết lạnh lùa vào trong bệnh xá. Một người tù kiệt sức, toàn thân phủ đầy tuyết, chạy vào phòng và ngồi xuống một v{i phút. Nhưng tên trạm trưởng lôi anh ấy ra ngo{i. Quy định nghiêm ngặt không cho người lạ v{o khu nh{ trong khi đang tiến h{nh điểm danh. Tôi thấy thương cảm cho người ấy biết bao và vui mừng vì mình không phải l{ người ấy, thay v{o đó tôi lại ốm và có thể ngủ chập chờn trên những chiếc giường bệnh! Căn bệnh quả thật là một vị cứu tinh cho tôi trong hai ngày ở đó, v{ tôi có thể được nghỉ thêm hai ngày nữa.

Khi nhìn thấy những tấm ảnh trên tạp chí, ký ức về những ngày nằm bệnh trong trại lại hiện về trong tâm trí tôi. Sau khi nghe tôi giải thích, mọi người đ~ hiểu tại sao tôi không thấy tấm ảnh l{ đ|ng sợ: những người trong các bức ảnh đó có lẽ cũng không qu| bất hạnh.

Ngày thứ tư trong khu bệnh xá, tôi vừa bị điều động đi l{m ca đêm thì vị b|c sĩ trưởng bước vào và muốn tôi tình nguyện phục vụ y tế ở một trại kh|c đang có nhiều bệnh nhân bị

sốt. Mặc kệ lời khuyên của các bạn mình (và bất chấp sự việc rằng hầu như không có đồng nghiệp nào của tôi tình nguyện), tôi vẫn quyết định xung phong. Tôi biết rằng khi nhận công việc đó, có thể tôi sẽ chết sớm. Nhưng nếu tôi phải chết ở đó thì ít nhất cái chết của tôi cũng có ý nghĩa. Tôi nghĩ chắc chắn việc có thể giúp đỡ những người tù khác với tư c|ch b|c sĩ sẽ

có ý nghĩa hơn l{ sống một cuộc đời tẻ nhạt và cuối cùng phí hoài nó trong vai một tên lao động khổ sai vô nghĩa.

Đối với tôi, đ}y l{ một phép to|n đơn giản, tôi không phải hy sinh gì cả. Nhưng viên sĩ

quan từ đội vệ sinh đ~ bí mật ra lệnh phải “chăm sóc kỹ” hai b|c sĩ tình nguyện trong suốt thời gian chúng tôi ở đó. Trông chúng tôi yếu ớt đến nỗi anh ta sợ rằng mình sẽ có thêm hai c|i x|c hơn l{ hai b|c sĩ.

Như tôi đ~ đề cập trước đó, ở trong trại tập trung, việc giữ mạng sống của mình v{ người bạn tù tri kỷ là mối quan t}m thường trực, còn lại thì tất cả những việc không có liên quan tới nhiệm vụ ấy đều bị xếp vào hàng thứ yếu. Mọi sự hy sinh cũng chỉ vì mục đích n{y. Tính cách của một người có liên quan tới việc người ấy bị vây hãm trong trạng thái bấn loạn, bị

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

đe doạ những giá trị bản th}n đến mức khiến cho người ấy trở nên hoài nghi chính những giá trị ấy. Dưới t|c động của một thế giới đ~ không còn công nhận giá trị của cuộc sống và phẩm gi| con người, một thế giới đ~ cướp đi ý chí của con người và biến họ th{nh đối tượng để tiêu huỷ (kế hoạch đ~ lập ra, nhưng cần phải sử dụng triệt để đến tận xương tuỷ con người ấy) - bản ngã của con người cũng mất đi ch}n gi| trị. Nếu một người trong trại không đấu tranh chống lại điều n{y để giữ lấy phẩm giá của mình thì người ấy sẽ mất luôn cảm gi|c mình l{ con người - một con người có đầu óc, có sự tự do bên trong và có giá trị riêng.

Người đó sẽ nghĩ mình chỉ là một phần của đ|m đông; sự tồn tại của người đó rơi xuống cấp độ sống của loài thú. Một đ|m đông bị chăn dắt - đôi khi từ nơi n{y đến nơi kh|c; đôi khi đi cùng nhau, rồi tách ra - giống như một bầy cừu không có suy nghĩ hoặc ý chí. Một đ{n chó săn nhỏ nhưng nguy hiểm luôn rình rập họ khắp nơi, th{nh thạo trong những màn tra tấn và những trò hung bạo. Chúng không ngừng chăn dắt cả đ{n, bao v}y phía trước, phía sau, với những tiếng hét, cú đ| v{ những cú quất roi. V{ chúng tôi, đ{n cừu, chỉ nghĩ được hai việc

- l{m sao để tr|nh lũ chó xấu xa v{ l{m sao để có được chút thức ăn.

Giống như một con cừu nhút nhát giữa đ{n, mỗi người chúng tôi cố gắng chen vào giữa đội hình. Điều n{y giúp chúng tôi có cơ hội tr|nh được những cú đ|nh của những tên lính gác ở hai bên, phía trước và phía sau hàng. Vị trí trung tâm còn có thuận lợi l{ được che chắn khỏi những cơn gió lạnh. Vì vậy, để cố gắng giữ ấm, một người sẽ cố gắng len lỏi vào đ|m đông. Điều n{y được thực hiện tự động trong c|c đội hình. Nhưng có nhiều lúc, đ}y l{

một nỗ lực có nhận thức ở phía chúng tôi - tuân theo một trong các quy luật bắt buộc nhất để sinh tồn trong trại: Không được gây sự chú ý. Lúc n{o chúng tôi cũng cố gắng tránh sự

chú ý của bọn SS.

Dĩ nhiên có những lúc cần tách mình khỏi đ|m đông. Rõ r{ng một cuộc sống cộng đồng mà bất cứ điều gì mình l{m cũng đều bị để ý, l{ nguyên nh}n thôi thúc con người thoát khỏi đời sống ấy, dù chỉ là trong chốc l|t. Người tù muốn ở một mình, với chính mình và với những suy nghĩ của mình. Anh ta khao kh|t có được sự riêng tư v{ yên tĩnh một mình. Sau chuyến đi đến nơi được gọi l{ “trại an dưỡng”, tôi có cơ hội hiếm hoi được yên tĩnh trong khoảng 5 phút. Phía sau khu bệnh xá mà tôi làm việc - nơi có khoảng 50 bệnh nhân mê sảng chen chúc, có một chỗ vắng vẻ ở một góc hàng rào dây thép gai kép bao quanh trại. Đó l{ nơi một cái lều được dựng tạm bằng vài cái sào và một số c{nh c}y để đặt nửa tá xác chết (con số tử vong bình quân mỗi ngày trong trại). Nơi đó có một cái hầm dẫn nước thông tới các ống nước. Tôi thường ngồi trên cái nắp gỗ của căn hầm này mỗi khi không phải làm việc.

Tôi chỉ ngồi và nhìn về phía những triền dốc có hoa xanh mướt và những ngọn đồi xanh mờ

xa xa của vùng Bavaria được đóng khung trong những vòng dây thép gai chằng chịt. Tôi đ~

mơ m{ng một cách thiết tha, đầu óc lang thang lên vùng phía Bắc và Tây Bắc theo hướng nh{ mình, nhưng tất cả những gì tôi thấy được chỉ là những đ|m m}y lơ lửng trên bầu trời.

Những cái xác lúc nhúc giòi bọ bên cạnh cũng không ảnh hưởng đến tôi. Chỉ có bước chân của những tên lính g|c đi ngang mới có thể kéo tôi ra khỏi những giấc mơ của mình; hoặc là tiếng gọi từ khu bệnh xá, hoặc l{ để nhận những đồ dùng y tế mới được chuyển đến bệnh xá - gồm khoảng 5 hoặc 10 viên thuốc aspirin cho 50 bệnh nhân trong nhiều ngày. Tôi nhận thuốc rồi chia đều ra, cảm nhận mạch đập của bệnh nhân và cấp nửa viên thuốc cho những trường hợp bệnh nặng. Những ca bệnh đ~ đến mức vô phương cứu chữa sẽ không https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

được nhận thuốc. Việc này sẽ chẳng giúp ích gì cho họ, hơn nữa nên dành thuốc cho những người vẫn còn chút ít hy vọng sống. Với những trường hợp nhẹ, tôi chẳng có gì ngoài những lời động viên. Tôi lê bước đến chỗ nằm của từng bệnh nhân, cố gắng an ủi họ mặc dù tôi cũng yếu và mất sức từ lúc bị sốt. Rồi tôi quay lại nơi riêng tư của mình trên cái nắp gỗ che hầm nước.

Cái hầm này có lần đ~ vô tình cứu mạng của ba người tù. Trước ngày giải phóng không lâu, có nhiều cuộc vận chuyển tù nhân hàng loạt đến Dachau; v{ ba tù nh}n n{y đ~ khôn ngoan cố tìm c|ch để không bị chuyển đi. Họ leo xuống cái hầm và núp ở đó, trốn bọn lính.

Tôi bình tĩnh ngồi trên nắp, ra vẻ không biết gì v{ chơi một trò chơi trẻ con l{ ném đ| qua những hàng rào dây kẽm gai. Nhìn thấy tôi, lính canh ngập ngừng một chút nhưng rồi bỏ

qua. Một lúc sau tôi nói với ba người bên dưới rằng điều nguy hiểm tồi tệ nhất đ~ qua.

Người ở bên ngoài trại thật khó có thể hiểu được rằng cuộc sống của người trong trại hầu như chẳng có giá trị gì. Các tù nhân trong trại tuy chai sạn, nhưng cũng nhận thức rõ rằng khả năng sống sót của những người có mặt trong chuyến vận chuyển người bệnh chắc chắn là con số 0. Những cái xác gầy yếu của người bệnh được ném v{o xe đẩy v{ được những người tù kéo đi trong nhiều dặm, dưới cơn b~o tuyết, để đến trại tiếp theo. Nếu một trong số người bệnh chết trước khi chiếc xe được kéo đi, anh ta cũng sẽ bị quẳng lên xe -

danh sách phải chính xác! Danh sách là thứ duy nhất quan trọng. Một người chỉ được tính khi anh ấy có một số hiệu. C|i đại diện cho mỗi sinh mạng chỉ là một con số: chết hoặc sống

- điều đó không quan trọng; cuộc sống của “một con số” n{o có quan trọng gì. C|i gì đằng sau con số ấy và cuộc sống ấy chẳng có giá trị gì: số phận, tiểu sử, tên họ của một con người.

Trong chuyến vận chuyển các bệnh nhân mà tôi với tư c|ch b|c sĩ phải đi cùng từ một trại ở

Bavaria đến một trại khác, có một tù nhân trẻ mà anh trai của cậu không có trong danh sách v{ đ|ng lẽ ra anh ta sẽ bị bỏ lại đằng sau. Cậu bé đ~ năn nỉ thống thiết đến nỗi người quản trại quyết định sẽ đổi người: có một tù nhân muốn được ở lại v{ người anh được nhận vào thế chỗ cho người n{y. Nhưng danh s|ch phải chính x|c! Điều đó thật dễ d{ng. Người anh trai chỉ cần đổi số hiệu của mình với một tù nhân khác.

Như tôi đ~ đề cập trước kia, chúng tôi không có giấy tờ gì; chỉ riêng việc giữ được mạng sống của mình đ~ l{ một điều vô cùng may mắn rồi. Còn lại, tất cả đều không quan trọng.

Tất cả những điều khác về chúng tôi, chẳng hạn như đống quần áo rách trên bộ xương gầy còm, chỉ được quan tâm nếu chúng tôi bị chỉ định vào chuyến vận chuyển người bệnh. Mọi người lục so|t c|c “Moslem” đ~ chết một cách thô bạo để xem chiếc áo khoác hoặc đôi gi{y của họ có tốt hơn của mình hay không. Dù gì thì số phận của họ đ~ chấm hết, nhưng những người còn lại trong trại vẫn phải làm việc và vì thế phải tận dụng mọi phương tiện để tìm cơ

hội sống sót cho mình. Trái tim của người tù dường như đ~ chai sạn. Họ nhận thấy số mệnh của mình hoàn toàn tùy thuộc vào tâm trạng của những tên lính canh - những quân cờ của số phận - v{ điều này càng khiến họ ít giống con người hơn.

Trong suốt thời gian ở Auschwitz, tôi đ~ đưa ra một quy tắc ứng xử cho bản thân, và với kinh nghiệm của mình, tôi có thể khẳng định rằng đ}y l{ một quy tắc hữu hiệu. Hầu hết những người bạn tù của tôi sau n{y cũng noi theo quy tắc này. Nhìn chung, tôi sẽ thành thật trả lời tất cả các câu hỏi và chỉ dừng lại ở đó, tuyệt đối không bàn về những việc không được hỏi tới. Nếu người ta hỏi tôi về tuổi, tôi sẽ trả lời về tuổi. Nếu hỏi tôi về nghề nghiệp, tôi sẽ

nói “b|c sĩ” nhưng không nói chi tiết. Buổi s|ng đầu tiên ở Auschwitz, một lính SS bước đến https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

sân tập trung. Chúng tôi bị chia thành những nhóm nhỏ: nhóm tầm bốn mươi tuổi, nhóm dưới bốn mươi tuổi, nhóm công nhân cơ khí, kỹ sư, v{ cứ thế. Rồi chúng tôi lại bị tách ra, tạo thành những nhóm mới. Nhóm của tôi bị đưa sang một dãy nhà khác, tại đấy chúng tôi lại phải xếp hàng. Sau khi bị phân loại một lần nữa và trả lời những câu hỏi về tuổi và nghề

nghiệp, tôi bị đưa qua một nhóm nhỏ hơn. Một lần nữa, chúng tôi lại bị đưa qua một trạm khác và bị ph}n nhóm kh|c. Điều này tiếp diễn thêm vài lần nữa, tôi thấy khổ sở, lạc lõng giữa những người lạ đang nói những thứ ngôn ngữ kỳ quặc. Rồi đến làn xét chọn cuối cùng, tôi thấy mình quay trở lại nhóm m{ tôi đ~ bị xếp vào ở lần phân loại đầu tiên! Họ chắc không để ý rằng tôi đ~ bị đưa từ trạm này sang trạm khác trong lúc chờ đợi. Nhưng tôi nhận ra trong những phút ngắn ngủi ấy, số phận đ~ đi lướt qua tôi dưới nhiều hình thái khác nhau.

Khi có đợt chuyển bệnh nhân tới “trại an dưỡng”, tên của tôi (tức số hiệu của tôi) được đưa v{o danh s|ch, bởi vì người ta cần một số b|c sĩ. Nhưng không ai tin rằng đích đến thật sự của chuyến đi ấy là trại an dưỡng. Vài tuần trước, một cuộc vận chuyển như thế đ~ được chuẩn bị. Và mọi người cũng nghĩ rằng nơi đến l{ lò hơi ngạt. Khi được thông báo những ai tự nguyện l{m ca đêm sẽ được đưa ra khỏi danh sách chuyển đi, 82 tù nh}n đ~ xung phong ngay lập tức. Mười lăm phút sau, chuyến vận chuyển bị hủy, nhưng 82 người trong danh s|ch ca đêm vẫn còn ở đó. Điều n{y đồng nghĩa với việc hầu hết họ đều chết trong vòng hai tuần tới.

Bây giờ, cuộc vận chuyển đến trại an dưỡng được sắp xếp lần thứ hai. Một lần nữa, không ai biết liệu đ}y có phải là một trò bịp để dụ một số người bệnh làm việc - dù chỉ trong 14 ngày - hay đó sẽ là chuyến đi đưa họ đến phòng hơi ngạt hoặc đến trại an dưỡng thực sự.

B|c sĩ trưởng, người thích tôi, lên nói cho tôi vào lúc 10 giờ kém 15 phút đêm ấy: “Tôi đ~

nói với mọi người trong phòng rằng anh có thể gạch tên mình khỏi danh s|ch trước 10 giờ”

Tôi nói với ông rằng đó không phải là cách hành xử của tôi; rằng tôi đ~ học được c|ch để

số phận tự nó diễn ra. “Tôi sẽ ở cùng với các bạn của mình”, tôi nói. Có gì đó thương cảm trong ánh mắt của ông, như thể ông đ~ biết sự thật đằng sau cuộc vận chuyển này. Ông nhẹ

nhàng bắt tay tôi, như thể đó l{ lời tạm biệt, không phải cho cuộc sống, mà từ cuộc sống. Tôi chầm chậm đi về lều của mình. Ở đó, tôi thấy một người bạn mà tôi rất tin tưởng đang chờ.

- Anh thật sự muốn đi với họ sao? - Anh ấy buồn bã hỏi.

- Ừ, tôi sẽ đi.

Anh ấy khóc, và tôi cố an ủi anh ấy. Còn một việc nữa phải làm - tôi lấy lại bình tĩnh v{

nói:

- Nghe này Otto, nếu tôi không thể trở về nhà với vợ tôi, và nếu anh có thể gặp lại cô ấy, hãy nói với cô ấy rằng tôi đ~ nói chuyện với cô ấy hàng ngày, hàng giờ. Anh hãy nhớ nhé.

Thứ hai, tôi yêu cô ấy hơn bất cứ ai. Thứ ba, tuy chỉ cưới cô ấy trong thời gian ngắn, nhưng điều ấy có ý nghĩa lớn lao đối với tôi, thậm chí hơn tất cả những gì chúng ta đ~ trải qua ở

đ}y.

Otto, bây giờ anh đang ở đ}u? Anh vẫn còn sống chứ? Chuyện gì đ~ xảy ra với anh từ giây phút cuối chúng ta ở cạnh nhau? Anh có tìm thấy vợ tôi không? Và anh có nhớ tôi đ~ bắt anh https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

học thuộc lòng những lời nói của tôi - từng từ một - như thế nào không, mặc dù anh đ~

khóc như trẻ con?

Sáng hôm sau, tôi bị chuyển đi theo đo{n. Lần này không phải là trò bịp. Chúng tôi không đi đến phòng hơi ngạt mà thật sự đến trại an dưỡng. Những người đ~ thương tiếc cho tôi vẫn ở lại trong trại cũ với điều kiện sống còn tồi tệ hơn ở trại mới của chúng tôi. Họ đ~ cố

tự cứu mình, nhưng việc ấy rốt cuộc chỉ là sự đóng đinh của chính họ vào số phận. Nhiều tháng sau, khi đ~ được tự do, tôi gặp lại một người bạn ở trại cũ. Anh ấy, một kiểm soát viên trong trại, đ~ kể cho tôi nghe việc anh đ~ tìm thấy những mảnh thịt người bị cắt ra từ

các xác chết đang được nấu trong nồi như thế nào. Trong trại đ~ xảy ra tình trạng ăn thịt người. Tôi đ~ rời khỏi đó đúng lúc.

Điều này khiến tôi nhớ đến câu chuyện về thần chết ở Teheran. Một lần nọ, một người Ba Tư gi{u có đang đi dạo trong vườn cùng người đầy tớ của mình. Người hầu ấy khóc rằng anh ta vừa mới gặp Thần Chết và bị Thần Chết dọa nạt. Anh cầu xin chủ nhân cho mình một con ngựa chạy thật nhanh để có thể trốn đến Teheran vào buổi chiều hôm ấy, Người chủ

bằng lòng v{ người hầu phi nước đại trên lưng ngựa. Khi trở về nh{, chính người chủ lại gặp Thần Chết v{ ông đ~ hỏi: “Tại sai ngài dọa nạt và làm tên hầu của ta khiếp sợ?”. Ta chẳng dọa nạt gì cả, ta chỉ tỏ vẻ ngạc nhiên vì thấy hắn ở đ}y m{ thôi. Theo dự tính, ta sẽ gặp hắn ở

Teheran đêm nay”, Thần Chết nói.

Người tù thường rất sợ hãi khi phải đưa ra quyết định v{ h{nh động. Đó l{ kết quả từ

niềm tin rằng số phận làm chủ con người, và rằng con người không nên cố tác động vào số

phận bằng bất cứ c|ch n{o m{ h~y để nó tự diễn ra. Ngoài ra, sự vô cảm cũng góp phần không nhỏ trong việc t|c động đến tâm lý của người tù. Có một số khoảnh khắc cần phải đưa ra quyết định thật nhanh, quyết định sẽ đem lại sự sống hoặc cái chết, thì người tù vẫn muốn để số phận định đoạt cho mình. Sự tránh né này thể hiện rõ ràng nhất khi người tù phải đưa ra quyết định ở lại hay bỏ trốn. Trong thời khắc phải đưa ra quyết định - thời khắc n{y thường kéo dài vài phút - anh ta luôn phải chịu đựng sự hành hạ của Địa Ngục. Mình có nên thử bỏ trốn? Mình có nên mạo hiểm?

Tôi cũng đ~ từng trải qua cảm giác khổ sở như vậy. Khi trận địa tiến đến gần hơn, tôi đ~

có cơ hội bỏ trốn. Một đồng nghiệp của tôi được ph|i đến các khu trạm bên ngoài trại để

thực hiện nhiệm vụ y tế có ý định bỏ trốn v{ đưa tôi đi cùng anh ấy. Trong lúc giả vờ bàn bạc về ca bệnh đòi hỏi lời tư vấn của chuyên gia, anh ấy lôi tôi ra ngoài. Bên ngoài trạm, một thành viên của phong trào kháng chiến nước ngoài sẽ đưa cho chúng tôi đồng phục và tài liệu. Vào phút cuối, do một vài trục trặc kỹ thuật, chúng tôi buộc phải trở về trại. Chúng tôi đ~ tranh thủ cơ hội n{y để chuẩn bị một số đồ đạc cho mình - một ít khoai t}y hư - và tìm một chiếc ba lô.

Chúng tôi lao vào một căn lều bỏ trống của một trại nữ, lều bỏ hoang vì họ đ~ bị chuyển sang một trại khác. Lều trại khá lộn xộn; rõ ràng nhiều người đ~ đem theo nhiều đồ đạc và bỏ đi. Có nhiều đồ r|ch n|t, nón rơm, thức ăn hư v{ b|t đĩa vỡ. Một vài cái tô vẫn còn trong tình trạng tốt và rất có giá trị đối với chúng tôi, nhưng chúng tôi quyết định không mang đi.

Chúng tôi biết rằng trong tình trạng thiếu thốn cùng cực, họ không chỉ sử dụng những cái tô ấy để ăn m{ còn l{m chậu rửa và bô tiểu. (Có quy định nghiêm cấm sử dụng bất kỳ đồ gia dụng nào trong trại. Tuy nhiên, một v{i người buộc phải phá luật, nhất là các bệnh nhân bị

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

sốt phát ban, những người quá yếu để đi ra ngo{i cho dù có được giúp đỡ). Trong khi tôi đứng canh gác bê ngoài, bạn tôi bước vào lều và nhanh chóng trở ra với một cái ba lô mà anh giấu dưới áo khoác. Anh ấy đ~ nhìn thấy một cái khác ở bên trong và tôi sẽ lấy nó. Vì vậy chúng tôi đổi chỗ và tôi tiến vào trong. Khi lục lọi trong đống rác, tôi tìm thấy một chiếc ba lô và cả một cái bàn chải. Đột nhiên tôi nhìn thấy một cái xác phụ nữ giữa những thứ đồ

mà họ bỏ lại.

Tôi chạy về lều của mình và gom hết đồ đạc: tô đựng thức ăn, đôi găng tay bị r|ch được

“thừa kế” từ một bệnh nh}n đ~ chết vì sốt, và một ít giấy vụn có những ghi chú về công trình khoa học mà tôi phải bỏ dở lúc bị bắt (như đ~ nói trước đó, tôi bắt đầu tái cấu trúc lại bản thảo m{ tôi đ~ bị mất ở Auschwitz). Tôi kiểm tra một lượt các bệnh nhân của mình, những người đang nằm co quắp trên những tấm ván mục được kê thành hai dãy trong bệnh xá. Tôi đến bên cạnh người đồng hương duy nhất của mình, người gần như sắp chết và mạng sống của anh ấy được tôi cố gắng níu kéo bất chấp tình trạng hiện tại của anh. Tôi phải giữ ý định trốn khỏi đ}y, nhưng người bạn của tôi dường như đ~ đo|n ra được điều gì đó (có lẽ tôi có một chút căng thẳng). Bằng giọng yếu ớt, anh ấy hỏi tôi: “Cả anh cũng bỏ đi nữa {?”. Tôi chối, nhưng tôi thấy khó mà tránh khỏi ánh nhìn buồn bã của anh ấy. Một lần nữa, ánh nhìn vô vọng của anh khiến tôi có cảm giác tội lỗi. Cảm giác khó chịu đ~ b|m lấy tôi từ lúc tôi nhận lời trốn cùng người bạn bây giờ lại càng trở nên mạnh mẽ. Bỗng nhiên tôi quyết định đặt số phận trong tay mình lần nữa. Tôi chạy ra khỏi lều và nói với anh bạn kia rằng tôi không thể đi cùng anh ấy. Ngay khi tôi nói rằng tôi đ~ quyết định sẽ ở lại với các bệnh nhân của mình, cảm giác khó chịu trong tôi bỗng trôi tuột đi. Tôi không biết những ngày sắp tới sẽ xảy ra chuyện gì, nhưng tôi đ~ tìm thấy sự bình yên bên trong m{ tôi chưa từng trải qua trước đó. Tôi trở lại lều, ngồi trên tấm phản dưới ch}n người đồng hương, cố

trấn an anh; rồi tôi trò chuyện với những người khác, cố gắng làm cho họ bớt mê sảng.

Ngày cuối cuối cùng trong trại của chúng tôi đ~ đến. Khi mặt trận tiến đến sát bên, cuộc chuyển tù hàng loạt đ~ được tiến hành. Các viên chức trong trại, các Capo v{ c|c đầu bếp đ~

bỏ trốn. Trong ngày này, giới chỉ huy trong trại ra lệnh di tản toàn trại trước hoàng hôn.

Thậm chí một số ít tù nhân còn lại (người bệnh, c|c b|c sĩ, v{ một v{i “y t|”) cũng phải rời đi.

Đến đêm, trại bị đốt cháy. Vào buổi trưa, các xe tải tiếp nhận người bệnh vẫn chưa đến.

Thay v{o đó, tất cả các cánh cổng trại bỗng nhiên bị đóng lại và hàng rào kẽm gai được bọn lính SS giám sát chặt chẽ để không một ai có thể trốn thoát. Các tù nhân còn lại có nguy cơ

bị thiêu cháy cùng với trại. Lần thứ hai, tôi và bạn tôi quyết định bỏ trốn.

Chúng tôi được lệnh phải chôn ba x|c người bên ngoài hàng rào kẽm gai. Trong trại chỉ

còn có hai chúng tôi đủ sức làm việc này. Gần như tất cả những người kh|c đều đang nằm trong c|c d~y nh{ còn dùng được, sốt mê man. Chúng tôi lên kế hoạch: Chúng tôi sẽ giấu chiếc ba lô của bạn tôi trong cái chậu giặt đồ cũ vốn được dùng như c|i quan t{i v{ chuyển nó ra ngoài cùng với c|i x|c đầu tiên. Khi chuyển cái xác thứ hai, chúng tôi sẽ giấu ba lô của tôi bên trong và đến lần chuyển xác thứ ba, chúng tôi sẽ bỏ trốn. Hai chuyến đầu tiên diễn ra theo đúng kế hoạch. Sau khi trở về, tôi đợi anh bạn đi tìm một ít b|nh mì để chúng tôi có thể ăn trong v{i ng{y tới trong rừng. Tôi chờ đợi. Mười phút trôi qua. Tôi trở nên mất kiên nhẫn khi không thấy anh ấy quay lại. Sau ba năm trong tù, nhiều lần tôi đ~ mường tượng khung cảnh ngày tự do, cảm giác tuyệt vời khi được chạy đến chiến tuyến. Nhưng ng{y ấy vẫn chưa đến.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Vào lúc bạn tôi quay trở lại, cánh cổng trại mở ra. Một chiếc xe tuyệt đẹp, m{u s|ng, sơn một chữ thập đỏ lớn, chầm chậm chạy vào trong. Một ph|i đo{n từ Hội Chữ Thập Đỏ Quốc Tế ở Geneva đ~ đến, trại và những người tù được bảo vệ dưới quyền kiểm soát của những người n{y. Ph|i đo{n tạm trú trong một trang trại ở vùng lân cận để có thể đến được trại vào bất cứ lúc n{o trong trường hợp khẩn cấp. Giờ thì ai thèm quan tâm về việc chạy trốn nữa chứ? Những chiếc hộp đựng đầy thuốc được dỡ xuống khỏi xe, thuốc l| được phân ph|t, người ta chụp ảnh chúng tôi, không bao giờ chúng tôi có thể quên niềm hạnh phúc dâng trào tại thời khắc ấy. Giờ thì chúng tôi không cần phải mạo hiểm chạy đến nơi chiến sự nữa.

Trong lúc vui mừng, chúng tôi quên mất cái xác thứ ba, vì vậy chúng tôi khiêng cái xác ra ngo{i v{ đặt vào cái huyệt nhỏ mà chúng tôi đ~ đ{o cho ba x|c chết. Người lính canh đi cùng với chúng tôi - một người khá hiền lành - đột nhiên trở nên hòa nhã. Anh ấy thấy tình thế có thể đ~ thay đổi và cố gắng lấy lòng chúng tôi. Anh ấy tham dự buổi cầu nguyện ngắn dành cho những người chết trước khi lấp đất. Sau những căng thẳng và hào hứng trong những giờ phút vừa rồi, sau những ngày cuối cùng trong cuộc đua của chúng tôi với tử thần, những lời cầu nguyện tha thiết của chúng tôi cho sự thanh thản, bình an cuối cùng cũng được nhiệt thành cất lên.

Chúng tôi trải qua ngày cuối cùng trong trại với tâm trạng háo hức chờ đón tự do. Nhưng chúng tôi đ~ vui mừng quá sớm. Ph|i đo{n Chữ Thập Đỏ đảm bảo với chúng tôi rằng một thỏa thuận đ~ được ký kết và trại sẽ không bị sơ t|n. Nhưng v{o đêm đó, bọn lính SS đ~ đến với những chiếc xe tải và mang theo lệnh sơ t|n. Những tù nhân cuối cùng ở lại sẽ được chuyển đến trại trung tâm, từ nơi đó chúng tôi sẽ được chuyển đến Thụy Điển trong vòng 48 tiếng để đổi lấy một số tù nhân chiến tranh. Chúng tôi khó mà nhận ra các lính SS lúc này. Họ rất thân thiện, cố gắng thuyết phục chúng tôi đừng sợ khi bước lên xe, nói rằng chúng tôi nên biết ơn vì sự may mắn này. Những người còn khỏe tập trung trong xe tải, còn những người bệnh nặng và yếu sức được khiêng lên. Tôi và bạn tôi - chúng tôi lúc này không cần giấu những chiếc ba lô nữa - đứng ở nhóm cuối, từ nhóm đó 13 người sẽ được chọn cho chuyến xe cuối cùng. Vị b|c sĩ trưởng đếm số lượng cần thiết, nhưng ông ấy đ~ bỏ

sót hai chúng tôi. Người thứ 13 đ~ được đưa lên xe tải còn chúng tôi bị bỏ lại phía sau. Tâm trạng chúng tôi nhanh chóng đi từ ngạc nhiên đến tức giận và thất vọng, chúng tôi trách vị

b|c sĩ trưởng. Ông xin lỗi, nói rằng vì quá mệt và bị ph}n t}m, ông nghĩ rằng chúng tôi vẫn còn có ý định muốn bỏ trốn. Chúng tôi ngồi xuống m{ cơn giận vẫn dâng trào, trên vai vẫn còn đeo những chiếc ba lô, cả hai cùng với những tù nhân còn lại chờ đợi chuyến xe cuối.

Chúng tôi phải đợi rất lâu. Cuối cùng, chúng tôi nằm trên những tấm nệm trong căn phòng bỏ trống của lính canh, kiệt sức vì đ~ phấn khích trong những ngày giờ qua, dao động liên tục giữa tâm trạng hy vọng và thất vọng. Chúng tôi ngủ thiếp đi, để nguyên cả quần áo, giày dép trên người để sẵn sàng cho chuyến đi.

Tiếng ồn từ súng trường v{ đạn ph|o đ|nh thức chúng tôi; các vệt sáng của súng đạn đan chéo trong phòng. Vị b|c sĩ trưởng xông vào và ra lệnh cho chúng tôi nằm úp xuống sàn nhà.

Một tù nhân từ trên giường nhảy xuống, đạp trúng bụng tôi. Tôi tỉnh giấc hoàn toàn! Rồi chúng tôi hiểu chuyện gì đang xảy ra: chiến trường đ~ lan đến chỗ chúng tôi! Tiếng súng rồi cũng ngớt và bình minh ló dạng. Bên ngoài, trên chiếc cọc ngay cổng trại, một chiếc cờ trắng bay phấp phới trong gió.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Nhiều tuần sau, chúng tôi nhận ra rằng ngay cả trong những giờ phút cuối cùng đó, số phận vẫn đùa giỡn với số ít tù nhân còn lại chúng tôi. Chúng tôi nhận ra sự mong manh của kiếp người, đặc biệt là trong những thời khắc giữa sự sống và cái chết. Người ta đưa cho tôi những tấm hình đ~ được tìm thấy trong một trại nhỏ cách trại của chúng tôi không xa. Các bạn của chúng tôi, những người đ~ nghĩ rằng họ đang trên đường đến với tự do v{o đêm hôm ấy, đ~ bị

đưa lên những chiếc xe tải chở đến trại này, ở đó họ bị nhốt trong những dãy nhà kho khóa chặt và bị thiêu cho đến chết. Những thi thể bị cháy thành than ở nhiều chỗ đ~ được nhận diện trên tấm ảnh. Một lần nữa, tôi lại nghĩ về câu chuyện Thần Chết ở Teheran.

Ngo{i vai trò như một cơ chế bảo vệ, sự vô cảm của người tù cũng l{ kết quả từ nhiều nhân tố kh|c. Đói v{ thiếu ngủ góp phần vào trạng th|i đó (giống như trong cuộc sống bình thường) và tính cáu bẳn - một đặc điểm khác trong trạng thái thần kinh của người tù. Sự

thiếu ngủ một phần l{ do đ|m chấy rận lúc nhúc trong các lều trại đông đúc thiếu vệ sinh và hệ thống nhà xí bẩn thỉu. Việc cơ thể chúng tôi không được cung cấp nicotin v{ cafein cũng là nguyên nhân góp phần tạo ra sự vô cảm và tính cáu bẳn.

Ngoài những nguyên nhân bên ngoài này, các tác nhân tinh thần cũng góp phần dẫn đến những diễn biến tâm lý phức tạp của người tù. Trong đa số tù nh}n đều có phức cảm tự ti.

Tất cả chúng ta đều một lần hoặc đ~ từng tưởng tượng mình l{ “một người n{o đó”. Ở trong trại, chúng tôi bị đối xử như những sinh vật vô giá trị. (Nhận thức về giá trị bên trong của một người nằm ở mức độ cao hơn, mang tính t}m linh hơn v{ không thể bị dao động bởi cuộc sống trong trại. Nhưng có bao nhiêu người tự do, không tính những người tù, nhận thức được điều này?). Không cần nghĩ về điều đó thì người tù cũng đ~ có cảm giác bị thoái hóa rồi. Điều này thể hiện rõ khi quan sát sự tương phản trong cấu trúc xã hội đơn lẻ của trại. Như một quy luật ở trại, những tù nh}n, Capo, đầu bếp, người giữ kho, các cảnh sát viên c{ng “nổi tiếng” thì họ càng ít có cảm giác bị tho|i hóa như đa số các tù nhân khác, mà ngược lại, còn có cảm gi|c được nâng cấp! Một v{i người thậm chí còn tạo ra những ảo tưởng về sự

vĩ đại. Phản ứng tâm lý của số đông ghen tị và chống đối với thiểu số có lợi này thể hiện ở

nhiều c|ch kh|c nhau, đôi khi l{ trong c|c c}u chuyện đùa. Ví dụ, tôi nghe một tù nhân nói với một tù nhân khác về một Capo rằng: “Xem n{y! Tôi biết cái tên ấy khi hắn chỉ là chủ tịch của một ngân hàng lớn. Số của hắn phải đỏ lắm mới leo lên được thế n{y!”.

Bất cứ khi nào số đông bị giáng cấp và thiểu số được thăng cấp thì sẽ nảy sinh xung đột (có rất nhiều dịp xảy ra việc này, bắt đầu từ việc phân phát thức ăn), v{ kết quả là các xung đột này sẽ bùng nổ. Vì vậy, cường độ cáu bẳn (mà nguyên nhân từ thể chất đ~ được nói ở

trên) gia tăng cùng với những căng thẳng thần kinh. Chẳng có gì ngạc nhiên khi tình trạng căng thẳng n{y thường kết thúc bằng nắm đấm. Bởi vì tù nhân cứ phải liên tục chứng kiến những cảnh đ|nh nhau cho nên tính bạo lực trong họ cũng gia tăng. Chính tôi đ~ cảm thấy nắm tay của mình siết chặt lại khi tức giận trong những lúc đói kh|t v{ mệt mỏi. Tôi thường rất mệt bởi vì phải canh để cho than vào bếp lò cả đêm (chúng tôi được phép giữ nó trong bệnh xá cho những bệnh nhân bị sốt). Tuy nhiên, tôi có được vài giờ tĩnh lặng cho riêng mình vào giữa đêm, khi mọi người hoặc đ~ ngủ yên, hoặc chìm trong cơn mê sảng. Tôi có thể nằm duỗi người trước lò than v{ nướng một ít khoai t}y đ~ ăn cắp được. Nhưng ng{y hôm sau tôi còn cảm thấy mệt mỏi hơn, căng thẳng và dễ cáu bực hơn.

Trong lúc chăm sóc c|c bệnh nhân trong khu bệnh xá với tư c|ch một b|c sĩ, tôi cũng phải làm luôn việc của người lính canh đang bị bệnh. Vì vậy, tôi có trách nhiệm giữ lều trại https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

sạch trước ban quản lý trại - nếu từ “sạch” có thể được dùng trong trại để mô tả cho điều kiện sống như vậy. Việc giả bộ kiểm tra lều trại thường được thực hiện với mục đích tra tấn hơn l{ vệ sinh. Gi| như họ có thể cung cấp thêm thực phẩm và một ít thuốc men, nhưng mối quan tâm duy nhất của những giám sát viên là cọng rơm đ~ được quét khỏi phòng chưa hay những chiếc khăn bẩn, r|ch n|t v{ đầy chí của bệnh nhân có được xếp gọn g{ng dưới chân họ không. Giống như số phận của c|c tù nh}n, chúng thường không được chú ý đến.

Nếu tôi khôn khéo báo cáo, dỡ nón khỏi c|i đầu trọc của mình và dậm ch}n: “Trạm số VI/9: 52 bệnh nhân, hai y tá, và một b|c sĩ” thì họ sẽ hài lòng và rời khỏi. Nhưng cho đến lúc họ

đến - thường sẽ trễ hơn v{i giờ so với thông b|o, v{ đôi khi chẳng hề có thông báo gì - tôi vẫn phải giữ tấm chăn thật thẳng, nhặt từng cọng rơm nhỏ rơi từ trên giường và la hét những con quỷ tội nghiệp đang l{m bừa bộn giường, đe doạ họ vì đ~ ph| hỏng bao công sức của tôi trong việc giữ cho lều trại được gọn gàng và sạch sẽ. Sự vô cảm đặc biệt gia tăng trong c|c tù nhân bị sốt, vì họ không có phản ứng nào trừ khi bị la hét. Thậm chí có khi la hét cũng chẳng ích gì, và tôi phải kiềm chế lắm mới không đ|nh họ. Sự tức giận của một người tỷ lệ thuận trước sự vô cảm của đối phương, nhất là khi nguy hiểm đang tới gần (chẳng hạn như sắp bị

kiểm tra).

Khi cố gắng lý giải về những đặc điểm tâm lý tiêu biểu của người tù trong trại, tôi nhấn mạnh việc con người hoàn toàn bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh. (Trong trường hợp n{y, môi trường xung quanh là cấu trúc duy nhất về cuộc sống trong trại m{ người tù buộc phải thích ứng theo một khuôn mẫu n{o đó). Thế còn sự tự do của con người thì sao?

Chẳng lẽ không có sự tự do về tinh thần trong hành vi và phản ứng của con người trước môi trường xung quanh sao? Có phải lý thuyết cho rằng con người chẳng qua chỉ là một sản phẩm của hoàn cảnh v{ môi trường l{ đúng? - Tính cách của con người được quyết định bởi các nhân tố thuộc về bản chất sinh học, tâm lý hoặc xã hội? Có phải con người là một sản phẩm ngẫu nhiên của những điều n{y? Điều quan trọng hơn, c|c phản ứng của người tù đối với thế giới duy nhất là trại tập trung có chứng minh được rằng con người không thể thoát khỏi t|c động của môi trường xung quanh? Có phải con người không có lựa chọn cho hành động của mình trước những hoàn cảnh này?

Chúng tôi có thể trả lời những câu hỏi này từ trải nghiệm cũng như từ niềm tin của mình.

Những trải nghiệm từ cuộc sống trong trại cho thấy con người có sự lựa chọn cho hành động của mình. Có đủ ví dụ cho điều n{y, thường là về bản tính quả cảm, chứng minh rằng con người có thể vượt qua sự vô cảm và kiềm chế sự tức giận. Con người có thể giữ vững sự

tự do về tinh thần, sự độc lập về tâm trí, ngay cả trong những điều kiện tồi tệ do căng thẳng về tinh thần lẫn thể chất.

Chúng tôi, những người đ~ sống trong trại có thể nhớ đến những người đ~ đi bộ qua các d~y nh{ để động viên những người khác, chia sẻ với họ mẩu bánh mì cuối cùng của mình.

Có thể họ chỉ có v{i người, nhưng điều đó cũng đủ để chứng minh rằng người ta có thể lấy đi của một người mọi thứ, chỉ trừ một điều: sự tự do - sự tự do trong việc lựa chọn th|i độ

sống trong bất kỳ hoàn cảnh nào, và sự tự do lựa chọn hướng đi của mình.

Và luôn có những lựa chọn mà ta phải quyết định. Mỗi một ngày, mỗi một giờ thường đem đến cho ta cơ hội để đưa ra quyết định, quyết định về việc bạn sẽ khuất phục hay ngẩng cao đầu trước những thế lực đang đe doạ cướp đi con người thật của bạn, cướp đi sự

tự do bên trong của bạn; quyết định về việc bạn có trở th{nh trò đùa của hoàn cảnh, chối bỏ

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

sự tự do và phẩm giá của mình để bị nhào nặn thành hình nhân tiêu biểu cho phận tù hay không.

Theo quan điểm này, các phản ứng tâm lý của người tù trong trại dường như xuất phát từ chính bản thân họ hơn l{ từ t|c động của những điều kiện nhất định về vật chất và xã hội.

Thậm chí ngay cả c|c điều kiện như thiếu ngủ, thiếu ăn v{ c|c kiểu căng thẳng thần kinh có thể gợi ý rằng người tù bị buộc phải phản ứng theo những cách nhất định thì trong phân tích cuối cùng, rõ r{ng người tù trở thành loại người nào là kết quả từ quyết định bên trong của họ, chứ không đơn thuần chỉ là kết quả từ ảnh hưởng của hoàn cảnh sống trong trại. Vì vậy, về cơ bản, bất cứ ai cũng có thể quyết định mình sẽ trở th{nh người như thế nào về mặt tinh thần và tâm hồn, ngay cả trong những hoàn cảnh như thế. Người ấy vẫn có thể giữ lại phẩm giá của mình, dù là ở trong trại tập trung. Dostoevski đ~ nói rằng: “Chỉ có một điều mà tôi sợ: không xứng đ|ng với những đau khổ của mình”. Những lời n{y thường hiện lên trong đầu tôi sau khi tôi quen biết những người m{ c|ch cư xử ở trại, sự chịu đựng và cái chết của họ đ~ x|c nhận một điều rằng sự tự do còn lại bên trong tâm hồn không thể mất đi.

Mọi người có thể nói rằng họ đ~ xứng đ|ng với những đau khổ của họ; cách họ trải qua đau khổ đ~ l{ một th{nh công đích thực. Chính sự tự do về tinh thần này - vốn không thể bị

cướp đi - đ~ khiến cuộc sống trở nên có ý nghĩa v{ có mục đích.

Một cuộc sống chủ động đem lại cho con người cơ hội nhận ra giá trị trong những công việc sáng tạo, trong khi một cuộc sống hưởng thụ thụ động mang lại cơ hội để trải nghiệm c|i đẹp, nghệ thuật hoặc tự nhiên. Nhưng trong cuộc sống còn có một kết quả khác mà hầu như không đem lại sự sáng tạo lẫn việc hưởng thụ, một cuộc sống chỉ chấp nhận một khả

năng duy nhất về h{nh vi đạo đức: đó l{ th|i độ của con người về sự tồn tại của mình, một sự

tồn tại bị giới hạn bởi c|c t|c nh}n bên ngo{i. Người đó bị cấm đo|n sống một cuộc sống sáng tạo lẫn một cuộc sống hưởng thụ. Nhưng không chỉ có cuộc sống sáng tạo và cuộc sống hưởng thụ mới có ý nghĩa. Nếu cuộc sống có ý nghĩa, thì sự đau khổ nhất định cũng phải có ý nghĩa. Đau khổ là một phần không thể thiếu trong cuộc sống, thậm chí giống như số phận và cái chết. Không có đau khổ và cái chết, cuộc sống của con người không thể hoàn thiện.

Cách một người chấp nhận số phận và những đau khổ của mình, cách một người dám vượt qua những thử th|ch đó đem lại cho người ấy nhiều cơ hội để hiểu được ý nghĩa s}u xa hơn của cuộc sống ngay cả trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Người đó có thể giữ

được lòng dũng cảm, tự trọng và bao dung. Hoặc trong lúc đấu tranh sinh tồn, người đó có thể quên đi phẩm giá của mình và trở nên không khác gì một con thú. Ở đ}y ẩn chứa cơ hội mà một người có thể tận dụng hoặc bỏ qua để nắm giữ các giá trị đạo đức mà nghịch cảnh đem lại. V{ điều này quyết định việc người đó có xứng đ|ng với nỗi đau khổ của mình hay không.

Đừng nghĩ rằng những suy xét này cao xa và quá viển vông. Đúng l{ chỉ có một số ít người mới có thể chạm tay vào các tiêu chuẩn đạo đức cao như thế. Chỉ có một số ít tù nhân giữ được sự tự do bên trong và hiểu được giá trị mà những đau khổ đem lại, nhưng chỉ

riêng những ví dụ ấy thôi cũng đ~ đủ chứng minh rằng sức mạnh bên trong của con người có thể giúp người ấy vượt lên số phận. Những người như vậy không chỉ có ở trong các trại tập trung. Ở đ}u con người cũng phải đương đầu với số phận v{ cũng có cơ hội đạt được điều gì đó từ chính nỗi đau của mình.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Hãy lấy số phận của những người bị bệnh, nhất là những người mắc bệnh nan y, làm ví dụ. Có lần tôi đọc được l| thư của một cậu bé bị bệnh viết cho người bạn của mình. Trong thư, cậu bé nói rằng cậu vừa biết mình sắp chết, và việc phẫu thuật cũng chẳng giúp gì. Cậu ấy nhớ lại một bộ phim m{ mình đ~ từng xem, trong đó kể về hình ảnh một người đang chờ

đón c|i chết với lòng dũng cảm và tự trọng. Cậu bé đ~ nghĩ rằng đó l{ một th|i độ sống đ|ng nể phục. Giờ đ}y - cậu viết - số phận đ~ đem lại cho cậu một cơ hội tương tự.

Những ai trong chúng ta từng xem bộ phim Phục sinh chuyển thể từ tiểu thuyết của Tolstoy nhiều năm trước có lẽ cũng có ý nghĩ tương tự. Phim kể về nhiều số phận thú vị và nhiều con người tuyệt vời. Đối với chúng tôi v{o lúc đó, số phận chẳng có gì lớn lao, cũng không có cơ hội đạt được điều gì vĩ đại. Sau khi xem phim xong, chúng tôi bước vào một tiệm cà phê gần nhất, uông một ly c{ phê v{ ăn một cái bánh sandwich, và quên mất những ý nghĩ trừu tượng kỳ lạ vừa lướt qua đầu mình. Nhưng khi phải đối mặt trước bước ngoặt cuộc đời và buộc phải đưa ra c|c quyết định của mình, nếu không còn nhớ chút gì về quyết tâm của thời tuổi trẻ nhiều năm về trước, chúng tôi sẽ thất bại.

Có lẽ một ng{y n{o đó, chúng ta sẽ có dịp chiêm nghiệm cảm giác này khi xem lại bộ phim ấy hoặc một tác phẩm tương tự. Nhưng đến lúc ấy, những bức tranh khác cùng lúc sẽ được mở ra trong t}m tưởng chúng ta - đó l{ hình ảnh về những con người mà cuộc đời họ có thể

nói lên nhiều điều hơn cả những tình tiết của một bộ phim. Một số chi tiết về sự vĩ đại bên trong một con người đặc biệt có thể sẽ đến với tâm trí chúng ta, giống như c}u chuyện về

một thiếu nữ m{ tôi đ~ chứng kiến cái chết của cô trong trại tập trung. Đấy là một câu chuyện rất bình thường. Có rất ít điều để kể và nghe có vẻ như thể tôi bịa ra nó, nhưng đối với tôi nó giống như một b{i thơ.

Cô gái trẻ biết rằng mình sẽ từ biệt cõi đời trong một vài ngày tới. Nhưng khi tôi nói chuyện với cô, cô rất vui. “Tôi biết ơn vì số phận đ~ nghiệt ngã với mình”, cô nói. “Trong cuộc sống trước kia của mình, tôi chẳng l{ gì v{ không đạt được sự trưởng th{nh đ|ng kể

nào cả”. Chỉ tay qua phía cửa sổ của trạm x|, cô nói: “C|i n{y l{ người bạn duy nhất của tôi lúc cô đơn”. Qua c|nh cửa sổ đó, cô chỉ có thể nhìn thấy một cành của cây dẻ, và trên cành c}y đó có hai đo| hoa.“Tôi thường nói chuyện với c|i c}y n{y”, cô g|i nói. Tôi ngạc nhiên và hoàn toàn không biết phải hiểu lời nói của cô như thế nào. Có phải cô đang bị mê sảng không? Hay cô đang bị ảo giác? Lo lắng, tôi hỏi cô rằng cái cây có trả lời cô không. “Có chứ”.

“Nó nói gì với cô?”, tôi hỏi. Cô trả lời: “Nó nói với tôi rằng: “Tôi đ}y - tôi đ}y - tôi là sự sống, sự sống bất diệt”.

Như đ~ nói, t|c nh}n chịu trách nhiệm cuối cùng cho trạng thái bên trong của người tù không phải là các tác nhân tâm sinh lý mà phần nhiều là kết quả của một quyết định tự do.

Các cuộc nghiên cứu về t}m lý tù nh}n đ~ chứng minh rằng chỉ những người nào giữ được tâm hồn và tinh thần bên trong tĩnh tại thì mới không trở thành nạn nhân của những ảnh hưởng suy đồi trong trại. Câu hỏi lúc này mới xuất hiện, rằng cái gì có thể, hoặc sẽ tạo thành

“sự kìm giữ bên trong” n{y?

Các cựu tù nhân, khi viết hoặc nói về những trải nghiệm của họ, đều đồng ý rằng việc họ

không biết mình còn phải ở tù bao lâu nữa khiến họ vô cùng chán nản. Họ không biết ngày nào mình sẽ được thả ra. (Trong trại của chúng tôi, cho dù có được nhắc tới thì đó cũng l{

một đề tài vô vị.) Thực ra, thời gian ở tù không những không x|c định mà còn không giới https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

hạn. Một nhà nghiên cứu tâm lý học nổi tiếng đ~ chỉ ra rằng cuộc sống trong trại tập trung có thể gọi l{ “sự tồn tại tạm bợ”. Chúng tôi bổ sung bằng c|ch định nghĩa nó l{ “sự tồn tại tạm bợ và vô hạn định”.

Những người mới đến thường chẳng biết gì về điều kiện ở trại tập trung. Những người đ~ trở về từ những trại khác bị bắt phải giữ im lặng, và ở một số trại thì chẳng có ai trở về.

Khi bước vào trại tập trung, sự thay đổi diễn ra ngay lập tức trong tâm trí mọi tù nhân. Với một cái kết không chắc chắn thì sự không chắc chắn về một cái kết l{ điều hiển nhiên. Thật không thể đo|n trước được khi nào hoặc bao giờ hình thái tồn tại này mới chấm dứt.

Từ finis trong tiếng Latin có hai nghĩa: nghĩa thứ nhất là sự kết thúc hoặc chấm dứt, và nghĩa thứ hai là một mục đích để vươn tới. Một người không thể nhìn thấy sự kết thúc của việc “tồn tại tạm bợ” của mình thì không thể hướng tới một mục đích tối hậu trong đời.

Người đó ngừng sống cho tương lai, kh|c với một người có cuộc sống bình thường. Vì vậy, toàn bộ cấu trúc đời sống tinh thần của người đó cũng thay đổi; các dấu hiệu suy thoái xuất hiện, và chúng ta có thể nhận biết các dấu hiệu n{y trong c|c lĩnh vực khác của đời sống. Ví dụ, một công nhân thất nghiệp cũng ở trong tình thế tương tự. Sự tồn tại trở nên tạm bợ và chắc chắn anh ta không thể sống cho tương lai hoặc nhắm tới một mục tiêu n{o đó. Công trình nghiên cứu trên các công nhân mỏ thất nghiệp cho thấy họ phải trải qua một loại thời gian méo mó kỳ lạ - thời gian tinh thần - là kết quả của tình trạng thất nghiệp. Các tù nhân cũng chịu đựng “trải nghiệm thời gian” kỳ lạ này. Trong trại, một đơn vị thời gian nhỏ nhất, ví dụ một ngày, với sự tra tấn và mệt mỏi thì dường như kéo d{i vô tận. Trong khi một đơn vị thời gian lớn hơn, có thể là một tuần, lại dường như trôi qua rất nhanh. Các bạn trong trại của tôi cũng đồng ý khi tôi nói rằng một ng{y d{i hơn một tuần. Thật là một nghịch lý thời gian! Trong mối liên hệ này, chúng tôi nhớ tới tác phẩm Ngọn núi phù thuỷ của Thomas Mann với những nhận xét tâm lý sắc sảo. Mann đ~ nghiên cứu diễn biến tinh thần của những người đang trong trạng th|i t}m lý tương tự, chẳng hạn như c|c bệnh nhân bị lao phải nằm điều trị trong bệnh viện mà không biết khi nào mới được xuất viện. Họ trải nghiệm một sự tồn tại tương tự - không có tương lai v{ không có mục đích.

Một trong số tù nh}n đi cùng với những người tù mới trên đường từ bến xe về trại đ~

nói với tôi rằng anh ấy có cảm gi|c như đang đi trong chính đ|m tang của mình. Đời anh như

ho{n to{n không có tương lai. Anh xem như nó đ~ qua v{ mọi chuyện đ~ chấm dứt như thể

anh đ~ chết rồi. Cảm giác sống mà không phải đang sống c{ng được nhấn mạnh vì các nguyên nhân khác: thời gian tù đ{y vô định và sự gò bó về không gian trong tù.

Bất cứ thứ gì bên ngoài những hàng rào kẽm gai đều trở nên xa xôi ngoài tầm với và theo một c|ch n{o đó là những điều không thật. Tất cả những sự kiện v{ con người ở ngo{i đó, tất cả cuộc sống bình thường ở ngo{i đó đều có vẻ ma qu|i đối với người tù. Cuộc sống bên ngoài hiện lên trước người đó như trước một người chết đang nhìn về từ một thế giới khác.

Một người buông xuôi vì không thể nhìn thấy tương lai v{ mục đích thường hay hồi tưởng về quá khứ. Trong con người tìm về quá khứ để tạo dựng một hiện tại ít đ|ng sợ hơn so với thực tại. Nhưng việc bỏ qua hiện thực cũng bỏ qua c|c cơ hội làm cho cuộc sống trong trại tích cực hơn, trong khi c|c cơ hội ấy là có thật. Chính cuộc sống “tồn tại tạm bợ” của chúng tôi là một nhân tố quan trọng khiến cho người tù buông xuôi, thấy mọi thứ đều trở

nên vô nghĩa. Những người này quên rằng chính ngoại cảnh đặc biệt khó khăn ấy mới https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

đem lại cho con người cơ hội phát triển vượt bậc về tinh thần. Thay vì xem những khó khăn trong trại là một bài kiểm tra sức mạnh bên trong của mình, họ đ~ xem nhẹ cuộc sống và cho đó l{ điều vô ích. Họ thích nhắm mắt và sống với quá khứ. Cuộc đời của những người n{y đều trở nên vô nghĩa.

Dĩ nhiên chỉ có một số người có khả năng vươn tới một tầm cao vĩ đại về tinh thần.

Nhưng một v{i người đ~ có được cơ hội để vươn tới tầm cao ấy nhờ cuộc sống trong trại tập trung, cho dù họ có phải thất bại và phải chết đi nữa; nhưng đó l{ điều mà trong hoàn cảnh bình thường, họ sẽ không bao giờ đạt được. Đối vơ i những người khác trong số chúng tôi, những con người bình thường và sợ sệt thì lời nói của Bismarck[10] có thể áp dụng: “Cuộc sống giống như việc bạn đang ở chỗ nha sĩ. Bạn luôn nghĩ rằng điều tồi tệ nhất vẫn còn đang đến, thế nhưng nó đ~ qua mất rồi”. Theo đó, chúng ta có thể cải biên và nói rằng, hầu hết mọi người trong trại đều tin rằng cơ hội được trở lại cuộc sống thực sự của họ đ~ hết. Thế

nhưng trên thực tế, cơ hội và thử thách vẫn còn đó. Con người có thể vượt qua những trải nghiệm đó, biến cuộc sống thành một chiến thắng cho bản thân, hoặc có thể bỏ qua thử

thách và sống một cuộc sống vô vị như hầu hết những người tù khác.

Bất kỳ biện pháp nào chống lại ảnh hưởng về tâm thần ở trại lên người tù, dù bằng tâm lý trị liệu hay tâm lý thần kinh, thì cũng đều phải hướng đến việc trao cho người đó sức mạnh bên trong bằng cách chỉ ra một mục tiêu ở tương lai m{ người đó có thể nhìn thấy được. Theo bản năng, một số tù nhân cố tìm kiếm một mục tiêu n{o đó cho mình. Điều kỳ lạ

về con người là chúng ta chỉ có thể sống bằng c|ch hướng về tương lai - sub specie aeternitatis. V{ đ}y l{ sự cứu rỗi cho con người trong những lúc khó khăn nhất, mặc dù đôi

khi ta phải buộc tâm trí mình vào nhiệm vụ đó.

Tôi nhớ lại trải nghiệm của chính mình. Gần như chảy nước mắt vì đau (b{n ch}n đau buốt vì những vết thương trong đôi gi{y r|ch n|t), tôi lết đi nhiều cây số trong h{ng người dài từ trại đến công trường. Những cơn gió lạnh buốt đập vào chúng tôi tê cóng. Tôi luôn nghĩ đến những vấn đề nhỏ nhặt, vô tận trong cuộc sống khốn khổ của mình. Tối nay tôi sẽ

ăn gì? Liệu người ta có phát cho tôi thêm một ít xúc xích không, liệu tôi có nên đổi nó để lấy một mẩu bánh mỳ không? Liệu tôi có nên b|n đi điếu thuốc cuối cùng còn sót lại từ phần thưởng nhận được hai tuần trước để lấy một chén xúp không? Làm sao tôi có thể kiếm được sợi d}y để thay cho sợi dây giày bị đứt? Không biết tôi có đến nơi l{m việc đúng giờ để

nhập vào nhóm quen hay là phải nhập vào một nhóm khác và có thể gặp phải một tên quản đốc hung bạo? Tôi có thể l{m gì để tạo thiện cảm với tên Capo để được hắn giúp cho vào làm trong trại thay vì phải làm việc bên ngoài và buộc phải đi bộ hàng ngày kinh khủng như thế

này?

Tôi cảm thấy ghê sợ với việc mỗi ngày, mỗi giờ đều nghĩ về những việc tầm thường như

thế. Tôi buộc đầu óc mình phải nghĩ đến một chủ đề khác. Bỗng nhiên tôi thấy mình đang đứng trên bục giảng trong một căn phòng s|ng sủa, ấm áp và dễ chịu. Trước mặt tôi là những khán thính giả đang ngôi trên những chiếc ghế nệm êm |i v{ chăm chú lắng nghe. Tôi đang giảng bài về tâm lý học trong trại tập trung! Tất cả những gì đè nặng lên tôi vào lúc ấy bỗng trở th{nh đối tượng nghiên cứu, được xem xét và mô tả một cách khách quan từ góc nhìn khoa học. Bằng c|ch n{y, tôi đ~ th{nh công phần nào trong việc cải thiện tình hình, vượt lên trên những đau khổ m{ tôi đang phải chịu đựng lúc ấy v{ quan s|t chúng như thể

chúng đ~ l{ qu| khứ. Cả tôi và những khó khăn của tôi trở th{nh đối tượng của một đề tài https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

nghiên cứu tâm lý thú vị do chính tôi phụ trách. Spinoza[11] đ~ nói gì trong t|c phẩm Ethics (Đạo đức học) của mình? “Affectus, qui passio est, desinit esse passio simulatque eius claram et distinctam formamus ideam” . Cảm gi|c đau khổ sẽ chấm dứt ngay khi chúng ta có được

một bức tranh rõ ràng và chính xác về nó.

Người tù nào mất niềm tin v{o tương lai của chính mình thì coi như người đó đ~ chết.

Với việc mất niềm tin ở tương lai, người ấy cũng đ~ đ|nh mất cả tâm hồn, bị suy sụp và rệu rã cả thể chất lẫn tinh thần. Thông thường, điều này xảy ra kh| đột ngột, dưới hình thức một cuộc khủng hoảng - một triệu chứng khá quen thuộc với những tù nhân có kinh nghiệm.

Chúng tôi đều sợ khoảnh khắc này - không phải chúng tôi sợ cho bản thân mình, mà sợ cho bạn bè của chúng tôi. Thông thường sự việc bắt đầu bằng việc một s|ng, người tù không chịu mặc đồ, không rửa ráy hoặc không muốn tập trung ra sân. Không lời khẩn nài, cưỡng ép hay đe dọa nào có tác dụng với anh ta. Người ấy chỉ nằm đó, bất động. Nếu thảm họa này là do bệnh tật, anh ấy sẽ không chịu cho người kh|c đưa đến bệnh xá hoặc làm bất cứ điều gì để giúp mình. Chỉ đơn giản là anh ta muốn từ bỏ tất cả. Anh ta cứ nằm lì ra đó, b{i tiết tại chỗ, và chẳng màng bận t}m đến gì cả.

Tôi có lần đ~ nhìn thấy một ví dụ sống động về mối quan hệ mật thiết giữa việc mất niềm tin ở tương lai v{ sự từ bỏ nguy hiểm này. F. - viên tự quản khối kỳ cựu của chúng tôi, một nh{ thơ v{ nh{ viết nhạc kịch khá nổi tiếng - một ngày nọ, đ~ kể cho tôi nghe một bí mật: “Tôi sắp kể cho cậu nghe một chuyện. B|c sĩ, tôi đ~ có một giấc mơ lạ. Có một giọng nói đ~ nói với tôi rằng nếu tôi tha thiết ước muốn được biết một điều gì đó thì những câu hỏi của tôi về điều đó sẽ được trả lời. Cậu nghĩ tôi đ~ hỏi điều gì? Tôi muốn biết khi nào thì chiến tranh sẽ kết thúc với tôi. Cậu biết ý của tôi là gì rồi đấy, b|c sĩ - kết thúc với tôi! Tôi muốn biết khi nào chúng ta, trại của chúng ta, sẽ được giải phóng và những đau khổ này sẽ

kết thúc”.

“Ông mơ thấy điều ấy khi n{o?”, tôi hỏi.

“V{o th|ng 2 năm 1945”, ông trả lời. Lúc ấy đ~ l{ đầu tháng 3.

“Rồi giọng nói trong giấc mơ của ông đ~ trả lời ra sao?” Ông thì thầm: “Ng{y 30 th|ng 3”.

Khi F. kể cho nghe về giấc mơ của ông, ông vẫn tr{n đầy hy vọng v{ tin tưởng rằng giọng nói trong giấc mơ của mình sẽ trở thành sự thật. Nhưng c{ng đến gần ng{y đó, tin tức chiến sự đến trại của chúng tôi đ~ cho thấy rõ ràng rằng chúng tôi sẽ không được tự do vào ngày ấy. V{ ng{y 29 th|ng 3 năm ấy, F. bỗng nhiên trở bệnh và sốt cao. Ngày 30 tháng 3, ngày mà lời tiên tri đ~ nói với ông rằng chiến tranh và những đau khổ sẽ chấm dứt với ông, F. bị mê sảng và không còn biết gì nữa. Và ông mất vào ngày 31 tháng 3. Về tác nhân sinh lý bên ngoài thì ông chết vì bệnh sốt phát ban.

Người nào hiểu được mối quan hệ mật thiết giữa trạng thái tinh thần của con người - sự

phấn khởi, hy vọng hoặc sự thiếu thốn những điều này - với tình trạng miễn dịch của cơ thể

thì sẽ hiểu được rằng việc đột ngột mất đi những thứ đó có thể tạo ra những t|c động chí mạng ra sao. Nguyên nhân quan trọng nhất tạo nên cái chết của F. là vì sự tự do ma ông ấy hằng mong đợi đ~ không đến, và ông bị rơi v{o sự thất vọng thê thảm. Điều này làm giảm đột ngột sức đề kháng của ông trước căn bệnh vốn vẫn âm ỉ trước đấy. Niềm tin v{o tương https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

lai và ý chí sống đ~ bị tê liệt, cơ thể của ông trở thành miếng mồi ngon cho căn bệnh chết người - và vì vậy, tiếng nói trong giấc mơ cuối cùng cũng đúng với ông.

Những quan sát và kết luận rút ra từ trường hợp này cùng với ý kiến của b|c sĩ trưởng trại đ~ khiến tôi chú ý. Tỷ lệ tử vong trong tuần lễ từ Gi|ng sinh năm 1944 đến Tết năm 1945 tăng vọt, vượt hẳn các số liệu trước đó. Theo b|c sĩ trưởng trại, sự gia tăng n{y không phải vì điều kiện làm việc vất vả hơn hay do thức ăn thiếu thốn hơn, cũng không phải vì thay đổi thời tiết hoặc một dịch bệnh mới. Nguyên nh}n đơn giản l{ vì đa số tù nh}n đ~ sống với hy vọng ng}y thơ rằng họ sẽ được trở lại nhà vào dịp Giáng sinh. Và khi thời gian đến gần và không có tin tức nào tốt, người tù bị nhụt chí v{ không gì ngăn nổi sự thất vọng ập tới. Nó t|c động nguy hiểm lên sức đề kháng của họ và khiến nhiều người mất mạng.

Như tôi đ~ nói ở trước, muốn thành công trong bất cứ nỗ lực nào nhằm khôi phục sức mạnh bên trong của một người ở trong trại thì điều đầu tiên là phải cho người đó thấy được mục tiêu của họ ở tương lai. C}u nói của Nietzsche: “Người nào có lý do để sống thì có thể

tồn tại trong mọi nghịch cảnh” có thể là kim chỉ nam cho c|c phương ph|p điều trị và giải toả

t}m lý cho người tù. Bất cứ khi n{o có cơ hội đối mặt với tình huống này, ta cần phải cho những người đó một lý do - một mục tiêu - cho cuộc sống của chính họ, để gia tăng sức chịu đựng của họ trước thực tại kinh khủng trước mắt. Thảm hoạ sẽ đến với những người không nhìn thấy được ý nghĩa cuộc sống của mình, không mục tiêu, không mục đích, vì nó khiến họ

không còn lý do để tiếp tục sống và sẽ nhanh chóng tự xo| đi chính sự tồn tại của mình. Một người không còn muốn nghe những lời động viên thường buông ra c}u nói: “Tôi chẳng còn trông mong gì vào cuộc sống này nữa”. L{m sao có c}u trả lời cho những người như thế?

Điều thật sự cần thiết là sự thay đổi cách nhìn của chúng ta về cuộc sống. Chúng ta phải tự học hỏi v{ hơn nữa, phải truyền dạy cho những người đang bị thất vọng một điều rằng vấn đề không phải l{ chúng ta mong đợi gì từ cuộc sống, mà vấn đề là cuộc sống mong đợi gì ở chúng ta. Chúng ta h~y ngưng hỏi về ý nghĩa của cuộc sống m{ thay v{o đó nên nghĩ về

chúng ta như những người đang bị cuộc sống chất vấn - hàng ngày, hàng giờ. Câu trả lời của chúng ta không chỉ nằm trong lời nói và tâm trí, mà còn phải nằm trong c|ch cư xử và hành động đúng đắn. Cuộc sống của chúng ta rốt cuộc là trách nhiệm tìm ra câu trả lời thích hợp cho các vấn đề mà cuộc đời đ~ đặt ra và thực hiện các nhiệm vụ mà nó không ngừng giao phó.

Những nhiệm vụ này - và từ đó kéo theo ý nghĩa của cuộc sống - khác nhau ở từng người, từng giai đoạn. Do đó chúng ta không thể x|c định ý nghĩa của cuộc sống theo một cách chung chung. Những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống không thể n{o được giải đ|p bằng những câu trả lời chung chung. “Cuộc sống” không mơ hồ mà nó rất thật và thực sự tồn tại, giống như những nhiệm vụ mà cuộc sống đưa ra cũng rất thật và rõ ràng. Chúng hình thành nên số phận của mỗi người, khác biệt và duy nhất cho từng cá nhân. Không một ai hay một số

phận nào có thể so sánh với bất kỳ một người nào hay một số phận nào khác. Không có tình huống lặp lại, và một tình huống đều yêu cầu được trả lời một c|ch kh|c nhau. Đôi lúc ho{n cảnh mà một người tìm thấy chính mình trong đó đòi hỏi người đó phải tạo ra số phận bằng h{nh động. Vào thời điểm khác, anh ta có thể sẽ có cơ hội trầm tư suy nghĩ v{ qua đó nhận ra những điều có giá trị. Đôi khi con người chỉ cần biết chấp nhận số phận và chịu đựng đau khổ. Mỗi hoàn cảnh có một sự khác biệt và chỉ có một câu trả lời đúng cho một vấn đề mà hoàn cảnh lúc ấy đem lại.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Khi một người nhận ra số phận của mình là phải đau khổ, anh ta sẽ chấp nhận sự đau khổ như một nhiệm vụ của mình - một nhiệm vụ duy nhất và riêng biệt. Anh ra sẽ nhận ra rằng trong đau khổ, anh ta là một sinh thể duy nhất v{ đơn độc của vũ trụ. Không ai có thể

giải thoát anh ra khỏi sự đau khổ hoặc chịu đau khổ thay cho anh. Cơ hội duy nhất của anh ta nằm trong cách mà anh ta chịu đựng đau khổ.

Đối với chúng tôi, những tù nhân, những suy nghĩ n{y không phải là những suy đo|n xa rời thực tế. Chúng là những suy nghĩ duy nhất có thể giúp đỡ chúng tôi. Chúng giữ cho chúng tôi khỏi tuyệt vọng, thậm chí cả khi gần như không có chút cơ hội n{o. Đ~ rất lâu rồi chúng tôi bỏ qua giai đoạn hỏi về ý nghĩa cuộc sống bằng những câu hỏi ng}y thơ - những câu hỏi được giải đ|p bằng việc đạt được một số mục tiêu n{o đó như l{ tạo ra một c|i gì đó có giá trị. Đối với chúng tôi, ý nghĩa cuộc sống bám theo các vòng quay lớn hơn của sự sống và cái chết, của những đau khổ và mất mát.

Một khi chúng tôi đ~ hiểu được ý nghĩa của sự đau khổ, chúng tôi không muốn giảm nhẹ

những đau đớn trong trại bằng cách phớt lờ chúng đi hoặc nuôi chứa những ảo tưởng sai lệch và giả bộ lạc quan. Đau khổ đ~ trở thành một nhiệm vụ mà chúng tôi không muốn trốn tránh nữa. Chúng tôi nhận ra c|c cơ hội ẩn chứa sự trưởng th{nh, c|c cơ hội m{ nh{ thơ

Rilke[12] đ~ viết: “Wie vie ist aufzuleiden!” (Có biết bao đau khổ mà ta phải vượt qua!). Rilke nói về “vượt qua đau khổ” như người ta nói về “ho{n th{nh công việc”. Có nhiều đau khổ mà chúng tôi phải vượt qua. Vì vậy, cần phải biết đối mặt với những nỗi đau, cố gắng hạ thấp sự

yếu ớt và tiết giảm những giọt nước mắt âm thầm. Nhưng khóc cũng chẳng có gì đ|ng xấu hổ, bởi vì nước mắt sẽ là chứng nhân cho thấy con người rất mạnh mẽ, mạnh mẽ để chịu đựng như thế nào. Chỉ rất ít người nhận ra điều đó. Thỉnh thoảng, một v{i người thẹn thùng thú nhận rằng họ đ~ khóc, giống như một người bạn đ~ trả lời câu hỏi của tôi về việc làm sao anh ấy vượt qua được chứng phù nề đ~ thú nhận: “Tôi đ~ khóc rống lên”.

Sự tiếp cận đầu tiên đối với việc điều trị và giải toả tâm lý ở trong trại l{ hướng về hoặc cá nhân, hoặc tập thể. Những cố gắng để điều trị tâm lý cho c| nh}n thường là một “quy trình cứu hộ”. Nhiệm vụ của tôi chủ yếu liên quan tới việc ngăn chặn hành vi tự sát. Trong trại có quy định nghiêm ngặt cấm bất kỳ hành vi nào cố gắng cứu một người đang cố tự sát.

Ví dụ như cấm cắt dây treo cổ. Vì vậy, điều quan trọng là phải ngăn ngừa những việc này trước khi nó xảy ra.

Tôi nhớ lại hai trường hợp sắp tự tử và sự tương đồng ở mỗi trường hợp. Cả hai đều dùng những lý lẽ phổ biến - họ không còn trông mong gì về cuộc sống nữa. Trong cả hai trường hợp, điều quan trọng là phải cho họ hiểu được rằng cuộc sống vẫn còn đang trông đợi ở họ một điều gì đó ở tương lai. Với người đầu tiên, đó chính l{ đứa con mà anh ấy hết mực yêu thương v{ đang chờ anh ấy ở nước ngo{i. Đối với người kia thì không phải là một con người, mà là một sự việc. Người này là một nhà khoa học. Ông đ~ viết rất nhiều sách và vẫn cần phải hoàn thiện các công trình ấy. Người khác không thể tiếp tục các nghiên cứu của ông, giống như không ai có thể thay thế vị trí của người cha trong tình yêu thương với đứa con.

Chính c|c lý do độc đ|o v{ duy nhất ấy - ở người này là sự sáng tạo trong công việc và ở

người kia l{ tình thương con - đ~ mang lại ý nghĩa cho sự tồn tại của hai tù nhân ấy. Khi nhận ra rằng không ai có thể thay thế được vị trí của mình, con người buộc phải có trách https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

nhiệm cho sự tồn tại và tiếp tục cuộc sống của mình. Một người trở nên thức tỉnh khi thấy mình có trách nhiệm với sự trìu mến trông đợi của một ai đó, hoặc có trách nhiệm với một công việc còn chưa ho{n th{nh, thì người ấy sẽ không bao giờ có thể ném bỏ cuộc đời mình.

Người đó hiểu được “lý do” cho sự tồn tại của mình, và sẽ có thể chịu đựng được bất cứ điều gì.

Cơ hội điều trị tâm lý cho tập thể đương nhiên l{ bị giới hạn trong trại. Một ví dụ thích hợp hiệu quả hơn mọi lời nói. Chỉ bằng th|i độ động viện đúng mực, một viên tự quản hiếm hoi không đứng về phái ban quản lý trại đ~ để lại ảnh hưởng sâu sắc lên những người tù dưới quyền của ông. H{nh động tức thời luôn hiệu quả hơn lời nói. Nhưng đôi khi lời nói cũng có hiệu quả khi hoàn cảnh bên ngo{i t|c động mạnh lên nhận thức. Tôi nhớ lại một sự

việc m{ tôi đ~ có dịp tiến hành trị liệu tâm lý cho các tù nhân ở trại nhờ v{o t|c động nhận thức của họ gia tăng trước hoàn cảnh bên ngoài.

Đó l{ một ngày tồi tệ. Trên đường đi, loa phóng thanh thông báo những trường hợp được xem như h{nh vi ph| hoại và có thể bị trừng phạt bằng cách treo cổ ngay lập tức. Trong số

các tội đó bao gồm cả những tội như cắt một miếng chăn cũ của mình (để băng mắt cá chân) và một v{i h{nh vi “ăn cắp” rất nhỏ. Một v{i ng{y trước, một tù nh}n vì qu| đói đ~ ph| kho chứa khoai t}y v{ ăn trộm vài ký khoai. Vụ trộm bị phát hiện và một số tù nhân biết “tên trộm” l{ ai. Khi ban quản lý trại biết được vụ việc này, chúng ra lệnh giao nộp tên trộm hoặc cả trại sẽ bị bỏ đói trong một ng{y. Đương nhiên rằng 2.500 người đ~ chấp nhận thà chịu đói trong ng{y hôm đó còn hơn phải thi hành mệnh lệnh trên.

Vào buổi chiều tối của ngày hôm ấy, chúng tôi nằm trong lều của mình - tâm trạng chán nản. Rất ít người nói chuyện, mà mỗi lời nói đều mang vẻ cáu kỉnh. Rồi sự việc càng tồi tệ

hơn khi bị cúp điện. Nhiệt độ hạ xuống mức thấp nhất. Nhưng viên tự quản của chúng tôi là người từng trải. Ông đ~ nói rằng có nhiều người đ~ chết trong những ngày qua, cả vì bệnh lẫn vì tự tử. V{ ông cũng đề cập đến điều có thể là nguyên nhân thực sự của những cái chết đó: sự mất hy vọng. Ông tiếp tục nói rằng có v{i c|ch để phòng ngừa những nạn nh}n tương lai khỏi trạng thái cực đoan n{y. Tôi nhận thấy rõ r{ng ông đang muốn đưa ra lời khuyên.

Có trời chứng giám, lúc ấy tôi không hề có tâm trạng để giải thích tâm lý hoặc giảng nghĩa cho những người bạn tù như một kiểu chăm sóc y tế cho tinh thần. Tôi lạnh, đói, bực bội và mệt mỏi, nhưng tôi phải cố tận dụng cơ hội đặc biệt n{y để thực hiện nhiệm vụ của một bác sĩ tâm lý. Giờ đ}y, hơn lúc n{o hết, c|c tù nh}n đang rất cần sự khích lệ.

Thế là tôi bắt đầu bằng c|ch đề cập tới những việc có thể an ủi họ trước. Tôi nói rằng ngay cả ở Ch}u Âu n{y trong mùa đông thứ sáu của cuộc chiến thế giới thứ II, tình trạng của chúng tôi vẫn chưa phải là tồi tệ nhất. Tôi nói, mỗi người trong chúng tôi cần phải hỏi chính mình rằng những mất mát không thể nào lấy lại được từ trước tới nay là gì. Tôi tự suy ra rằng đối với hầu hết chúng tôi, những mất mát kiểu ấy thực sự rất ít. Ai còn sống là vẫn còn có lý do để hy vọng. Sức khoẻ, gia đình, hạnh phúc, công việc, vận may, vị trí xã hội - tất cả

những điều này là có thể tạo dựng lại được. Vậy thì chúng ta vẫn chưa mất hết tất cả. Tất cả

những gì chúng ta phải trải qua, bất kể điều gì, đều có thể trở thành tài sản cho chúng ta trong tương lai. Tôi trích dẫn câu nói của Nietzsche: “Was mich nicht umbringt, match mich stärker “. (Điều gì không đ|nh gục được ta sẽ khiến ta mạnh mẽ hơn).

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Rồi tôi nói về tương lai. Công bình m{ nói, tương lai đối với chúng tôi thật mờ mịt. Tôi đồng ý là mỗi người trong chúng tôi đều có thể thấy rằng cơ hội sống sót của chính mình là rất thấp. Với tôi, mặc dù không có dịch sốt trong trại, nhưng tôi ước tính cơ hội sống sót của mình chỉ là 1/20. Dù thế, tôi cũng không có ý định đ|nh mất hy vọng và bỏ cuộc. Bởi vì không ai biết tương lai sẽ đem lại điều gì. Cho dù nếu chúng tôi không nhận được tin tức chiến sự giật gân nào trong thời gian tới thì cũng chẳng sao bởi vì chẳng ai biết rõ hơn chúng tôi, với kinh nghiệm ở trại, rằng đôi khi cơ hội đến một cách bất ngờ, ít nhất là với cá nhân. Ví dụ, một người có thể tình cờ được làm việc với một nhóm đặc biệt có điều kiện lao động tốt - v{ đ}y l{ điều tạo nên “sự may mắn” của người tù.

Và tôi không chỉ nói về tương lai với bức m{n đang bao phủ đó. Tôi còn nhắc về quá khứ, về những niềm vui và ánh sáng của nó đ~ lan toả như thế nào trong những thời khắc đen tối của hiện tại. Một lần nữa, tôi lại trích dẫn lời của một nh{ thơ - để tránh cho lời nói của mình mang vẻ như lời truyền giáo - “Was Du erlebst, kann keine Macht der Welt Dir rauben”

(Những gì bạn đ~ trải qua, không sức mạnh nào có thể lấy mất). Không chỉ những trải nghiệm của chúng tôi mà rất cả những gì chúng tôi đ~ từng làm, bất cứ suy nghĩ tuyệt vời nào chúng tôi từng có, và cả những gì chúng tôi phải chịu đựng đều không mất đi, dù nó đ~

là quá khứ. Nó đ~ nhập vào bản thể của chúng tôi. Những gì chúng tôi đ~ từng trải qua cũng là một phần của bản thể, và có lẽ đó l{ phần chắc chắn nhất.

Rồi tôi nói về những cơ hội đem lại ý nghĩa cho cuộc sống. Tôi đ~ nói với những người tù (những người đang nằm bất động, mặc dù thỉnh thoảng tôi có thể nghe được tiếng thở dài của họ) rằng cuộc đời của một con người, trong bất kỳ hoàn cảnh n{o, cũng không bao giờ

mất đi ý nghĩa; v{ rằng ý nghĩa vô hạn của cuộc sống bao gồm cả sự chịu đựng và khát khao, thiếu thốn và cái chết. Tôi đ~ kêu gọi những con người tội nghiệp đang chăm chú lắng nghe trong bóng tối của dãy lều rằng h~y dũng cảm đối mặt với hoàn cảnh nghiêm trọng của mình. Họ không được mất hy vọng m{ nên can đảm tin rằng sự vô vọng trong cuộc đấu tranh của chúng tôi sẽ không làm chúng tôi mất đi phẩm gi| v{ ý nghĩa của mình. Tôi nói rằng có người đang nhìn v{o chúng tôi trong những giờ phút khó khăn n{y - đó có thể là một người bạn, một người vợ, một ai đó còn sống hoặc đ~ chết, hoặc có thể l{ Thượng Đế - v{

người đó sẽ không mong đợi chúng tôi làm cho họ thất vọng. Người đó sẽ mong nhìn thấy chúng tôi đang vượt qua đau khổ một c|ch đầy kiêu hãnh - chứ không phải khốn khổ - và biết cách chết kiêu hãnh ra sao.

Và cuối cùng tôi nói về sự hy sinh của chúng tôi v{ ý nghĩa của sự hy sinh ấy. Bản chất của sự hy sinh này không hề có ý nghĩa trong một thế giới bình thường, thế giới của những thành công vật chất. Nhưng trong thực tại, sự hy sinh của chúng tôi không vô nghĩa. Những ai có niềm tin vào tôn giáo thì sẽ dễ dàng hiểu được điều tôi đang nói. Tôi kể cho mọi người nghe câu chuyện về một người tù trên đường đến trại đ~ có lời nguyện cầu với Thượng Đế

rằng h~y để những đau khổ và cái chết của anh ấy cứu được những người mà anh ấy yêu thương khỏi kết cục đau đớn. Đối với người này, sự chịu đựng và cái chết l{ có ý nghĩa; đó l{

sự hy sinh mang ý nghĩa s}u sắc nhất. Anh ấy không muốn chết vô ích. Không một ai trong chúng ta muốn điều ấy.

Mục đích của những lời tôi nói l{ để tìm ra một ý nghĩa đầy đủ cho cuộc sống của chúng tôi, trong tương lai v{ ở ngay tại nơi đó - trong dãy lều ấy và trong tình trạng vô vọng ấy. Và tôi thấy những cố gắng của mình đ~ th{nh công. Khi có điện trở lại, tôi thấy những con https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

người tội nghiệp bước khập khiễng về phía tôi, c|m ơn tôi với những giọt nước mắt lăn d{i trên m|. Nhưng tôi phải thú nhận rằng rất hiếm khi tôi có can đảm nói với bạn tù về những nỗi đau khổ như thế, và hẳn l{ tôi đ~ bỏ qua nhiều cơ hội để làm điều ấy.

Chúng ta hiện đang ở giai đoạn ba trong chuỗi phản ứng tâm lý của người tù: tâm lý của người tù sau khi tự do. Nhưng trước tiên, chúng ta nên xem xét câu hỏi mà một chuyên gia t}m lý thường được hỏi, nhất l{ khi người đó đ~ từng kinh qua hoàn cảnh này: Ông có thể

nói gì về bản chất tâm lý của những người lính canh trong trại? L{m sao con người bằng xương bằng thịt có thể đối xử với đồng loại theo cách mà nhiều người tù đ~ bị đối xử? Ai đ~ từng nghe những chuyện này thì sẽ giật mình muốn biết về mặt tâm lý, vì sao những chuyện ấy lại có thể xảy ra. Để trả lời câu hỏi n{y m{ không đi qu| nhiều vào chi tiết, có một số điều cần được nêu ra:

Thứ nhất, trong số những người lính canh, có một số kẻ rất tàn bạo, tàn bạo một cách bệnh hoạn.

Thứ hai, khi cần có c|c lính canh tay sai độc ác, những tên tàn bạo này luôn là những ứng viên sáng giá.

Có một niềm vui to lớn ở nơi l{m việc khi chúng tôi được phép tự làm ấm mình trong vài phút (sau hai giờ làm việc trong băng gi|) trước một c|i lò sưởi được đốt bằng các cành cây nhỏ và gỗ vụn. Nhưng luôn có một số tay quản đốc tìm thấy niềm vui khi tước đi niềm an ủi này của chúng tôi. Khuôn mặt chúng toát lên sự khoái trá rõ rệt khi chúng không chỉ cấm chúng tôi đứng ở đó m{ còn ra tay lật úp cái lò và vùi ngọn lửa ấm áp vào trong tuyết lạnh!

Khi một tên lính SS không thích một người n{o đó, hắn luôn có một danh sách những tên tay sai đặc biệt có hứng thú tra tấn người kh|c v{ cũng rất chuyên nghiệp trong việc này, những nạn nhân khốn khổ sẽ được giao vào tay những kẻ khát máu ấy.

Thứ ba, cảm giác của đa số lính canh ngày càng trở nên chai sạn theo năm th|ng vì phải chứng kiến nhiều kiểu hành hạ dã man ở trại. Những kẻ chai sạn về đạo đức và tâm hồn đó dù không chủ động tham gia vào các biện pháp tàn bạo thì cũng không ngăn kẻ khác thực hiện việc đó.

Thứ tư, cần phải nói rằng trong số những chỉ huy / lính gác vẫn có người thương cảm cho chúng tôi. Tôi không thể nào quên vị chỉ huy của cái trại cuối cùng trước khi tôi được trả tự do. Sai giải phóng, mọi người mới biết được rằng vị chỉ huy thuộc đội lính SS n{y đ~

bỏ một số tiền không nhỏ của mình để mua thuốc cho tù nhân từ một khu chợ gần nhất, còn trước đó, chỉ có một vị b|c sĩ trong trại vốn cũng l{ một tù nhân biết chuyện[13]. Nhưng tên tự

quản cấp cao của trại, cũng l{ một tù nhân, lại khắc nghiệt hơn bất cứ lính SS nào. Hắn thích thú đ|nh đập những người tù khác mỗi khi có dịp, trong khi vị chỉ huy trại, theo tôi biết, lại không bao giờ đưa tay đ|nh bất cứ người nào trong chúng tôi cả.

Rõ ràng là lời kể của một người, dù người đó l{ lính canh hay tù nh}n, đều không thể toàn diện. Lòng tốt của con người có thể được tìm thấy ở mọi nhóm người, thậm chí cả những nhóm mà nhìn chung rất dễ bị lên án. Ranh giới giữa các nhóm lại chồng chéo nhau, và chúng ta phải cố gắng tránh việc đơn giản hoá vấn đề bằng cách cho rằng nhóm người này là thiên thần và nhóm kia là ác quỷ. Chắc chắn việc bất chấp những t|c động trong trại để

một lính gác hoặc một quản đốc đối xử tốt với người tù xứng đ|ng được xem như một https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

điểm son đ|ng kể. Ngược lại, việc một người tù đối xử với các bạn của mình tệ bạc là một điều cực kỳ đ|ng khinh. Rõ r{ng tù nh}n khinh bỉ những người như vậy, trong khi họ thực sự

xúc động trước lòng tốt, dù là nhỏ nhất, của bất kỳ một người lính canh nào. Tôi vẫn nhớ

cảm giác của mình khi một quản đốc lén cho tôi mẩu bánh mì mà tôi biết anh ấy phải để

dành từ khẩu phần ăn s|ng của mình. Lúc đó, không phải mẩu bánh mì ấy khiến tôi xúc động và bật khóc mà chính vì một “điều gì đó” rất nh}n văn m{ anh ấy đ~ trao cho tôi - trong lời nói và cách nhìn kèm với món quà.

Từ tất cả những điều này, chúng ta có thể thấy rằng có hai loại người trên thế giới này, và chỉ có hai loại người ấy m{ thôi: “loại” người tốt v{ “loại” người xấu. Cả hai loại người này đều có thể bắt gặp ở mọi nơi; họ có mặt trong tất cả các nhóm xã hội. Không có nhóm nào bao gồm to{n người tốt v{ cũng không có nhóm n{o chỉ toàn những người xấu cả. Như vậy, không có nhóm n{o l{ “thuần chủng” - và bởi vậy đôi khi người ta thấy có một người tử tế

trong số lính canh.

Cuộc sống trong trại tập trung đ~ mở toang tâm hồn con người v{ phơi b{y những điều sâu thẳm nhất. Chẳng ngạc nhiên sao khi trong những điều sâu thẳm ấy, chúng ta một lần nữa lại nhìn thấy những đặc tính của con người mà bản chất thật sự của nó là sự hoà trộn giữa cái tốt và cái xấu? Sự phân hoá tốt xấu, vốn diễn ra xuyên suốt trong đời sống nhân loại, đ~ đạt tới chỗ sâu sắc nhất và càng trở nên rõ ràng ở ngay dưới đ|y vực mà trại tập trung đ~ mở ra.

Và giờ đ}y l{ giai đoạn cuối của tâm lý người tù ở trại tập trung - tâm lý của những người tù sau khi đ~ được trả tự do. Để miêu tả về những trải nghiệm này, chúng tôi sẽ thuật lại vài chi tiết về buổi sáng mà lá cờ trắng được kéo lên cổng trại sau nhiều ng{y căng thẳng tột độ.

Trạng th|i căng thẳng chờ đợi cuối cùng cũng được thay thế bằng cảm giác nhẹ nhõm.

Nhưng nếu có ai đó nghĩ rằng chúng tôi đ~ điên lên vì vui sướng thì họ đ~ lầm. Vậy thì mọi sự diễn ra như thế nào?

Đ|m tù nh}n chúng tôi mệt mỏi lê bước đến cổng trại, bối rối nhìn xung quanh và nhìn nhau đầy nghi ngại. Rồi chúng tôi mạo hiểm tiến thêm v{i bước ra khỏi cổng. Lần này không có mệnh lệnh n{o qu|t v{o chúng tôi v{ chúng tôi cũng không cần hụp đầu né tránh những làn roi hoặc cú đ|. Thật ngoài sức tưởng tượng! Lần này, những người lính canh mời chúng tôi thuốc l|! Lúc đầu chúng tôi khó mà nhận ra họ; họ đ~ nhanh chóng đổi sang trang phục thường dân. Chúng tôi chậm chạp đi bộ dọc theo con đường dẫn ra khỏi trại. Chẳng lâu sau, chân bị đau v{ có vẻ muốn sưng nhưng chúng tôi vẫn khập khiễng bước tiếp; chúng tôi muốn nhìn thấy quang cảnh xung quanh trại lần đầu tiên với đôi mắt của người tự do. “Tự

do” - chúng tôi tự nhắc lại mãi với chính mình mà vẫn chưa thể nắm bắt được ý nghĩa của nó. Chúng tôi đ~ nói từ này không biết bao nhiêu lần trong suốt những th|ng năm mơ về nó, đến nỗi nó đ~ mất đi ý nghĩa thực sự. Thực tại tự do lúc ấy không thẩm thấu được vào nhận thức của chúng tôi; chúng tôi không thể tin rằng mình đ~ được tự do.

Chúng tôi tiến vào một c|nh đồng đầy hoa. Nhìn thấy và biết rằng chúng ở đó, nhưng chúng tôi không có cảm giác gì về thực tại ấy. Cảm gi|c vui sướng đầu tiên xuất hiện khi chúng tôi nhìn thấy một chú gà trống với bộ lông đuôi sặc sỡ. Nhưng đấy chỉ là một tia sáng loé lên; chúng tôi vẫn chưa thuộc về thế giới này.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Vào buổi chiều khi tất cả chúng tôi gặp lại nhau, một người thầm hỏi người bên cạnh:

“Nói tôi nghe, hôm nay anh có vui không?”

V{ người kia trả lời, hơi xấu hổ vì anh ấy không biết rằng chúng tôi đều cảm thấy như

thế. “Thật sự l{ không!”. Chúng tôi đ~ mất đi khả năng cảm thấy vui vẻ; v{ để có lại được cảm giác này, chúng tôi phải học lại từ từ.

Về mặt tâm lý, những gì đang xảy ra đối với những người tù tự do có thể được xem là

“trạng thái mất nh}n c|ch”. Mọi thứ xuất hiện không thật, tất cả giống như trong một giấc mơ. Chúng tôi không thể tin đó l{ sự thật. Đ~ bao lần trong quá khứ chúng tôi đ~ bị những giấc mơ lừa dối! Chúng tôi đ~ mơ rằng ngày tự do sẽ đến, rằng chúng tôi sẽ được tự do, sẽ

được trở về nhà, gặp lại bạn bè, ôm người vợ thương yêu trong tay, ngồi tại bàn và bắt đầu nói về những sự việc m{ chúng tôi đ~ trải qua - không biết đ~ bao nhiêu lần chúng tôi nằm mơ thấy cái ngày tự do này. Và rồi - một tiếng còi lệnh rít lên ngang tai, đ|nh thức chúng tôi dậy để bắt đầu một ngày khổ sai, chấm dứt những giấc mơ về tự do. Và giờ thì giấc mơ đ~

thành sự thật. Nhưng chúng tôi có thể n{o tin được giấc mơ đó chăng?

Cơ thể ít bị ức chế hơn t}m trí. Nó đ~ sử dụng quyền tự do ngay từ gi}y phút đầu tiên. Nó bắt đầu bằng việc ăn ngấu nghiến trong nhiều giờ, nhiều ngày, thậm chí cả vào lúc nửa đêm.

Thật ngạc nhiên về số lượng thức ăn m{ một người có thể ăn được. Và khi một tù nhân được một người nông dân thân thiện sống gần đó mời dùng bữa, anh ấy sẽ ăn v{ ăn, rồi uống c{

phê cho đến khi lưỡi trơn tru, v{ bắt đầu nói huyên thuyên trong nhiều giờ liền. Áp lực đè nặng trong tâm trí anh ấy trong nhiều năm cuối cùng cũng được trút bỏ. Lắng nghe anh ấy nói, ta sẽ có cảm giác rằng anh ấy phải được nói, rằng kh|t khao được nói l{ điều không thể

cưỡng lại được. Tôi biết những người chịu áp lực nặng nề chỉ trong một thời gian ngắn (ví dụ, thông qua một cuộc kiểm tra chéo do Gestapo tiến h{nh) cũng có c|c phản ứng tương tự.

Nhiều ng{y trôi qua, cho đến khi không chỉ có chiếc lưỡi hoạt động m{ dường như tất cả các bộ phận trong cơ thể đều muốn lên tiếng; và rồi cảm giác bỗng nhiên vỡ oà, phá vỡ những xiềng xích kỳ lạ đ~ trói buộc nó.

Một hôm, v{i ng{y sau khi được tự do, tôi đi bộ qua đồng cỏ đầy hoa kéo dài nhiều dặm hướng về khu chợ trị trấn ở gần trại. Tôi có thể nghe tiếng hót vui tươi của những con chim chiền chiện đang bay lượn trên bầu trời. Tôi không nhìn thấy người nào khác trong nhiều dặm xung quanh; không có gì ngoài mặt đất và bầu trời rộng mở, sự vui vẻ của những chú chim và khung trời tự do. Tôi dừng lại, nhìn xung quanh, ngước lên trời - và rồi khuỵ xuống.

Vào giây phút ấy, tôi biết rất ít về mình hoặc về thế giới ngoại trừ một câu nói cứ vang vang trong đầu: “Tôi đ~ gọi tên Chúa từ trong ngục tù nhỏ hẹp, v{ Người đ~ trả lời tôi trong khoảng không tự do”.

Tôi đ~ quỳ ở đó v{ lặp lại câu nói ấy bao l}u thì tôi cũng không nhớ nữa. Nhưng tôi biết rằng v{o ng{y hôm đó, cuộc đời mới của tôi đ~ bắt đầu. Từng bước từng bước một, tôi tiến lên cho đến khi một lần nữa được trở lại l{m người.

Quá trình chuyển biến tâm lý vô cùng phức tạp ở người tù trong những ngày cuối ở trại (từ cuộc chiến thần kinh căng thẳng cho đến sự bình thản về tinh thần) chắc chắn không tránh khỏi trở ngại. Thật sai lầm khi nghĩ rằng người tù không cần được chăm sóc t}m lý sau khi đ~ được tự do. Chúng ta cần xem xét việc một người, vốn đang chịu áp lực kinh khủng trong một thời gian dài, sẽ gặp nguy hiểm sau khi tự do như thế nào, nhất là khi áp https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

lực ấy đột ngột biến mất. Nguy hiểm n{y (theo ý nghĩa của phương ph|p giải toả tâm lý) là một bản sao tâm lý nghịch đảo. Giống như việc người thợ lặn sẽ gặp nguy hiểm nếu anh ấy bất ngờ rời khỏi khoang lặn (dưới áp lực không khí cực thấp). Tương tự, việc một người đột nhiên thoát khỏi áp lực tinh thần có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ tâm lý và vấn đề đạo đức.

Trong giai đoạn tâm lý này, ta thấy rằng ngay cả những người có bản chất hiền l{nh cũng không thoát khỏi ảnh hưởng của sự tàn bạo ở khắp nơi trong trại. Giờ đ}y, khi được tự do, họ cho rằng mình có quyền sử dụng sự tự do ấy một c|ch phóng túng v{ vô độ. Đối với họ, điều duy nhất thay đổi chính là giờ đ}y, họ không còn là kẻ bị áp bức nữa m{ l{ người đ{n áp. Họ trở thành chủ thể chứ không phải l{ đối tượng của sự ngang trái và bất công. Họ bào chữa cho hành vi của mình bằng những trải nghiệm tồi tệ của họ. Điều này thường được thể

hiện rõ trong những sự việc bình thường. Chẳng hạn, tôi và một người bạn đang đi ngang qua c|nh đồng hướng về trại thì bỗng nhiên chúng tôi gặp một đồng lúa đang mùa thu hoạch. Theo phản xạ, tôi tr|nh đi nhưng anh ấy kéo tay v{ lôi tôi băng qua. Tôi lắp bắp về

việc đừng giẫm v{o đồng lúa. Thế là anh ấy bực bội nhìn tôi và giận dữ hét lên: “Anh thôi đi!

Chúng ta bị mất m|t như vậy chưa đủ hay sao? Vợ v{ con tôi đều bị chết ngạt - chưa tính đến mọi thứ khác nữa - vậy mà anh lại cấm tôi đạp lên mấy c}y lúa n{y ư?”.

Những người này chỉ có thể được hướng dẫn từ từ để quay về với chân lý rằng không ai có quyền làm sai, ngay cả khi bản thân họ từng phải hứng chịu sự bất công từ người khác.

Chúng tôi phải đấu tranh để đưa họ về với chân lý này, nếu không hậu quả sẽ còn tồi tệ hơn nhiều so với thiệt hại của vạt lúa kia. Tôi vẫn nhớ một người tù đ~ xắn tay áo, dứ nắm đấm trước mũi tôi v{ hét lên: “Nếu bàn tay tôi không nhuốm máu khi trở về nhà thì cầu cho nó bị

chặt phăng đi!”. Tôi muốn nhấn mạnh một điều rằng người đ~ nói những lời này không phải là một kẻ xấu. Anh ấy là một trong số những người tù tốt nhất trong trại và cả trong cuộc sống sau này.

Ngoài sự suy đồi về đạo đức do bỗng nhiên thoát khỏi áp lực tinh thần, có hai trải nghiệm cơ bản đe doạ làm hỏng tính cách của người tù sau khi được tự do: sự cay đắng và vỡ mộng khi anh ta trở lại với cuộc sống trước kia của mình.

Sự cay đắng là do những gì m{ người đó nhìn thấy tại quê nhà. Lúc trở về, đ}u đ}u anh ra cũng chỉ thấy những cái nhún vai và bao giọng điệu chán nản, anh ta chua chát tự hỏi vì sao mình lại phải chịu đựng tất cả những điều đó. Khi nghe những c}u nói tương tự nhau ở khắp mọi nơi: “Chúng tôi không biết việc đó”. “Chúng tôi cũng đau khổ”, anh ta tự hỏi, liệu họ

không có gì hay ho hơn để nói với mình hay sao?

Trải nghiệm vỡ mộng lại hoàn toàn khác. Ở đ}y, anh ta bỗng dưng cảm thấy mình thật lạc lõng, không có ai ch{o đón mình cả (cảm gi|c cô độc đó khủng khiếp đến nỗi cuối cùng anh ta có cảm giác muốn trốn tránh tất cả v{ cũng không muốn nghe hay biết gì về thế giới xung quanh nữa) và số phận dường như qu| cay nghiệt. Một người trong nhiều năm đ~ nghĩ rằng mình đ~ chạm đến giới hạn cùng cực của mọi đau khổ, thì giờ đ}y lại thấy rằng đau khổ là vô hạn, và rằng mình đang phải đối diện với nhiều khổ đau kinh khủng hơn.

Khi nói về những nỗ lực khích lệ tinh thần đối với một người ở trại, chúng ta thấy rằng cần phải cho anh ấy thấy một điều gì đó để trông chờ ở tương lai: răng cuộc sống cẫn còn trông chờ vào anh ấy, rằng vẫn có người đang chờ đợi anh ấy trở về. Nhưng đằng sau cánh cửa tự do là gì? Một số người đ~ nhận ra là không có ai chờ đợi họ cả. Nỗi đau ập đến khi https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

người đó thấy rằng người mà kỷ niệm về họ đ~ tiếp thêm nghị lực cho anh ấy ở trại đ~

không còn sống nữa! Nỗi đau ập đến khi người đó ph|t hiện ra sự khác biệt quá lớn giữa hiện thực với những gì anh ấy từng mơ ước! Lẽ nào anh ấy bắt một chuyến tàu trở về nhà -

rồi nhấn chuông đúng như điều anh đ~ khao kh|t l{m trong h{ng ng{n giấc mơ, chỉ để biết rằng người đ|ng lẽ sẽ ra mở cửa cho anh ấy đ~ không còn ở đó, v{ sẽ không bao giờ ở đó nữa.

Ở trong trại, chúng tôi đều nói với nhau rằng có lẽ trên đời này không còn niềm vui nào có thể bù đắp được cho tất cả những gì chúng tôi đ~ phải chịu đựng. Chúng tôi không hy vọng gì về hạnh phúc - đó không phải l{ điều giúp cho chúng tôi thêm nghị lực cũng như

cảm thấy những đau khổ, hy sinh và chết chóc của mình l{ có ý nghĩa. Thế nhưng chúng tôi cũng chưa chuẩn bị cho những bất hạnh. Sự vỡ mộng này xảy ra ở hầu hết tù nhân và là một trải nghiệm rất khó vượt qua. Đ}y cũng l{ những ca khó đối với các chuyên gia tâm lý nhưng nó không l{m họ nản lòng m{ ngược lại, là một tác nhân kích thích họ tìm cách giải quyết vấn đề.

Đối với những người tù đ~ được tự do, đến một lúc n{o đó nhìn lại những trải nghiệm ở

trong trại tập trung, họ cũng không thể hiểu được vì sao mình có sức chịu đựng đến mức ấy.

Và cuối cùng ngày tự do thật sự của họ cũng đến khi họ thấy mọi điều hiện tại quanh mình hiện lên như một giấc mơ đẹp và những trải nghiệm trong trại chỉ còn là một cơn |c mộng.

Đối với những người được trở về nh{, vượt trên tất cả chính là cảm giác tuyệt vời rằng sau mọi điều đ~ phải chịu đựng, họ chẳng còn gì phải sợ nữa - ngoại trừ Đức Chúa ở trong lòng mình.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

PHẦN 2

SƠ LƯỢC VỀ LIỆU PHÁP Ý NGHĨA

Sau khi tìm hiểu cuốn tự truyện ngắn của tôi, c|c độc giả thường xuyên yêu cầu giải thích đầy đủ và trực tiếp hơn về chủ trương điều trị của tôi. Chính vì thế, tôi đ~ đưa một phần ngắn về liệu ph|p ý nghĩa v{o trong bản gốc của cuốn From Death - Camp to Existentialism (Từ trại tập trung tử thần cho đến Học thuyết sinh tồn). Nhưng điều đó vẫn chưa đ|p ứng

được nhu cầu tìm hiểu của bạn đọc, mọi người lại hỏi tôi về phương ph|p điều trị s}u hơn.

Vì vậy, trong ấn phẩm hiện h{nh, tôi đ~ viết lại hoàn toàn và mở rộng câu chuyện của mình khá nhiều.

Nhiệm vụ đó không dễ chút n{o. Để chuyển tải đến bạn đọc tất cả nội dung tài liệu của một bộ s|ch d{y hai mươi tập bằng tiếng Đức trong giới hạn khuôn khổ của một tập sách nhỏ là một nhiệm vụ bất khả thi. Tôi nhớ lại vị b|c sĩ người Mỹ có lần đ~ đến văn phòng tôi ở Áo và hỏi: “N{y tiến sĩ, anh có phải là một nhà phân tâm học không?”. Tôi trả lời “Tôi không hẳn là một nhà phân tâm học, hãy gọi tôi l{ chuyên gia điều trị t}m lý”. V{ rồi ông ấy tiếp tục hỏi: “Anh theo trường ph|i n{o?”. Tôi trả lời: “Đấy là học thuyết riêng của tôi; nó được gọi là Liệu ph|p ý nghĩa.”. “Anh có thể giải thích cho tôi một cách ngắn gọn về Liệu ph|p ý nghĩa được không?” ông ấy hỏi. “Ít ra thì đ}u l{ sự khác biệt giữa phân tâm học với liệu ph|p ý nghĩa?”. Tôi trả lời: “V}ng, nhưng trước hết, anh có thể nói cho tôi nghe một câu xem anh nghĩ bản chất của phân tâm học l{ gì không?”. C}u trả lời của anh ấy như sau: “Trong ph}n t}m học, bệnh nhân phải nằm trên một chiếc ghế dài, và nói ra những điều mà họ

không muốn nói đến”. Ngay lập tức tôi đ~ đ|p lời anh ấy: “Vậy thì trong liệu pháp ý nghĩa, bệnh nhân vẫn ngồi thẳng lắng nghe những điều m{ đôi khi họ rất không thích nghe”.

Dĩ nhiên, nhận xét trên chỉ mang ý h{i hước và không phải là cách nhìn tổng quan về liệu pháp ý nghĩa. Tuy nhiên, điều quan trọng là liệu ph|p ý nghĩa, khi so s|nh với phân tâm học, là một phương ph|p ít hồi tưởng về quá khứ và ít quán xét nội tâm hơn. Liệu ph|p ý nghĩa tập trung hơn v{o tương lai, tức là vào những ý nghĩa cuộc sống sẽ được bệnh nh}n x}y đắp trong tương lai. (Liệu ph|p ý nghĩa thực ra là một phương ph|p ph}n t}m học nhưng tập trung v{o ý nghĩa). Đồng thời, liệu ph|p ý nghĩa không tập trung vào các hình mẫu v{ cơ chế

phản hồi theo vòng luẩn quẩn - nguyên nhân chính khiến chứng rối loạn thần kinh gia tăng.

Theo đó, tính vị kỷ trung tâm của người bị rối loạn thần kinh sẽ bị phá vỡ thay vì tiếp tục được nuôi dưỡng và củng cố.

Trên đ}y chỉ là những tóm tắt cơ bản nhất về liệu ph|p ý nghĩa; nhưng trong liệu pháp này, bệnh nhân thực sự đối mặt v{ thay đổi th|i độ về ý nghĩa cuộc sống. Liệu ph|p ý nghĩa còn giúp bệnh nh}n vượt qua căn bệnh rối loạn thần kinh của mình.

H~y để tôi giải thích tại sao tôi đ~ lấy thuận ngữ “Liệu ph|p ý nghĩa” (logotherapy) để

đặt tên cho học thuyết của mình. Logos là một từ trong tiếng Hy Lạp có nghĩa l{ “ý nghĩa”.

Liệu ph|p ý nghĩa, hay còn được một số tác giả gọi l{ “Trường phái thứ ba của Áo về tâm lý liệu ph|p”, tập trung v{o ý nghĩa của sự hiện hữu của con người cũng như ý nghĩa của việc con người đi tìm lẽ sống của đời mình. Theo liệu ph|p ý nghĩa, nỗ lực tìm kiếm ý nghĩa trong https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

cuộc sống chính l{ động lực thúc đẩy con người. Đó l{ lý do tại sao tôi đ~ nói khát khao lẽ

sống tr|i ngược với nguyên tắc hạnh phúc (hay còn gọi là kh|t khao được thoả mãn) mà

phân tâm học của Freud thường dùng, v{ nó cũng tr|i ngược với khát khao quyền lực - hay cụm từ “phấn đấu trở th{nh người xuất chúng” m{ t}m lý gia Adler đ~ sử dụng.

Khát khao lẽ sống

Việc tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống ở con người là một động lực cơ bản chứ không phải là một động lực “duy lý thứ cấp” theo bản năng. Ý nghĩa n{y mang tính duy nhất và mang dấu ấn đặc thù của cá nhân; và chỉ như vậy nó mới đ|p ứng những tiêu chuẩn về ý nghĩa cuộc sống theo quan niệm của c| nh}n đó. Có một vài tác giả cho rằng ý nghĩa v{ giá trị của cuộc sống “chẳng l{ gì kh|c ngo{i cơ chế phòng thủ, các hình thái phản ứng và sự thăng hoa”.

Nhưng đối với tôi, tôi sẽ không sống đơn thuần chỉ vì “c|c cơ chế phòng thủ” v{ cũng không muốn chết chỉ vì “c|c hình th|i phản ứng” của mình. Tuy nhiên, con người có thể sống và thậm chí hy sinh vì lý tưởng và các giá trị của mình!

Một cuộc khảo sát ý kiến của công chúng đ~ được thực hiện nhiều năm trước ở Pháp.

Kết quả cho thấy có 89% người thừa nhận rằng con người cần “một điều gì đó” để sống.

Ngoài ra, 61% người cho rằng có một điều gì đó, một người n{o đó trong cuộc đời mà họ

sẵn sàng chết cho điều ấy/người ấy. Tôi lặp lại khảo sát này trong phòng khám ở Vienna với các bệnh nhân và nhân viên trong viện, và kết quả thực tế cũng giống như kết quả mà hàng ngàn người ở Ph|p đ~ được khảo sát; chỉ có 2% khác biệt.

Một cuộc khảo s|t kh|c được tiến hành với 7.948 sinh viên ở 48 trường đại học đ~ được các nhà khoa học xã hội của đại học Johns Hopkins thực hiện. B|o c|o sơ bộ của họ là một phần trong nghiên cứu kéo d{i 2 năm được viện sức khoẻ Tâm thần Quốc gia tài trợ. Khi được hỏi điều gì l{ “quan trọng nhất” ở hiện tại, có 16% sinh viên đ~ đ|nh dấu v{o ô “kiếm được nhiều tiền”; 78% cho rằng mục tiêu đầu tiên của họ l{ “tìm được mục đích v{ ý nghĩa của cuộc sống”.

Dĩ nhiên cũng có một v{i trường hợp m{ con người quan tâm tới giá trị nhằm che đậy những mâu thuẫn bên trong. Nếu vậy, đó chỉ là những trường hợp ngoài quy luật. Trong các trường hợp n{y, chúng ta đang thực sự đối mặt với các giá trị giả tạo, và cần phải lột bỏ

chúng. Tuy nhiên, việc này sẽ chấm dứt ngay khi người ấy phải đương đầu với những giá trị

đích thực và chân chính của con người, chẳng hạn như kh|t khao về một cuộc sống có ý nghĩa. Nếu việc đó không dừng lại, điều duy nhất m{ “một chuyên gia tâm lý gỡ mặt nạ” cần phải làm là lột bỏ “động cơ tiềm ẩn” của người đó - tức nhu cầu vô thức của người ấy trong việc xem nhẹ sự chân thực, hạ thấp những giá trị đích thực trong con người mình.

Nỗi thất vọng về sự tồn tại

Việc mong muốn tìm thấy lẽ sống cũng có thể khiến một người thất vọng, và liệu pháp ý nghĩa gọi đó l{ “nỗi thất vọng về sự tồn tại”. Kh|i niệm “sự tồn tại” có thể được phân làm ba cấp độ: một là bản thân sự tồn tại, ví dụ như c|ch thức sống, tồn tại cụ thể của con người; hai l{ ý nghĩa của sự tồn tại; và ba là cố gắng tìm kiếm ý nghĩa thực sự trong sự tồn tại của bản thân, tức lẽ sống.

Nỗi thất vọng về sự tồn tại cũng có thể dẫn đến chứng rối loạn thần kinh. Với loại rối loạn này, liệu ph|p ý nghĩa đ~ đưa ra kh|i niệm “rối loạn tinh thần” ngược với rối loạn thần kinh https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

theo nghĩa đen, ví dụ như bệnh tâm thần. Rối loạn tinh thần có nguồn gốc không phải từ

tâm lý mà từ “t}m trí” về sự tồn tại của con người (trong tiếng Hy Lạp, noös có nghĩa l{ t}m trí). Đ}y l{ một thuật ngữ khác trong liệu pháp ý nghĩa, bao h{m bất cứ yếu tố nào gắn liền với nhân tố con người cụ thể.

Rối loạn tinh thần

Tình trạng rối loạn tinh thần không xuất phát từ những xung đột về ý chí và bản năng m{

từ những mâu thuẫn trong các vấn đề về sự tồn tại. Trong số các vấn đề này, việc thất vọng về ý nghĩa cuộc sống chiếm tỷ trọng đ|ng kể.

Rõ r{ng đối với c|c trường hợp rối loạn tinh thần, liệu ph|p điều trị thích hợp và hiệu quả

không chỉ l{ điều trị t}m lý nói chung; m{ còn l{ phương ph|p điều trị từ bên trong, giúp bệnh nhân tìm lại được ý nghĩa cuộc sống.

H~y để tôi đưa ra một ví dụ: Một nhà ngoại giao người Mỹ đến văn phòng tôi ở Áo để

tiếp tục việc điều trị mà ông ấy đ~ bắt đầu năm năm trước với một b|c sĩ t}m lý ở New York.

Theo thông lệ, tôi hỏi ông ấy lý do tại sao ông nghĩ mình cần phải điều trị và tại sao ông bắt đầu điều trị. Nguyên nhân là vì bệnh nhân bất mãn với công việc và cảm thấy khó mà tuân theo chính s|ch đối ngoại của Mỹ. Tuy nhiên, nh{ ph}n tích t}m lý trước đ}y cứ khuyên ông nên giảng hoà với cha của ông; bởi vì chính phủ Mỹ cũng như cấp trên của ông “chẳng khác gì hơn” l{ hình ảnh của người cha đối với ông, và vì thế sự bất mãn của ông với công việc là do lòng căm ghét m{ ông đ~ che giấu một cách vô thức đối với cha mình. Suốt quá trình trị

liệu kéo d{i năm năm đó, c|c b|c sĩ đ~ tìm c|ch thuyết phục ông chấp nhận lời giải thích của họ, và kết quả là ông không thể nhìn thấy bản chất hiện trạng của mình mà chỉ thấy một rừng những lý giải mang tính biểu tượng và hình ảnh. Sau nhiều cuộc nói chuyện với ông, tôi nhận thấy rằng rõ ràng công việc đ~ khiến ông thất vọng về sự tồn tại của bản thân, và thực ra ông mong muốn được làm một việc khác. Bởi vì không có lý do gì buộc ông phải tiếp tục công việc của mình nên tôi khuyên ông chuyển việc. Và thực tế l{ ông đ~ gặt hái những kết quả đa phần tốt đẹp trong công việc mới n{y. Đ~ năm năm trôi qua v{ ông thông b|o với tôi là hiện ông vẫn hài lòng với công việc ấy. Vì vậy, tôi không nghĩ đó l{ một bệnh nhân bị

rối loạn tinh thần, v{ đó cũng l{ lý do tại sao tôi nghĩ rằng ông ấy không cần phải điều trị

tâm lý, thậm chí cũng chẳng cần đến liệu ph|p ý nghĩa. Ông ấy không phải là một bệnh nhân.

Không phải xung đột n{o cũng l{ chứng rối loạn tinh thần; một số xung đột l{ bình thường và cho thấy một trạng thái khoẻ mạnh. Như vậy, sự đau khổ không phải lúc n{o cũng l{ một bệnh lý, tuy nó thường được xem là một nguyên nhân của chứng rối loạn tinh thần. Nỗi đau khổ cũng có thể đ|nh dấu một bước trưởng thành của con người, đặc biệt là khi nó có khả

năng đưa con người vượt lên nỗi thất vọng về sự tồn tại của bản thân. Trong bất kỳ trường hợp n{o, tôi cũng tuyệt đối lên án những nghi ngờ cho rằng việc con người tìm kiếm ý nghĩa cho sự tồn tại là kết quả hay biểu hiện của một căn bệnh n{o đó. Bản thân sự thất vong về

hiện trạng cuộc sống không phải là một căn bệnh hoặc biểu hiện của bệnh tật. Mối bận tâm h{ng đầu của một người đang tuyệt vọng là tình trạng chán nản với sự tồn tại của mình, nhưng điều đó không có nghĩa l{ họ mắc bệnh tâm thần. Rất có thể vì cho rằng tình trạng chán nản ấy là triệu chứng của bệnh tâm thần nên nhiều b|c sĩ đ~ dùng c|c loại thuốc an thần như một phương |n giúp c|c bệnh nhân chôn giấu sự thất vọng về cuộc sống. Trong khi đó, đúng ra nhiệm vụ của b|c sĩ l{ phải dẫn dắt bệnh nh}n trưởng thành và phát triển qua những bất hạnh trong đời.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Liệu ph|p ý nghĩa có nhiệm vụ trợ giúp bệnh nhân tìn thấy ý nghĩa trong cuộc sống của họ. Bởi vì liệu ph|p ý nghĩa khiến người bệnh nhận ra được ý nghĩa bị che khuất trong sự

tồn tại của mình, cho nên nó là một qu| trình ph}n tích. Theo hướng tiếp cận này, liệu pháp ý nghĩa cũng có điểm giống với phân tâm học. Tuy nhiên, trong nỗ lực giúp bệnh nhân nhận thức được điều gì đó một lần nữa, liệu ph|p ý nghĩa không giới hạn các hoạt động của nó với những sự việc mang tính bản năng bên trong vô thức của cá nhân, mà nó còn quan tâm đến thực trạng của sự tồn tại, chẳng hạn như đ|p ứng ý nghĩa s}u xa của sự tồn tại và khát khao lẽ sống của bệnh nhân. Tuy nhiên, bất cứ ph}n tích n{o, cho dù không tính đến yếu tố

tinh thần trong quá trình trị liệu, cũng cố gắng giúp bệnh nhân nhận ra điều mà họ thực sự

khao khát tận sâu bên trong sự tồn tại của mình. Liệu ph|p ý nghĩa kh|c với phân tâm học ở

chỗ nó xem con người là một chủ thể mà mối quan tâm chính bao gồm cả việc thực thi ý nghĩa cuộc sống, chứ không chỉ đơn thuần đem lại sự hài lòng và thoả mãn của ý chí và bản năng; hay chỉ hoà giải c|c xung đột về xung lực, bản ngã, siêu ngã; hoặc chỉ là sự thích ứng v{

điều chỉnh bản th}n trước môi trường và xã hội.

Động lực tinh thần

Chắc chắn rằng việc con người đi tìm ý nghĩa cuộc sống có thể g}y ra căng thẳng nội tâm hơn l{ c}n bằng trạng thái tâm lý nội tâm. Tuy nhiên, sự căng thẳng đó l{ một điều không thể

thiếu về mặt sức khoẻ tinh thần. Tôi dám chắc rằng không có gì trên đời này có thể giúp một người sinh tồn trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất một cách hiệu quả bằng việc hiểu rằng cuộc sống của mỗi người luôn có ý nghĩa. Nietzsche đ~ nói một câu rất thông thái rằng: “Người nào có lý do để sống thì sẽ có thể tồn tại trong mọi nghịch cảnh”. Tôi có thể tìm thấy trong câu nói này một chân lý cho bất kỳ phương ph|p điều trị t}m lý n{o. Người ta thấy rằng, trong các trại tập trung của Đức quốc xã, những người hiểu rằng mình còn có việc phải ho{n th{nh thường có nhiều khả năng sống sót nhất. Một kết luận tương tự cũng được đưa ra từ phía các tác giả có sách viết về trại tập trung, và từ những cuộc điều tra trên các tù nhân trong các trại giam ở Nhật Bản, Triều Tiên…

Như trường hợp của tôi, lúc tôi bị đưa tới trại tập trung ở Auschwitz, một bản thảo chuẩn bị xuất bản của tôi[14] đ~ bị tịch thu. Dĩ nhiên, chính kh|t khao ch|y bỏng viết lại bản thảo n{y đ~ giúp tôi sống sót trong hoàn cảnh khắc nghiệt ở trại. Chẳng hạn như lúc ở trong trại tại Bavaria, khi bị bệnh sốt ph|t ban, tôi đ~ viết lên mẩu giấy vụn các ghi chú của mình với ý định sẽ viết lại bản thảo khi được tự do. Tôi chắc rằng việc tái cấu trúc lại bản thảo đ~

mất của mình trong bóng đêm ở trại tại Bavaria đ~ giúp tôi tr|nh được cơn đột quỵ tim.

Vì vậy, sức khoẻ tinh thần dựa trên một mức độ căng thẳng nhất định - sự căng thẳng giữa những gì mà một người đ~ ho{n th{nh với những điều m{ người đó vẫn còn phải hoàn thành, hoặc khoảng trống giữa con người hiện tại của người đó với con người mà họ muốn trở thành. Sự căng thẳng đó l{ điều vốn có trong con người v{ cũng l{ điều không thể thiếu đối với một tinh thần khoẻ mạnh. Vì vậy, chúng ta không nên ngần ngại trong việc thách thức con người bằng những mục đích sống thật ý nghĩa m{ người đó có thể thực hiện. Chỉ có như thế chúng ta mới có thể khơi dậy khát khao sống tiềm tàng trong bản th}n người đó.

Một số nhà tâm lý học cho rằng điều m{ con người cần đầu tiên là trạng thái cân bằng về

tâm lý, hay theo cách gọi sinh học l{ “trạng thái nội cân bằng”, ví dụ như trạng thái bình tĩnh, tôi xem đ}y l{ một nhận thức sai lệch nguy hiểm trong phương ph|p giải toả tâm lý.

Điều m{ con người thực sự cần không phải là trạng th|i bình tĩnh m{ l{ sự phấn đấu v{ đấu https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

tranh cho một mục tiêu xứng đ|ng, một công việc được tự do lựa chọn. Điều m{ con người cần không phải là việc loại bỏ căng thẳng bằng bất cứ giá nào mà là nhu cầu thực thi ý nghĩa tiềm tàng trong cuộc sống của mình. Điều m{ con người cần không phải là trạng thái nội cân bằng mà là một động lực tinh thần, chẳng hạn như c|c động lực liên quan đến sự tồn tại của con người giữa trường căng thẳng của hai cực, một cực tượng trưng cho ý nghĩa cần phải thực thi và cực kia tượng trưng cho người phải thực hiện nó. V{ ta không nên nghĩ rằng điều này chỉ đúng trong những hoàn cảnh bình thường; ở những người bị rối loạn tinh thần, điều này thậm chí còn rõ r{ng hơn. Nếu các kiến trúc sư muốn gia cố mái vòm lung lay, họ cần phải gia tăng tải trọng ở phía trên để các phần của mái vòm kết chặt hơn. Vì vậy, nếu một nhà trị liệu muốn gia cố sức khoẻ tinh thần của bệnh nhân, họ không nên sợ khi phải tạo ra một mức độ căng thẳng qua việc t|i định hướng về ý nghĩa cuộc sống cho c|c đối tượng họ

điều trị.

Như đ~ chứng minh t|c động ích lợi của việc sống có mục tiêu, tôi chuyển sang nói về tác động có hại của cảm gi|c đó qua những than phiền của nhiều bệnh nhân ngày nay về cảm gi|c vô nghĩa trong cuộc sống của họ. Họ không nhận thấy được ý nghĩa trong cuộc sống. Họ

bị ám ảnh bởi cảm giác trống rỗng trong tâm hồn, vết khuyết bên trong; họ bị mắc kẹt trong tình huống mà tôi gọi l{ “trạng thái tồn tại ch}n không”.

Trạng thái tồn tại chân không

Trạng thái tồn tại chân không là một hiện tượng tâm lý phổ biến của con người ở thế kỷ

20. Đ}y l{ một điều dễ hiểu; có lẽ là do sự mất m|t nh}n đôi m{ con người từng phải trải qua từ khi trở th{nh con người thực sự. Vào buổi bình minh của lịch sử lo{i người, con người đ~

mất đi một số bản năng cơ bản của loài thú. Từ đó, sự an toàn, giống như trên Thiên đường, đ~ đóng chặt mãi mãi với con người; v{ con người buộc phải có những lựa chọn khác. Rồi sau đó, trong tiến trình phát triển ở c|c giai đoạn sau n{y, con người còn phải chịu những mất m|t kh|c như c|c truyền thống nhằm củng cố hành vi của con người giờ đ~ bị suy giảm nhanh chóng. Không còn bản năng cho một người biết mình phải làm gì, và không còn truyền thống nói cho người đó biết mình nên l{m gì; đôi khi người đó thậm chí còn không biết mình muốn làm gì nữa. Thay v{o đó, người đó muốn làm những gì mà người khác làm (chủ nghĩa tu}n thủ) và muốn làm những gì m{ người khác yêu cầu mình thực hiện (chế độ

chuyên chế).

Một cuộc khảo sát gần đ}y đ~ cho thấy trong số các sinh viên châu Âu, 25% có biểu hiện ít nhiều về mức độ của “trạng thái tồn tại ch}n không”. Giữa các sinh viên Mỹ, con số này không chỉ ở 25% mà lên tới 60%.

Trạng thái tồn tại chân không biểu hiện chủ yếu qua tâm trạng chán nản. Giờ thì chúng ta có thể hiểu luận điểm của Schopenhauer khi ông ấy nói rằng con người rõ ràng bị đoạ đ{y để sống lơ lửng vĩnh viễn giữa hai thái cực đau khổ và buồn bã. Thực tế, sự chán nản chắc chắn đem lại cho các chuyên gia tâm lý nhiều vấn đề để giải quyết, chứ không chỉ đơn thuần là sự đau khổ của con người. Và tình trạng tồn tại ch}n không n{y đang gia tăng mạnh bởi vì quá trình tự động hoá có thể đem lại nhiều giờ nghỉ hơn cho đa số công nh}n. Đ|ng tiếc là nhiều người trong số họ sẽ không biết làm gì với số lượng thời gian rảnh rỗi mới này.

Hãy xem xét ví dụ về tình trạng “rối loạn tinh thần vào ngày chủ nhật”, nhiều người rơi vào trạng thái trầm cảm vào ngày nghỉ cuối tuần, khi những ngày bận rộn trong tuần trôi https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

qua v{ đến chủ nhật, họ nhận ra cuộc sống của mình thật trống trải, vô vị. Một số trường hợp tự đ~ s|t đ~ được xác nhận nguyên nhân là do trạng thái tồn tại chân không. Các triệu chứng phổ biến như trầm cảm, cáu bẳn và nghiện ngập là những biểu hiện khác nhau của trạng thái này. Trạng thái tồn tại ch}n không cũng l{ nguyên nh}n đứng đằng sau những triệu chứng khủng hoảng ở nhiều tù nh}n v{ người cao tuổi.

Hơn nữa, trạng thái tồn tại ch}n không còn được nguỵ trang dưới những chiếc mặt nạ

hay vỏ bọc kh|c nhau. Đôi khi, mong muốn tìm hiểu ý nghĩa cuộc sống bị thất bại v{ được thay thế bằng hình thái cổ xưa nhất của khao khát quyền lực là khao khát tiền bạc. Trong c|c trường hợp khác, ham muốn khoái lạc chiếm chỗ của khao khát về ý nghĩa cuộc sống. Đó l{

lý do tại sao sự thất vọng về hiện trạng cuộc sống thường được giải quyết bằng sự bù đắp tình dục. Chúng ta có thể nhìn thấy những trường hợp người ta không thể kiểm soát được các hành vi tính dục trong trạng thái tồn tại chân không.

Các ca rối loạn tinh thần cũng l{ biểu hiện của trạng thái tồn tại trên. Có một số loại cơ

chế phản ứng v{ c|c đặc thù có tính chu kỳ đối với trường hợp này mà tôi sẽ nói tới sau. Tuy nhiên, ta có thể thấy rằng triệu chứng n{y thường xuyên xuất hiện ở bất kỳ đối tượng nào có biểu hiện của trạng thái tồn tại chân không, và chúng không ngừng phát triển mạnh mẽ.

Đối với những bệnh nhân này, vấn đề c|c b|c sĩ phải đối mặt không phải chỉ l{ căn bệnh rối loạn tinh thần. Chúng ta sẽ không bao giờ thành công trong việc giúp bệnh nh}n vượt qua được bệnh trạng của mình nếu không đưa ra liệu ph|p điều trị tâm lý kết hợp với liệu ph|p ý nghĩa. Bằng cách lấp đầy trạng thái tồn tại chân không của người bệnh, chúng ta mới có thể ngăn ngừa việc bệnh sẽ tái phát về sau. Vì vậy, liệu ph|p ý nghĩa được chỉ định không chỉ

trong những trường hợp rối loạn tinh thần như đ~ đề cập ở trên, m{ còn cho c|c trường hợp bắt nguồn từ t}m lý, v{ đôi khi cả những trường hợp rối loạn thần kinh vật lý (giả).

Nhìn nhận vấn đề từ góc độ này, Magda B.Arnold có lần đ~ nói: “Theo một c|ch n{o đó, mỗi phương ph|p điều trị t}m lý cũng l{ liệu ph|p ý nghĩa”.

Giờ chúng ta hãy xem mình có thể làm gì nếu một bệnh nhân hỏi về ý nghĩa cuộc sống của anh ta là gì.

Ý nghĩa cuộc sống

Với tư cách một b|c sĩ t}m lý, tôi có thể nói rằng thật khó để có thể trả lời câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống nếu chỉ dựa trên những lý thuyết mang tính tổng quát. Bởi vì ý nghĩa cuộc sống của mỗi người mỗi khác nhau, và nó có thể thay đổi theo từng ngày, từng giờ. Vì vậy, điều quan trọng không phải l{ ý nghĩa cuộc sống nói chung m{ l{ ý nghĩa cụ thể trong cuộc sống của mỗi người vào từng thời điểm nhất định. Câu hỏi “ý nghĩa cuộc sống của tôi l{ gì?”

cũng giống như c}u hỏi được đặt ra cho người thắng giải quán quân trong một trận cờ:

“Thưa Kỳ sư, xin h~y nói cho tôi biết nước cờ nào là hay nhất trên đời?”. Đơn giản là chẳng có nước cờ n{o như thế cả, bởi vì nước cờ hoàn hảo nhất hoặc hay nhất xuất phát từ một tình huống cụ thể trong trận đấu và cá tính cụ thể của đối thủ. Ý nghĩa về sự tồn tại của con người cũng vậy. Một người không nên tìm kiếm ý nghĩa trừu tượng về cuộc sống. Mỗi người đều đảm nhận một công việc, vai trò cụ thể trong cuộc sống. Vì vậy, không ai có thể thay thế

người đó cũng như cuộc đời của người đó cũng không thể lặp lại. Vì vậy, nhiệm vụ của một người là duy nhất, v{ cơ hội m{ người ấy thực hiện nhiệm vụ đó cũng l{ duy nhất.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Vì mỗi tình huống trong đời tượng trưng cho một thử thách mà mỗi cá nhân phải tìm cách giải quyết, cho nên câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống thực ra có thể đảo ngược. Xét cho cùng, con người không nên cứ hỏi rằng điều gì l{ có ý nghĩa cho cuộc sống của mình, mà bản thân anh ta phải l{ người trả lời câu hỏi đó. Nói c|ch kh|c, cuộc sống luôn đặt câu hỏi cho mỗi người, v{ con người chỉ có thể trả lời cuộc sống thông qua chính cuộc sống riêng của mình; trả lời cuộc sống bằng th|i độ sống có trách nhiệm của bản thân. Vì vậy, liệu pháp ý nghĩa xem tr|ch nhiệm l{ điều cần thiết cho sự tồn tại của con người.

Điều cần thiết cho sự tồn tại

Kêu gọi tinh thần trách nhiệm là nhiệm vụ khẩn thiết h{ng đầu của liệu ph|p ý nghĩa, tức l{: “H~y sống như thể bạn đang được sống lần thứ hai v{ đang sắp phạm phải sai lầm như

đ~ từng phạm phải lần đầu tiên”. Đối với tôi, dường như không gì có khả năng khơi dậy tinh thần trách nhiệm của một người hơn l{ c}u ch}m ngôn n{y, vế thứ nhất gợi mở rằng hiện tại là sự lặp lại của quá khứ, và vế thứ hai mang hàm ý quá khứ có thể thay đổi và sửa chữa.

Câu châm ngôn ấy đặt con người vào tình thế đối mặt với tính hữu hạn của cuộc sống cũng như h{nh động cuối cùng m{ người đó đ~ tạo ra cho mình v{ cho đời.

Liệu ph|p ý nghĩa cố gắng giúp bệnh nhân nhận ra trách nhiệm của bản th}n để người đó hiểu được trách nhiệm của mình l{ để thực thi nhiệm vụ n{o, hướng tới mục tiêu gì, hoặc d{nh cho ai. Đó l{ lý do tại sao các chuyên gia liệu ph|p ý nghĩa ít |p đặt c|c xét đo|n của mình lên bệnh nhân, bởi vì họ không bao giờ cho phép bệnh nh}n đẩy trách nhiệm về phía b|c sĩ.

Do đó, chính bệnh nhân sẽ quyết định rằng nên x|c định ý nghĩa cuộc sống của mình theo hướng thực hiện trách nhiệm với xã hội hay với chính lương t}m của mình. Tuy nhiên có những người không muốn ý nghĩa cuộc đời họ chỉ đơn thuần l{ để hoàn thành một nhiệm vụ được giao, mà họ muốn tự mình l{ người giao nhiệm vụ cho bản thân - tự mình định hướng ý nghĩa cuộc đời mình.

Liệu ph|p ý nghĩa không mang tính gi|o điều, thuyết giảng. Nó cũng hiếm khi đề cập đến những lập luận logic bởi nó xuất phát từ sự thúc đẩy về tinh thần. Nói một cách bóng bẩy, chuyên gia liệu ph|p ý nghĩa sẽ sử dụng cái nhìn của một nhà thẩm định hội hoạ chứ không phải cặp mắt của một hoạ sĩ. Hoạ sĩ sẽ cố gắng truyền tải đến người xem bức tranh của thế

giới theo cách nhìn của mình; còn nhà thẩm định hội hoạ sẽ cố gắng để chúng ta nhìn thấy một thế giới chân thực. Vai trò của chuyên gia liệu ph|p ý nghĩa bao gồm cả việc mở rộng tầm nhìn của bệnh nhân, khiến họ dễ dàng thấy rõ toàn bộ ánh hào quang rực rỡ của một cuộc sống gi{u ý nghĩa.

Khi tuyên bố rằng con người phải h{nh động để hiện thực ho| ý nghĩa cuộc sống và có trách nhiệm về điều đó, tôi muốn nhấn mạnh rằng ý nghĩa thực sự của cuộc sống sẽ được kh|m ph| trong đời thực hơn l{ chỉ trong bản thân một con người hay trong phạm vi đời sống tinh thần của người đó, mặc dù hai phạm trù này có liên hệ mật thiết với nhau. Tôi gọi đặc tính cơ bản n{y l{ “sự vượt lên cái tôi hạn hẹp”. Nó chỉ rõ một thực tế l{ con người luôn luôn hướng, v{ được định hướng, tới một c|i gì đó hoặc một ai đó kh|c hơn l{ chính mình -

một điều cần phải hoàn thành hoặc một người n{o đó cần phải gặp. Một người c{ng quên đi bản thân mình - bằng cách cho mình một lý do để phụng sự hoặc chọn cách sống vì một người m{ mình thương yêu - thì người đó c{ng có nhiều nhân tính và càng phát triển bản https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

th}n hơn. Sự tự trưởng thành không phải là một mục tiêu có thể đạt được dễ dàng, bởi một lý do đơn giản là một người càng phấn đấu để đạt được điều gì đó thì người ấy càng bỏ mất nó. Nói cách khác, sự trưởng thành chỉ có thể là một sản phẩm được tạo ra từ việc vượt lên cái tôi cá nhân hạn hẹp.

Vì vậy, chúng tôi đ~ chứng minh rằng ý nghĩa cuộc sống luôn thay đổi, nhưng nó không bao giờ dừng lại. Theo liệu ph|p ý nghĩa, chúng ta có thể tìm thấy ý nghĩa n{y trong cuộc sống theo ba cách khác nhau: (1) tạo ra một công việc hoặc thực hiện một điều gì đó; (2) trải nghiệm điều gì đó hoặc gặp gỡ một ai đó; v{ (3) bằng th|i độ chúng ta đối mặt với đau khổ. C|ch đầu tiên - nhằm đạt được thành công hoặc thành tựu n{o đó - thì khá dễ hiểu.

Cách thứ hai và thứ ba cần phải giải thích thêm.

Cách thứ hai là hãy trải nghiệm một việc gì đó - chẳng hạn như lòng tốt, chân lý và cái đẹp thông qua những trải nghiệm tự nhiên v{ văn ho|, v{ cuối cùng không kém phần quan trọng là cảm nhận vẻ độc đ|o của một người khác bằng tình yêu thương d{nh cho người ấy.

Ý nghĩa của yêu thương

Tình yêu là cách duy nhất để thấu hiểu đến tận cùng một con người. Không ai có thể

nhận thức đầy đủ về bản chất của một con người trừ khi đ~ đem lòng yêu thương người ấy.

Bằng tình yêu, một người có thể nhìn thấy những phẩm chất v{ đặc tính cần thiết ở người mình yêu thương; v{ hơn nữa, người ấy còn nhìn thấy được những năng lực tiềm ẩn của bản thân – những năng lực tuy chưa ph|t triển hết nhưng cần phải được phát triển. Hơn nữa, bằng tình yêu của mình, người đó có thể khiến cho người mình yêu thương nhận ra những tiềm năng ở họ. Bằng cách nhận ra mình có thể l{ người thế nào và mình sẽ trở th{nh người ra sao, người đó sẽ biến những tiềm năng ấy thành sự thật.

Trong liệu ph|p ý nghĩa, người ta không cho tình yêu chỉ là một hiện tượng phụ[15] của động cơ v{ bản năng tính dục, mà tình yêu là một hiện tượng quan trọng cũng giống như

tình dục. Thường thì tình dục là một phương thức biểu hiện của tình yêu. Tình dục được biện hộ, thậm chí được bào chữa bất cứ khi nào nó xuất phát từ tình yêu. Vì vậy, tình yêu không phải là một hiệu ứng phụ của tình dục, mà tình dục là một biểu hiện của sự tan hoà v{o nhau m{ người ta gọi là tình yêu.

Cách thứ ba để con người tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống l{ thông qua đau khổ.

Ý nghĩa của sự đau khổ

Chúng ta không bao giờ được quên rằng chúng ta vẫn có thể tìm thấy ý nghĩa của cuộc đời ngay cả khi đối diện với một tình huống vô vọng, với một số phận không thể thay đổi. Vì điều quan trọng là chúng ta sẽ thấy được năng lực thật sự của bản thân, vốn có thể thay đổi bi kịch cá nhân thành chiến thắng, biến hoàn cảnh nghiệt ngã thành sự mạnh mẽ của bản thân. Khi chúng ta không còn khả năng thay đổi hoàn cảnh - như mắc phải căn bệnh nan y, chẳng hạn ung thư giai đoạn cuối - nghĩa l{ chúng ta đang được thử th|ch để thay đổi chính mình.

Cho phép tôi trích dẫn một ví dụ để làm sáng rõ luận điểm trên: Có lần, một b|c sĩ đa khoa đ~ nhờ tôi tư vấn vì mắc chứng trầm cảm. Ông không thể vượt qua được nỗi đau mất vợ hai năm trước, bà ấy l{ người ông yêu thương nhất đời. Giờ thì tôi có thể l{m gì để giúp https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

ông? Tôi nên nói điều gì? V{ tôi đ~ không nói gì với ông ngoại trừ một câu hỏi: “B|c sĩ, điều gì sẽ xảy ra nếu như ông chết trước và vợ ông l{ người ở lại?”. “Ồ,” - ông thốt lên, - “điều đó thật khủng khiếp đối với bà ấy; làm sao bà ấy có thể chịu đựng nổi!”. Tôi đ|p lời ông: “Ông thấy đó, b|c sĩ, b{ ấy không phải chịu nỗi đau đó v{ ông đ~ l{ người gánh chịu thay cho bà -

vì vậy, việc giờ đ}y ông phải sống và nhớ thương b{ ấy l{ có ý nghĩa s}u sắc của nó”. Ông ấy không nói gì mà chỉ nắm lấy tay tôi và thanh thản rời khỏi văn phòng. Theo c|ch n{o đó, một người sẽ không còn cảm thấy đau khổ nữa ngay vào thời khắc họ tìm thấy ý nghĩa n{o đó cho cuộc sống của mình, chẳng hạn như ý nghĩa của sự hy sinh.

Dĩ nhiên đ}y không hẳn là việc điều trị theo đúng nghĩa của nó, bởi vì thứ nhất, sự tuyệt vọng của một người không phải là bệnh; và thứ hai, tôi không thể thay đổi số phận của ông ấy, tôi không thể giúp vợ ông ấy sống lại. Nhưng v{o lúc đó, tôi đ~ th{nh công trong việc thay đổi th|i độ của ông ấy về số phận không thể thay đổi của ông, bởi vì từ lúc ấy, ít nhất ông ấy đ~ có thể nhận thấy ý nghĩa trong sự chịu đựng của mình. Đ}y l{ một trong những nguyên lý cơ bản của liệu ph|p ý nghĩa, trong đó mối quan tâm của con người không phải là để đạt được sự sung sướng hoặc né tránh khổ đau m{ l{ nhìn thấy được ý nghĩa của đời mình. Điều này giải thích vì sao con người sẵn sàng chịu đựng khổ đau, miễn rằng họ biết chắc sự chịu đựng của mình l{ có ý nghĩa.

Tôi muốn nói rõ một điều rằng: không nhất thiết phải trải qua đau khổ thì con người mới tìm thấy ý nghĩa cuộc sống. Tôi chỉ nhấn mạnh l{ con người vẫn có thể tìm thấy ý nghĩa trong đau khổ - nếu đó l{ điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, nếu có thể tr|nh được thì việc cần làm là hãy xoá bỏ nguyên nhân của nó, dù nguyên nhân này thuộc về tâm lý, sinh lý hay chính trị. Chịu khổ một cách không cần thiết l{ khùng điên hơn l{ anh hùng.

Trước khi qua đời, Edith Weisskopf-Joelson, nữ gi|o sư của Đại học Georgia đ~ khẳng định trong bài viết của mình về liệu ph|p ý nghĩa rằng: “C|c quan điểm về sức khoẻ thần kinh hiện nay nhấn mạnh ý niệm cho rằng đ~ l{ người thì phải hạnh phúc, rằng bất hạnh là một triệu chứng rối loạn thích ứng. Cách chẩn đo|n ph}n biệt như thế chẳng khác nào làm cho nỗi bất hạnh không thể tr|nh được, vốn đ~ l{ một gánh nặng, giờ càng thêm nặng nề bởi chính nỗi ch|n chường về tình trạng bất hạnh, kém may mắn của mình”. V{ trong một b{i b|o kh|c, b{ đ~ thể hiện hy vọng rằng liệu ph|p ý nghĩa “có thể giúp giải quyết những xu hướng tiêu cực trong nền văn ho| ng{y nay ở Mỹ, nơi những người mắc bệnh nan y có rất ít cơ hội để tự hào về những đau khổ của mình, họ càng không thể xem nỗi đau l{ cao quý chứ

không phải là sự thấp hèn” vì vậy “những người này không chỉ cảm thấy bất hạnh mà còn xấu hổ vì sự bất hạnh của mình”[16].

Có khi chúng ta bị tước đi cơ hội làm việc hay cơ hội hưởng thụ cuộc sống, nhưng dù l{ gì thì chúng ta cũng không thể tr|nh được sự đau khổ. Bằng c|ch can đảm chấp nhận đau khổ, xem đó như l{ thử thách cần vượt qua, cuộc sống có ý nghĩa đến tận giây phút cuối cùng, và nó vẫn giữ nguyên ý nghĩa n{y cho đến khi mọi sự kết thúc. Nói c|ch kh|c, ý nghĩa cuộc sống là một ý nghĩa vô điều kiện, bởi vì nó bao hàm luôn cả ý nghĩa về nỗi đau không thể tr|nh được.

H~y để tôi nhắc lại sự việc có lẽ là trải nghiệm sâu sắc nhất của tôi trong trại tập trung.

Tỷ lệ sống sót trong trại không hơn 1/28 như c|c thống kê chính x|c đ~ nêu. Sự sống dường như l{ vô vọng, cũng vô vọng như nỗ lực của tôi trong việc cứu lấy tập bản thảo cuốn sách https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

đầu tiên mà tôi giấu trong áo khoác khi mới đến Auschwitz. Vì vậy, tôi phải chịu đựng và vượt qua nỗi đau mất m|t đứa con tinh thần của mình. Và khi ấy, dường như không ai v{

không điều gì có thể l{m động lực sống cho tôi, bởi vợ chồng tôi chưa có con m{ đứa con tinh thần của tôi cũng đ~ không còn! Thế là tôi thấy mình đang đối diện với một câu hỏi, rằng trong hoàn cảnh này, cuộc đời của tôi rốt cuộc có vô nghĩa hay không.

Tôi đ~ không nhận ra rằng trong khi tôi vẫn đau đ|u với câu hỏi này thì lời đ|p đ~ có sẵn v{ đến với tôi không l}u sau đó. Đấy là lúc tôi phải cởi bỏ bộ quần áo của mình và mặc vào mớ đồ rách nát của một người tù khác – người đ~ bị đưa tới phòng hơi ngạt ngay sau khi đến Auschwitz. Thay cho những trang bản thảo của mình, tôi đ~ tìm thấy trong túi chiếc áo khoác ấy một trang được xẽ ra từ kinh Do Thái, chứa những lời cầu nguyện quan trọng nhất của người Do Thái – Shema Yisrael. Tôi nên giải thích sự “trùng hợp” n{y như thế n{o đ}y ngoài việc cho đó l{ một thử thách, yêu cầu tôi sống với c|c ý tưởng của mình thay vì viết chúng lên giấy?

Tôi nhớ lại, một lúc sau, tôi có cảm gi|c dường như không bao l}u nữa mình sẽ chết. Thế

nhưng trong ho{n cảnh khó khăn n{y, mối bận tâm của tôi lại khác với hầu hết những tù nhân khác. Câu hỏi của họ l{: “Liệu chúng ta có sống sót nổi trong trại không? Nếu không, thì tất cả những đau khổ n{y l{ vô nghĩa”. Còn c}u hỏi chiếm lĩnh t}m trí tôi khi ấy l{: “Liệu tất cả

những đau khổ này, sự chết chóc bao quanh chúng tôi này, có một ý nghĩa n{o chăng?”. Vì nếu không thì rốt cuộc chẳng còn ý nghĩa gì để sinh tồn cả; bởi vì nếu ý nghĩa cuộc sống bị

phụ thuộc vào những tình huống ngẫu nhiên, ngoài tầm kiểm soát của bản thân thì cuối cùng – dù có tìm được lối thoát hay không – mọi nỗ lực của ta đều là vô nghĩa.

Những vấn đề về điều trị

Ngày càng có nhiều bệnh nh}n tìm đến b|c sĩ t}m lý để tư vấn về các vấn đề tình cảm hơn l{ về các bệnh thần kinh. Nếu ngày nay một số người gọi cho b|c sĩ t}m lý, thì ng{y xưa họ sẽ

tìm đến các linh mục, thầy tu hay gi|o sĩ. Ngày nay, những đối tượng n{y thường từ chối gặp các thầy tu và tìm gặp b|c sĩ với những câu hỏi đại loại như “Tôi sống có ý nghĩa gì?”.

Ý nghĩa trong bi kịch

Tôi xin kể với các bạn câu chuyện sau: Có lần, một phụ nữ được đưa v{o khoa của tôi sau khi tự tử hụt. Chị có đứa con trai đ~ chết năm ch|u được 11 tuổi. B|c sĩ Kurt Kocourek đ~

mời chị tham dự một cuộc trị liệu nhóm, và ngẫu nhiên tôi bước v{o phòng nơi ông đang tiến hành việc điều trị khi chị kể lại câu chuyện của mình. Sau khi cậu con trai nhỏ của chị

qua đời, chị sống với đứa con lớn bị bại liệt. Đứa trẻ tội nghiệp phải di chuyển quanh nhà trên chiếc xe lăn. Tuy nhiên, mẹ của cậu bé không chấp nhận số phận ấy và chị muốn tự tử.

Nhưng khi chị cố l{m điều đó cùng với đứa con tật nguyền thì chính cậu đ~ ngăn mẹ lại: cậu bé muốn sống! Đối với cậu, cuộc sống vẫn còn nhiều ý nghĩa. Tại sao mẹ cậu lại không thấy như vậy? Cuộc sống của bà vẫn có ý nghĩa ra sao? L{m thế nào chúng tôi có thể giúp bà nhận ra điều đó?

Tình cờ tôi tham gia vào cuộc thảo luận v{ đặt câu hỏi cho một người phụ nữ khác trong nhóm. Tôi hỏi cô ấy bao nhiêu tuổi và cô trả lời: “Ba mươi”. Tôi đ|p: “Không, cô không phải là một phụ nữ 30 mà là một bà cụ 80 v{ đang hấp hối trên giường bệnh. Và lúc ấy, cô mới https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

nhìn lại cuộc sống của mình - một cuộc sống không có tuổi thơ nhưng dư giả về tài chính và có địa vị trong xã hội”. V{ rồi tôi hỏi cô ấy: “Cô nghĩ như thế nào nếu cô lâm vào tình huống như trên? Cô sẽ nói gì với chính mình?”. Cho phép tôi trích dẫn những gì cô ấy đ~ nói trong cuộn băng ghi âm buổi hôm đó: “Tôi đ~ cưới một triệu phú và có cuộc sống giàu sang dễ

d{ng, tôi đ~ bị cuốn v{o vòng xo|y đó! Tôi t|n tỉnh đ{n ông; tôi giễu cợt họ! Nhưng giờ tôi đ~

80 tuổi; tôi không có con. Nhìn lại khi về già, tôi không thấy tất cả những điều đó có ý nghĩa gì; thật ra tôi phải nói cuộc đời của tôi là một thất bại”.

Rồi tôi mời người mẹ của cậu bé tật nguyền hãy thử tưởng tượng khung cảnh khi chị đ~

80 tuổi, đang hấp hối trên giường bệnh và nhìn lại cuộc sống của chính mình. Sau đ}y l{

những gì chị ấy đ~ nói trong cuộn băng: “Tôi đ~ ước ao mình sẽ có con, v{ điều ước n{y đ~

thành hiện thực; nhưng một đứa đ~ chết; đứa còn lại thì tật nguyền và có thể bị gửi đến trại từ thiện nếu tôi không đủ khả năng chăm sóc nó. Mặc dù nó tật nguyền và vô dụng, nhưng dù sao nó vẫn là con của tôi. Và vì con, tôi phải sống hết mình, phải trở thành một người tốt hơn”. Nước mắt chị trào ra, chị tiếp tục: “Với tôi, tôi có thể thanh thản nhìn lại cuộc sống của mình; vì tôi có thể nói cuộc đời tôi có ý nghĩa, v{ tôi đ~ cố gắng để thực hiện nó; tôi đ~ l{m hết sức - tôi đ~ cố gắng sống vì con mình. Cuộc đời tôi không hề thất bại!”. Nhìn lại cuộc đời mình như thể mình đang trong giờ phút hấp hối, chị bỗng nhiên nhận ra ý nghĩa của cuộc đời, một ý nghĩa bao gồm cả nỗi bất hạnh của bản thân. Vì lẽ đó, dù rằng cuộc đời có ngắn ngủi - như đối với cậu con trai đ~ mất của chị - nhưng nếu nó đầy ắp niềm vui và tình yêu thương thì nó còn có ý nghĩa hơn cả một cuộc đời kéo dài tới 80 năm trong buồn bã.

Một lúc sau, tôi tiếp tục đặt ra một câu hỏi khác, lần này là với cả nhóm. Câu hỏi là liệu một con vượn bị tiêm chích nhiều lần với mục đích ph|t triển huyết thanh ngừa bại liệt có thể hiểu được ý nghĩa sự đau đớn của nó hay không. Cả nhóm nhất trí trả lời rằng dĩ nhiên con vượn không hiểu; với trí thông minh có hạn, nó không thể bước vào thế giới lo{i người

- một thế giới duy nhất có thể hiểu được ý nghĩa của sự đau khổ. Rồi tôi dẫn dắt mọi người đến câu hỏi: “Vậy con người thì sao? Các bạn có chắc rằng thế giới con người l{ điểm mút trong sự tiến hoá của vũ trụ? Phải chăng vẫn còn một chiều không gian kh|c m{ con người chưa biết - một thế giới vượt xa khỏi thế giới của lo{i người - một thế giới m{ trong đó, ý nghĩa tối hậu của những khổ đau của con người sẽ có lời đ|p?”

Ý nghĩa tối thượng

Cái ý nghĩa tối hậu n{y vượt ngoài phạm vi hiểu biết của con người; trong liệu pháp ý nghĩa, chúng tôi đề cập đến nó trong ngữ cảnh về một ý nghĩa tối thượng. Trách nhiệm của một người trong cuộc đời này - như một số triết gia từng nói - không phải l{ để kéo dài một cuộc sống vô nghĩa m{ l{ chịu đựng việc lý trí của anh ta bất lực trong việc nắm bắt đầy đủ ý nghĩa của cuộc sống. Logos (Ý nghĩa) bao h{m ý nghĩa s}u xa hơn l{ logic.

Nếu nhà tâm lý không hiểu được khái niệm ý nghĩa tối thượng thì không sớm thì muộn người đó sẽ phải lúng túng trước các bệnh nhân của mình, giống như tôi đ~ từng gặp khi đứa con gái 6 tuổi của mình hỏi: “Tại sao chúng ta nói Chúa nhân từ ạ?”. Lúc đó tôi đ~ trả

lời rằng: “Nhiều tuần trước, con bị sởi, và rồi Chúa nhân từ đ~ cho con khỏi bệnh”. Tuy nhiên, con bé không đồng ý, nó bắt bẻ: “Bố, Bố đừng quên rằng Chúa đ~ gửi bệnh sởi tới cho con trước đấy!”.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Tuy nhiên, khi một bệnh nh}n có đức tin vào tôn giáo thì ta có thể tiến h{nh điều trị với hiệu quả cộng hưởng từ sức mạnh tâm linh ấy. Để l{m như vậy, b|c sĩ t}m lý cần phải đặt mình vào vị trí của bệnh nh}n. Đó chính l{ điều m{ tôi đ~ từng làm khi một vị gi|o sĩ Do Thái từ Đông Âu kể với tôi về câu chuyện của đời mình. Ông đ~ mất người vợ đầu và sáu đứa con trong trại tập trung Auschwitz, tất cả họ đều bị đưa đến phòng hơi ngạt. Người vợ sau của ông lại bị vô sinh. Tôi cho rằng sinh con đẻ cái không phải l{ ý nghĩa duy nhất của cuộc đời, vì nếu chỉ như thế thì cuộc sống ấy sẽ trở th{nh vô nghĩa, m{ bản thân một điều gì đó tự nó đ~ không có ý nghĩa thì dù nó có tồn tại vĩnh viễn cũng vô ích. Tuy nhiên, vị gi|o sĩ nói với quan điểm Do Thái giáo chính thống đ~ tuyệt vọng khi cho rằng không có con trai thì sẽ

không có ai đọc kinh Kaddish[17] cho ông sau khi ông mất cả.

Nhưng tôi không bỏ cuộc. Tôi cố gắng giúp ông bằng cách hỏi liệu ông có thể gặp lại các con của mình trên Thiên đường không? Tuy nhiên, câu hỏi của tôi đ~ khiến ông bật khóc, và rồi lý do thật sự cho nỗi tuyệt vọng của ông đ~ bộc lộ: ông giải thích rằng kể từ lúc các con ông - những đứa trẻ vô tội - chết đi, chúng đ~ có chỗ xứng đ|ng trên Thiên đường, nhưng ông - một người già nua, tội lỗi - sẽ không thể đến được nơi ấy. Tôi đ|p lại: “Gi|o sĩ, chính xác thì không có gì khó hiểu về ý nghĩa trong việc ông đ~ sống l}u hơn c|c con của mình cả: Chẳng phải ông đ~ được thanh tẩy bằng đau khổ trong suốt những năm ấy, để cuối cùng, cho dù không vô tội như c|c con của mình, nhưng ông cũng đ~ trở nên xứng đ|ng để được gặp lại chúng trên Thiên đường hay sao? Không phải điều n{y đ~ được ghi trong Thánh Vịnh, rằng Thượng Đế lưu giữ tất cả nước mắt của lo{i người hay sao?[18] Vì vậy, có thể nói không có sự đau khổ nào là vô ích cả”. Lần đầu tiên trong nhiều năm, ông đ~ tìm thấy sự

thanh thản từ nỗi đau của mình qua một cách nhìn mới m{ tôi đ~ gợi mở cho ông ấy.

Cuộc sống ngắn ngủi

Những điều dường như có thể tước đoạt ý nghĩa cuộc sống của con người không chỉ có nỗi đau m{ còn có cả cái chết. Tôi luôn cho rằng những thứ tạm thời duy nhất trong cuộc sống là các khả năng; nhưng ngay khi được hiện thực hoá, những khả năng ấy đ~ được giữ

lại và chuyển vào quá khứ. Tại đ}y, chúng được phục hồi và bảo tồn, thoát khỏi tính chất ngắn ngủi của sự vật. Vì trong quá khứ, mọi thứ đều được lưu giữ mãi mãi.

Do đó, sự tồn tại tạm thời của chúng ta không hề vô nghĩa. Nó khiến chúng ta có trách nhiệm hơn với sự tồn tại của mình; bởi vì mọi thứ đều xoay quanh nhận thức của chúng ta về các khả năng tạm thời. Con người không ngừng đưa ra lựa chọn cho mình về một loạt các tiềm năng hiện tại; tiềm năng n{o sẽ được cho là không thể và tiềm năng n{o sẽ được hiện thực hoá? Lựa chọn nào sẽ trở thành hiện thực một lần và mãi mãi, một “dấu ấn trong cát bụi thời gian?”. Dù l{ để tốt hơn hay l{m cho xấu đi, con người vẫn phải quyết định trong mọi thời điểm rằng cái gì là dấu ấn cho sự tồn tại của mình.

Con người thường chỉ hướng tới những c|nh đồng thu hoạch ngắn hạn mà bỏ qua và quên hẳn kho thóc đầy ắp của quá khứ, nơi họ đ~ từng được cứu vớt, với tất cả thành tích, niềm vui và nỗi buồn. Ở đó, mọi việc đều đ~ ho{n th{nh v{ không gì có thể phá bỏ. Tôi phải nói rằng đ~ từng sống là một hình thức chắc chắn nhất của sự tồn tại.

Nhấn mạnh về sự tồn tại ngắn ngủi nhưng thiết yếu của con người, liệu ph|p ý nghĩa không mang tính bi quan m{ hướng về sự chủ động. Để hiểu rõ quan điểm này, bạn có thể

hình dung: Bi quan giống như một người cảm thấy buồn bã và sợ hãi khi chứng kiến từng tờ

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

lịch bị bóc đi mỗi ngày, thấy cuốn lịch ngày một mỏng hơn. Ngược lại, người chủ động ứng biến trước các vấn đề trong cuộc sống giống như người mỗi ngày bóc từng tờ lịch, lưu giữ

thật gọn gàng và cẩn thận cùng với các tờ lịch trước, sau khi đ~ viết một ít ghi chú hàng ngày vào mặt sau của tờ lịch. Người đó có thể bộc lộ niềm vui và sự tự hào trong những ghi chú n{y vì đ~ sống một cuộc sống trọn vẹn nhất. Anh ấy sẽ nghĩ gì nếu biết mình đ~ gi{ đi?

Liệu người đó có lý do gì để ghen tỵ với những người trẻ tuổi hơn hay che giấu sự luyến tiếc về tuổi trẻ đ~ qua của mình? Những lý do nào khiến người đó phải ghen tỵ với người trẻ

hơn? Bởi vì người trẻ có một tương lai đang ch{o đón ư? “Không, c|m ơn!”, người đó sẽ nghĩ

vậy. Thay cho các khả năng, tôi có những sự việc thực trong quá khứ, không chỉ thực tế về

công việc đ~ l{m v{ tình yêu đ~ có, m{ cả về những đau khổ mà tôi đ~ dũng cảm trải qua.

Những nỗi đau n{y thậm chí là những việc mà tôi tự hào nhất, mặc dù đ}y l{ những điều chẳng có gì đ|ng để người khác ghen tỵ”.

Liệu pháp ý nghĩa như một kỹ thuật

Việc sợ hãi thực sự, giống như việc sợ chết, không thể dễ dàng xoá bỏ nhờ những lý giải về t}m lý động học; ngược lại, những cơn sợ do lo lắng, chẳng hạn chứng sợ chỗ đông người, không thể điều trị chỉ dựa trên những lý giải mang tính triết lý. Tuy nhiên, liệu pháp ý nghĩa đ~ ph|t triển một kỹ thuật đặc biệt để xử lý những tình huống n{y. Để hiểu được điều gì đang xảy ra khi sử dụng kỹ thuật n{y, chúng tôi đ~ bắt đầu với trường hợp rối loạn thần kinh ở cá nhân hay còn gọi là chứng lo }u trước kỳ hạn. Chính đặc tính của nỗi sợ này đ~ khiến cho bệnh nhân sợ hãi. Ví dụ, người n{o thường lo sợ mình sẽ bị đỏ mặt trước đ|m đông thì c{ng có khuynh hướng bị nhiều hơn. Trong ngữ cảnh này, ta có thể sửa câu nói:

“Mong muốn là cha của ý nghĩ” th{nh “Sợ hãi là mẹ của hiện thực”.

Trớ trêu thay, càng sợ hãi thì những gì ta lo sợ sẽ càng nhanh chóng biến thành hiện thực, cũng tương tự như việc càng ham muốn điều gì, người ta c{ng khó đạt được nó. Có thể

lấy trường hợp bị rối loạn tình dục làm dẫn chứng cho sự mong muốn th|i qu| n{y. Người đ{n ông c{ng cố chứng tỏ “bản lĩnh” của mình hoặc người phụ nữ càng muốn đạt tới khoái cảm thì họ càng ít thành công.

Ngoài việc mong muốn quá nhiều như đ~ mô tả ở trên, sự chú ý quá mức hoặc “phản ứng th|i qu|” như được gọi trong liệu ph|p ý nghĩa cũng có thể gây ra bệnh (tức dẫn tới ốm đau). Một báo cáo l}m s{ng sau đ}y sẽ minh hoạ ý kiến của tôi: Một phụ nữ trẻ gặp tôi và than về sự lãnh cảm của mình. Tiền sử bệnh cho thấy lúc trẻ cô đ~ bị người cha lạm dụng tình dục. Tuy nhiên, không phải sự cố đau lòng n{y g}y ra sự rối loạn tình dục của cô như

mọi người thường suy đo|n. Ho| ra, qua việc đọc các tác phẩm phân tâm học nổi tiếng, người bệnh đ~ sống chung với cảm giác sợ hãi rằng quá khứ đau buồn kia sẽ lại xảy ra một ng{y n{o đó. Sự lo lắng trước kỳ hạn này khiến cô ấy quá tập trung vào việc x|c định tính nữ

của mình và quá chú ý vào cảm xúc bản th}n hơn l{ v{o người bạn tình. Điều n{y đủ khiến bệnh nhân không thể đạt tới khoái cảm bởi vì sự khoái cảm l{ đối tượng mong muốn của cô ấy; trong khi lẽ ra cô ấy nên duy trì tác dụng tự nhiên của sự dâng hiến và hoà hợp với người bạn tình. Sau khi trải qua việc trị liệu ngắn hạn với liệu ph|p ý nghĩa, sự tập trung và mong muốn quá mức của bệnh nhân về khả năng đạt tới khoái cảm đ~ được “xo| mờ” để

đưa ra một khái niệm liệu ph|p ý nghĩa kh|c. Khi cô ấy tập trung sự chú ý của mình vào một đối tượng đúng đắn khác, ví dụ như người bạn tình, thì sự khoái cảm sẽ tự động xuất hiện liên tục[19].

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Liệu ph|p ý nghĩa dựa trên chính kỹ thuật của nó, được gọi l{ “suy nghĩ đảo nghịch” theo hai phương diện rằng nỗi sợ sẽ biến điều mà một người lo sợ thành sự thật, và rằng sự

mong muốn quá mức một điều n{o đó sẽ khiến cho một người không thể đạt được điều ấy.

Ở Đức, tôi đ~ mô tả sơ đồ đối nghịch n{y v{o đầu năm 1939[20]. Theo cách tiếp cận này, tôi yêu cầu bệnh nhân mắc chứng sợ hãi hãy dự báo, thậm chí trong một khoảnh khắc, chính xác nỗi sợ của mình.

H~y để tôi đưa ra một trường hợp khác. Một b|c sĩ trẻ nhờ tôi tư vấn vì anh ấy bị chứng sợ đổ mồ hôi. Lúc nào anh ấy cũng lo rằng mình sẽ đổ mồ hôi ào ạt và chính sự lo lắng này cũng đủ khiến anh ấy ướt đẫm mồ hôi rồi. Để cắt đứt vòng luẩn quẩn n{y, tôi đ~ khuyên bệnh nhân rằng khi bọ đổ mồ hôi, anh ấy cứ tự nhiên để cho mọi người biết mình có thể đổ

mồ hôi nhiều như thế nào. Một tuần sau anh ấy quay lại và báo rằng hễ khi nào anh gặp một người có thể khiến anh lo sợ thì anh lại tự nói với mình rằng: “Trước kia mình chỉ chảy mồ

hôi khoảng một lít thôi, nhưng giờ mình sẽ đổ mồ hôi ít nhất l{ hơn 10 lần như thế!”. Kết quả là sau khi phải chịu chứng bệnh khó chịu ấy suốt bốn năm, chỉ sau một tuần điều trị, anh ấy đ~ không còn phải bận tâm về nó nữa.

Bạn đọc ắt hẳn sẽ thấy rằng qu| trình n{y đi cùng với việc thay đổi th|i độ của bệnh nhân, bởi vì nỗi sợ của họ được thay thế bằng một mong muốn tr|i ngược. Với phương ph|p điều trị này, mọi nỗi lo âu, sợ hãi của người bệnh sẽ được giải toả.

Tuy nhiên, khi sử dụng phương ph|p suy nghĩ đảo nghịch, phải biết vận dụng kỹ thuật ph}n t|ch đối tượng ra khỏi bản thể cố hữu, đặc biệt là phải biết phát huy khiếu h{i hước.

Khả năng cơ bản để tách một người ra khỏi bản thể của họ được hiện thực hoá khi kỹ thuật của liệu ph|p ý nghĩa m{ ta gọi l{ suy nghĩ đảo nghịch được áp dụng. Cùng lúc ấy, bệnh nhân có thể tự tách mình ra khỏi chứng loạn thần kinh chức năng. Trong quyển The Individual and His Religion (Cá nhân và tôn giáo), Gordon W. Allport[21] cũng có đồng quan điểm:

“Người bị rối loạn thần kinh chức năng m{ biết học c|ch cười với chính mình thì có thể tự

kiểm so|t được mình, và chứng bệnh của họ có thể được khắc phục”[22]. Suy nghĩ đảo nghịch chính là sự khẳng định từ kinh nghiệm thực tiễn và những ứng dụng lâm sàng trong phát biểu của Allport.

Một vài ví dụ sau đ}y có thể giúp bạn hình dung cụ thể hơn về ứng dụng của phương ph|p n{y. Có trường hợp bệnh nhân là một thủ thư, ông đ~ đến nhiều bệnh viện để được điều trị bằng nhiều phương ph|p kh|c nhau nhưng không th{nh công. Khi được đưa v{o khoa của tôi, ông ấy ở trong tâm trạng cực kỳ suy sụp. Người thủ thư thú nhận rằng ông gần như muốn tự sát. Trong nhiều năm, ông đ~ chịu đựng chứng co cứng cơ cổ tay và không thể

cầm bút được, và gần đ}y căn bệnh trở nặng hơn đến nỗi ông có nguy cơ mất việc. Vì vậy, chỉ có phương ph|p điều trị ngắn hạn tức thời mới có thể giúp đỡ hữu hiệu cho hoàn cảnh này. Khi bắt đầu trị liệu, b|c sĩ Eva Kozdera đ~ yêu cầu bệnh nhân hãy làm những gì trái ngược với những việc mà ông ấy thường làm; tức là thay vì cố viết sạch đẹp, rõ ràng, hãy cứ

viết nguệch ngoạc. B|c sĩ còn khuyên ông ấy hãy tự nói với mình rằng “B}y giờ tôi sẽ cho mọi người thấy tôi l{ người viết chữ xấu như thế n{o!”. V{ v{o lúc ấy, ông thủ thư đ~ thử

viết chữ thật xấu, nhưng ông ấy không thể làm thế. “Tôi cố viết cẩu thả nhưng đơn giản là tôi không thể l{m được,” - ông giải thích. Trong vòng 48 giờ, bằng cách này, bệnh nh}n đ~

được thoát khỏi chứng bệnh co cứng cơ cổ tay và tình trạng của ông vẫn ổn định trong suốt https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

giai đoạn theo dõi sau khi điều trị. Ông ấy giờ đ~ vui vẻ trở lại và hoàn toàn có thể làm việc bình thường.

Một đồng nghiệp của tôi làm việc tại khoa thanh quản của Bệnh viện Poliklinik ở Áo cũng từng phải đối mặt với tình huống tương tự, nhưng ở đ}y bệnh nhân của anh gặp khó khăn với việc phát âm chứ không phải viết chữ. Đ}y l{ một trong những ca nói lắp nghiêm trọng mà anh ấy gặp trong nhiều năm l{m việc. Bệnh nhân ấy chưa bao giờ nói được một câu trôi chảy, dù là câu rất ngắn, ngoại trừ một lần. Chuyện xảy ra khi anh ấy 12 tuổi trong một lần anh đi trốn vé trên một chuyến xe điện. Khi bị người soát vé giữ lại, cậu bé nghĩ c|ch duy nhất để thoát là tỏ ra mình đ|ng thương, v{ thế là cậu đ~ cố chứng minh với người soát vé rằng mình la một cậu bé nói lắp tội nghiệp. Nhưng lúc ấy, khi cố nói lắp thì cậu lại không thể

nói lắp được. V{ phương ph|p suy nghĩ đảo nghịch một lần nữa lại phát huy tác dụng chữa trị của nó.

Tuy nhiên, suy nghĩ đảo nghịch không phải chỉ có hiệu quả trong c|c trường hợp bệnh lý.

Bằng kỹ thuật điều trị n{y, c|c đồng nghiệp của tôi tại Bệnh viện Poliklinik Áo đ~ th{nh công trong việc đem lại cuộc sống bình thường cho c|c trường hợp bị ám ảnh ở mức độ nghiêm trọng và kéo dài vì phải thường xuyên làm một công việc n{o đó. Tôi đơn cử trường hợp một bà cụ 65 tuổi đ~ phải chịu đựng suốt 60 năm hội chứng sợ hãi công việc giặt giũ. B|c sĩ

Eva Kozdera bắt đầu chữa trị cho bà theo liệu ph|p ý nghĩa, |p dụng phương ph|p suy nghĩ

đảo nghịch. Kết quả là hai tháng sau, bệnh nhân có thể sống một cuộc sống bình thường.

Trước khi được đưa đến khoa tâm thần của Bệnh viện Poliknilik của Áo, b{ đ~ thú nhận

“Cuộc sống của tôi trước đ}y chẳng kh|c n{o địa ngục”. Suốt bao năm qua, lúc n{o b{ cũng bị

ám ảnh bởi tình trạng cưỡng bức lao động và nỗi sợ bị lây nhiễm vi khuẩn đến nỗi cuối cùng bà chỉ suốt ngày nằm trên giường và không thể l{m được bất cứ việc gì trong gia đình.

Không hẳn là giờ đ}y b{ đ~ ho{n to{n khỏi bệnh, bởi sự ám ảnh có thể vẫn còn lại đ}u đó trong t}m trí b{. Tuy nhiên, b{ đ~ có thể nói đùa về công việc của mình và không còn sợ nó nữa.

Suy nghĩ đảo nghịch cũng có thể được áp dụng trong c|c trường hợp khó ngủ[23]. Nỗi sợ về

việc không thể ngủ được đ~ dẫn tới việc một người ép mình phải ngủ và càng khiến họ

không thể ngủ được. Để vượt qua nỗi sợ n{y, tôi thường khuyên bệnh nh}n đừng cố ngủ mà hãy cố l{m điều gì tr|i ngược, tức là hãy thức càng lâu càng tốt. Nói cách khác, việc cố ngủ (vì lo mình không thể ngủ được) phải được thay thế bằng suy nghĩ ngược lại (tức không muốn ngủ) thì người bệnh sẽ sớm ngủ được.

Suy nghĩ đảo nghịch không phải l{ phương thuốc chữa bách bệnh. Tuy nhiên nó là một phương ph|p hữu ích trong việc chữa trị c|c căn bệnh về ám ảnh do bị ép buộc và hội chứng hoảng sợ, nhất l{ trong c|c trường hợp bị chứng lo âu về kỳ hạn. Hơn nữa, nó là một phương ph|p điều trị ngắn hạn nhưng lại mang lại tác dụng lâu dài, nếu không muốn nói là vĩnh viễn. Lại thêm một minh chứng cho thấy một trong số “c|c suy nghĩ sai lệch điển hình trong luận thuyết của Freud” l{ “t|c dụng tương xứng với thời gian điều trị”[24]. Ví dụ như trong hồ

sơ của tôi, có một ca bệnh mà bệnh nh}n đ~ được điều trị từ hơn 20 năm trước và bệnh chưa một lần tái phát kể từ đó.

Một trong c|c ưu điểm quan trọng nhất l{ suy nghĩ đảo nghịch luôn có hiệu quả, bất kể

nguyên nhân của ca bệnh l{ gì. Điều n{y được xác nhận qua nhận xét của Edith Weisskopf-https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Joelson: “Mặc dù phương ph|p điều trị tâm lý truyền thống đ~ khẳng định rằng c|c phương ph|p điều trị phải dựa trên những phát hiện về nguyên nhân gây bệnh, nhưng vấn có một số

nhân tố n{o đó có thể gây ra các chứng rối loạn thần kinh khi bệnh nhân còn nhỏ và rằng các nhân tố khác nhau có thể giúp bệnh nhân thoát khỏi căn bệnh khi trưởng th{nh”[25].

Bởi vì ngoài các nguyên nhân thuộc về thể chất (các tổn thương ở não, rối loạn chức năng vỏ não và một số vùng dưới vỏ não gây nên) và tinh thần (xảy ra do nguyên nhân tâm lý hoặc có liên quan đến những chấn thương t}m lý), một nguyên nhân chủ yếu của chứng rối loạn thần kinh chức năng l{ cơ chế phản hồi, giống như “chứng lo }u đến trước”[26]. Một triệu chứng n{o đó l{ kết quả của sự ám ảnh, sự ám ảnh kích hoạt thêm các triệu chứng, và triệu chứng lại tiếp tục củng cố sự ám ảnh. Một chuỗi các sự việc tương tự cũng xảy ra ở

những trường hợp bị ám ảnh mà bệnh nhân có sự đấu tranh với ý nghĩ đang |m ảnh mình[27].

Theo đó, người này sẽ gia tăng sức mạnh của những ý nghĩ đang quấy nhiễu mình bởi vì áp lực ấy tạo ra một áp lực đối |p. Như thể là một lần nữa, triệu chứng bệnh lại được tái củng cố! Nói cách khác, ngay khi bệnh nhân ngừng tranh đấu với nỗi ám ảnh của mình mà bắt đầu giễu cợt chúng theo c|ch h{i hước - bằng cách áp dụng suy nghĩ đảo nghịch - thì vòng lẩn quẩn của nỗi ám ảnh sẽ bị cắt đứt, triệu chứng giảm đi v{ cuối cùng bị suy yếu. Trong trường hợp may mắn, bệnh nhân không những thành công trong việc giễu cợt với nỗi lo sợ

trong t}m trí m{ còn ho{n to{n l~ng quên điều bấy lâu vẫn ám ảnh tâm trí họ[28].

Như đ~ thấy, chứng hồi hộp âu lo phải được khắc phục bằng suy nghĩ đảo nghịch; việc quá tập trung cũng như phản ứng thái quá phải được giảm thiểu. Tuy nhiên như vậy vẫn chưa đủ, người bệnh cần hướng về một mong ước và nhiệm vụ cụ thể trong đời thì bệnh mới được chữa trị dứt điểm.

Không phải sự lo lắng thái quá của người bệnh - thương xót hay phó mặc bản th}n trước căn bệnh - phá hỏng quá trình chữa trị, m{ phương thức chữa trị hiệu nghiệm nhất là bệnh nhân phải tự trải nghiệm suy nghĩ nghịch đảo và tự x|c định ý nghĩa cuộc đời mình.

Chứng rối loạn thần kinh tập thể

Mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ sẽ có chung một số biểu hiện về chứng rối loạn thần kinh tập thể, và ở mỗi thời kỳ cũng cần một phương ph|p điều trị tâm lý riêng phù hợp[29]. Như vậy, trạng thái tồn tại chân không (với biểu hiện như: ch|n nản, trầm cảm, nghiện ngập…) -

nguyên nhân chủ yếu khiến chứng rối loạn thần kinh ng{y c{ng gia tăng hiện nay - có thể

được xem như một hình thái riêng của thuyết hư vô; bởi vì thuyết hư vô cho rằng sự tồn tại l{ vô nghĩa. Tuy nhiên, liệu pháp tâm lý sẽ không thể nào giải quyết được các biến thể của tình trạng tồn tại chân không trên bình diện rộng nếu nó không tách mình khỏi tầm ảnh

hưởng của các xu thế đương thời trong triết lý hư vô; mặt khác liệu pháp tâm lý chủ yếu được sử dụng để mô tả triệu chứng của chứng rối loạn thần kinh trên diện rộng chứ nó không phải là một phương ph|p điều trị. Do đó, liệu pháp tâm lý không chỉ phản ánh thuyết hư vô m{ nó còn vô tình chuyển đến cho bệnh nhân một hình ảnh “xộc xệch”, bóp méo bản chất con người hơn l{ một bức tranh tả thực về con người.

Trước hết, lời giáo huấn cho rằng con người “không có gì ngo{i hư vô” l{ kh| nguy hiểm, bởi vì học thuyết này cho rằng con người không là gì hết mà chỉ là kết quả từ c|c điều kiện sinh học, tâm lý và xã hội, hoặc là sản phẩm của sự di truyền v{ môi trường. Quan điểm về

con người như vậy khiến bệnh nh}n tin v{o điều mà họ muốn tin, tức là họ vừa là con cờ và https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

vừa là nạn nhân của những ảnh hưởng bên ngoài hoặc các hoàn cảnh bên trong. Thuyết định mệnh c{ng được củng cố khi phương ph|p điều trị tâm lý phủ nhận thực tế rằng con người là những sinh thể tự do.

Một cá nhân sinh học đúng l{ có đời sống hữu hạn v{ do đó, chắc chắn sự tự do của con người là có giới hạn. Nhưng ở đ}y không đề cập đến tự do với nghĩa năng lực thoát khỏi hoàn cảnh, mà chính là th|i độ tự do trước mọi hoàn cảnh. Như có lần tôi đ~ nói: “Với tư c|ch l{ gi|o sư trong hai lĩnh vực thần kinh và tâm lý học, tôi luôn nhận thức rõ ràng con người là chủ thể của trạng thái sinh học, tâm lý và xã hội. Nhưng ngo{i việc l{ gi|o sư trong hai lĩnh vực ấy, tôi còn l{ người sống sót qua bốn trại tập trung, nên tôi cũng đ~ chứng kiến được những khả năng phi thường và tinh thần dũng cảm quật cường của con người trong những tình huống tồi tệ nhất”[30].

Lời bình về thuyết tiền định (Pan - Determinism) Phân tâm học thường bị chỉ trích vì nó đề cao bản năng tình dục. Tôi không chắc rằng sự

phê phán này có thoả đ|ng hay không nhưng có một học thuyết mà tôi thấy nó còn sai lầm và nguy hiểm hơn nhiều, đó l{ thuyết tiền định. Tôi vẫn cho rằng con người không hoàn toàn bị lệ thuộc và bị định đoạt bởi số phận m{ ngược lại, còn tự quyết định về việc họ sẽ để

hoàn cảnh cuốn đi hay sẽ vượt qua chúng. Nói c|ch kh|c, con người vẫn l{ người quyết định sau cùng. Con người không đơn giản tồn tại mà họ còn luôn quyết định mục đích tồn tại của mình và quyết định cả về con người mà họ muốn trở thành.

Tương tự, mỗi người đều có quyền tự do thay đổi quan điểm, lối sống của mình bất kỳ

lúc nào. Vì vậy, chúng ta có thể dự đo|n tương lai của một người dựa trên kết quả nghiên cứu thống kê được tiến hành trên nhóm; tuy nhiên, không thể dự đo|n được tính cách của c|

nh}n người đó. Bất kỳ dự đo|n t}m lý n{o đều căn cứ trên c|c điều kiện sinh học, tâm lý hoặc xã hội. Tuy nhiên, một trong những đặc trưng trong sự tồn tại của con người là khả năng vượt lên trên những điều kiện đó để phát triển mạnh mẽ hơn. Con người có khả năng biến đổi thế giới trở nên tốt đẹp hơn cũng như có thể thay đổi chính mình để trở thành người ưu tú hơn.

H~y để tôi chia sẻ với các bạn về trường hợp của B|c sĩ J. Hắn l{ người duy nhất trên đời mà tôi không ngần ngại gọi là một con quỷ đội lốt người, là hiện thân của quỷ Satan. Vào thời ấy, hắn được gọi l{ “kẻ giết người hàng loạt của Steinhof” (bệnh viện tâm thần lớn nhất ở Áo). Khi bọn Đức quốc xã bắt đầu thi h{nh chính s|ch “c|i chết êm dịu”, hắn nắm tất cả

đầu mối trong tay và cuồng tín với công việc được giao đến nỗi hắn tìm mọi c|ch để không một người bệnh tâm thần nào thoát khỏi phòng hơi ngạt. Sau chiến tranh, khi trở lại Vieana, tôi hỏi chuyện gì đ~ xảy ra với B|c sĩ J. “Hắn đ~ bị quân Xô viết tống giam vào một trong các khu cách ly của Steinhof,” - họ nói với tôi. “Tuy nhiên, ng{y hôm sau c|nh cửa trại mở và không ai còn có thể nhìn thấy B|c sĩ J. nữa”. Sau đó, giống như những người khác, tôi tin rằng hắn đ~ đi đến Nam Mỹ với sự giúp đỡ của các chiến hữu. Tuy nhiên, gần đ}y tôi đươc một cựu nhân viên ngoại giao người Áo cho biết tin tức về hắn. Nhân viên ngoại giao này là người đ~ từng bị bắt và giam giữ ở phía sau “Bức màn sắt”[31] trong nhiều năm, đầu tiên là ở

Siberia v{ sau đó trong khu giam giữ nổi tiếng Lubianka ở Moscow. Khi tôi đang kiểm tra thần kinh cho nhân viên ngoại giao này, ông ta bỗng nhiên hỏi tôi có biết b|c sĩ J. không. Sau lời xác nhận của tôi, ông ấy nói: “Tôi đ~ quen anh ấy ở Lubianka. Anh ấy chết ở đó năm 40

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

tuổi do bị ung thư b{ng quang. Đối với mọi người chúng tôi, anh ấy luôn là một người bạn rất tốt bụng! Anh ấy đ~ an ủi tất cả mọi người. Anh ấy đ~ sống rất chuẩn mực. B|c sĩ J. l{

một người bạn tốt nhất mà tôi từng gặp trong suốt những năm th|ng trong tù!”.

Câu chuyện về B|c sĩ J. - “kẻ giết người hàng loạt của Steinhof” - đ~ chứng minh rằng hành vi của một con người l{ điều rất khó có thể dự đo|n. Chúng ta có thể dự đo|n c|c chuyển động của một cái máy, của một thiết bị tự động; thậm chí có thể dự đo|n được cơ

chế hoặc “động lực” tinh thần của con người. Nhưng con người là một thực thể vô cùng tinh vi và phức tạp chứ không chỉ có tinh thần.

Tuy nhiên, tự do không phải l{ điều tối thượng. Tự do chỉ là một phần của câu chuyện và là một nửa sự thật. Tự do là những gì còn lại sau khi loại bỏ mặt tiêu cực trong một tổng thể, trong đó khía cạnh tích cực của tổng thể ấy là trách nhiệm. Thực ra, chủ trương tôn thờ chủ

nghĩa tự do có nguy cơ bị biến thành chủ nghĩa độc đo|n trừ khi tự do phải luôn gắn liền với trách nhiệm. Đó l{ lý do tại sao tôi đ~ khuyến nghị rằng bức tượng Thần Tự do ở Bờ Tây cần được bổ sung thêm một bức tượng Thần Trách nhiệm ở Bờ Đông.

Cương lĩnh hoạt động

Trong bất cứ hoàn cảnh nào, dù một con người được cho l{ đ~ đ|nh mất chính mình, thì họ vẫn còn một chút đặc quyền tối thiểu. Vì vậy, đối với những người mắc chứng rối loạn thần kinh, thậm chí tâm thần, trong họ vẫn tồn tại cái được gọi là quyền tự quyết - đặc quyền trong khuôn khổ giới hạn. Thật vậy, quyền tự quyết là cái cốt lõi sâu thẳm nhất trong bản ng~ con người, ngay cả chứng rối loạn tinh thần cũng không thể chạm tới được.

Một người bị tâm thần mãn tính có thể không còn khả năng đóng góp cho lợi ích của gia đình v{ x~ hội, tuy nhiên ở họ vẫn còn lại chân giá trị của một con người. Đ}y chính l{ cương lĩnh hoạt động trong lĩnh vực tâm thần của tôi. Không có nó, tôi không nghĩ mình xứng đ|ng trở thành một nhà tâm lý học. Tôi làm tất cả những điều này vì lợi ích của ai ư? Vì những “cỗ

m|y” tổn thương n~o vốn không còn khả năng phục hồi kia sao? Nếu bệnh nhân còn sống vẫn có thể đóng góp được điều gì đó, thì mọi lý lẽ biện minh cho luật “c|i chết êm |i” chỉ là sự nguỵ biện.

Tái thiết lập chất nhân bản trong tâm thần học

Trong suốt một thời gian rất dài - thực tế là nửa thế kỷ - các nhà tâm thần học đ~ tìm mọi cách chứng minh rằng n~o người hoạt động đơn thuần như một cơ chế, và hậu quả là các phương ph|p điều trị bệnh tâm thần chỉ đơn thuần là một công việc mang tính kỹ thuật.

Tôi tin rằng sai lầm này sẽ được nhận ra. Trong tương lai, một biện pháp chữa trị tâm thần hữu hiệu không chỉ là những ph|c đồ điều trị tâm lý mà còn là sự tìm hiểu v{ “chữa l{nh”

mang tính nh}n văn hơn.

Dù vậy, một b|c sĩ vốn cho vai trò của mình chủ yếu là vai trò của một nhà kỹ thuật đ~

thú nhận rằng ông chỉ xem bệnh nh}n như một cỗ máy, thay vì nhìn thấy phía sau căn bệnh đó l{ một con người!

Trong khi đó, con người không phải là một sự vật giống như những sự vật khác: các sự

vật quy định lẫn nhau, còn con người là một sinh vật tự quyết. Con người có thể trau luyện

chính mình trong phạm vi năng lực thiên phú v{ môi trường sống. Ví dụ như trong trại tập https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

trung - có ý nghĩa như một phòng thí nghiệm sống cho việc kiểm định - chúng tôi đ~ quan sát và nhìn thấy một số người tù cư xử chẳng khác gì loài cầm thú, trong khi những người khác thì hành xử như những vị th|nh. Trong con người có cả hai bản chất ấy; và phần thánh thiện hay phần tồi tệ được hiện thực hoá phụ thuộc vào các quyết định của mỗi người chứ

không phải là do hoàn cảnh.

Những gì thế hệ của chúng tôi trải qua trong trại tập trung đ~ kh|i qu|t được bản chất thực sự của con người mà không cần bất cứ lời giải thích nào khác. Rốt cuộc, con người chính là kẻ đ~ tạo ra phòng hơi ngạt ở Auschwitz, đồng thời cũng chính l{ những sinh thể đ~

hiên ngang v{o phòng hơi ngạt với kinh Lạy Cha hoặc câu kinh Shema Yisrael trên môi.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

TÁI BÚT 1984[32]

Tưởng niệm Edith Weisskopf - Joelson (1910 - 1983), người có những đóng góp vô gi| v{ có công mở đường cho Liệu ph|p ý nghĩa tại Hoa Kỳ từ đầu năm 1955.

SỰ LẠC QUAN TRONG BI KỊCH

Trước tiên chúng ta cần tìm hiểu ý nghĩa của cụm từ “sự lạc quan trong bi kịch” (tragic optimism). Nói một cách ngắn gọn, nó có nghĩa l{ một người vẫn giữ được sự lạc quan bất kể “bộ ba bi kịch” - theo cách gọi trong liệu ph|p ý nghĩa - có xảy đến đi nữa. Bộ ba bi kịch ấy bao gồm những khía cạnh trong đời sống con người mà ta có thể x|c định: (1) sự đau đớn; (2) cảm giác tội lỗi; và (3) cái chết. Thực ra, chương n{y đặt ra một vấn đề: Làm thế n{o để

có thể nói “Có” với cuộc sống bất kể những điều đó? H~y đặt câu hỏi theo một cách kh|c: L{m sao con người có thể tìm thấy ý nghĩa tiềm ẩn của cuộc sống ngay trong những đau khổ? Rốt cuộc thì c}u “H~y nói có với cuộc sống, bất kể mọi việc có như thế n{o chăng nữa”

m{ tôi đ~ sử dụng l{m tiêu đề cho cuốn sách xuất bản bằng tiếng Đức của mình, mang hàm ý rằng cuộc đời vẫn còn nhiều ý nghĩa tiềm ẩn trong bất cứ hoàn cảnh nào, kể cả trong những tình huống khốn khổ nhất. V{ điều n{y đến lượt nó bao hàm các khả năng của con người trong việc chuyển hoá một cách sáng tạo những mặt tiêu cực của cuộc sống thành một điều gì đó tích cực và mang tính xây dựng. Nói c|ch kh|c, điều quan trọng là hãy tạo ra điều tốt nhất trong bất kỳ tình huống nào của cuộc sống. Trong tiếng Latin, optimum có nghĩa l{ “điều tốt nhất”, v{ đó l{ lý do tôi gọi vấn đề này là tragic optimum (sự lạc quan trong bi kịch), tức l{ th|i độ lạc quan trong hoàn cảnh bi thương. Theo cái nhìn về tiềm năng con người, ở mặt tốt đẹp nhất, năng lực tiềm ẩn của con người luôn cho phép: (1) chuyển đau khổ thành sự trưởng thành và thành tựu của con người; (2) chuyển tội lỗi th{nh cơ hội để

thay đổi bản thân tốt đẹp hơn; v{ (3) chuyển tính chất tạm thời của cuộc sống thành sự

khích lệ để h{nh động có trách nhiệm.

Tuy nhiên phải nhớ rằng sự lạc quan không phải là sản phẩm của mệnh lệnh hoặc yêu cầu. Một người không thể buộc chính mình phải lạc quan một c|ch vô căn cứ, trước tất cả

những xung đột, trước mọi hy vọng. Và nếu điều n{y đúng với hy vọng thì cũng sẽ đúng với hai thành tố khác trong bộ ba, bởi vì niềm tin và tình yêu không thể ra lệnh hoặc yêu cầu mà có được.

Đối với người ch}u Âu thì đó l{ một đặc tính của nền văn ho| Mỹ, nơi con người luôn được ra lệnh và yêu cầu phải “hạnh phúc”. Nhưng người ta không thể đuổi bắt hạnh phúc; hạnh phúc phải được tự sinh ra. Có người phải có một lý do để “hạnh phúc”. V{ một khi đ~

tìm thấy được lý do thì người ấy sẽ tự nhiên trở nên hạnh phúc. Như chúng ta thấy, con người không chỉ mưu cầu hạnh phúc mà còn tìm kiếm lý do để hạnh phúc, thông qua việc đ|nh thức ý nghĩa tiềm ẩn trong một hoàn cảnh nhất định.

Nhu cầu về lý do n{y cũng tương tự như ở hiện tượng t}m lý đặc trưng của lo{i người là tiếng cười. Nếu bạn muốn người kh|c cười thì bạn phải tìm cách khiến cho họ có thể cười, ví dụ như bạn phải kể một câu chuyện hài. Không thể n{o có được tiếng cười thật sự bằng cách bắt ép người đó phải cười. Làm thế cũng giống như việc bạn bắt mọi người đứng trước https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

máy chụp hình v{ nói “cười lên n{o”, chỉ để thấy trong bức hình những khuôn mặt đang cười giả tạo.

Trong liệu ph|p ý nghĩa, những kiểu mẫu h{nh vi như vậy được gọi l{ “mong muốn thái qu|”. Nó giữ một vai trò quan trọng trong việc gây ra rối loạn tình dục, lãnh cảm hoặc bất lực. Bệnh nhân càng cố tìm kiếm khoái cảm thì c{ng khó đạt được khoái cảm, thay vì quên đi bản thân mình và dâng hiến trọn vẹn. Điều mà mọi người gọi l{ “nguyên tắc khoái lạc” thực ra là một kẻ phá hoại tinh vi.

Thành công trong việc tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống không chỉ làm cho một người vui mà còn cho người đó cơ hội đương đầu với những đau khổ. V{ điều gì sẽ xảy ra nếu một người trở nên vô vọng trong việc dò dẫm tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống? Điều này rất có thể dẫn đến tai hoạ. Chúng ta hãy nhớ lại điều thỉnh thoảng đ~ xảy ra trong các tình huống ngặt nghèo như trương hợp của các tù binh chiến tranh hoặc tù nhân trong các trại tập trung. Như lời kể của các binh lính Mỹ, đó l{ một kiểu h{nh vi được kết tinh thành một loại hành vi mà họ

gọi l{ “bỏ cuộc”. Trong trại tập trung, hành vi này xảy ra ở những người mà bỗng dưng một sáng nọ, họ không chịu thức dậy làm việc mà cứ nằm lì ở trong trại, trên chiếc giường rơm ẩm ướt đầy ph}n v{ nước tiểu. Chẳng có cách gì - dù là cảnh b|o hay đe doạ - có thể khiến họ

thay đổi. V{ sau đó, một điều đặc thù diễn ra: họ móc từ sâu trong túi áo một điếu thuốc mà họ đ~ giấu kỹ và bắt đầu hút. Vào lúc ấy, chúng tôi biết rằng trong vòng 48 giờ tới, chúng tôi sẽ chứng kiến thời khắc hấp hối của họ. Họ đ~ từ bỏ mọi hy vọng tìm thấy ý nghĩa cuộc sống và chỉ muốn tìm kiếm sự thoả mãn tức thời.

Điều này khiến tôi liên hệ đến việc ngày nay có một bộ phận những người trẻ trên thế

giới tự cho mình là một thế hệ “không có tương lai”. Chắc chắn, điều gây hại đó không chỉ là điếu thuốc mà họ tự cho phép mình thưởng thức; đó còn l{ ma tuý.

Trong thực tế, ma tuý là một biểu hiện của một hiện tượng phổ biến hơn - đó l{ cảm giác vô nghĩa, bắt nguồn từ sự thất vọng của con người trước các yêu cầu về sự tồn tại của bản thân trong cuộc sống, và cảm giác trống rỗng n{y đ~ trở thành một hiện tượng toàn cầu trong xã hội công nghiệp. Ngày nay, không chỉ có các nhà tâm lý liệu ph|p ý nghĩa than rằng cảm gi|c vô nghĩa l{ nguyên nh}n khiến số người mắc chứng rối loạn thần kinh ngày càng gia tăng. Theo Irvin D. Yalom thuộc Đại học Stanford đ~ trình b{y trong cuốn Existential Psychotherapy: “Trong số 40 bệnh nhân liên tục được điều trị tại một phòng khám tâm thần,

có 12 người (30%) gặp vấn đề về ý nghĩa cuộc sống (số liệu lấy từ sự đ|nh gi| của bệnh nh}n, đ|nh gi| của b|c sĩ, hoặc c|c thăm dò độc lập)[33]. Ở hàng ngàn dặm phía Đông của bang Palo Alto (Hoa Kỳ), sự khác biệt chỉ có 1%; theo thống kê gần đ}y nhất thì 29% dân số

ở thành phố Vienna nói rằng họ không biết ý nghĩa cuộc sống của mình.

Hiểu một c|ch đơn giản, cảm gi|c vô nghĩa thường xuất hiện ở những người có đủ điều kiện để sống nhưng không có lý do để sống; họ có phương tiện sống nhưng không có mục đích sống. Chắc chắn rằng một số người thậm chí còn không có cả phương tiện sống. Cụ thể, tôi nghĩ về rất nhiều người hiện nay không có việc l{m. 50 năm trước, tôi xuất bản một công trình nghiên cứu[34] về một loại trầm cảm đặc biệt ở những trường hợp bệnh nhân còn trẻ

mà tôi gọi l{ “rối loạn thần kinh do thất nghiệp”. Tôi có thể chỉ ra rằng sự rối loạn này thực sự bắt nguồn từ hai lần nhận thức sai lệch: thất nghiệp được xem như vô dụng, và vô dụng được xem như có một cuộc sống vô nghĩa. Kết quả là, bất cứ khi nào tôi thành công trong https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

việc thuyết phục bệnh nhân tự tham gia vào hội thanh niên, học thêm, đến thư viện công cộng hay những nơi tương tự như thế - nói cách khác, miễn là họ có thể lấp đầy khoảng thời gian rảnh rỗi của mình bằng các hoạt động xã hội có ý nghĩa - thì sự trầm cảm của họ cũng biến mất mặc dù điều kiện kinh tế của họ vẫn không có gì thay đổi và họ vẫn sống trong cảnh thiếu thốn. Sự thật l{ con người không chỉ sống nhờ tiền bạc.

Cùng với chứng rối loạn thần kinh do thất nghiệp xuất phát từ hoàn cảnh kinh tế xã hội, vẫn có nhiều loại trầm cảm kh|c do điều kiện tâm lý, sinh lý gây ra. Những trường hợp này sẽ được chỉ định dùng thuốc và trị liệu t}m lý. Tuy nhiên, chúng ta không nên xem thường c|c trường hợp có liên quan đến cảm gi|c vô nghĩa. Nhưng mặc dù cảm giác thấy mình vô nghĩa v{ trống rỗng không phải do bệnh lý g}y ra, nhưng nó có dẫn tới phản ứng bệnh lý; nói cách khác, nó có khả năng l{ nguyên nh}n g}y bệnh. Hãy xem các triệu chứng rối loạn phổ biến ở thế hệ trẻ: có nhiều bằng chứng thực tế cho thấy rằng ba mặt của các triệu chứng này - trầm cảm, kích động, nghiện ngập - những biểu hiện của “trạng thái tồn tại chân không” - theo cách gọi trong liệu ph|p ý nghĩa - gây ra, tức là cảm giác trống rỗng và vô nghĩa.

Không phải tất cả các ca trầm cảm đều xuất phát từ cảm giác trống rỗng, cũng như không phải ca tự s|t n{o cũng do “trạng thái tồn tại ch}n không” g}y ra. Nhưng ngay cả trong các ca tự sát không phải do cảm gi|c vô nghĩa g}y ra thì sự bốc đồng dẫn tới quyết định tự tử của những người n{y cũng có thể bị triệt tiêu nếu lúc ấy họ nhận ra ý nghĩa v{ mục tiêu có giá trị

để sống.

Như vậy, nếu ai cũng có định hướng rõ r{ng cho ý nghĩa cuộc đời mình thì nguy cơ tự tử

trong xã hội sẽ được ngăn chặn, vậy làm thế n{o để những người nung nấu ý định tự sát thay đổi quyết định, hay nói cách khác làm thế n{o để họ có thể tìm thấy ý nghĩa cuộc đời?

Khi còn là một b|c sĩ trẻ, tôi đ~ l{m việc suốt bốn năm tại bệnh viện công lớn nhất ở Áo, tại đ}y tôi đ~ phụ trách khu dành cho các bệnh nhân bị trầm cảm nghiêm trọng - nhiều người trong số họ được chuyển v{o đ}y sau khi cố tự s|t nhưng thất bại. Có lần tôi đ~ nhẩm tính rằng có lẽ trong suốt bốn năm tại đ}y tôi đ~ biết tới mười hai ngàn bệnh nh}n có ý định tự

kết liễu đời mình cùng với một kho kinh nghiệm m{ tôi đ~ đúc kết sau mỗi lần tiếp xúc với từng người. Tôi giải thích với một bệnh nhân rằng các bệnh nh}n kh|c đ~ nhiều lần kể cho tôi nghe họ đ~ vui mừng như thế nào khi việc tự sát thất bại; hàng tuần, hàng tháng và hàng năm sau, họ đ~ nói với tôi rằng hoá ra vẫn luôn có giải pháp cho vấn đề của họ - chỉ cần họ

có được một câu trả lời cho câu hỏi của họ, chỉ cần họ tìm được một ý nghĩa cho cuộc đời họ. “Cho dù khả năng có được điều tốt đẹp là vô cùng hiếm hoi, h{ng ng{n người mới có một người”, tôi tiếp tục giải thích, “thì ai có thể đảm bảo rằng anh không phải là một trong số

những người may mắn hiếm hoi đó, dẫu hạnh phúc đó đến sớm hay muộn? Nhưng trước hết, anh phải sống để nhìn thấy ngày ấy đến, anh cần phải tồn tại để nhìn thấy ngày ấy hừng sáng và từ lúc ấy, trách nhiệm sống sẽ không từ bỏ anh”.

Để minh họa cho trường hợp thứ hai của chứng rối loạn tâm thần trên diện rộng - sự

kích động trong đ|m đông - cho phép tôi trích dẫn một thí nghiệm từng được nữ tiến sĩ t}m lý học Carolyn Wood Sherif[35] thực hiện. B{ đ~ th{nh công trong việc tạo ra những vụ kích động giả giữa c|c nhóm hướng đạo sinh và thấy rằng những kích động chỉ giảm đi khi bọn trẻ hướng mình vào mục đích của tập thể - tức là hợp sức để kéo chiếc xe chở thức ăn của https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

trại đang bị lún bùn. Ngay lập tức, bọn trẻ không chỉ được thử th|ch m{ còn đo{n kết với nhau qua ý nghĩa của một nhiệm vụ chung mà chúng cần phải hoàn thành[36].

Trường hợp thứ ba của chứng rối loạn tâm thần là sự nghiện ngập. Trường hợp này nhắc tôi nhớ lại những phát hiện đ~ được khẳng định qua những cuộc kiểm nghiệm và thống kê của Annemarie von Forstmeyer[37]. 90% những người nghiện rượu trong nghiên cứu của bà đều trải qua cảm gi|c vô nghĩa nặng nề. Số liệu điều tra của Stanley Krippner[38] cho thấy 100% những người nghiện ma tuý tin rằng “mọi thứ dường như vô nghĩa.”[39]

Giờ chúng ta hãy chuyển qua câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống. Để bắt đầu, tôi muốn làm rõ ngay từ đầu rằng b|c sĩ liệu ph|p ý nghĩa quan t}m đến ý nghĩa h{m chứa trong mỗi tình huống mà một người phải đối diện trong đời mình. Vì vậy, ở đ}y tôi sẽ không nói chi tiết về

ý nghĩa cuộc sống của một người theo nghĩa kh|i qu|t, mặc dù tôi không phủ nhận sự tồn tại của một ý nghĩa l}u d{i. H~y xem xét một bộ phim để thấy sự tương đồng: bộ phim bao gồm hàng nghìn bức ảnh riêng lẻ nối tiếp nhau, mỗi hình đều có nghĩa v{ chuyển tải một thông điệp n{o đó, song ta sẽ không thể hiểu được ý nghĩa của cả bộ phim trước khi xem đến cảnh cuối cùng. Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể hiểu được bộ phim nếu không hiểu được từng thành tố của nó trước, tức là từng bức ảnh riêng lẻ. Cuộc đời chẳng giống như

vậy sao? Chẳng phải ý nghĩa cuối cùng của cuộc sống cũng vậy, nó chỉ xuất hiện vào thời khắc kết thúc, lúc cận kề cái chết hay sao? V{ ý nghĩa cuối cùng này phải chăng tuỳ thuộc vào việc có hay không có ý nghĩa h{m chứa trong mỗi tình huống đ~ diễn ra trong đời -

những điều đ~ tạo nên tri thức v{ đức tin của mỗi người?

Từ góc độ của liệu ph|p ý nghĩa, rõ r{ng ý nghĩa v{ sự nhận biết ý nghĩa cuộc sống hoàn toàn có thực chứ không phải l{ điều viển vông hay quá xa vời. Nói chung, tôi x|c định vị trí của nhận thức về ý nghĩa - của một người trong một tình huống cụ thể - nằm giữa trải nghiệm “Aha” theo quan điểm của Karl Bühler[40] và nhận thức Gestalt theo học thuyết của Max Wertheimer[41]. Nhận thức về ý nghĩa kh|c với khái niệm truyền thống trong điểm Gestalt bởi vì quan điểm Gestalt bao hàm nhận thức đột ngột về một “hình ảnh” trên một

“phông nền” trong khi nhận thức về ý nghĩa, theo tôi, cụ thể đến mức con người nhận ra được khả năng đối mặt với hiện thực, hoặc theo cách diễn đạt ch}n phương l{ nhận biết những gì có thể l{m được trong một tình huống n{o đó.

Vậy một người làm thế n{o để có thể tìm được ý nghĩa cuộc sống? Như Charlotte Bühler[42]

đ~ chỉ ra: “Tất cả điều chúng ta có thể làm là nghiên cứu cuộc đời của những người dường như

đ~ tìm ra được câu trả lời cho các câu hỏi về ý nghĩa cuối cùng của đời người, và so sánh với những người chưa tìm ra”[43]. Tuy nhiên, ngoài cách tiếp cận về tiểu sử, chúng ta cũng có thể bắt đầu cách tiếp cận theo hướng sinh học, tức là nghiên cứu về sự sống[44]. Liệu ph|p ý nghĩa xe, lương t}m như một người nhắc nhở và trong những trường hợp cần thiết, lương tâm sẽ chỉ ra hướng đi cho chúng ta. Để thực hiện được điều n{y, lương t}m phải áp dụng các tiêu chuẩn, hệ

thống các giá trị vào một hoàn cảnh nhất định. Tuy nhiên, ta không thể chấp nhận và kế tục những giá trị này bằng ý thức chủ quan của mình, bởi vì bản thân con người chúng ta đ~ có sẵn những giá trị ấy rồi. Các giá trị đ~ kết tinh trong quá trình tiến hoá của lo{i người; chúng được hình thành trong quá khứ thông qua quá trình tiến hoá và đ~ bắt rễ sâu trong chúng ta. Konard Lorenz có lẽ đ~ có ý tưởng như vậy khi ông phát triển khái niệm về một priori[45] sinh học, và gần đ}y khi hai chúng tôi trao đổi về quan điểm của tôi trên phương diện sinh học về quy trình hình thành các giá trị nhân bản, ông đ~ đầy nhiệt

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

tình bày tỏ sự tán đồng của mình. Trong bất cứ trường hợp nào, nếu việc nhận biết về giá trị

nhân bản của con người là một dạng nhận thức tiền suy ngẫm[46] thì chúng ta có thể thừa nhận rằng nó là một đặc điểm sinh học di truyền của con người.

Theo liệu ph|p ý nghĩa, có ba con đường m{ qua đó con người sẽ đạt đến ý nghĩa cuộc sống. Đầu tiên là bằng cách tạo ra một việc gì đó hoặc làm một điều gì đó. Con đường thứ

hai là hãy trải nghiệm một việc n{o đó hoặc gặp một người n{o đó, tức l{ ý nghĩa có thể

được tìm thấy không chỉ trong công việc m{ còn trong tình yêu. Theo đó, Edith Weisskopf-Joelson đ~ quan s|t thấy rằng “kh|i niệm trải nghiệm cũng có gi| trị như một thành công là một phương ph|p điều trị bởi vì nó cân bằng mức độ chênh lệch của chúng ta giữa sự thành đạt bên ngoài với trải nghiệm do thế giới nội t}m đem lại”[47].

Thế nhưng điều quan trọng nhất l{ con đường thứ ba dẫn tới ý nghĩa cuộc sống: ngay cả

một nạn nh}n đơn độc trong tình huống vô vọng, khi đối diện với một số phận mà anh ta không thể thay đổi, cũng có thể tự vượt lên chính mình, trưởng th{nh hơn, v{ qua đó thay đổi bản th}n. Người đó có thể biến bi kịch cá nhân thành một thành tựu. Một lần nữa, chính Edith Weisskopf-Joelson m{ tôi đ~ đề cập ở phần trên đ~ thể hiện hy vọng rằng liệu pháp ý nghĩa “có thể giúp giải quyết những xu hướng tiêu cực trong nền văn ho| ng{y nay ở Mỹ, nơi những người bất hạnh hầu như không có cơ hội để tự hào về những đau khổ của mình, họ

càng không thể xem những bất hạnh là sự cao quý chứ không phải là sự thấp hèn” vì vậy

“những người này không chỉ cảm thấy bất hạnh mà còn xấu hổ vì sự bất hạnh của mình”.

Trong suốt một phần tư thế kỷ, tôi đ~ điều hành khoa thần kinh của một bệnh viện đa khoa và chứng kiến năng lực của nhiều bệnh nhân đ~ chuyển những tình huống cam gio thành sự trưởng thành của bản thân.

Những nỗ lực của con người nhằm thể hiện tinh thần “lạc quan trong bi kịch” l{ những nỗ

lực mà tiếng Latin gọi là argumenta ad hominem. Jerry Long chính là nhân chứng sống cho

“sức mạnh thách thức của tinh thần con người” theo c|ch gọi trong liệu ph|p ý nghĩa[48]. Theo lời của Texarkana Gazette, “Jerry Long bị gãy cổ do một tai nạn nhảy cầu khiến anh bị liệt tứ

chi ba năm trước. Khi xảy ra tai nạn, cậu ấy chỉ mới 17 tuổi. Ngày nay Long có thể ngậm chiếc que để gõ máy. Cậu “tham dự” hai kho| học tại trường Cao đẳng cộng đồng qua chương trình điện thoại đặc biệt. Chương trình n{y cho phép Long vừa nghe vừa tham gia thảo luận được ở lớp học. Cậu cũng d{nh thời gian để đọc, xem tivi, và tập viết”. V{ trong một l| thư gửi cho tôi, cậu viết: “Ch|u thấy cuộc đời mình có rất nhiều ý nghĩa v{ mục đích.

Th|i độ mà cháu chấp nhận v{o c|i ng{y định mệnh đó đ~ định hướng cho cuộc đời của cháu: Cháu bị gãy cổ, nhưng ch|u sẽ không suy sụp. Hiện nay ch|u đ~ đăng ký v{o khoa t}m lý học đầu tiên ở trường. Cháu tin rằng khuyết tật của mình chỉ c{ng l{m ch|u tăng thêm khả

năng giúp đỡ những người khác. Cháu biết rằng nếu không có đau khổ, cháu sẽ không bao giờ trưởng th{nh như hôm nay”.

Có phải tôi đang thuyết phục các bạn rằng đau khổ l{ điều cần thiết để kh|m ph| ý nghĩa cuộc sống chăng? Không phải. Tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng ta vẫn luôn tìm được ý nghĩa cho dù có hoặc không có đau khổ đi nữa, như tôi đ~ viết ở Phần Hai trong cuốn sách này, rằng đau khổ l{ điều mà chúng ta khó tránh. Nếu có thể tr|nh được đau khổ, thì điều ý nghĩa nên l{m l{ h~y triệt tiêu nguyên nhân của đau khổ bởi vì chịu đựng những đau khổ không cần thiết sẽ biến ta thành ngớ ngẩn hơn l{ anh hùng. Mặt khác, nếu một người không https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

thể thay đổi hoàn cảnh khiến mình đau khổ thì người đó vẫn có thể chọn cho mình một thái độ sống[49]. Long đ~ không chọn bị gãy cổ nhưng cậu đ~ quyết định không để mình quỵ ngã trước nghịch cảnh.

Như vậy, điều quan trọng là chúng ta cần phải biết thay đổi hoàn cảnh đ~ đẩy chúng ta v{o đau khổ. Nhưng chúng ta cũng nên “biết đau khổ” nếu cần. Bằng chứng thực tế từ

“những người lang thang” cũng cho thấy điều này. Trong cuộc trưng cầu dân ý gần đ}y ở Áo, những người được phỏng vấn đ~ cho biết những người khiến họ cảm phục nhất không phải là các nghệ sĩ vĩ đại, các nhà khoa học lớn, chính khách hay vận động viên… m{ l{ những người biết vượt lên số phận.

Chuyển sang phạm trù tội lỗi - phạm trù thứ hai trong “bộ ba bi kịch”, tôi muốn bắt đầu từ một khái niệm thần học luôn cuốn hút tôi - đó l{ kh|i niệm mysterium iniquitatis[50]. Theo những nghiên cứu của tôi, không thể tìm ra căn nguyên của một tội lỗi, bởi vì ta không thể

truy nguyên tới các nhân tố về mặt sinh học, t}m lý cũng như x~ hội dẫn tới tội lỗi đó. Việc giải thích về tội lỗi của một người đồng nghĩa với việc biện hộ cho tội lỗi của người đó v{

xem người đó không phải một người có quyền và có trách nhiệm mà chỉ là một cỗ máy cần được sửa chữa. Thậm chí chính những người phạm tội cũng căm ghét c|ch đối xử này và thích chịu trách nhiệm cho các hành vi của họ hơn. Trong một l| thư m{ tôi nhận được từ

một tù nhân bị giam trong trại cải tạo ở Illinois, anh hối hận viết: “Phạm nhân không bao giờ có được một cơ hội để biện hộ cho mình. Người ta đưa ra nhiều lý do để anh ta lựa chọn.

Xã hội bị lên án và trong nhiều trường hợp, họ còn đổ lỗi cho nạn nh}n”. Hơn nữa, khi tôi nói chuyện với những người tù ở San Quentin, tôi bảo họ rằng “C|c anh cũng l{ con người giống như tôi, v{ bởi vì c|c anh đ~ tự ý lựa chọn hành vi vi phạm luật pháp nên các anh trở

th{nh người có tội. Tuy nhiên, bây giờ các anh cần phải có trách nhiệm vượt qua lỗi lầm này bằng c|ch vượt lên chính mình, thay đổi vì điều tốt đẹp hơn”[51]. Họ hiểu được vấn đề. Sau đó, tôi nhận được một tin nhắn từ Frankl E.W., một cựu tù nhân; anh ấy nói rằng anh “đ~

tham gia điều trị bằng liệu ph|p ý nghĩa theo nhóm d{nh cho những người từng phạm tội nghiêm trọng. Nay, chúng tôi l{ 27 con người mới và khoẻ mạnh. Hiện chúng tôi đ~ tho|t khỏi cảnh tù tội nhờ có sức mạnh tập thể, hỗ trợ lẫn nhau giữa những người cùng tham gia trong nhóm điều trị đầu tiên. Duy chỉ có một người trở lại khám - nhưng giờ anh ấy cũng đ~

được tự do”[52].

Về khái niệm tội lỗi tập thể (collective guilt), c| nh}n tôi nghĩ rằng việc một người phải chịu trách nhiệm cho hành vi của một người khác hoặc của tập thể l{ điều hoàn toàn phi lý.

Kể từ Thế chiến thứ hai kết thúc, tôi chưa bao giờ cảm thấy mệt mỏi và mất hứng thú khi tham gia những hoạt động tranh luận công khai nhằm phản bác quan niệm tội lỗi tập thể[53].

Tuy nhiên, đôi khi phải vận dụng nhiều kỹ năng sư phạm để giúp mọi người thoát ra khỏi niềm tin mù quáng, thiếu suy xét của họ. Có lần một phụ nữ người Mỹ đ~ đến gặp tôi để

tr|ch: “L{m sao ông vẫn có thể viết những cuốn sách của ông bằng tiếng Đức, thứ ngôn ngữ

của Adolf Hitler?”. Để trả lời, tôi hỏi bà ấy có dao trong nhà bếp không, và khi bà trả lời có, tôi đ~ giả bộ sợ h~i kêu lên: “L{m sao b{ vẫn sử dụng dao sau khi có nhiều kẻ s|t nh}n đ~

dùng nó để đ}m chết nạn nh}n?”. V{ b{ ấy đ~ không còn phản đối những cuốn sách viết bằng tiếng Đức của tôi.

Khía cạnh thứ ba trong “bộ ba bi kịch” l{ cái chết. Nhưng c|i chết cũng có liên quan tới cả

sự sống nữa, bởi vì ở bất cứ thời điểm nào thì mỗi một khoảnh khắc của sự sống đồng thời https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

cũng đưa chúng ta đến gần cái chết hơn, v{ khoảnh khắc ấy sẽ không bao giờ lặp lại. Sự

ngắn ngủi ấy phải chăng l{ lời nhắc nhở chúng ta hãy tận dụng từng khoảnh khắc trong cuộc sống một cách hữu ích nhất? Chắc chắn l{ như vậy, v{ do đó phương ch}m sống cũng l{

“mệnh lệnh” của tôi là: Hãy sống như thể bạn đang được sống lần thứ hai v{ đang sắp phạm phải sai lầm như đ~ từng phạm phải lần đầu tiên.

Thực ra, những cơ hội để h{nh động đúng đắn, những khả năng để sống một cách có ý nghĩa bị ảnh hưởng bởi suy nghĩ rằng chúng ta không thể thay đổi cuộc đời của mình.

Nhưng c|c khả năng khi đứng riêng lẻ cũng bị ảnh hưởng như v}y. Vì ngay khi chúng ta sử

dụng một cơ hội và biến ý nghĩa tiềm năng th{nh hiện thực thì chúng ta chỉ làm một lần và cho tất cả. Chúng ta đưa ý nghĩa đó v{o trong qu| khứ, nơi nó được giao h{ng v{ đặt cọc một cách an toàn. Trong thế giới của quá khứ, không có gì có thể bị mất đi vĩnh viễn, ngược lại, mọi thứ đều được cất giữ và bảo quản như những vật báu. Song, mọi người thường chỉ

hướng tới những c|nh đồng đầy gốc rạ có tính nhất thời mà bỏ qua, thậm chí quên hẳn kho t{ng đầy ắp của quá khứ, nơi m{ họ đ~ đưa những phần gặt h|i được của cuộc đời mình vào trong đó, như: những việc đ~ l{m, những người mình đ~ yêu thương, v{ cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là những đau khổ mà họ đ~ trải qua với sự can đảm và lòng tự

trọng.

Từ cách nhìn này, chúng ta có thể thấy rằng chẳng có lý do gì để tỏ ra thương hại người già, mà những người trẻ nên ghen tỵ với họ. Quả thật l{ người gi{ không còn có cơ hội, không còn những triển vọng trong tương lai. Nhưng thay v{o đó, họ có cả kho tàng thực tế

sống động trong quá khứ - những khả năng tiềm ẩn đ~ được hiện thực hoá, họ đ~ ho{n thành mục đích, ý nghĩa của việc tồn tại trên cuộc đời này, và họ cũng đ~ nhận ra các giá trị

của cuộc sống - cho nên không ai v{ không điều gì có thể xoá bỏ những tài sản này của họ.

Theo quan điểm về khả năng tìm thấy ý nghĩa trong đau khổ, ý nghĩa cuộc sống là một nghĩa tuyệt đối - ý nghĩa không bị ràng buộc theo bất kỳ điều kiện n{o. Tuy nhiên, ý nghĩa tuyệt đối này tồn tại song song với giá trị tuyệt đối - những giá trị không lệ thuộc vào bất kỳ

điều kiện nào - của mỗi người. Vì vậy, chính ý nghĩa tuyệt đối đảm bảo giữ gìn những phẩm gi| vĩnh cửu của con người. Giống như cuộc sống lúc n{o cũng có ý nghĩa tiềm ẩn của nó dưới bất kỳ hoàn cảnh nào, ngay cả trong những tình huống khắc nghiệt nhất; giá trị của mỗi người cũng tồn tại bên trong bản th}n người đó bởi những gì mà họ từng có trong quá khứ (giá trị phẩm cách) và không phụ thuộc vào tình trạng hữu dụng mà họ có thể hoặc không thể giữ lại được trong hiện tại.

Đặc biệt hơn, sự hữu dụng n{y thường được định nghĩa theo chức năng có lợi cho xã hội.

Nhưng đặc điểm của xã hội ngày nay là chú trọng v{o th{nh tích đạt được, do đó, nó yêu chuộng và tôn sùng những người thành công và hạnh phúc, nhất l{ thích đề cao những người trẻ. Vô hình chung nó bỏ qua giá trị của người không thành công và không hạnh phúc, v{ như thế nó làm lu mờ sự khác nhau chủ chốt giữa giá trị theo phẩm cách và giá trị theo sự

hữu dụng. Nếu một người không nhận ra sự khác biệt này và một mực cho rằng giá trị của mình chỉ xuất phát từ sự hữu dụng hiện tại của bản th}n, thì h~y tin tôi, đó chỉ là một tuyên bố đầy mâu thuẫn của c| nh}n, ho{n to{n không đủ lý lẽ để biện hộ cho chương trình “c|i chết êm dịu” của Hitler - một hình thức “gia ơn” kết liễu sự sống những người không còn hữu dụng đối với xã hội do tuổi già, bệnh nan y, suy nhược thần kinh, hoặc bất cứ khuyết tật n{o m{ con người phải chịu.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Việc lẫn lộn giữa phẩm giá của một người với sự hữu dụng chủ yếu khởi nguồn từ sự

nhầm lẫn về mặt khái niệm do thuyết hư vô đương thời, vốn được truyền bá nhiều ở những nơi đ{o tạo, giáo dục đầy tính kinh viện và những nơi trị liệu bằng phương ph|p ph}n t}m học, g}y ra. Cũng có thể xảy ra tình trạng những tập sự viên phân tích tâm lý bị “nhồi nhét”

v{o đầu những học thuyết, tư tưởng, phương ph|p luận nhưng họ không được phép thắc mắc hay kiểm chứng lại những điều được truyền dạy. Thuyết hư vô không cho rằng hoàn toàn không có gì tồn tại, mà nó tuyên bố rõ ràng rằng mọi thứ đều vô nghĩa. Và George A.

Sargent đ~ đúng khi ông truyền bá khái niệm về “sự vô nghĩa do học được m{ có” (learned meaninglessness). Ông đ~ nhớ đến lời nói của một nhà trị liệu: “George, ông phải nhận ra rằng thế giới là một trò đùa. Chẳng có gì là hợp lý cả, mọi thứ đều là ngẫu nhiên. Chỉ khi ông nhận ra điều này thì ông sẽ thấy ngớ ngẩn thế nào khi ông tỏ vẻ nghiêm trọng. Chẳng có mục đích lớn lao n{o trong vũ trụ hết. Nó chỉ như vậy thôi. Không có ý nghĩa gì đặc biệt trong cái quyết định hôm nay ông h{nh động như thế n{o”[54].

Tôi biết mình không nên đưa ra lời phê phán một c|ch chung chung như vậy. Về cơ bản, việc đ{o tạo là rất cần thiết, nhưng nếu thế thì các nhà trị liệu nên xem nhiệm vụ của họ là giúp cho các học viên tránh bị tiêm nhiễm theo thuyết hư vô, thay vì cố nhồi nhét họ với thuyết khuyển nho[55] như l{ một cơ chế phòng vệ chống lại thuyết hư vô của chính họ.

C|c b|c sĩ về liệu ph|p ý nghĩa thậm chí có thể tuân thủ các yêu cầu về đ{o tạo và bằng cấp do c|c trường ph|i t}m lý kh|c quy định, như Elisabeth S. Lukas đ~ có lần chỉ ra rằng “trong lịch sử tâm lý trị liệu, chưa từng có một trường phái nào không có tính chất gi|o điều như

liệu ph|p ý nghĩa”[56]. Và tại Hội nghị Thế giới về liệu ph|p ý nghĩa lần đầu tiên (San Diego, California, từ ng{y 6 đến ng{y 8 th|ng 11 năm 1980), tôi đ~ không chỉ tranh luận về việc chú trọng đến tính nhân bản trong tâm lý trị liệu m{ còn nêu lên ý tưởng “loại bỏ tình trạng rập khuôn trong liệu ph|p ý nghĩa”[57]. Mối quan tâm của tôi không nằm trong việc nuôi c|c “con vẹt”, vốn chỉ biết bắt chước “giọng nói của chủ” m{ nằm trong việc “truyền dạy kiến thức cho những cá nhân có tinh thần độc lập, cách tân và sáng tạo”.

Sigmund Freud đ~ có lần khẳng định: “Với sự thôi thúc của c|i đói, tất cả những khác biệt của từng cá nhân sẽ bị lu mờ, v{ thay v{o đó sẽ xuất hiện một biểu hiện đồng đều về một thôi thúc bất ổn”. Có lẽ đó l{ vì Sigmund Freud đ~ không phải nếm trải cuộc sống bên trong các trại tập trung. Các thân chủ của ông nằm trên chiếc ghế trường kỷ sang trọng được thiết kế theo phong cách Victoria, chứ không phải trần mình nằm trên đống rác bẩn thỉu ở

Auschwitz. Ở đó, “sự khác biệt của mỗi người” không bị “lu mờ” m{ tr|i lại, mọi người trở

nên khác biệt hơn; mọi người không che giấu mình, bộc lộ cả phần thánh thiện và phần xấu xa, ghê tởm ở bản thân. Và hôm nay, bạn không còn phải e ngại khi sử dụng từ “th|nh nh}n”

nữa: h~y nghĩ về Đức Cha Maximilian Kolbe, người đ~ bị bỏ đói v{ cuối cùng bị giết chết bằng cách tiêm phenol ở Auschwitz, v{ được phong Th|nh v{o năm 1983[58].

Bạn có thể tr|ch tôi vì đ~ lấy các ví dụ ngoài lề không theo quy tắc. “Sed omnia praeclara tam difficilia quam rara sunt” (nhưng những điều vĩ đại thường khó nhận ra cũng như khó

tìm thấy) là câu cuối cùng trong cuốn Ethics của Spinoza. Tất nhiên có thể bạn sẽ thắc mắc liệu có cần đề cập đến “th|nh nh}n” ở đ}y không. Phải chăng l{ không thoả đ|ng khi chỉ nhắc đến những con người tử tế thôi? Đúng l{ họ chỉ chiếm phần thiểu số. Và hiện giờ tôi thấy việc gia nhập vào nhóm thiểu số này khá cam go. Bởi vì thế giới đang ở trong tình https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

trạng tồi tệ và mọi thứ sẽ còn trở nên tồi tệ hơn trừ phi mỗi người trong chúng ta hết sức cố

gắng.

Vì vậy, chúng ta hãy tỉnh táo - tỉnh t|o theo hai nghĩa: Từ Auschwits, chúng ta đ~ biết con người có khả năng gì.

Và từ Hiroshima, chúng ta biết điều gì đang bị đe doạ.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

LỜI CUỐI

V{o ng{y 27 th|ng 01 năm 2006, kỷ niệm 60 năm giải phóng trại “tử thần” Auschwitz -

nơi 1,5 triệu người đ~ chết - nhiều quốc gia trên thế giới đ~ tiến hành lễ Tưởng niệm các nạn nhân trong thời Đức quốc xã. Một vài tháng sau, họ cũng tổ chức lễ kỷ niệm một trong số các tác phẩm văn học bất hủ được s|ng t|c trong giai đoạn khủng khiếp này. Tác phẩm n{y đầu tiên được xuất bản bằng tiếng Đức v{o năm 1946 với nhan đề A Psychologist Experiences the Concentration Camp (Những trải nghiệm của một nhà tâm lý học trong trại tập trung) v{ sau n{y được đổi tên thành Say Yes to Life in Spite of Everything (“H~y nói ‘Có’

với cuộc sống trong bất kỳ hoàn cảnh nào”), c|c ấn bản sau n{y được bổ sung lời giới thiệu về

Liệu ph|p ý nghĩa, v{ một bản tái bút về tinh thần lạc quan khi đối mặt với nỗi đau, tội lỗi và cái chết. Bản dịch tiếng Anh, lần đầu tiên được xuất bản v{o năm 1959 với tiêu đề Man’s Search for Meaning (Đi tìm lẽ sống).

Tác phẩm của Viktor Frankl đ~ b|n được hơn 12 triệu bản bằng 24 ngôn ngữ[59]. Theo khảo s|t v{o năm 1991 của thư viện quốc gia Hoa Kỳ (Library of Congress), c|c độc giả được yêu cầu kể tên “một cuốn s|ch đ~ l{m thay đổi cuộc đời bạn” v{ Đi tìm lẽ sống là một trong số mười cuốn sách có ảnh hưởng nhất tại Mỹ. Nó đ~ truyền cảm hứng cho nhiều nhà tư

tưởng về tôn giáo và triết học, các chuyên gia về sức khoẻ tâm thần, các giáo viên, sinh viên và những độc giả đại chúng. Đ}y l{ cuốn s|ch được chỉ định cho các nghiên cứu sinh, sinh viên cao đẳng, đại học, và học sinh trung học về tâm lý học, triết học, lịch sử, văn chương, c|c nghiên cứu về Đức quốc xã, tôn giáo và thần học. Điều gì đ~ khiến nó có ảnh hưởng sâu rộng và có giá trị l}u d{i đến vậy?

Cuộc đời của Viktor Frankl trải dài gần hết thế kỷ 20, từ lúc ông sinh ra v{o năm 1905

đến khi ông mất v{o năm 1997. Từ lúc 3 tuổi, ông đ~ quyết định sẽ trở thành một y sĩ.

Trong tiểu sử của mình, ông bộc bạch rằng ngay từ lúc còn trẻ ông đ~ “thỉnh thoảng nghĩ về

ý nghĩa cuộc sống. Nhất là về ý nghĩa của một ngày sắp tới v{ ý nghĩa của nó đối với tôi”.

Đến tuổi vị th{nh niên, Frankl đ~ đam mê triết học, tâm lý học thực nghiệm và phân tâm học. Để bổ sung thêm kiến thức cho các lớp bậc trung học của mình, ông đ~ tham gia c|c lớp bồi dưỡng kiến thức và bắt đầu trao đổi qua lại bằng thư từ với Sigmund Freud, đưa tới việc Freud đ~ nộp bản thảo của Frank cho Tạp chí phân tâm học quốc tế (International Journal of Psychoanalysis). Bài viết đ~ được chấp nhận và xuất bản sau đó. Cũng cùng năm đó, khi 16

tuổi, Frankl đ~ tham dự một hội thảo chuyên đề nằm trong chương trình bồi dưỡng chuyên môn về triết học. Vị gi|o sư hướng dẫn đ~ nhận ra t{i năng hiếm có của Frankl nên đ~ mời ông cùng thuyết giảng về ý nghĩa cuộc sống. Frankl đ~ nói với khán giả rằng: “Chính chúng ta phải tự trả lời câu hỏi mà cuộc sống hỏi ta, v{ trước những câu hỏi đó, chúng ta chỉ có thể

trả lời bằng cách chịu trách nhiệm cho chính sự tồn tại của mình”. Niềm tin này trở thành kim chỉ nam cho cuộc sống v{ định hình lý tưởng nghề nghiệp của Frankl.

Chịu ảnh hưởng từ một số quan điểm của Freud, khi còn là học sinh trung học, Frankl đ~

quyết định sau này sẽ trở th{nh b|c sĩ thần kinh. Một người bạn học từng nói với Frankl là ông được phú cho khả năng giúp đỡ những người kh|c, như được tiếp thêm động lực, Frankl bắt đầu nhận ra rằng ông không những có khả năng chuẩn đo|n c|c vấn đề về thần kinh mà còn có khả năng tìm ra động lực thúc đẩy con người.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Công việc tham vấn t}m lý đầu tiên của Frankl hoàn toàn do ông khởi xướng - ông đ~

sáng lập ra chương trình tham vấn tâm lý riêng dành cho giới trẻ đầu tiên ở thủ đô Vienna, Áo. Từ 1930-1937, ông l{ b|c sĩ t}m thần tại Bệnh viện Đại học Y ở thủ đô Vienna, chuyên chăm sóc c|c bệnh nh}n đ~ từng tự tử. Ông tìm cách giúp các bệnh nhân của mình tìm ra con đường khiến cuộc sống của họ có ý nghĩa hơn, cho dù họ mắc phải căn bệnh trầm cảm hoặc tâm thần. Năm 1939, ông trở th{nh trưởng khoa thần kinh tại bệnh viện Rothschild -

bệnh viện Do Th|i đầu tiên ở Vienna.

Trong những năm đầu chiến tranh, công việc của Frankl tại Rothschild đ~ giúp ông v{

gia đình được bảo vệ khỏi nguy cơ bị trục xuất. Tuy nhiên, khi bệnh việc bị chính quyền phát xít đóng cửa, Frankl nhận ra rằng họ có nguy cơ lớn bị đưa đến trại tập trung. Năm 1942, đại sứ quán Mỹ ở Vienna thông báo rằng ông được cấp thị thực định cư ở Mỹ. Mặc dù thoát khỏi Vienna sẽ giúp ông hoàn thành cuốn sách về liệu ph|p ý nghĩa, nhưng ông đ~

quyết định huỷ bỏ thị thực: ông cảm thấy mình nên ở lại Vienna vì cha mẹ gi{. Th|ng 09 năm 1942, Frankl v{ gia đình bị bắt và bị trục xuất. Ông đ~ trải qua 4 trại tập trung trong suốt 3

năm - Theresienstadt, Auschwitz-Birkenau, Kaufering và Türkheim, một bộ phận của trại Dachau.

Điều quan trọng cần lưu ý rằng việc tù đ{y của Frankl không phải l{ động cơ duy nhất thôi thúc ông viết Đi tìm lẽ sống. Trước khi bị trục xuất, ông đ~ bắt đầu phát triển hệ thống các luận cứ chứng minh rằng tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống là chìa khoá cho sức khoẻ tinh thần v{ giúp con người trưởng thành. Trở thành một tù nhân trong trại tập trung, ông bỗng nhiên bị buộc phải quyết định xem chính cuộc sống của mình có ý nghĩa hay không. Sự sống sót của ông là kết quả kết hợp từ ý chí sống với bản năng sinh tồn, những h{nh động khoan dung đầy tính nh}n văn v{ sự khôn khéo; dĩ nhiên, không thể không kể đến vai trò của yếu tố may mắn chẳng hạn như nơi ông bị giam giữ, tính khí bọn lính canh và các quyết định tuỳ

hứng của chúng về vị trí xếp hàng, và những người bạn đ|ng tin cậy. Tuy nhiên, có một số

yếu tố chỉ có riêng ở mỗi người đ~ giúp họ vượt qua sự đói khổ v{ suy đồi ở trại. Frankl đ~

rút ra những khả năng chỉ có ở con người chẳng hạn như sự lạc quan bẩm sinh, sự h{i hước, tâm lý tách rời, những giây phút trầm ngâm ngắn ngủi, sự tự do bên trong, và sự quyết tâm không gục ngã hoặc tự tử. Ông nhận ra rằng ông phải sống vì tương lai, v{ rút ra sức mạnh từ những tình cảm sâu sắc đối với người vợ và niềm khao khát hoàn thành cuốn sách về liệu pháp ý nghĩa. Ông cũng tìm thấy ý nghĩa cuộc sống trong cảnh đẹp như tiên v{ nghệ thuật, dù trong những khoảnh khắc tho|ng qua. Điều quan trọng nhất l{ ông đ~ nhận ra rằng cho dù có chuyện gì xảy ra đi nữa, ông vẫn có thể tự do để lựa chọn th|i độ trước những đau khổ

của mình. Ông đ~ nhìn thấy điều này không chỉ đơn thuần như một sự lựa chọn mà là trách nhiệm của ông và của mỗi người để quyết định “những bước đi cuộc đời trên con đường vận mệnh”.

Đôi khi c|c ý tưởng của Frankl cũng truyền cảm hứng cho người khác, như khi ông giải thích với các bệnh nh}n đang hấp hối và bị liệt về c|ch để đối mặt với số phận của họ. Những người kh|c cũng truyền cảm hứng cho ông như khi ông khẳng định rằng một người tìm thấy ý nghĩa qua việc “đấu tranh cho một mục đích xứng đ|ng, tự do chọn nhiệm vụ cho mình”.

Ông chỉ ra rằng sự thất vọng về việc tồn tại có thể sản sinh và khuyến khích một nhà ngoại giao[60] bất hạnh tìm thấy một sự nghiệp mới, vừa ý hơn. Tuy nhiên, Frankl cũng sử dụng các lời khuyên về đạo đức để g}y chú ý đến “khoảng cách giữa việc một người là gì với https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

việc một người cần phải trở th{nh” v{ rằng “con người có trách nhiệm phải biến c|c ý nghĩa tiềm tàng trong cuộc sống của mình thành hiện thực”. Ông xem quyền tự do và trách nhiệm như hai mặt của một đồng xu. Khi ông diễn thuyết trước các khán giả Mỹ, Frankl nói: “Tôi cho rằng ngoài bức tượng nữ thần Tự do ở bờ Tây, nên có thêm một tường thần Trách nhiệm ở bờ Đông”. Theo ông, để tìm được ý nghĩa cuộc sống, con người phải biết “vượt thoát khỏi những ham muốn cá nhân bằng c|ch l{m điều gì đó có ý nghĩa với ai đó hay sự

vật / sự việc n{o đó ngo{i bản th}n mình…, hay bằng cách trao cho mình một lý do để phụng sự hoặc tìm cho mình một ai đó để yêu thương”. Chính Frankl đ~ quyết định thể hiện sự

hiếu kính đối với cha mẹ bằng cách ở lại Vienna trong khi ông có thể sống an toàn ở Mỹ.

Trong lúc ở cùng trại tập trung với cha mình, Frankl đ~ sử dụng morphine để giảm đau cho cha và ở cạnh cha suốt những ngày cha hấp hối.

Thậm chí khi đối mặt với sự mất mát v{ đau buồn, tinh thần lạc quan, th|i độ quả quyết và tấm lòng dạt dào tình cảm, tin yêu cuộc sống đ~ khiến ông luôn tin tưởng rằng niềm hy vọng v{ năng lượng tích cực có thể chuyển những thách thức thành chiến thắng. Trong Đi tìm lẽ sống, ông nhấn mạnh rằng không nhất thiết phải đau khổ mới tìm thấy ý nghĩa sống,

m{ l{ “ý nghĩa sống vẫn tồn tại bất chấp mọi đau khổ”. Quả thật như vậy, “những đau khổ

không cần thiết sẽ biến ta thành ngớ ngẩn hơn l{ anh hùng”, ông tiếp tục khẳng định.

Lần đầu tôi đọc Đi tìm lẽ sống l{ trong tư c|ch một gi|o sư triết học vào giữa những năm 1960. Một triết gia Na Uy - người đ~ bị giam cầm ở trại tập trung Đức quốc xã - đ~ khiến tôi chú ý tới tập s|ch n{y. Người đồng nghiệp này của tôi nhấn mạnh rằng ông ủng hộ Frankl về

tầm quan trọng trong việc nuôi dưỡng sự tự do bên trong của một người, nắm lấy giá trị của vẻ đẹp trong tự nhiên, nghệ thuật, thơ ca, văn chương v{ cảm gi|c yêu thương d{nh cho gia đình v{ bạn bè. Những lựa chọn, hoạt động, mối quan hệ, sở thích và thậm chí những niềm vui giản dị của c| nh}n cũng có thể đem lại ý nghĩa cuộc sống. Vậy thì tại sao một vài người lại thấy trống rỗng? Sự thông thái của Frankl ở đ}y đ|ng để nhấn mạnh: đó chính l{ th|i độ

của mỗi người trước những thử th|ch v{ cơ hội, dù lớn hay nhỏ. Một th|i độ tích cực có thể

cho phép một người gia tăng sức chịu đựng và niềm hạnh phúc. Một th|i độ tiêu cực sẽ tăng nỗi đau v{ sự thất vọng, nó phá huỷ và tiêu giảm niềm vui, hạnh phúc và sự thoả mãn; thậm chí có thể dẫn đến trầm cảm và gây bệnh.

Norman Cousins - một người bạn v{ cũng l{ đồng nghiệp cũ của tôi - đ~ ủng hộ không mệt mỏi cho giá trị của các cảm xúc tích cực trong việc gia tăng sức khoẻ và anh ấy đ~ cảnh báo rằng các cảm giác tiêu cực có thể gây nguy hiểm cho giá trị ấy. Mặc dù có một v{i người chỉ trích quan điểm của Cousins l{ qu| đơn giản, nhưng c|c nghiên cứu sau đó về chứng rối loạn thần kinh đ~ củng cố cách thức mà các cảm xúc, sự kỳ vọng v{ th|i độ tích cực gia tăng sức đề kháng của cơ thể như thế nào. Nghiên cứu n{y cũng củng cố niềm tin của Frankl rằng cách tiếp cận của một người trước những sự việc xung quanh, từ những thách thức đe doạ

cuộc sống cho đến các tình huống hằng ng{y, cũng giúp hình th{nh nên ý nghĩa cuộc sống của chúng ta. Ch}n lý đơn giản m{ Frankl đ~ hết lòng cổ xuý có tầm quan trọng sâu sắc đối với những ai lắng nghe ông.

Con người nên chủ động đưa ra c|c lựa chọn thay vì thụ động chấp nhận những gì xảy đến với mình. Qua việc đưa ta quyết định, chúng ta khẳng định sự tự do ý chí của mình.

“Con người không phải là một mắt xích trong chuỗi sự việc; các sự việc quy định lẫn nhau nhưng con người l{ người quyết định cuối cùng. Con người hoàn toàn có khả năng vượt qua https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

những giới hạn của môi trường và hoàn cảnh sống, vượt lên chính mình”. Chẳng hạn như

câu chuyện về một người lính Israel trẻ đ~ bị mất cả hai chân trong trận chiến Yom Kippur, sự tuyệt vọng khiến anh muốn tự sát. Một ngày nọ, một người bạn để ý thấy dường như

tinh thần của người lính trẻ n{y đ~ có chút khởi sắc. Người lính trẻ đ~ thay đổi khi đọc Đi tìm lẽ sống. Khi Frankl được kể về câu chuyện của người lính ấy, ông bình luận “liệu có

phương ph|p điều trị n{o như phương ph|p autobiblitherapy - chữa trị qua đọc sách không?”.

Nhận xét của Frankl chỉ ra lý do tại sao Đi tìm lẽ sống có t|c động mạnh lên nhiều độc giả

đến vậy. Những người đang gặp khó khăn về cuộc sống hoặc khủng hoảng có thể tìm thấy lời khuyên hoạc lời hướng dẫn từ gia đình, bạn bè, các chuyên gia tâm lý, hoặc từ những bậc tu hành. Những người đang đứng trước những lựa chọn khó khăn có thể không hoàn toàn đ|nh gi| cao th|i độ của họ có t|c động nhiều đến các quyết định mà họ cần đưa ra hoặc h{nh động họ sẽ l{m như thế n{o. Frankl đem lại cho người đọc, những người đang tìm kiếm câu trả lời cho những tình huống khó xử trong cuộc sống, quyền tự quyết định - “Ông ấy không bảo mọi người phải l{m c|i gì, nhưng ông cho họ thấy tại sao phải l{m điều đó”.

V{o năm 1945, sau khi tho|t khỏi cái chết cận kề do bệnh sốt phát ban trong trại Türkheim v{ được trả tự do, Frankl phát hiện rằng mình ho{n to{n cô độc. Vào ng{y đầu tiên trở về Vienna v{o th|ng 8 năm 1945, Frankl biết rằng Tilly - người vợ đang mang trong mình giọt máu của ông đ~ chết trong trại tập trung Bergen - Belsen. Cha mẹ và em trai của ông cũng đều chết trong trại. Vượt qua nỗi mất mát và suy sụp của mình, ông vẫn tiếp tục làm việc tại Vienna với tư c|ch l{ một chuyên gia về tâm thần học - đ}y l{ một quyết định bất thường bởi vì nhiều người, nhất là các nhà phân tâm học và tâm thần học người Do Th|i, đều định cư ở các quốc gia khác. Nhiều nhân tố đ~ góp phần đưa đến quyết định này của ông: Frankl cảm thấy có mối liên hệ mật thiết với Vienna, nhất là với các bệnh nhân tâm thần cần sự giúp đỡ của ông trong giai đoạn hậu chiến. Ông cũng tin tưởng mạnh mẽ rằng sự hoà giải tốt hơn việc trả thù; ông đ~ từng nhấn mạnh: “Tôi không quên bất kỳ nghĩa cử

tốt đẹp n{o tôi đ~ được nhận, nhưng tôi không nuôi lòng o|n giận về những hành xử tồi tệ”.

Ông đặc biệt phản đối quan điểm về tội lỗi tập thể. Frankl có thể chấp nhận rằng c|c đồng nghiệp và những người hàng xóm ở Vienna có thể đ~ biết hoặc thậm chí đ~ tham gia v{o việc bức hại ông, nhưng ông không chỉ trích họ vì đ~ không kiên quyết giữ vững lập trường quan điểm đến cùng hoặc chết một c|ch anh dũng. Thay v{o đó, ông giữ vững quan điểm rằng thậm chí một tội phạm Đức quốc xã xấu xa hoặc một người tâm thần dường như vô phương cứu chữa cũng có khả năng vượt qua sự xấu xa hoặc điên rồi bằng c|ch đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm.

Ông đ~ vùi mình v{o nghiên cứu. Năm 1946, ông t|i cấu trúc và chỉnh sửa cuốn s|ch đ~

bị tiêu huỷ khi bị đưa v{o trại tập trung - The Doctor and the Soul (B|c sĩ v{ t}m hồn), và cũng trong năm đó - chỉ trong vòng 9 ngày - ông đ~ viết xong Đi tìm lẽ sống. Ông hy vọng những gì ông viết sẽ giúp chữa trị tình trạng cô lập bản thân và sự bất ổn, xáo trộn về văn hoá -

những nguyên nhân khiến nhiều người cảm thấy “trống rỗng nội t}m”. Có lẽ lòng nhiệt tình đối với công việc đ~ giúp Frankl khôi phục lại ý nghĩa cuộc sống trong ông.

Hai năm sau, ông kết hôn với Eleanore Schwindt. Giống như Tilly, người vợ trước của ông - Eleanore cũng l{ một y t|. Tilly theo đạo Do Thái, còn Elly (tên gọi thân mật của Eleanore) theo Thiên Chúa giáo. Mặc dù việc hai người vợ của ông theo hai tín ngưỡng khác https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

nhau chỉ đơn thuần là sự trùng hợp nhưng qua đó cũng thể hiện được tính cách của Victor Frankl - ông luôn tôn trọng tất cả mọi người bất kể tín ngưỡng, tôn giáo của họ. Lòng trân trọng sâu sắc của ông trước sự độc đ|o v{ phẩm giá của một c| nh}n được thể hiện rõ qua việc ông ngưỡng mộ Freud v{ Adler, cho dù ông không đồng ý với các học thuyết tâm lý và triết học của họ. Ông cũng tự hào về mối quan hệ riêng của mình với các triết gia thuộc các trường ph|i ho{n to{n đối lập như Martin Heidegger - người trước đ}y từng ủng hộ chế độ

ph|t xít, nhưng sau n{y đ~ được cải hoá, hay Karl Jasper - người t|n th{nh ý tưởng về tội lỗi tập thể, và Gabriel Marcel - một triết gia v{ văn sĩ theo Thiên Chúa gi|o. Với tư c|ch l{ một

chuyên gia tâm thần, Frankl đ~ tr|nh đối chiếu với niềm tin tôn giáo của bản thân. Ông hãnh diện khi nói rằng mục tiêu của nhà tâm thần học là chữa trị tâm hồn, còn tôn gi|o l{ để

cứu rỗi tâm hồn.

Ông phụ trách giảng dạy và quản lý khoa thần kinh thại Bệnh viện Ngoại trú Vienna trong suốt 25 năm v{ đ~ viết hơn 30 cuốn sách chuyên sâu về tâm lý học cùng với c|c đầu sách phổ thông kh|c. Viktor Frankl cũng diễn thuyết ở khắp các châu lục trên thế giới, từ

châu Âu, châu Mỹ, Úc, ch}u Á đến ch}u Phi; ông cũng được mời giảng dạy tại c|c trường đại học danh tiếng h{ng đầu thế giới như Harvard, Stanford, Pittsburgh. Ông l{ Gi|o sư đặc biệt (Distinguished Professor) về Liệu ph|p ý nghĩa tại Đại học Quốc tế Hoa Kỳ (U.S

International University), thành phố San Diego. Ông đ~ gặp các chính trị gia, những nhà l~nh đạo thế giới như Đức Giáo Hoàng John Paul VI, các triết gia, sinh viên, giáo viên. Vô số

độc giả đ~ được truyền cảm hứng từ những cuốn sách của ông. Thậm chí ở tuổi 90, Frankl vẫn tiếp tục tham gia đối thoại với các du khách từ khắp nơi trên thế giới và trả lời thư

riêng cho h{ng trăm bức thư ông nhận được mỗi tuần. 29 trường đại học đ~ d{nh tặng ông học vị danh dự, và hiệp hội bệnh tâm thần Mỹ đ~ vinh danh ông với Giải thưởng Oskar Pfister[61].

Frankl được tôn vinh vì đ~ s|ng lập ra liệu ph|p ý nghĩa như một phương ph|p t}m lý dùng các phân tích về sự tồn tại để giúp người bệnh giải quyết c|c xung đột về cảm xúc. Ông khuyến khích nhiều chuyên gia nhìn s}u hơn về quá khứ hoặc các vấn đề ở hiện tại của bệnh nh}n để giúp họ hoạch định một cuộc sống tích cực trong tương lại bằng việc đưa ra những lựa chọn cá nhân và chịu trách nhiệm với chúng. Nhiều thế hệ chuyên gia t}m lý đ~ được truyền cảm hứng bởi c|ch nhìn nh}n văn của ông và có những bước đột phá trong sự nghiệp của mình nhờ vào các bài viết, bài diễn thuyết đầy sức hút của Frankl. Ông đ~ khuyến khích mọi người nên dùng cách phân tích về sự tồn tại một cách sáng tạo thay vì lập ra một học thuyết chính thức. Ông cho rằng các nhà trị liệu nên tập trung vào nhu cầu cụ thể của từng bệnh nh}n hơn l{ đưa ra kết luận từ các lý thuyết trừu tượng.

Mặc dù lịch làm việc d{y đặc, Frankl cũng d{nh thời gian để học l|i m|y bay v{ theo đuổi niềm đam mê cả đời ông là chinh phục những đỉnh núi. Ông đ~ đùa rằng, tr|i ngược với “độ

s}u t}m lý” của Freud và Adler - vốn nhấn mạnh vào việc đ{o s}u qu| khứ, bản năng vô thức v{ ước muốn của cá nhân - ông đ~ thực h{nh “độ cao t}m lý” - tập trung v{o tương lai, những quyết định v{ h{nh động có ý thức của một người. Cách tiếp cận của ông với liệu pháp tâm lý nhấn mạnh vào tầm quan trọng của việc giúp đỡ mọi người đạt tới tầm cao mới về ý nghĩa của bản thân qua việc tự thay đổi chính mình: áp dụng các nỗ lực, phương ph|p tích cực, chấp nhận những giới hạn v{ đưa ra c|c quyết định khôn ngoan. Mục tiêu của ông là muốn mọi người nhận ra rằng họ có thể và nên rèn luyện khả năng chọn lựa để đạt được https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

mục đích của mình. Viết về sự lạc quan trong bi kịch, ông lưu ý chúng ta rằng “thế giới ở

trong tình trạng tồi tệ, nhưng mọi thứ sẽ vẫn tồi tệ trừ khi mỗi chúng ta cố gắng hết mình”.

Một lần, mọi người yêu cầu Frankl tóm gọn ý nghĩa cuộc sống của ông trong một câu.

Ông đ~ viết câu trả lời trên giấy và hỏi các sinh viên của mình rằng ông đ~ viết cái gì. Sau một hồi im lặng, một sinh viên đ~ khiến Frankl ngạc nhiên khi nói: “Ý nghĩa cuộc sống của thầy là giúp những người kh|c tìm ra ý nghĩa cuộc sống của họ”.

“Chính x|c” - Frankl nói. “Đó chính l{ những lời m{ tôi đ~ viết”.

- William J. Winslade[62]

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Chú thích

[1] Freidrich Wihelm Nietzsche (1844 - 1900): Nhà triết học Đức, có ảnh hưởng lớn trong triết học hiện đại, nhất l{ đối với chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa hậu hiện đại.

[2] Sigmund Freud (1856 - 1939): B|c sĩ về thần kinh và là nhà tâm lý học người Áo, người đặt nền móng và phát triển ngành phân tâm học.

[3] Alfred Adler (1870 - 1937) Nhà tâm lý học người Áo, người sáng lập ra Tâm lý học cá nhân.

[4] Kinh Shema Yisrael là kinh nguyện hằng ngày của tín đồ Do Th|i gi|o, v{ l{ trích đoạn của s|ch Đệ Nhị Luật, chương 6:4-9, tạm dịch “N{y hỡi dân Israel! Thiên Chúa là Chúa chúng ta! Là Thiên Chúa duy nhất!”. (Chú thích của người dịch)

[5] Harold S. Kushner là một gi|o sĩ danh dự tại Temple Israel ở Natick, Massachusetts và là tác giả của nhiều quyển sách bán chạy nhất (best-seller), gồm When Bad Things Happen to Good People (Khi điều tồi tệ xảy ra với người tốt), Living a Life That Matters (Sống xứng đ|ng) v{ When All You’re Ever Wanted Isn’t Enough (Khi tất cả vẫn l{ chưa đủ).

[6] Rượu sơ n|p (Tiếng Anh: Schnapps): Một loại rượu có xuất xứ từ Đức.

[7] Fyodor Mikhailovich Dostoevski (1821 - 1881): Văn h{o Nga, t|c giả của những tiểu thuyết nổi tiếng Tội ác và trừng phạt, Anh em nhà Karamazov,…

[8] Doris Lessing (sinh năm 1919): Nh{ văn Anh, đoạt giải Nobel Văn học năm 2007. B{ l{

tác giả của các tiểu thuyết The Grass is Singing và The golden Notebook.

[9] Arthur Schopenhauer (1788 - 1860): Nhà triết học duy t}m người Đức, nổi tiếng với tác phẩm “The world as Will and Representation” ( Thế giới như l{ ý chí v{ biểu tượng).

[10] Otto von Bismarck (1815 - 1898): Thủ tướng đầu tiên của Đế chế Đức, người có ảnh hưởng lớn tới lịch sử cận đại châu Âu.

[11] Benedictus de Spinoza (1633 - 1677): Nhà triết học người Hà Lan gốc Do Th|i, được xem l{ người đ~ đặt nền móng cho thời kỳ Khai sáng ở thế kỷ 18.

[12] Rainer Maria Rilke (1875 - 1926): Nh{ thơ người Áo viết bằng tiếng Đức, được xem là một trong những nh{ thơ lớn nhất của thế kỷ 20.

[13] Tình cờ tôi được biết thêm một chuyện thú vị liên quan đến vị chỉ huy thuộc đội lính SS này, qua đó cho thấy ông được các tù nhân Do Thái trong trại tập trung rất kính trọng.

Sau khi chiến tranh kết thúc, qu}n đội Mỹ đến giải phóng cho các tù nhân trong trại tập trung của chúng tôi. Ba tù nhân Do Thái gốc Hung đ~ giấu vị chỉ huy này trong một khu rừng ở Bavaria. Sau đó, họ đến báo cáo với vị sĩ quan chỉ huy qu}n đội Mỹ phụ trách khu vực của chúng tôi - vị n{y đang tìm mọi c|ch truy lùng người chỉ huy thuộc đội lính SS kia -

rằng họ sẽ giao nộp vị chỉ huy SS với điều kiện: vị chỉ huy qu}n đội Mỹ phải cam kết là sẽ

bảo đảm an toàn tính mạng cho vị trưởng trại kia. Sau một hồi suy nghĩ, người chỉ huy phía bên quân Mỹ cuối cùng cũng đồng ý với ba tù nhân Do Thái gốc Hung kia. Và trên thực tế, vị

chỉ huy qu}n đội Mỹ không chỉ thực hiện đúng lời hứa của mình m{ người cựu chỉ huy SS

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

của trại chúng tôi còn được phục chức, bởi vì ông ấy đ~ gi|m s|t việc thu gom tất cả quần áo, trang phục từ các thôn làng tại Bavaria, sau đó ph}n ph|t cho tất cả tù nhân chúng tôi.

Lúc đó chúng tôi vẫn khoác trên mình những bộ quần |o chúng tôi được kế thừa từ những người bạn tù đ~ nằm xuống vĩnh viễn tại Auschwitz, họ đ~ không may mắn như chúng tôi, họ đ~ không thể đợi được đến ng{y n{y, đó l{ những người đ~ bị đưa thẳng đến lò hơi ngạt khi vừa bước xuống sân ga xe lửa ngay buổi s|ng đầu tiên đến trại.(Chú thích của tác giả)

[14] Đó l{ phiên bản gốc cuốn s|ch đầu tiên của tôi, bản dịch tiếng Anh đ~ được Alfred A.

Knopf, New York xuất bản năm 1955 với tựa đề The Doctor and the Soul: An Introduction to Logotherapy (B|c sĩ v{ t}m hồn: Giới thiệu về Liệu ph|p ý nghĩa). (Chú thích của tác giả)

[15] Hiện tượng phụ (Epiphenomenon): Một hiện tượng xuất hiện như l{ kết quả kéo theo của một hiện tượng chính xảy ra trước đó. (Chú thích của tác giả)

[16] “Logotherapy and Existential Analysis”, Acta Psychotherapeutica, 6 (1958), trang 193-204. (Chú thích của tác giả)

[17] Kinh cầu nguyện cho người chết của người Do Thái. (Chú thích của tác giả)

[18] “Người đ~ đếm thấy sự trăn trở của con; người đ~ giữ nước mắt của con trong cái bình của người! Chúng không ở trong sách của người sao?” (Thánh Vịnh, b{i 56, đoạn 8). (Chú

thích của tác giả)

[19] Để điều trị c|c trường hợp bất lực tình dục, một kỹ thuật cụ thể theo liệu ph|p ý nghĩa đ~ được phát triển, dựa trên lý thuyết về mong muốn và phản ứng th|i qu| như đ~ được phác thảo ở trên (Viktor E. Frankl, “The Pleasure Principle and Sexual Neurosis”, The International Journal of Sexology, vol 5, số 3 (1952), trang 128-30).Dĩ nhiên, kỹ thuật này

không thể nào trình bày trong bài viết tóm lược này về các nguyên lý của liệu ph|p ý nghĩa.

(Chú thích của tác giả)

[20]

Viktor E. Frankl, “Zur medikamentösen Unterstutzung der Psychotherapie bei Neurosen”, Schweizer Archiv für Neurologie und Psychiatrie, Vol.43, trang 26-31. (Chú thích của tác giả)

[21] Gordon Willard Allport (1897 - 1967): Nhà tâm lý học người Mỹ, một trong những người tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu tâm lý học hành vi cá nhân.

[22] New York, The Macmillan Co., 1956, trang 22. (Chú thích của tác giả)

[23] Nỗi sợ mất ngủ, trong đa số c|c trường hợp, là do sự thiếu hiểu biết của bệnh nhân về

việc cơ thể tự cung cấp cho chính nó một số lượng giấc ngủ tối thiểu cần thiết. (Chú thích của tác giả)

[24] American Journal of Psychotherapy, 10 (1956), trang 134. (Chú thích của tác giả)

[25] “Some Comments on a Viennese School of Psychiatry”, The Journal of Abnormal and Social Psychology, 51 (1955), trang 701-703. (Chú thích của tác giả)

[26] Anticipatory anxiety: Cơn lo }u, hốt hoảng có thể bùng ph|t khi đối diện với điều gì đó đ~ khiến bản thân khiếp sợ trong quá khứ. (Chú thích của người dịch) https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

[27] Điều n{y thường bị thúc đẩy từ nỗi sợ hãi của các bệnh nhân rằng các ám ảnh này báo hiệu mình sắp bị bệnh tâm thần hoặc thậm chí đ~ bệnh rồi; người bệnh không nhận ra rằng thực tế, sự rối loạn thần kinh ám ảnh phải làm một điều gì đó đang giúp cho anh ta tho|t khỏi bị căn bệnh tâm thần thật sự, hơn l{ g}y nguy hiểm cho anh ta theo chiều hướng này.

(Chú thích của tác giả)

[28] Lý lẽ n{y được Allport ủng hộ. Ông có lần nói: “Bởi vì trọng t}m đối kháng chuyển dịch từ sự xung đột đến các mục tiêu vị tha, nên cuộc sống sẽ trở nên }m vang hơn cho dù chứng rối loạn thần kinh có thể không bao giờ biến mất ho{n to{n” (trích dẫn trang 95). (Chú thích của tác giả)

[29] Tác giả đ~ lý giải ở phần trên, rằng ngay từ buổi bình minh của lịch sử nhân loại, loài người đ~ mất đi một số bản năng cơ bản của lo{i thú; đến c|c giai đoạn sau này, những truyền thống nhằm củng cố hành vi của con người cũng mất dần; rồi quá trình tự động hoá tưởng chừng sẽ giúp con người có thêm thời gian nghỉ ngơi, bớt phải lao động vất vả nhưng đ|ng tiếc là nhiều người không biết làm gì với quỹ thời gian nhàn rỗi này. Thế là họ cảm thấy cuộc sống thật trống trải, vô vị. (Chú thích của người dịch)

[30] “Value Diemensions in Teaching”, phim do tập đo{n Hollywood Animators sản xuất, dành cho Hiệp hội các trường Cao đẳng California.

[31] “Bức màn sắt”: Thuật ngữ chính trị chỉ sự phân chia ranh giới về địa lý v{ tư tưởng đ~

chia châu Âu thành hai phần riêng biệt (khối c|c nước tư bản chủ nghĩa v{ khối c|c nước xã hội chủ nghĩa) trong thời kỳ từ sau Thế chiến thư hai 1945 đến cuối cuộc Chiến tranh lạnh v{o năm 1991. (Chú thích của người dịch)

[32] Chương n{y dựa trên một bài diễn văn tôi đ~ trình b{y tại Hội nghị thế giới lần thứ ba về Liệu ph|p ý nghĩa, Đại học Regensburg, T}y Đức, tháng 6/1983. (Chú thích của tác giả)

[33] Basic Book, New York, 1980, trang 448. (Chú thích của tác giả)

[34]

“Wirtschafskrise und Seelenleben vom Standpunkt des Jugendberaters”, Sozialärztliche Rundschau, vol 4, (1933), trang 43-46. (Chú thích của tác giả)

[35] Carolyn Wood Sherif (1922 - 1982): Chuyên gia tâm lý học xã hội nổi tiếng người Mỹ, dựa trên các kết quả nghiên cứu t}m lý đ|m đông, b{ v{ ông Muzafer Sherif (chồng bà) là những người đi tiên phong trong việc thiết lập những biện pháp kỷ luật xã hội nhằm xây dựng một cộng đồng ngày càng tốt đẹp hơn.

[36] Để biết thêm các thông tin khác về thí nghiệm này, xem Viktor E. Frankl, The Unconsious God (Thượng đế Vô thức), New York và Schuster, 1978, trang 140, và Viktor E.

Frankl, The Unheart Cry for Meaning (Khát khao âm ỉ về ý nghĩa), New York, Simon và Schuster, 1978, trang 36. (Chú thích của tác giả)

[37] Xem Annemarie von Forstmeyer, The Will to Meaning as a Prerequisite for Self -

Actualization, Đại học Case Western, năm 1968.

[38] Stanley Kripner (sinh năm 1932): Gi|o sư chuyên ng{nh t}m lý tại Đại học Saybrook, San Fransisco.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

[39] Để biết thêm các thông tin khác, xem Viktor E. Frankl, The Unconsious God, trang 97-100; The Unheart Cry for Meaning, trang 26-28. (Chú thích của tác giả)

[40] Karl Bühler (1879 - 1963): Nhà tâm lý học người Đức, người đầu tiên dùng thuật ngữ

“Aha” để chỉ trải nghiệm xuất hiện đột ngột trong một khoảnh khắc, khi con người chợt nhận ra điều sâu sắc ẩn chứa bên trong vấn đề m{ mình đang trăn trở.

[41] Max Wertheimer (1880 - 1943): Nhà tâm lý học người Đức. Ông là một trong ba nhà sáng lập (cùng với Kurt Koffka v{ Wolfgang Köhler) nên trường phái tâm lý học Gestalt.

Tâm lý học Gestalt chủ trương rằng những thành phần cấu thành các trải nghiệm của con người không thể được khảo sát một cách riêng lẻ, mà phải được xem xét dưới dạng những

“tổng thể”. ( Gestalt bắt nguồn từ động từ tiếng Đức gestalten, có nghĩa l{ “vun đắp, tạo dáng, cấu trúc”).

[42] Charlotte Bühler (1893 - 1974): Nhà tâm lý học người Đức có nhiều nghiên cứu về

tâm lý trẻ em. Bà là vợ của nhà tâm lý Karl Bühler.

[43]

“Basic Theoretical Concepts of Humanistic Psychology”, American Psychologist XXVI.(04/1971) trang 378. (Chú thích của tác giả)

[44] Ngành sinh học nghiên cứu về sự sống và các tổ chức sống, bao gồm cấu trúc, chức năng, sự sinh trưởng, nguồn gốc, sự tiến hoá, sự phân bổ và phân loại…

[45] Priori: Thuật ngữ khoa học chỉ c|i có trước, cái tiên thiên.

[46] Nhận thức tiền suy ngẫm là nhận thức đầu tiên. Ví dụ, cảm xúc “yêu thương” l{ một nhận thức tiền suy ngẫm, nhưng khi được yêu cầu mô tả Yêu thương l{ trạng thái cảm xúc thế nào, ta phải nhớ, suy ngẫm về cảm gi|c đó rồi mới thuật lại được, giờ nó là một nhận thức có được từ suy ngẫm. (Chú thích của người dịch)

[47]

“The Place of Logotherapy in the World Today” The International Forum for Logotherapy, vol 1, Nº3 (1980) (Chú thích của tác giả)

[48] The Defiant Power of the Human Spirit thực ra l{ tiêu đề của một b{i b|o được trình

bày tại Hội nghị thế giới lần thứ ba về Liệu ph|p ý nghĩa v{o th|ng 6 năm 1983. (Chú thích của tác giả)

[49] Tôi nhớ mãi một cuộc phỏng vấn có lần tôi đ~ nghe trên truyền hình quốc gia Áo về

một b|c sĩ chuyên khoa tim người Ba Lan. Trong suốt Thế chiến thứ II, vị b|c sĩ n{y đ~ giúp đỡ thành lập tổ chức mới nổi dậy Do Th|i Warsaw. “Quả thật là một h{nh động anh hùng”, người phóng viên thán phục. “Quý vị biết đấy”, b|c sĩ bình tĩnh đ|p, “để cầm một khẩu súng và bắn thì không phải l{ điều gì ghê gớm cả; nhưng nếu bọn SS dẫn anh tới một phòng hơi ngạt hay tới một ngôi mộ tập thể để hành hình, và anh không thể làm gì khác ngoài việc đi con đường của mình với th|i độ đường hoàng - thì anh sẽ hiểu, đ}y mới l{ điều tôi cho là anh hùng”. Chủ nghĩa anh hùng l{ như vậy đấy. (Chú thích của tác giả)

[50] Mysterium iniquitati (Mystery of Iniquyti): Nguồn gốc của tội lỗi. (Chú thích của người dịch)

[51] Xem thêm Joseph B. Fabry, The Pursuit of Meaning, New York, Harper và Row, 1980.

(Chú thích của tác giả)

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

[52] Trích từ Viktor E. Frankl, The Unheard Cry for Meaning, New York, Simon và Schuster, 1978, trang 42-43. (Chú thích của tác giả)

[53] Xem thêm Viktor E. Frankl, Psychotherapy and Existentialism, New York, Simon và Schuster, 1967. (Chú thích của tác giả)

[54] “Transference and Countertransference in Logotherapy” The International Forum of Logotherapy, vol 5 Nº2 (Thu Đông 1982), trang 115-118. (Chú thích của tác giả)

[55] Thuyết khuyển nho (Cynicism) là một trường phái triết học Hy Lạp cổ đại chủ trương

khắc khổ, diệt dục, đạo đức một cách thái quá.

[56] Liệu ph|p ý nghĩa không |p đặt lên những người thích tâm lý trị liệu. Nó không thể so sánh với một cái chợ phương Đông mà phải với một cái siêu thị. Ở chợ, kh|ch h{ng khi đ~

hỏi chuyện thì phải mua một c|i gì đó. Nhưng ở siêu thị, anh ta được xem, được gợi ý những thứ khác nhau mà từ đó anh ta có thể lấy cái mà anh ta cho rằng có giá trị và hữu dụng. (Chú thích của tác giả)

[57] Nguyên văn: “The Degurufication of logotherapy”. Degurufication là một cụm từ ghép do tác giả đặt ra. Về từ nguyên, de - (tiếp đầu ngữ tiếng Anh) nghĩa l{ loại bỏ, khử; guru (tiếng Hindi) nghĩa l{ bậc thầy, người có ảnh hưởng lớn trong một lĩnh vực n{o đó; - fication (tiếng Anh) nghĩa l{ tạo thành, sản sinh ra. (Chú thích của người dịch)

[58] Tuy nhiên, theo các nguồn thông tin phổ biến kh|c, Cha Kolbe được phong Th|nh năm 1982, và câu chuyện về Cha như sau: Năm 1941, Cha Kolbe lại bị Đức quốc xã bắt với mục đích thanh lọc những phần tử có uy tín. Ngày 31/7/1941, một tù nhân trốn trại, sĩ quan chỉ

huy trại bắt 10 người khác phải chết thay. Hắn kho|i tr| bước dọc theo d~y tù nh}n đang run sợ chờ đợi sự chỉ định của hắn. Trong khi 10 người xấu số lê bước về hầm bỏ đói, bống dưng tù nh}n số 16670 (Cha Kolbe) bước ra khỏi h{ng v{ nói “Tôi muốn thế chỗ ông kia.

Ông ấy có gia đình, vợ con”. Trong “hầm tử thần” tất cả bị lột trần truồng và và bị bỏ đói đến chết dần mòn trong tăm tối. Nhưng thay vì tiếng rên xiết, người ta nghe các tù nhân hát thánh ca. Ngày 15/08, chỉ còn bốn tù nhân sống sót, tên cai tù chấm dứt cuộc đời Cha Kolbe bằng một mũi thuốc độc chích v{o c|nh tay. Sau đó th}n x|c của ngài bị thiêu đốt cũng như

bao người kh|c. Cha Kolbe được Đức Giáo hoàng John Paul II phong Thánh ngày 10 tháng 10 năm 1982.

[59] Theo số liệu đến năm 2011, 39 t|c phẩm của Viktor Frankl đ~ được dịch ra 38 ngôn ngữ trên thế giới.

[60] Tác giả đ~ đưa ra ví dụ về nhà ngoại giao người Mỹ ở mục Rối loạn tinh thần. (Chú thích của người dịch)

[61] Oskar Pfister Award: Giải thưởng do Hiệp hội Bệnh tâm thần của Mỹ (American Psychiatric Association - APA) sáng lập v{o năm 1983 lấy tên của nhà khoa học Oskar Pfister, giải được trao cho những c| nh}n có đóng góp xuất sắc trong lĩnh vực tôn giáo và tâm thần học.

[62] William J. Winsdale là một triết gia, luật sư v{ b|c sĩ ph}n t}m học. Ông giảng dạy tâm thần học, y đức và pháp y tại chi nh|nh Đại học Y Texas ở Galveston và Trung tâm Luật, Đại học Houston.

https://thuviensach.vn

Chia sẻ ebook : https://webtietkiem.com/free

Table of Contents

de